Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Amir Temur va temuriylar davrida markaziy Osiyoda ilm – fanning gullab yashnashi

Купить
• RE J A: • 1. Temur v a t emuriy lar dav lat ining  ijt imoiy -iqt isodiy , madaniy -maishiy t araqqiy ot i. • 2. Me'morchilik , t asv iriy san'at v a amaliy san'at . • 3. Ilm-fan v a adabiy ot . • 4. San'at , falsafa v a din.MAVZU: Amir Temur va temuriylar davrida markaziy Osiyoda ilm – fanning gullab yashnashi Tem ur v a t emuriylar dav ri O‘rt a Osiy o madaniy at ida alohida dav rni t ashk il qiladi. Madaniy at t arix ida k lassik dav r hisoblangan bu dav r x ususan, o‘zbek madaniyat ining but ungi huquqiy joy lashuv ida asos bo‘lib x izmat qildi. Av v alo, bu dav r madaniy at i Temur asos solgan k uchli dav lat chilik t amoyillari asosida shak llangan ijt im oiy-iqt isodiy t araqqiy ot bilan bog‘liqdir. Amir Temur dav rida O‘rt a Osiy oning must aqil bir dav lat qilib birlasht irilishi m am lak at ning iqt isodiy-madaniy t araqqiy ot iga ijobiy t a'sir k o‘rsat adi. Ilm-fan, adabiyot v a san'at , hunarm andchilik v a me'm orchilik rav naq t opdi. Mam lak at v a poyt ax t Samarqandning obodonchiligi y o‘lida m ahalliy v a chet mamlak at lardan k o‘plab fan v a san'at ahllarini, hunarmand me'morlarni v a m usav v irlarni t o‘pladi. Tem ur m ark azlashgan dav lat t uzish jarayonida ishlab chiqarishga, x ususan qishloq xo‘jaligiga alohida e't ibor berdi. O‘rt a Osiyoda qishloq xo‘jaligi sun'iy sug‘orishga bog‘liqligini y ax shi t ushungan Temur Angor k analini qazdirdi v a Murg‘ob v odiysida sug‘orish ishlarini y o‘lga qo‘y di. Samarqand v a Shahrisabz shaharlari oqar suv bilan t a'minlav chi- Lalmik or yerlarda arik lar qazildi. Dehqonchiliqda donli ek inlar, pax ga, zig‘ir ek ilgan. Bo‘yoq uchun ro‘y an o‘sim ligi, shuningdek pillachilik da t ut lar k o‘p ek ilgan. Uzum, limon yet ishgirshgan. Ulug‘bek dav rida Bog‘i maydonda t urli o‘simlik lar ek ilib, Bog‘cha nomli bog‘ barpo et yt gan. Tem ur Samarqand at rofi da Bag‘dod, Sult oniy a v a Sheroz nomli qishloqlar qurdiradi. Tem ur v a Ulug‘bek dav rida qo‘y chilik v a yilqichilik k a alohida e't ibor berilgan. Tog‘-k on ishlari y o‘lga qo‘y ilib, t urli ma'danlar qazib olinishi t ufay li hunarm andchili k riv ojl angan. Obodonchilik , sug‘orm a dehqonchilik ning riv ojlanishi iqt isodiy hay ot da muhim soha-hunarmandchilik , sav do v a t ov ar pul m unosabat larining t araqqiy ot iga ijobiy t a'sir k o‘rsat di hunarm andchilik t armoqlarining k o‘pay ishi t ufay li shaharlarda hunarmandchilik mahallalari ning soni ort ib, y angi bozor rast alari, t im v a t oqlar qurildi. To‘qi machilik , k ulolchilik , chilangarlik , t em irchili k v a binok orl ik sohalari asosiy o‘rin t uggan. Sam arqand, Buxoro, Toshk ent , Shohruhiy a, Term iz, Shahrisabz, Karshi shaharlarida y angi hunarm andchilik m ahalalari qurilib, sav do mark aziga ay landi. I p, jun, k anop t olasidan gazmollar t o‘qilgan. I pak dan shoy i gazlamalar at las, k im xob. banoras, duhoba, horo, debo k abi gazm ollar t o‘qilgan. X V asrda m et all buy umlar, uy -ro‘zg‘or buy um lari, asbob usk unal ar, qurol-y arog‘lar k o‘plab ishl ab chiqarilgan. Samark and qurolsozlik m ark aziga ay lanib, sov ut sozlar mahallasi qurigan. Shaharlarda mi s v a jezdan buy umlar v a mis chaqalar zarb qilingan. Temur farmoni bilan Ust a I zzoddin I sfahoniy y asagan jez qozon v a shamdon hozirgacha saqlanib qolgan. Misgar v a chilangarlar met allni t obl ash, quy ish, sirt iga naqsh solish, olt in v a k umush suv i y urit ish k abi m urak k ab ishlarni bajarganlar. Masalan, Bibixonim masjidi eshik lari y et t i xil m adan qot ishm adan t ay y orlangan.  Zargarlar olt in , k um ush v a jez qot ishmalaridan nafi s zeb-ziy nat buy um lari y asaganlar. Olt in v a k um ush gardi shli, qim mat baho t oshlar qadalgan idishl ar sirt iga naqsh v a y ozuv lar ishlangan. O‘rt a Osiy o zaminida t emuriy lar dav ri ilm-fan, adabiyot , san'at sohalarida k amolot bosqichiga k ut arildi. Temuriy lar dav lat ining qudrat i ayniqsa me'morchilik da namoy on bo‘ldi. Oqsaroy pesht oqida bit ilgan « Qudrat imizni k o‘rmoq ist asang - binolarimizga boq!» degan yozuv Temur dav lat ining siyosiy v azifasini ham anglat ar edi. Temur dav rida Mov arounnahr shaharlari qurilishida ist ehk omlar, shoh k o‘chalar, me'moriy majmualar k eng k o‘lam k asb et adi. Ilk o‘rt a asrlardagi shaharning asosiy qismi bo‘ lgan « Shahrist on» dan k o‘lam va mazmuni bilan farq qiluv chi « hisor» qurilishini Samarqand Shaxrisabzda k uzat ish mumk in. Qadamjolar me'morchiligi ham o‘ziga xos t uzilishga ega. Temur Buxoroda Chashmai A yub (1380y.) y odgorligini qurdiradi. Shunigdek , Temur Shahrisabzda ziy orat v a dafn marosimlari uchun « hazira» - « Dor us-Siy ozat » (1389-1400) xilxonasini qurdirgan. O‘g‘li Jahongir v afot et gach Shahrisabzda maqbara (hazrat i Imom) qurdirgan. Unda X orazm me'morchiligi ananalarini k o‘rish mumk in. Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasi me'moriy san'at ining noy ob y odgorligidir. Rasadxona diamet ri 48 met rli ay lana shak lda bo‘lib, uch qav at lidir. Temuriy lar dav rida qurilgan saroy lar ik k i xil bo‘lgan. Birinchisi-ma'muriy - siy osiy maqsadda bo‘lib, qal'a y ok i shahar ichida qurilgan. Ik k inchisi-shahar t ashqarisidagi bog‘larda qurilgan qarorgohlarda qabul marosimlari, majlislar o‘t k azilgan v a xordiq chiqarilgan. Shahrisabzdagi Oqsaroy gumbazining diamet ri 22 met r bo‘lib, t oq v a rav oqlari beqiyos bo‘lgan. Temur v a Ulug‘bek ning asosiy, qarorgohi Samarqanddagi Ko‘k saroy va Bo‘st onsaroy dey iladi. Shuningdek , shahar t ashqarisida Temur o‘n ik k it a bog‘ v a saroy lar bunyod et girgan. Temur darv rida qurilgan Shirinbek a opa, Bibixonim, Tuman opa obidalarida naqqoshlik v a xat got lik bilan birga t asv iriy lav halar ham mav juddir. Shirinbek a opa maqbarasida t asv ir k o‘p ranglarda, qolgan ichk i bino dev orlarida oq v a mov iy rangdagi t abiat manzaralari t asv irlanadi. X at t ot lik san'at i t araqqiy ot iga X V asrda an'anav iy nasxi, k ufi y, dev oriy xat lari bilan birga pesht oqlarni bezov chi suls v a t ezk or-nast a'liq noy ob quly ozma asarlar k o‘chiriladigan maxsus ust axonalar k it obot chilik ning rav naqiga ijobiy t a'sir k o‘rsat di. Tarixiy shaxslarning qiy ofalari ham miniat y uralarda ak s et gan. Amir Temur qiy ofasi t irik lik v aqt ida ak s et gan miniat y uralar hali t opilmagan. Asl holat iga y aqin surat lar « Zafarnoma» ning dast labk i k o‘chirilgan nusxalarida uchray di. Uning bir muncha y orqinroq qiy ofasi Hirot da (1467 y.) k o‘chirilgan « Zafarnoma» da k elt iriladi. Dast lab Mirak Naqqosh boshlagan v a Behzod y ak unlagan ushbu miniat y urada boy k ompozit siy a v a serjilo bo‘y oqlarning uy g‘unligi ajralib t uradi. X V asr miniat y uralarining ak sariy at ida sharq she'riy at ining qahramonlari- Lay li v a Majnun, X usrav v a Shirin, Rust am, jang lav halari t asv irlanadi. Umuman miniat y ura san'at i Iroq, Eron, X uroson, Mov arounnahr v a Hindist ongacha hududda bir dav rga xos badiiy - est et ik hodisa edi. Bu hodisa Temuriy lar bilan bog‘liq bo‘lib, t emuriy larning Bag‘dod, Sheroz, Tabriz, Hirot , Samarqand, Dehli k abi mark azlarida bir necha miniat y ura mak t ablari v ujudga k eldi. Samaqanddagi saroy musav v irlari A bul X ay y a v a uning shogirdlari Shay x Mahmud Taliliy, Pir A hmad Bog‘i Shamoliy, Muhammad bin Mahmudshoh Darv esh Mansurlar ishlagan rasmlar nozik , bo‘y oqlar ust alik bilan qo‘llangan. Ularning miniat y uralari t emuriy lar dazriga xos ov - shik or mav zuida y arat ilgan. 1420 y ildan k ey in Boy sunqur Mirzo Hirot da xat t ot lik v a naqqoshlik ust axonasi t ashk il qilgach bu rassomlarning ay rimlari Hirot ga k o‘chib o‘t adi. A bul hay y a t arixiy asarlariga ishlangan miniat y uralarda A mir Temur v a t emuriy larning qiy ofalari ak s et sa, badiiy asarlarga ishlagan rasmlarida ham ular t urli holat larda t asv irlanadi. X alil Sult on dav rida ishlangan ay rim miniat y uralar grafi k t arzda, badiiy jihat dan o‘ziga xos « siy ohi qalam» uslubida ishlangan. Temur hay ot lik dav rida uning saroy dev orlarida shox v a shahzodalar bor bo‘y ida t asv irlanib, haqiqiy port ret janrini Kamoliddin Behzod shak llat irdi. Umuman, Temur v a t emuriy larning qiy ofalari t asv irlangan k o‘plab miniat y uralar duny oning t urli k ut ubxonalarida saqlanmoqda. Ularning ak sariy at ida rasm chizilgan dav r y ok i rassom, joy, mak t ab k o‘rsat ilmagan. Biroq, bu miniat y uralarda nur sochib t urgan quy oshsimon sherning boshi t asv irlangan t ug‘ Temurning  gerbi-uning saroy i pesht oqida , X alil Sult on v a Ulug‘bek zarb qilgan t angalarda uchray di. Samarqand mak t abi miniat y urachilari v ak illari k ompozit siy a y arat ish v a manzara t asv irida mahorat lidirlar. Temuriy lar dav rida madaniy at ning y uk salishi badiiy hunarmandchilik ning t urli shak llarida namoy on bo‘ldi. Badiiy hunarmandchilik asosan me'morchilik bilan bog‘liq bo‘lmay, k oshink orlik k ulolchiligi, y og‘och v a t osh o‘y mak orligi bilan ham bog‘liq edi. Qabr t oshlariga qisman o‘simlik simon, asosan geomet rik nazmlarda xat t ot lik namunalari bilan so‘zlar bigilgan. Bu y ozuv lar chuqur, qusha o‘y iqlarida bit ilgan. Qabrt oshlar sag‘ana y ok i suna shak lida bo‘lib, bo‘z rangli marmardan, ay rim xollarda o‘t a noy ob t oshlardan t ant ana idishlar ishlangan. Yog‘och uy mak arligida Go‘ri A mirda, Shohi Zinda, Yassav iy maqbaralari, eshik lari, shuningdek X V asrga oid uy ust unlari naqshlar bilan ishlangan. Temur v a Ulug‘bek dav rlarida met all o‘y mak orligi t araqqiy et adi. Buy um v a idishlar olt insimon bronza, lat un, qizil misdan ishlangan. N aqshlar o‘y ib, bo‘rt ma usulda, qimmat baho t oshlar qadalib t ay y orlangan. Amaliy san'at ning k ulolchilik t uri uchun yashil, zangori t usdagi yorqin sir ust iga sodda o‘simlik noma naqshlarni qora bo‘yoqlar bilan t ushurishga yok i uyurma gullar ishlanishi, bu dav rda paydo bo‘lgan oppoq idishlarga sir ust idan k obalt yordam ida naqsh berilishi y angilik edi. Sopol buyumlardagi naqshlar mo‘y qalamda chizilgan. Oldingi asrlarda sopol buy umlariga chiziq naqshlar chizishgan, t emuriy lar dav riga mansub chik k isimon sopol buyumlarda k ulol- rassom t urli uslubda och hav orangdan t o lojuv ardga qadar ranglarni qo‘llay di. Temur v a t emuriylar dav rining amaliy san'at t urlaridan t o‘qimachilik , gilamdo‘zlik , k asht achilik yuk sak san'at darajasiga k o‘t arildi. Amir Temur ilm-fan riv oji uchun g‘amxo‘rlik qilishi t ufayli Samarqand dunyoning ma'rifi y mark aziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga k eldi. Masalan, Qozizoda Rumiy, t abib X usomiddin Kermoniy, falaqiy ot shunos Mav lono Ahmad, Ulug‘bek dav rida t urli mamlak at lardan k elgan 100 dan ort iq olimlar ilmiy v a ijodiy faoliyat k o‘rsat gan. Temur v a t emuriy lar zamonida t abiiy v a gumanit ar fanlar sohasida buyuk olimlar yet ishib chiqdi hamda jahon faniga munosib hissa qo‘shdi. Falok iy ot shunoslik fanida Ulugbek , Qozizoda Rumiy, G‘iy osiddin J amshid v a Ali Qushchilar yangi k ashfi yot lar qildi. Tarix ilmida Sharofi ddin Ali Yazdiy, Hofi zi Abro‘, Abdurazzoq Samarqanday, Mirxond, X ondamir, Zay niddin Vosifi y v a   boshqalar qimmat li asarlar y arat di. Badiiy ijod v a t ilshunoslik da J omiy, Nav oiy, Dav lat shoh Samarqandiy,  At oullo Husay niy , Koshifi y singari ijodk orlar y uk sak san'at asarlari bilan mashhur bo‘ldi. Temur v a Temuriy lar dav rida gi m adaniy y uk salishni ng umum iy omil larini ani qlash shuni k o‘rsa t a dik i, ul ar o‘za ro uzv iy bog‘langa n v a y ax li t bir but un holda gina qisqa v a qt i chi dagi ma dani y - ma'nav iy y uk sa k ligi ni y uzaga k elt i ra olga n. Bularda n biri nchi nav bat da siy osiy - ijt imoiy omilni k o‘rsat ish mumk in. Mov arounnahr v a X urosonda t a rqoq, o‘za ro nizo v a urushla r na t i jasi da t urli v iloy at , am irlik larga bo‘lini b k et gan v a k elgindi huk mronla r - mo‘g‘il lar t omonidan ay ov siz ezilgan x alqning must a mlak achil iqdan qut ulishi, mamla k a t da y a gona birl ashgan da v la t ning ba rpo et il ishi , y agona dav la t chili k asosi da boshqarish qoi da larining joriy et ili shi, zo‘rav onlik l ar, o‘zboshi mcha lik lar k abi il lat la rning t uga t i lishi ij t imoiy y uk salishni t a'minl adi. I k k inchi - iqt isodiy omil - Mov arounna hr v a X urosonda y agona i dora t izi mining joriy et i lishi iqt isodiy osoy i sht al ik , ishlab chiqa rishni ja dal riv ojlanishga ol ib k eldi . Da v la t t omonida n dehqonchili k , hunarma ndchil ik , sav do-sot i qning ri v ojiga e't ibor beri lishi v a bu sohada k a t or t adbi rlarning amal ga oshiril ishi ma mlak at ning ma'nav iy -m adaniy t araqqi y ot i uchun nihoy at da muhim a ha mi y a t k a sb et di . Uchinchi - ma'nav iy omi l - av v a lgi ma daniy meros, ma'nav iy  qadriy a t lar, boy lik lardan k eng foy da lanish, ul ar asosida ri v ojlanishini a malga oshirishdan ibora t bo‘ldi . Mark a t i y Osiy oda a v v al gi asrlarda, x ususan IX -X I I I a srla rda y a ra t ilgan ma dani y – m a'nav iy boy lik la rda n, X orazmiy, Fa robiy, I bn Sino, Beruniy, Chag‘mini y la r merosidan; arab, fors v a t urk iy t illa rda y a ra t ilgan Firdav siy, Nizomiy Ga nj av iy, Rumii, Tusiy, At t or k a bi alloma lar merosida n: Musulmon Sharqi ma'nav iy merosida k eng ahamiy at k asb et gan qadi mgi y unon ilmi y -ma'na v iy, boy li k la rida n k eng foy da lanildi. To‘rt i nchi -g‘oy av iy  omil bu om il ma'nav iy omil ning uzv iy dav omi bo‘lsa-da, uning muhi m a ham iy a t ga ega bo‘lganligi v a o‘z dav ri ma'nav iy hay ot ida k at t a rol o‘y na ganl igi uchun alohida a jrat ib k o‘rsat ish maqsa dga muv ofi qdir. Bu X V asrga k elib Mov a rounna hr v a X urosonda k eng t arqa lgan t asa v v uf - x ususan N aqshbandiy a t a'limot idir. Mark azi y  Osiy oda Yusuf Hamadoni y, Abdu X oliq G‘ijduv oniy t a'lim ot larini riv ojla nt i rish a sosida sha k l langan Na qshba ndiy a t a'li mot i v a uning y iri k v ak ill ari X I V- X V asrl ardaga siy osi y -ijt imoiy hamda m adaniy hay ot da nihoy a t da muhim rol o‘y nadi, ma'na v iy o‘zgari shla r ma'lum erk inlik uchun g‘oy a v iy a sos, omil bo‘lib x izmat qildi. Tem ur v a t emuriy sha hzodala r, k o‘p olim- fozilla r, huna rmandlar naqshba ndi y a t a'l imot ida n  ozuk a oldila r , o‘z faol iy a t lari , ijodla ri bil an uni har t omonla ma boy i t dil ar. Temuriy lar ma'nav iy madaniy at i t o'g'risida gap borganda, dast aw al, ona y urt imizda Uy g'onish dav rining ik k inchi bosqichi bo'lgan bu olt in asrda ilm-fanning nechog'lik rav naq t opganligi hamda uning jahon ilmu urfoni t araqqiy ot iga qo'shgan bebaho hissasi haqida har qancha g'ururlansak arziy di. Bu dav rning y ana bir muhim y ut ug'i—bu ijt imoiy fanlar, xususan, t arixshunoslik sohasida k at t a t adqiqot larning yarat ilganligidir. Bu xay rli ishlarning y uzaga chiqishida ham t emuriy huk mdorlar t ashabbusi v a rahnamoligi beqiy os bo'lgan. J umladan, Amir Temurning « Tuzuk lari» , Mirzo Ulug'bek ning « To'rt ulus t arixi» , Bobur Mirzoning « Boburnoma» si ijt imoiy fanlar riv ojiga ay richa t a'sir k o'rsat ganligi shubhasizdir. Temuriy lar dav rida salmoqli iz qoldirgan alloma olimlardan N izomiddin Shomiy v a Sharafi ddin Yazdiyning « Zafarnoma» , X ofi z A bruning « Zubdat at -t av orix» , A bdurazzoq Samarqandiy ning « Mat la ul-sa'day n» v a « Majma' ul-bahrayn» (« Ik k i saodat li y ulduzning chiqish o'rni v a ik k i azim daryoning quy ilish joy i» ), Ibn A rabshohning « A mir Temur t arixi» , Mirxondning y et t i jildli « Ravzat ul-safo» (« Pok lik bog'i» ), X ondamirning « Mak orimul axloq» (« Yaxshi fazilat lar» ), « X abibus siy ar fi axboru afodul bashar» (« X abarlar v a bashariy at odamlaridan dilga y aqin siy rat lari» ) asarlari o'sha zamon t arixshunoslik ilmining y uk sak lik darajasini o'zida ifoda et adi. Ularning har birida nafaqat u yok i bu huk mdorlarning dav lat siy osat i y ohud harbiy y urishlari y ohud shaxsiyat lariga oid ma'lumot lar ak s et ib qolmay, balk i shu bilan birga o'sha dav rning barcha murak k ab, ziddiy at li jaray onlari, t arixiy voqealar, hodisalar silsilasi ham ishonarli t arzda yorit ilganligi ay on bo'ladi. Badiiy adabiy ot . A mir Temur v a t emuriylar dav ri madaniy muhit ining y orqin sahifasini t urk iy (esk i o'zbek ) adabiy ot ining rav naqisiz t asaw ur et ib bo'lmaydi. N egak i, sarchashmalari ancha olis dav rlardan boshlangan bu adabiy ot bu v aqt ga k elib y anada sayqal t opib, uning badiiy imk oniy at lari y angi ufqlar k ashf et ib, y uk sak riv ojlanishga erishdi. Buning nat ijasida y angi- y angi nomdor shoiru adiblar ijod may doniga k irib k elib, o'z bet ak ror, umrboqiy asarlari bilan badiiy t afak k ur xazinasiga salmoqli hissa qo'shdilar. Sak k ok iy singari zabardast t urk igo'y shoirlar ijodining rav naqi t ufay li mumt oz adabiy ot imi z y angi marralarga k o't arildi v a uning xilma-x il janrlarida bir-biridan go'zal v a nafi s badiiy asarlar y arat ildi. Lut fi iy ning t urk iy dev oni, X orazmiy ning « Mahzanul asror» (Sirl ar xazinasi), Durbek ning « Yusuf v a Zulay xo» asarlari y ohud Gadoiy v a A t oiy larning ishq-muhabbat , hay ot nash'u namosini, inson shax si v a uning y uk sak orzu-armonlari, int ilishlari ni k uy lagan ot ashnafas she'r-g'azallari, qasidalari - bular mumt oz o'zbek adabi-y ot i riv ojining muhim y ut ug'idir. Mazk ur a sarlarda o'zbek t i lini ng jarangdorligi, uning badiiy imk oniy at larining benihoy aligi, qolav ersa, uning halqchilligi, y uk sak est et ik qudrat i v a t a'sirchanligi t o'la k uch bilan ifodalanganligi k o'zga t ashlanib t uradi. O'zbek adabiy ot ning y anada y uk sak darajaga k o't arilib, k eng e't irof t opishida ulug' o'zbek shoiri v a mut afak k iri A lisher Nav oiy (1441-1501) ijodi alohida o'rin t ut adi. Negak i she'riy at mulk ining sult oni Nav oiy o'ziga qadar bo'lgan t urk igo'y shoi rlar ijodi erishgan y ut uqlarni o'zida  mujassamlasht iribgina qolmay , balk i ay ni zamonda o'zining serqi rra ij odi bilan bu adabiy ot ning y uk sak k amol t opishi v a dov rug'ini k o't arilishiga mislsiz ulush qo'shdi. Nav oiy « X amsa» siga k irgan « Hay rat ul-abror» , « Farhod v a Shirin» , « Lay li v a Majnun» , « Sabbay i say y or» , « Saddi Isk andariy » dost on-larining har biri o'zining bebaho ma'nav iy qudrat i, badiiy y uk sak ligi, t il boy ligining muk ammalligi bilan ajrafi b t uradi. Eng muhimi, o'zbek t ilida ilk bor « X amsa» bit ishdek g'oy at da mashaqqa t li v azifani sharaf bilan ado et gan N av oiy dahosi har qancha t ahsinga sazov ordi r. Ulug' mut afak k ir asarlarini mut ol aa qilar ek anmiz, ularda ak s et gan, ilgari surilgan chin insonparv arlik , v at anparv arlik , mehnat -sev arlik , hay ot ga oshuft alik , k eng ma'nodagi ishq-rnuhabbat g'oy alari v ujudimizni qamrab oladi , o'ziga ma ft un et adi. Bit ham Nav oiy ijo dining umrboqiy ligidan, umumbashariy qadriy at lar ruhi bilan chuqur sug'orilganligidan y aqqol dalolat dir. Shu bilan birga, bu dav rda fors-t ojik a dabiy ot i ha m an'anav iy t arzda riv ojlanishda da v om et di. Bu a da biy ot dov rug'ini ba land k o't argan, y uk sak ba diiy ijod nam unala rini y ara t gan Kam ol X o'jandiy, X ofi z Sheroziy, Abdurahm on J om iy, Binoiy, Hiloliy v a Vosifi y singa ri daho so'z san'at k orlari nom ini alohida t ilga olib o't ish joizdir. Ula rrim g y uk sak badiiy t afa k k ur ila y arat ilgan um rboqiy asarlari, mana, necha a srlardirk i, t arix v a dav rla r sinov idan o't ib, qanchalab av lodla r ongi: shuurini y orqinla nt irib k elm oqda. Shunday qilib, Am ir Tem ur v a Tem uriy lar dav ri Va t animiz xa lqlarining hay ot iy t aqdirida, uiarning ijt imoiy t a raqqiy ot ning y uk sak ma rralariga k o't arilib borishi da v om ida o'chm as iz qoldirga n alohida bir t a rixiy bosqich bo'ldi. Eng m uhim i, bu dav r Am ir Tem urdek buy uk siy m oni t a rix m ay doniga chiqardi. Bu zot i sharif v a uning av lodlarining mislsiz sa'y -ha rak at lari, buny odk orlik faoliy at i t ufay li Mov a rounnahr v a X uroson o'lk alari ulk a n o'zgarishlarga y uz t ut di. Mo'g'ullarning bir y arirn a srlik bosqini v a zulm -asorat idan but unla y xalos bo'lga n ona y urt imiz qudrat li salt anat dara ja siga k o't a rildi. A y ni chog'da , ijt imoiy -iqt isodiy, mada niy -ma'nav iy jihat lardan y uk salib, jahonga dov rug' t arat di. Ulug' ajdodla rimiz t omonidan y arat ilgan m oddiy v a m a'na v iy ma da niy at ning y uk sak na munalari, dur- u jav ohirlari  mana necha asrla rdirk i , jahon ahlini ha y rat ga solib, m innat dor av lodla r ardog'ida e'zozlanib k elmoqda. Must aqillik t ufa y li jahon ma’na v iy at i v a ma’rifat i sahnida o’z o’rinlariga ega bo’lga n k omil ajdodlarim izni v a ular qoldirgan boy m a’na v iy -ma’rifi y m erosni t era n anglash, o’rganish v a ulug’lash im k oniy at i y uzaga k eldi. Ot a-bobolarim iz, xususan buy uk da v lat arbobi, m a’rifat homiy si, y uk sak m a’nav iy at egasi Amir Temur v a uning av lodla ri qoldirgan merosi bugungi k unda xalqim iz uchun ruhiy -m a’na v iy pok lanish v a milliy o’zlik ni anglashning t uga mas chashmasidir. O’zbek ist ondagi t arixiy shaharlar, go’zal mak onlarning k o’pchiligi A mir Temur v a t emuriy lar dav rida v ujudga k eldi. Temuriy lar dav ri har sohada chinak am uy g’onish dav ri bo’ldi. 150 y illik must amlak achilik , qaramlik y illarida shunday buy uk zot   duny oga mashhur dav lat arbobi , ulug’ buny odk or A mir Temur shaxsining asl mohiy at iga xolis v a haqqoniy baho berish imk oni y at idan mahrum bo’lib y ashadik . Sho’ro t uzumi sohibqiron haqidagi haqiqat ni xalqdan y ashirib k eldi. Bobok al onimiz t o’g’risida so’z ay t ilgan barcha manbalar k o’zdan y ashirildi, t a’qiqlandi v a soxt alasht irildi. Prezident imiz Islom Karimov ay t ganlaridek : « A mir Temur nomi t arixiy sahifalaridan bo’y oq bilan o’chirildi, unut ishga mahk um et ildi. Maqsad xalqimizning oragi dan mill iy ong, milliy g’urur t uy g’usini y o’qot ish, uni qaramlik k a, t obe’lik k a k o’ndirish edi» . Bu ishlarni ng t agidagi maqsad bizning o’zligimizni, t arix imizni unut t irish, bizni manqurt ga ay l ant irish edi . Shuning uchun ham biz A mir Temurning hurmat ini joy iga qo’y ar ek anmiz, birinchi galda shu sav obli ish orqali xalqimizning, millat i mizning izzat -hurmat ini joy iga qo’y gan bo’lamiz. Buni hech qachon unut maslik zarur. O’zligimizni anglashimiz, milliy qadriy at larimizni t ik lashimiz ham qarz, ham farz» . Amir Т emur ilm-fan riv oji uchun g’amxo’rlik qilishi t ufay li Samarqand duny oning ma’rifi y mark aziga ay landi. Mashhur olimlar Samarqandga k eldi. Masalan, Qozizoda Rumiy, t abib Х usomiddin K ermoniy, falaqiy ot shunos Mav lono A hmad, Ulug’bek dav rida t urli mamlak at lardan k elgan 100 dan ort iq olimlar ilmiy v a ijodiy faoliy at k o’rsat gan. Т emur v a t emuriy lar zamonida t abiiy v a gumanit ar fanlar sohasida buy uk olimlar y et ishib chiqdi hamda jahon faniga munosib hissa qo’shdi. Falok iy ot shunoslik fanida Ulug’bek , Qozizoda Rumiy, G’iy osiddin J amshid v a Ali Qushchilar y angi k ashfi y ot lar qildi. Т arix ilmida Sharofi ddin A li Yazdiy, Hofi zi A bro’, A bdurazzoq Samarqandiy, Mirxond,  Х ondamir , Zay niddin Vosifi y v a boshqalar qimmat li asarlar y arat di. Badiiy ijod v a t i lshunosl ik da J omiy, Nav oiy, Dav lat shoh Samarqandi y, A t oullo Husay niy, Koshifi y singari ijodk orl ar y uk sak san’at asarlari bilan mashhur bo’ldi. Mi rzo Ulug’bek dav ri da Samarqandda biri nchi Ak ademiy aga asos sol indi, Yer k urrasini o’lchash v a fal aqqi y ot shunosl i k j adv al l ari ni t uzi sh ishlari amal ga oshi ri l di . Samarqand rasadxonasi ning quril i shi ul k an madaniy v oqea bo’l ib, ji hozi v a il mi y y ut uql ari j i hat idan unga t eng k eladigan rasadxona y o’q edi . Rasadxonada Ul ug’bek mat emat ik a, geomet ri y a, falaqqiy ot shunosli k da chuqur bil i mlar sohi bi edi. Al i Qushchi , Muhammad Х av ofi y l ar uning sev i ml i shogirdl ari bo’lgan. Mi rzo Ulug’bek « Zi j » asarida VI II -X I asrl arda boshlangan falaqqi y ot i lmi ga oi d an’anani dav om et t i ri b, y uqori daraj aga k o’t aradi. Mat emat i k aga doi r « Bi r daraj a sinusni ani qlash haqi da ri sola» , Fal aqqi y ot shunosl ik k a oid « Ri sol ai Ul ug’bek » v a musi qa haqida « Musiqa il mi haqida ri sola» k abi asarl ar y ozdi. Ulug’bek Samarqand, Buxoro v a G’i jduv onda madrasal ar qurdirib, t a’l i m i shl ariga rahbarl ik qil di . Т emur v a t emuriy lar dav ri da xalq og’zak i i jodi namunal ari y arat il di. Adabi y ot badi iy usl ub ji hat i dan t ak omi ll ashdi , adabi y ot shunosli k v a t i lshunosli k k a oi d i l miy asarlar y arat i l di . O’zbek t arji ma adabi y ot i v uj udga k eldi . Bu dav rda y et uk i j odk orl ar Qut b, Say fi Saroy i , Hay dar Х orazmiy, Durbek , Ami riy, At oi y, Sak k ok iy, Lut fi y, Bobur, Muhammad Sol ih v a boshqalar y ashab i jod qi ldi. Ay niqsa o’zbek y ozma adabiy ot ini ng duny ov i y k o’lami ni Al isher N av oi y ning ij odi k amolot bosqi chiga k o’t ardi . Mov arounnax r v a Х urosonda o’zbek t i l i, adabi y ot i v a madani y at i ning mav qei ort a bordi. Х urosondagi t urk iy zabon xalqlar v a ul arning ziy ol il ari Samarqand, Buxoro, Т urk i st on v a boshqa shaharl ardagi ol i mlar shoi ral ar v a san’at k orlar bil an o’zaro juda y aqi n munosabat da bo’la boshl adi lar. Qay si i j odk or o’zi ga qay si mamlak at y ok i shaharni qul ay deb bi lsa, y osha y erda y ashab i jod qi ldi . Masalan, xorazml ik shoirl ar Hay dar v a hofi z Х orazmiy l ar Sherozga, Ismoil Ot a av l odlari dan bo’l gan shoir Shay x At oiy Т urbat dan ( Т oshk ent y aqini dan) Balx ga, Mav l ono Lut fi y ham asl i Т oshk ent dan bo’li b Hirot y aqi niga bori b y ashab qolganl ar. Т emur v a uni ng av lodl ari adabiy ot v a san’at ga, i l m-fanga y aqi n k i shil ar edi . Т emuri y l ardan 22 t a i jodk or shoi r bo’li b, ul ar o’zl ari she’r y ozi sh bil an bi rga i j odk orl arga xomi y l i k ham qil gan. Х al il Sul t on, Husay n Boy qaro k abi l ar o’z she’rl ari dan dev on t uzganl ar. Х uroson v a Mov arounnaxrda forsi y v a t urk i y da ham i k k al a t i l da ij od qi l uv chi shoirl ar k o’p bo’l i b, adabi y hay ot y uk sal adi . Sharq k l assi k adabi y ot i t arj i malariga ham e’t i bor k uchay adi . « Chaxor manol i » k abi adabi y ot nazari y asiga oi d asarlar y arat i l gan. Badi i y i jodni ng g’azal , ruboi y, t uy uq k abi t url ari ri v oj t opgan. A dabi y jaray onda shohl ar ham, oddi y   k osi b v a hunarmandlar ham , ol i m v a fozi l l ar ham qat nashgan. Х urosondagi adabi y hay ot ni ng riv oj ida Boy sung’ur Mi rzo (Shohruhni ng o’g’l i ) ni ng o’rni beqiy os bo’l ib, u o’z t ashabbusi bil an fanl arni ng barcha sohal ari ga v a san’at ri v oj i ga k at t a hi ssa qo’shgan. Uni ng rahbarl i gi da Fi rdav si y « shohnomasi» ni ng k o’p qo’l y ozmal arni qi y osl ash asosi da ishonchl i il mi y mat ni y arat i l di. Boy sung’urni ng o’zi ham forsi y v a t urk i y da she’rl ar y ozgan. Х ul l as, X V asr o’rt al ari da Х urosonda o’zbek adabi y ot i ni ng y angi mak t abi y uzaga k el di . Mov arounnax rda Ul ug’bek dav rida k o’plab forsiy v a t urk i y i j odk orl ar t o’plandi . Adabi y muhit ni bev osi t a Ul ug’bek ning o’zi boshqarar, Samarqandda o’sha dav rni ng eng y ax shi shoi rlari y ig’i l gan edil ar. Shoi rl arning sardori (« Mal i k ul -k al om» ) qil i b Mav lono Kamol Barax shi y t ay i nl angan edi . Sak k ok iy o’z qasi dal ari dan bi rida Ul ug’bek ni ng she’r y ozi shi ni v a uni ng she’r haqi dagi t ushunchasi y uqori bo’l ganli gi t a’k i dl ab o’t gan. Ul ug’bek Х urosondagi i j odk orl ar bi lan ham do’st ona munosabat da bo’l gan. U Lut fi y she’rlarini X V asrni ng mashhur shoi ri Salmon Sov aji y she’rl ari bil an t eng k o’rgan. Mumt oz shoi r bi lan t engl asht i rish Lut fi y uchun k at t a sharaf edi . Ul ug’bek saroy i dagi eng obro’l i o’zbek shoiri Sak k ok i y ni ng l iri k she’rl ari bil an bi rga o’zbek t i li dagi qasi dal ari ham bu she’ri y j anrni ng sezil arl i y ut ug’i bo’ldi . Nav oi y « Majol isun-nafoi s» t azk i rasi da k o’proq x urosonli k shoi rl ar haqi da ma’l umot l ar bersa, Dav l ot shoh Samarqandi y « Т azk i rat ush-shuaro» asari da o’t mi shda o’t gan i j odk orl arga t o’x t al adi . Yaqi nda ma’lum bo’lgan Shay x A hmad i bn Х udoy dod Т arozi y ning « Fuk uk ul-balog’a» (1437 y.) asari t emuri y l ar dav ri Mov arounnax rdagi adabi y hay ot ni o’rganish imk onit l ari ni ochdi . Shay x A xmad Т aroziy asarida she’r nazariy asiga doir il miy masalalarni y orit ish bilan birga, shu pay t gacha nom a’lum bo’lgan o’zbek v a forsiy zabon shoirlarning she’rlaridan mi sol lar k elt i radi. Shay x Т aroziy o’z asarida bizga m a’lum bo’lgan mashhur shoirlardan t ashqari, bizga nom a’lum bo’lgan Muham m ad Т em ur Buzoning t uy uqlarini, Sham s Qisoriy ning « al-m aqlubul-ba’z» she’riy san’at i nam unalarini, J aloliy degan shoirning i shqiy m azm undagi bay t larini, « mut asalsal» she’riy m an’at iga o’zining g’azalidan nam unalar k elt iradi. « Mut asalsal» san’at i qofi y a bo’li b k elgan so’zlarning y ok i uning bir bo’lagining k ey i ngi bay t boshlanishida t ak rorlanishi bilan bay t larni bir-bi riga bog’lashni anglat adi. Т aroziy ning « Fuk uk ul-balog’a» asari o’sha dav r o’zbek adabiy ot i t arixini y anada chuqurroq o’rgani shda qimm at lidir. X V asrni ng ik k inchi y armi o’zbek adabiy ot ining eng riv ojlangan dav ri bo’lib, bu y uk salik Т em uriy Boy qaro v a o’zbek adabiy ot ining porloq quy oshi N av oiy nom lari bilan bog’l iq. Boy qaro huk m ronligi dav rida adabiy ot , san’at v a fanning k o’p sohalari riv ojiga k at t a aham iy at bergan. « Husay niy » t axal lusi bilan she’rlar y ozgan, bu ulug’ zot o’z huk mronligi dav om ida N av oi y ga « m uqarrabi hazrat i sult oniy » mansablarini berib birgali k da m adaniy at ning riv ojlanishiga hom iy li k qilishgan. N av oiy ust ozi J om iy bilan ham k orlik da ma’nav iy at t araqqiy ot iga rahnam olik qildi. Ular t im solida badiiy adabiy ot eng buy uk y ut uqlarga erishdi. N av oiy ning « Х amsa» v a « Х azoy inul- maoniy » dev oni, J om iy ning « hasht av rang» v a she’riy dev onlari shu dav r adabiy ot ining eng buy uk namunalari bo’ldi. Husay n Boy qaro o’z « Risolasida» uning huk mronligi dav rida shunday asarlar y arat i lganidan chek siz faxrlangani bejiz em as. Bu boy adabiy meros o’zbek adabiy ot ining k ey ingi t araqqiy ot iga ham o’zining chuqur t a’sirini k o’rsat di. Boburning « Boburnoma» asari shu dav r o’zbek adabiy ot i v a ilmining hay ot bax sh an’analari asosida y uzaga k elgan edi. X V asrda o’zbek adabiy ot i, ay niqsa N av oiy ijodi misolida adabiy janrlar rang- barangligi nuqt ai nazaridan ham eng y uk sak cho’qqiga k o’t arildi. O’zbek adabiy t ili shak llandi. o’zbek nazmi v a nasridagi adabiy uslubning x ususiy at laridan biri adabiy v a ilmiy asarlarda fi k r ifodasida forsiy v a arabiy so’z v a iboralardan, at amalardan, forsiy t ilga xos jumla t uzilish qoidalaridan k eng foy dalandilar. Т emuriy larning adabiy ot v a madaniy at sohasidagi an’analari k ey inchalik boburiy lar t omonidan A fg’onist on v a Hindist onda, X VIII-X IX asrlarda Х orazm v a Qo’qon xonligida riv ojlant irildi. Т emuriy lar dav ri adabiy ot i o’zbek adabiy ot i riv ojida o’ziga xos alohida bir bosqichni t ashk il et adi. Undagi ulug’v or insonparv arlik v a x alqchillik , adolat parv arlik v a ma’rifat parv arlik g’oy alari hamon o’z t arov at ini y o’qot gani y o’q. Bu adabiy meros O’zbek ist onda hali asrlar dav omida o’zining boy mazmuni bilan, g’oy av iy -mafk urav iy t eranligi v a ilohiy ligi bilan k omil insonni t arbiy alashda k at t a ahamiy at k asb et adi. Т emuriy lar dav rida y arat ilgan adabiy ot t asav v ufning adabiy ot i darajasini belgiladi. A dabiy ot t asav v ufning g’oy av iy mazmunida ilohiy masalalarni qamrab olib umuinsoniy t afak k urni ifodaladi. Mov arounnax r v a Х urosonda Х IV asrning ik k inchi y armi v a X V asrda ro’y bergan madaniy y uk sak lik but un musulmon Sharqigina esas, ov ropa mamlak at larini hay rat ga soldi. Bu y uk sak lik Mark aziy Osiy oning so’nggi madaniy -ma’nav iy riv ojinigina belgilab bermay, qo’shni mamlak at lardagi madaniy t araqqiy ot ga ham k at t a t urt k i berdi. Must aqillik t ufay li jahon m a’nav iy at i v a ma’rifat i sahnida o’z o’rinlariga ega bo’lgan k om il ajdodlarim izni v a ular qoldirgan boy m a’nav iy -ma’rifi y m erosni t eran anglash, o’rganish v a ulug’lash im k oniy at i y uzaga k eldi. Ot a-bobolarim iz, xususan buy uk dav lat arbobi, m a’rifat hom iy si, y uk sak m a’nav iy at egasi A m ir Temur v a uning av lodlari qoldirgan m erosi bugungi k unda x alqim iz uchun ruhiy - m a’nav iy pok lanish v a milliy o’zlik ni anglashning t ugam as chashm asidir. O’zbek ist ondagi t arix iy shaharlar, go’zal m ak onlarning k o’pchiligi A m ir Tem ur v a t em uriy lar dav rida v ujudga k eldi. Tem uriy lar dav ri har sohada chinak am uy g’onish dav ri bo’ldi. 150 y illik m ust am lak achilik , qaram lik y illarida shunday buy uk zot duny oga m ashhur dav lat arbobi, ulug’ buny odk or A m ir Temur shaxsining asl m ohiy at iga xolis v a haqqoniy baho berish im k oniy at idan m ahrum bo’lib y ashadik . Sho’ro t uzum i sohibqiron haqidagi haqiqat ni x alqdan y ashirib k eldi. Bobok alonim iz t o’g’risida so’z ay t ilgan barcha m anbalar k o’zdan y ashirildi, t a’qiqlandi v a sox t alasht irildi. Prezident im iz I slom Karim ov ay t ganlaridek : « A m ir Temur nom i t arix iy sahifalaridan bo’y oq bilan o’chirildi, unut ishga m ahk um et ildi. Maqsad xalqimizning oragidan m illiy ong, m illiy g’urur t uy g’usini y o’qot ish, uni qaram lik k a, t obe’lik k a k o’ndirish edi» . Bu ishlarning t agidagi m aqsad bizning o’zligimizni, t arix im izni unut t irish, bizni m anqurt ga ay lant irish edi. Shuning uchun ham biz Am ir Tem urning hurmat ini joy iga qo’y ar ek anm iz, birinchi galda shu sav obli ish orqali x alqim izning, millat imizning izzat -hurm at ini joy iga qo’y gan bo’lam iz. Buni hech qachon unut m aslik zarur. O’zligim izni anglashim iz, m illiy qadriy at larim izni t ik lashim iz ham qarz, ham farz» . O’zbek ist on must aqillik k a erishishi bilanoq Prezident imiz boy ma’nav iy merosimiz, dinu-iy monimiz, qadriy at larimiz, shu jumladan ulug’ bobomiz sohibqiron Amir Temur nomini, u haqidagi t arixiy haqiqat ni t ik lashga shaxsan rahnamolik qilib k elmoqda. O’zbek ist on must aqilligi bizga buy uk sohibqironni ham qay t arib bergani bilan alohida qadrga egadir. Amir Temurning siy mosi xorijda y illar dav omida t eat r sahnalaridan t ushmay k elgan, Ev ropa t illarida 500 dan ziy od, Sharq t illarida 900 ga y aqin k it oblar y ozilgan, k o’p suv rat lari ishlangan. Toshk ent ning mark azidagi xiy obonda sohibqironga muht asham hay k al o’rnat ildi, A mir Temur v a t emuriy lar dav ri muzey i barpo et ildi. 1994 y ilda Mirzo Ulug’bek t av alludining 600 y illigi, 1996 y ilda sohibqiron t av alludining 660 y illigi munosabat i bilan duny o miqy osida ulk an t adbirlar o’t k azildi. Parijdagi YuN ESKO qarorgohida o’t k azilgan y ubiley t ant analari jahon miqy osida nishonlandi. O’zbek ist on Respublik asi Vazirlar Mahk amasining qaroriga k o’ra « A mir Temur» xay riy a x ay riy a jamg’armasi t ashk il et ildi. Duny oning t aniqli siy osat arboblari, olimlari, y ozuv chilari, t arixchilari isht irok ida ilmiy -amaliy anjumanlar o’t k azildi. Prezident farmoni bilan y uk sak muk ofot – « A mir Temur» ordeni t a’sis et ildi. Bularning barchasi Prezident imiz boshchiligida must aqillik t ufay li o’zbek x alqining ma’nav iy t ik lanishi borasida olib borilay ot gan k eng jabhadagi xay rli ishlardan bir nishona xolos. Et iboringiz uchun Rahmat !!!

Amir Temur va temuriylar davrida markaziy Osiyoda ilm – fanning gullab yashnashi

Купить