Amir temur va temuriylar davrida savdo va pul munosabatlar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	96.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Amir temur va temuriylar davrida savdo va pul munosabatlar

Купить

MAVZU: AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA SAVDO VA PUL
MUNOSABATLAR
MUNDARIJA:
Kirish.……………………………………………………………………………....3
I bob. Amir Temurning ichki va tashqi siyosati…………………………………
5
I.1. Amir Temurning moliya –pul siyosati …………………………………………5
I.2. Amir Temurning chet davlatlar bilan aloqalari …………………………….…12
II bob. Amir Temur davlatida boshqaruv
tizimi……………………………….15
II.1. Amir Temur siyosati ………………………...……………………………….15
II.2. Amir Temur davrida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy hayot ………….…
27
Xulosa ………………………………………………………………………….…
31
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………...…………………….34

Kirish.
Amir Temur bizning buyuk bobokalonimiz hisoblanadi. U ham xuddi
ajdodlarimiz Muqanna,Spitamen, Jaloliddin Manguberdi, Mahmud Tarobiy, Temur
Maliklar kabi vatan ozodligi, yurt tinchligi uchun mo’g’ullarga qarshi kurashib,
jasoratlar ko’rsatdi va mo’g’ullarni butunlay yurtimizdan quvib yubordi. Amir
Temur o’zbek davlatchiligi tarixida muhim ahamiyatga ega bo’lgan,
davlatchiligimiz shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan Temuriylar davlatiga
asos soldi va dunyoning o’sha vaqtdagi eng qudratli davlatlaridan biriga aylantira
oldi.
Mavzuning dolzarbligi . Amir Temur vatanimiz tarixida, o’zbek
davlatchiligi taraqqiyotida beqiyos xizmat ko’rsatgan shaxs.Amir Temur jahon
tarixida buyuk davlat arbobi, mashhur sarkarda sifatida e’tirof topgan yorqin
siymodir.Afsuski, Amir Temur nomi sobiq mustamlakachilik va mustabid tuzum
davrida qoralanib, avlodlar nazaridan chetga surilib kelinadi.Istiqlol tufayli o’z ona
tariximizni xolisona yoritish, tarixiy haqiqatni qaror toptirish barobarida Amir
Temur bobomizning nomini, nuroniy qiyofasini tiklash baxtiga muyassar bo’ldik.
Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimov tashabbusi bilan 1996-yilning Amir Temur
yili deb e’lon qilinishi va shu yili buyuk bobokalonimiz tavalludining 660
yilligining mamlakatimizda va UNESCO tashabbusi bilan butun dunyo miqyosida
keng nishonlanishi – bu hozirgi minnatdor avlodlarning , qolaversa, jahon ahlining
bu buyuk zotga, uning ulug’vor ishlariga bildirgan cheksiz hurmati va e’zozi
ramzidir.
Adolat va insof bilan tangri yaratgan bandalarini o’zimdan rozi
qildim.Gunohkorga ham, begunohga ham rahm qilib, haqqoniyat yuzasidan
hukm chiqardim. Xayr-ehson ishlarim bilan odamlar ko’nglidan joy oldim .
Amir Temur.
Mo‘g‘ullar hukmronligi davrida xalq azob chekdi, xo‘rlandi, talandi.
Chig‘atoy xonlari bilan mahalliy aholi, zodagonlar o‘rtasida ziddiyat tobora
keskinlashdi. Bu ziddiyatlar natijasida Chig‘atoy ulusi bo‘linib ketdi va bu
4

bo‘lingan davlatlar o‘rtasida o‘zaro kurash avj olib, mo‘g‘ul xonlarining
Movarounnahrga hujumlari ko‘paydi. Bunday vaziyat mamlakatdan, xalq orasidan
kuchli, bilimli, irodali, vatanparvar, elparvar bir shaxsning chiqishini,bu shaxs
yurtni ozod etib, uni birlashtirib, xalqni taraqqiyot sari yetaklovchilik rolini
bajarishini taqozo etayotgan edi.XX asming 60-yillari oxirida 0 ‘zbekistonning
taniqli faylasuf olimi Ibrohim Mo‘minov “Amir Temuming 0 ‘rta Osiyo tarixida
tutgan o‘rni” nomli risola yozib, Temurning shu yurtga va xalq uchun qilgan
xizmatlariga yuksak baho bergan edi. Buning uchun o‘sha davrdagi hukmron
hukumat muallifning keyingi hayotiga ham, chop etilgan risolaning tarqalishiga
ham ma’lum to‘siqlar qo‘ygani rost.“
Kurs ishining ob'ekti. Amir Temur davlatining boshqaruv tizimini tahlil
qilish, uning asosiy qismlarini va xususiyatlarini o'rganish.
Kurs ishi predmeti. Amir Temur davlatining boshqaruv tizimini boshqa
imperiyalar bilan taqqoslash va ularning boshqaruv tizimlariga qarshi solishtirish
imkonini beradi.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. kurs Ishida kirish, ikki bob, to’rt bo’lim,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlarda iborat.
5

I bob. Temur davlatining ichki siyosati va tashqi siyosati.
I.1. Amir Temurning moliya –pul siyosati
Amir Temur xokimyat tepasiga kelgan davrda Turon va boshqa
mamlakatlarda feodal tarqoqlik, parokandalik va o’zaro urushlar avjiga mingan,
ayrim siyosiy –harbiy guruhlar Turon va unga qo’shni yerlarga talon-tarojlik
hujumlarini kuchaytirgan edi.
Shuning uchun xam Amit Temur o’z davlat sarxadlarini mustaxkamlash
uchun eng oldin harbiy yurishlarni Mo’g’ilistondan boshladi. Amir Temur 1371-
1390 yillari Mo’g’ilistonga etti marta harbiy yurish yushtirdi va oxitgi harbiy
yurishida Qamariddin va uning amirlarini Irtish daryosining narigi tomoniga surib
tashladi. Amir Temur Movarounnaxrning g’arbidagi Xorazm xarazmshohlaridan
Husayn, Yusuf va Sulaymon So’fiylarga qarshi 1370-1390 yillari besh marta
harbiy yurish olib borib, Xorazmni o’z davlati tasarrufiga kiritdi.
Amir Temur jahondagi 27 mamlakatni bosqichma-bosqich o’z davlati
tarkibiga kirib, yagona davlat sifatida birlashtirdi va ularni iqtisodiyoti – moliya
tizimini takomillashtirdi. Davlat boshida bosh xukmdor- Amir Temur turgan
bo’lsa, ikkinchi bo’lib moliya devoni turgan. Bu devonni bitta devonbegi va uning
kotibiyati boshqarardi.
Moliya devonining asosiy vazifasi- davlat soliq ishlarini yuritish, qishloq
xo’zalik ishlarini boshqarish, davlat xazinasiga turli daromat tushumlarini
keltirish, tangalar zarb qilish va soliqlar bilan bog’liq qonunbuzarliklar hamda
boshqa iqtisodiy muammolar bilan shug’ullangan. Dorug’alarni taynlash va
vazifasidan ozod qilish ishlarini moliya devoni hal qilgan.
Davlat xazinasi Samarqanddagi Ko’ksaroy va Hirotdagi Ixtiyoriddin
qal’asida saqlanardi. Amir Temur davlatning mustaqil moliya siyosatini
takomillashtirish uchun o’z davlati tarkibiga kirgan barcha mamlakatlar moliyasini
bir tizimga birlashtirdi va ularni ma’muriy boshqarish talablari asosida idora qilish
usullarini joriy qildi. Agar Evropada birinchi byudjet tuzilishi Angliya va
Fransiyada XVII-asrda paydo bo’lgan bo’lsa, Amir Temur o’z davlatida undan 3
asr avval mamlakatni idora etishda byujetning dasrlabki kurtaklarini ishlab chiqdi
6

va joriy qildi. Moliya –pul tizimini rivojlantirilishi mamlakatni yuksalishiga
kuchli ta’sir qilardi. Pulning jamiyat iqtisodida o’ynagan roli kuchayib borganligi
uchun qishloq xo’jalik mahsulatlaridan olinadigan soliqni naqd aqcha bilan olish
imkonini berdi. Bu davrda asosan qishloq xo’zaligi bilan bog’liq ikki turdagi –
xiroj va ushr solig’idan boshqa savdogarlar va hunrmandlar zakot to’laganlar,
chegaradan o’tgan mollar hisobidan boj olingan. Bular davlat xazinasi manbai
bo’lgan. Bundan tashqari oltin va kumushga o’xshash nodir metallarni qazib olish
va ularni sotish, tangalar zarb qilish, turli jarimalar, sovg’alar, varissiz mol
mulklar davlat xazinasiga kelib tushar edi. Davlat byujetidagi xodinlarga oylik
maosh berishda pul va ya’ni moddiy (natura) normalarida to’lash tizimi
qo’llanilgan.
Amir Temur davrida zarb qilingan barcha tanga pullar eng asosiy to’lov
vositasi sifatida davlatning ichki va tashqi savdo aloqalarida qo’llanadigan yagona
pul birligi (valyuta) bo’lgan¬ligi uchun ham bu pullar Amir Temur davlatining
halqaro siyosiy va iqtisodiy qudratini oshirishga va mustahkamlashga hizmat
qilgan.
Amur Temur (1370-1405 y. hukmronlik qilgan davrlarda) davlatining tanga
pullariga talab va ehtiyoji kuchli bo’lganligi uchun ham bu pullar nafaqat
Movarounnahrdagi markaziy shaharlarda, balki Huroson, Eron, Iroq, va
Ozarboyjon hududlarida, chunonchi, Astrobod, Astora (Ashpara), Baku, Basra,
Bog’dod, Bamiyon, Damg’on, Darband, Yazd, Isfahon, Qarshi, Kashon, Kermon,
Qum, Mordin, Mahmudobod, Mashhad, Sava, Samarkand, Sultoniya, Tabriz,
Xorazm, Shabankar, Shiroz, Shemaha, Shayh Abu Ishoq Hirot va boshqa 40 ga
yaqin shaharlarda ham zarb qilingan.
Yozma manbalarda biz yuqorida tilga olgan hududlardagi shaharlardan
boshqa Hindiston, Turkiya, Misr va SHom podshohlari ham Amir Temur nomi
bilan tilla, kumush tangalar zarb qilganligi ma`lum. Masalan, Ibn Arabshox
o’zining "Amir Temur tarixi” asarida "Turk sultoni Boyazidning ustidan g’alaba
qilgandan so’ng uning o’g’illaridan Rum podshohlaridan biri Isfandiyor Amir
Temur huzuriga kelib, Amir Temurga itoat izhor etdi. Temur uni sevinch bilan
7

qarshi olib, Isfandiyorni Rumdagi o’z martabasida barqaror etdi va unga o’z
tevarak-atrofdagi amirlarga Mahmudxon va ulug’ Amir Temur Ko’ragon nomi
bilan hutba o’qitib, pul zarb qilishlarini amr etdi” - deb yozsa, SHarafuddin Ali
Yazdiy "Zafarnoma"da: "Amir Temur Turk sultoni ustidan g’alaba qilgandan
so’ng o’z elchilarini shu davrdagi Misr va SHom podshohi Barquqning o’g’li
Malik Nosirga jo’natdi. Malik Nosir Amir Sohibqironga muholifat bo’lish mumkin
emasligini anglab, o’z taqdirining omonligini tilab, Amir Temur nomiga hutba
o’qitib tangalar zarb qildi" - deb qayd etadi.
Amir Temur o’zi qurgan juda katta davlatning pul-moliya ishlarini bir
markazdan turib boshqarish qiyinligini tushunganligi uchun ham yerli
hokimiyatlarga markaziy hokimiyatni etirof qilgan holda, o’z nomi bilan pullar
zarb qilishga ijozat bergan edi.
Kimki Amir Temur nomi bilan e`mas o’z nomi bilan tangalar zarb qilsa,
unday shahslar qatiy jazolangan. Masalan, «Fors va Iroqda 1392 yillari hukmronlik
qilgan Muzaffar va Sulton Ahmadlar o’z nomi yozilgan tangalar zarb qilganidan
darg’azab bo’lgan Amir Temur ularni tutib, butun mollari va hazinasini musodara
qilib, 1393 yili Forsni shahzoda Umarshayh Mirzoga berdi".
Tanga pullarning davlat belgilab bergan andoza (standart) buyicha, oltin,
kumushning sofligi va vazniga alohida etibor bergan holda zarb qilinishi davlat
tomonidan qattiq nazorat qilib turilar edi. Ayni chog’da bu tangalardagi mahalliy
bezaklarning o’ziga hos nafisligi saqlanib qolgan bo’lib, Hirot, Mashxad, Isfahon,
Tabriz va Bog’dodda zarb qilingan tangalarda bu hususiyat yaqqol ko’zga
tashlanadi.
Amir Temur o’zining birinchi tanga pullarini 774/ 1372-73 yillari Chig’atoy
honlarining andozasi bo’yicha zarb qilgan bo’lsa ham, lekin 1380 yillarga kelib pul
islohoti olib borilishi natijasida yangi shakildagi pullarni o’z nomi bilan zarb
qildirdi.
Eski tanga pullarni esa hazinaga qaytarib olib, ularni eritgan. Yangi
andozadagi tanga pullarni zarb kilganligi uchun ham uning birinchi chiqargan
pullari turli joylarda topilgan dafina (hazina)larda juda kam uchraydi.Amir Temur
8

davlatida 1380 yillari Samarkand va Horazmda onda-sonda oltin tangalar zarb
qlingan bo’lsa ham, bu tangalar butun dunyodagi numizmatika kolleksionerlari
uchun kamyob nodir tanga hisoblanadi.
Amir Temur kumush tanga pullarining qadr qimmati shuncha baland
bo’lganki, 1403 yili Amir Temur saltanatini ziyorat qilgani kelgan Kastiliya
(Ispaniya) elchisi Ryui Gonsales de Klavihoning yozishicha: "Bu yurt
(Samarqand) don-dun, moy, meva-cheva, qush go’shti, har hil go’sht, qo’ying-chi,
hamma narsaga boy mamlakatdir. Qo’ylari katta dumbali, juda yirik qo’ylar.
Dumbasi odam qo’lida zo’rga ko’taradigan darajada ogir - yarim pud, ya`ni sakkiz-
o’n kilogramm keladigan qo’ylar bor. Bunday ser-dumba qo’ylar shu qadar ko’p
va arzon ediki, shoh, lashkari Samarqandga yig’ilib kelgan kezlarda bunday
qo’ylar bir jufti bir dukat (ya`ni tahminan 10 tanga - I.T.) turardi. Boshqa mollar
ham shu qadar arzon ediki, bir yarim qop arpaning baxosi yarim real (ya`ni
tahminan bir miri – I.T.) edi"Yana u o’z hotiralarida, Samarqand shahrida har yili
juda ko’p turli hil mollar sotilar, bu mollar esa Hitoy, Hindiston. Tatariston (Dashti
Qipchok.) va boshqa mamlakatlardan keltirilar ekan, deb yozadi.
Amir Temur o’zi bevosita CHingizhon avlodidan bo’lmagani uchun o’zini
"Amir" deb ataydi. 1372 yildan 1388 yilga qadar qo’g’irchoq xon Suyurg’atmish,
undan keyin esa uning o’gli Mahmudhon nomidan ish yuritadi. Manbalarda
"Suyurg’atmishhon vafotidan so’ng Amir Temur Sohibqiron no’yonlar, amirlar va
davlat arkonlari bilan o’tkazilayotgan qurultoyda bu borada baxs va mashvarat
qilib, saltanat tahtiga uning layoqatli o’gli Sulton Mahmudni o’tirg’izdi va uning
nomi va duosi bilan tangalar zarb kildirdi", - deb yozadi. Bu tangalarga e`sa Amir
Temur Mahmudhon nomi bilan birga, o’z nomini qo’shib zarb qildirdi".1402 yili
Mahmudhon vafot etgach, Amir Temur boshqa qo’g’irchoq hon tutmay o’sha
Mahmudhonning nomi bilan pul zarb qilishni davom ettiradi.
Bu tangalarning old tomoniga (La ilaha illallohu Muhammadur rasululloh)
degan iymon keltirish kalimasini yozdirdi. Tangalarning to’rt burchagiga esa to’rt
halifa - Abu Bakr, Umar, Usmon va Alilarning nomlarini yozdirdi. Tanganing orqa
9

tomoniga esa (Suyurgatmishhon yorlig’ Amir Temur Kuragon akmonu) deb
yozilgan.
O’zbekiston tarihi davlat muzeyining numizmatika fondida saqlanayotgan
N-401/1, Samarqand, 782/1380 y.; N-401/2-3, Samarqand, 783/1381; N-401/4-b,
Samarqand, 784/1382; N-401/7-57, Samarkand, 785/1383; N-401/55-56,
Samarkand, 786/1384 y.; N-401/ 57-61, Samarqand, 786/1384 y; N-401/62
raqqamli Samarqandda 788/ 1386 yillarda zarb kilingan kumush mirilarda ham
Suyurgatmishhon va Amir Temur nomi e'zilgan. Sulton Mahmudhon va Amir
Temur nomidan zarb kilingan kumush tanga va mirilar-ning oldi tomoniga{La
ilaha illallohu Muhammadur rasululloh) deb, tangalarning orka tomoniga esa:
(Sulton Mahmudhon e'rligi Amir Temur Kuragon akmanu)3, deb e'zilgan.
Tangalar asosan kumushdan zarb e`tilgan bulib, ogirlik vaz-ni 6 grammni
tashkil kilgan bulsa, u tanga deb atalgan. Tanga ning turtdan biriga tugri keladigan
1,5 grammlik kumush pu» lar e`sa "Amir" suzidan "miri" deb yuritilgan1. Undan
bu kundalik turzgusch'da ishlatiladigan juda kup mis chakalar Achyar Temur nomi
bilan zarb kilingan.
Biz kuyida Amir Temur va Sulton Mahmudhon nomi bilvi! Afgoniston,
Eron, Irok va Ozarbayjon shahdrlarida tur l davrlarda zarb kilingan tangalarning
orka tomonidagi e' lardan ayrim namunalar keltiramiz
Amir Temurning geometrik va har hil nafis naqshlar bilan bezatilgan
tangalarga nazar tashlar ekanmiz ko’z o’ngimizda bu tangalarga urilgan tamg’alar
gavdalanadi. Bu tamg’alar uchta uchburchaksimon kichik halqalardan iborat.
Amir Temur Markaziy Osiyo Huroson va Iroq Eron yerlarini o’z saltanatiga
qo’shib olishga ot surib qilich ko’targan bo’lsa ham lekin uni boshqarish, iqtisodi,
fan va madaniyatini yuksaltirishda turli kengash va chora tadbirlar qo’llagan,
o’ziga hos strategiya va taktika sohibi, diplomat islohotchi olijanob vatanparvar
davlat arbobi bo’lganligini tariziy dalillar isbotlaydi.
Kunlardan bir kun Temurning birinchi ustozi Shayx Shamsiddin Tarag‘ay
Bahodir (Temurning otasi) bilan bir guruh shahar olim va ruhoniylarini chaqirib,
ular huzurida Temurdan imtihon oladi. Temur barcha savollarga javob qaytarib,
10

uchta suradan so‘ralgan oyatlami yoddan “Tajvid” (Qur’on oyatlarini to‘g‘ri o‘qish
qoidalari)ga muvofiq o‘qib hammani qoyil qoldiradi. Ana shu manbalarga ko‘ra,
ular Temurga “Hofiz ul-Qur’on” nomini beradi va ustozi uni iste’dodlariga teng
keladigan boshqa bir ustozga topshirishni tavsiya etadi.Bu tavsiyadan so‘ng
Tarag‘ay Bahodir o‘g‘li Temurni mashhur mudarris Abdulla Qutb madrasasiga
yuboradi. U mudarris orif va olim kishi b o’lib , sha- har a’yonlarining farzandlari
undan dars olar edi. Temur bu yerda fiqh va huquq ilmini chuqur egallab, asosiy
fanlar boshlangich usullarini o‘zlashtirib oladi. Mudarris Abdulla Qutb maktub
bilan Temumi Samarqandga mashhur so‘fi va orif Shamsiddin Kulolga taqdim
etadi. Kulol uning ilmi va iste’dodidan xabar topib, o‘z q o iin i Temur boshiga
qo‘yib, yuziga diqqat bilan qarab majlis ahliga “Men ushbu yigitning manglayida
ulug‘ nur ko‘raman. U boshqa hech kim yetishmagan yuksak maqomga yetib
boradi. Sizlar o‘zlaringiz uning olamgirligi va yetti iqlim podshohi boiganining
guvohi boiursizlar”, deb bashorat qilgan ekan.Yosh Temur zamonasining barcha
fanlariga qiziqib, o‘z murshidi rahbarligida turli tariqatlar taiim oti bilan oshno b o
iad i, ma’naviyat ummoniga sho‘ng‘iydi. Qur’on oyatlarining tub mohiyatiga yetib
borishga urinadi. Unda oyatlarni avvaldan oxiriga qarab va oxiridan aw aiiga qarab
o‘qish ajoyib malakasi borligi ko‘rinadi. U mashhur orif Shayx Mahmud
Shabistariyning “Gulshani roz” nomli kitobini qunt bilan o‘qib, uning irfoniy
g‘oyalaridan g‘oyat ta’sirlanadi. Hokimiyatga erishib, Ozarbayjonni tasarruf
qilgach, Mahmud Shabistariy vatani - Shabistar aholisini ardoqlab, ularning har
biriga besh misqoldan, hammasi bo‘lib 18500 (o‘n sakkiz ming besh yuz) misqol
oltin bag‘ishlaydi.Amir Temur yoshligidanoq harbiy o‘yinlarni yaxshi ko‘rgan.
Bunga o‘zining tengqurlarini ham jalb qilgan. 16-17 yoshligida qilichbozlik,
nayzabozlik va, ayniqsa, ov bilan astoydil qiziqadi. 20 yoshida chavandozlik bilan
shug‘ullangan va tengqurlarini ikki guruhga b o iib , jang mashqlarini bajargan,
ularga mahorat bilan rahbarlik qilgan. Amir Temur jiddiy fikrlashga odatlangan
edi. Bu haqda u shunday eslaydi: “Men 10 yoshimda o‘zimda favqulodda
hukmronlik va u lu g iik alomatlarini his qildim. O‘z oldimga keluvchi har bir
kishini sezilarli darajada g‘urur va layoqat bilan qabul qildim”.
11

Bundan tashqari, u Movarounnahr feodallarining o‘zaro urushlarida
qatnashib, asta-sekin atrofiga yaxshi qurollangan otliq askarlardan kichik lashkar
to‘play boshlagan. Mamlakatda hali Chig‘atoy avlodlari hukmronligi davom
etayotgan XIV asrning 60-yillarida u siyosat maydoniga kirib keldi. 1346-yili
Chig‘atoy xoni Qozonxon amir Qozog‘on tomonidan oidiriladi, 1358-yilda amir
Qozog‘on ham oidiriladi, natijada ulus 10 ga yaqin bekliklarga bo’linib ketadi.
Xorazmda so‘fiylar, Qashqadaryoda barloslar, Ohangaron vodiysida jaloyirlar,
Buxoroda sadrlar, Termiz atrofida sayyidlar hukmronligi boshlanadi va ularning
beklari o‘rtasida o‘zaro urush, janjallar ko‘payib boradi. Buning ustiga yurtdagi
ahvol mana shunday bir paytda mo‘g‘ullar Movarounnahrdagi mavqelarini qayta
tiklashga harakat boshlagan edi. 1360-yilda Tugluq Temur (Chig‘atoy nabirasi,
Duvoxonning o‘g‘li, Eminxo‘janing farzandi) ning, 1365-yilda Tugiuq Temur o‘gli
Ilyosxo‘janing Movarounnahrga katta qo‘shin bilan yurishlari bunga misol boladi.
Mana shunday yurishlarda Amir Temur vaziyatga qarab ish tutgan 1
. 1362-yilda
Amir Temur hayotida bir voqea ro‘y berib, Seyistonda bo‘lg an jangda uning
tanasiga bir umrlik jarohat muhrlandi. Amir Temur aynan shu jangda o‘ng qoiining
tirsagidan va o‘ng oyogiga kamon o‘qi tegishidan qattiq jarohatlandi. U Tugluq
Temur xizmatiga kirib, zimdan o‘z maqsadlari izmidan borgan b o isa, Ilyosxo‘ja
bilan ochiq jang maydonida uchrashgan. Tugluq Temur Amir Temurning sadoqatli
xizmatlarini baholab, uni Movarounnahr boshqaruvchisi qilib qo‘ygan bo‘lsa,
Ilyosxo‘ja uni butunlay yo‘q qilishni maqsad qilgan edi. Shu bois, Amir Temur
Ilyosxo‘ja kuchlariga qarshi kurash boshlaydi. Balxda turib Termiz va uning
atroflarida mo‘g‘ullarning talonchilik qilayotganini eshitgach, yiqqan qo‘shini
dushman qo‘shinidan 10 barobar kam bo‘lishiga qaramay, Ilyosxo‘ja yuborgan
qo‘shinga qarshi urush ochadi. Bu urush 1363-yilda Jayhun daryosining chap
sohilidagi Qunduz shahri yonida bo‘lib o‘tadi. Bu jangda Amir Temur kam qo‘shin
bilan dushman qo‘shinini mag‘lubiyatga uchratib, o‘zining buyuk sarkardalik
mahoratini ko‘rsatadi .
1
Ibrohimov A. “Bizkim o’zbeklar : milliy davlatchiligimiz asoslari haqida mulohazalar.” – T.:
Sharq 1999. 62-65 b.
12

1.2. Amir Temur davlatining chet davlatlar bilan aloqalari .
Amir Temur davlati bilan Vizantiya, Turkiya, Hindiston, Ispaniya, Fransiya,
Angliya, Oltin O‘rda, Mo‘guliston, Xitoy kabi davlatlar iqtisodiy, siyosiy va
madaniy aloqalar o‘rnatdilar. Amir Temur davlatining tashqi siyosati o‘z oldiga
mamlakat xavfsizligini ta’minlash; qo‘shni mamlakatlarda o‘z ta’sirini
mustahkamlash; Turkiya, Hindiston, Xitoy, Venetsiya, Ispaniya, Fransiya va
Angliya bilan iqtisodiy, elchilik, madaniy aloqalarni o‘rnatish va rivojlantirish kabi
vazifalarni qo‘ygan. XIV asr oxirlarida vujudga kelgan muayyan xalqaro vaziyat
tufayli Amir Temur davlati, Turkiya, Misr va Oltin O‘rda eng qudratli davlatlar
sifatida siyosiy maydonga chiqdi. Bu davrda Amir Temurga Mo‘g‘uliston, Oltin
O‘rda va Misr bilan ittifoqdagi Usmoniylar Turkiyasi qarama-qarshi turardilar.
Mo‘g‘uliston bilan munosabatlar. .Movarounnahr mo‘g‘ullar istibdodidan
xalos etilib, mamlakatda Amir Temur hokimiyati o‘rnatildi, lekin uning sarhadlari
hali tinch emas edi. Mo‘g‘ulistonda ulus beklarining isyonlari va ularning
Toshkent viloyati bilan Farg‘ona vodiysiga talonchilik xurujlari ro‘y berib turardi.
Shimol tarafda Oq O‘rdada Jo‘ji ulusining tojtaxti uchun kurash kuchaygan,
ularning Xorazm hukmdorlari bilan qo‘shilib, Buxoro, Chorjo‘y va Qarshi ustiga
qilgan talonchilik yurishlari davom etardi. Bularni bartaraf qilmay turib, Amir
Temur o‘z davlatining xavf sizligini ta’minlay olmas edi. Manbalarning guvohlik
berishicha, Amir Temur bu masalani muzokaralar yo‘li bilan hal qilishga urindi.
Lekin foydasi bo‘lmadi. Uni qurol vositasi bilan hal qilishga majbur bo‘ldi. Amir
Temur 1371–1390-yillarda olib borgan yetti harbiy yurishdan keyin
Mo‘g‘ulistonda tinchlik o‘rnatish va uni o‘zining ta’sir doirasiga kiritib olishga
muvaffaq bo’ldi. Misr bilan aloqalar.Amir Temur bilan Misr sultoni
Barquqo‘rtasidagi rasmiy aloqalar 1385-yildan boshlangan edi. 1386–1405-
yillarmobaynida Amir Temur va Misr sultonlari, shuningdek ularning Suriyadagi
noiblari o‘rtasida taxminan 25 marta maktub va elchilar almashuvi bo‘ldi. Amir
Temur Misr sultoni Barquq bilan do‘stona munosabatlar o‘rnatilishi, savdogar va
tijorat ahllari bemalol bordi-keldilarini amalga oshirishlari, bundan keyin o‘rtada
14

hech qanaqa ixtilof va adovat harakatari bo‘lmasligi haqida takliflar bildirib o‘z
elchilarini
jo‘natgan edi. Biroq Sulton Barquq Amir Temur jo‘natgan elchilarni
qatl
etib, takliflarni rad etadi. Keyinchalik Amir Temur Sulton Boyazid ustidan
g‘alaba qozongach, Misr o‘z itoatkorligini izhor etadi. Oltin O‘rda bilan
munosabatlar. Amir Temur yordamida To‘xtamishOltin O‘rda taxtiga kelgan
bo‘lsa-da, uning Movarounnahrga talonchilik yurishlari avj oldi. Bundan tashqari,
To‘xtamishxon Misr, Iroq va Turkiya bilan harbiy ittifoq tuzib,Amir Temurga
zarba bermoqchi bo‘ldi. 1384-yilda To‘xtamishxonning elchisi Misr sultoni
Barquqbilan uchrashuvda Amir
Temurni yo‘q qilish taklifini kiritadi. Bunday
taklifga
shu yili Misrga kelgan Turkiya va Sivas elchilari mamlakatlari Amir
Temurga qarshi bo‘lgan harbiy ittifoqqa qo‘shilishini aytdilar. Turkiya, Misr va
Oltin O‘rdaning o‘zaro yaqinlashuvi Amir Temur davlatiga jiddiy xavf tug‘dirardi.
Shuning uchun Amir Temur bu harbiy ittifoq harakatga kelishiga yo‘l qo‘ymadi.
Amir Temur ittifoqchilarni bittadan safdan chiqarish siyosatini tutdi.1395-yilda
To‘xtamishxonga,1402-yilda Yildirim Boyazidga qaqshatqich zarbalar berdi.
Xitoy va Hindiston bilan munosabatlar. Sharqning eng katta davlatlaridan Xitoy
bilan munosabatlar Amir Temur davrida bir qadar jiddiylashib qolgan edi. Bunga
Xitoy hukmdorlarining ulug‘ davlatchilik siyosati sabab bo‘lgandi. Min
imperatorlari Xitoyga qo‘shni bo‘lgan mamlakatlarni Xitoyga qaram mamlakatlar
deb hisoblar edilar. Amir Temurning elchilari va savdogarlari olib borgan sovg‘a-
salomlarni esa o‘lpon deb atar edilar. Temur ham Xitoy elchilari bilan shunga
yarasha munosabatda bo‘ldi. Klavixoning ma’lumotlariga qaraganda, 1404-yilda
Samarqandga kelgan Xitoy imperatorining elchilarini boshqa mamlakat
elchilaridan yuqoriga o‘tqazib qo‘yilgan ekan. Yuqoridagi aytilganlardan kelib
chiqib Amir Temur buyrug‘iga ko‘ra ular ham boshqa mamlakat elchilari qatoridan
o‘ziga yarasha joyga o‘tqazilgan.Xalqaro siyosiy vaziyat. Sohibqiron Amir Temur
jahon siyo siy hayotiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Ma’lumki, bu davrda, bir tomondan,
Sulton Boyazidning Bolqon yarimoroli davlatlariga nisbatan tazyiqi kuchayib,
butun Yevropaga xavf solayotgan edi. Ikkinchi tomondan, Boyazidning o‘zi
G‘arbga tomon shiddat
bilan siljib borayotgan xavfli raqib – Amir Temurning
15

kuchli tazyiqiga duchor bo‘lgan edi. Bunday siyosiy vaziyatda Boyazidga qarshi
kuchlarning ma’lum darajada birlashuvi tabiiy edi 2
. Avvalambor Boyaziddan
yengilib, o‘z yer va mulklaridan mahrum bo‘lgan Kichik Osiyo mamlakatlarining
hukmdorlari Amir Temurdan madad istab, uning Qorabog‘dagi o‘rdagohiga borib,
qaror topadilar. Hatto Vizantiya va G‘alatadagi Genuya hokimining noibi, Fransiya
qiroli hamda Sultoniya shahrining katolik missionerlari yordam so‘rab Amir
Temurga murojaat qiladilar. Buning evaziga ular harbiy yurish vaqtida unga
yordam berish hamda Konstantinopol va Peraning Boyazidga to‘lab kelgan bojini
bundan buyon Amir Temurga to‘lashga va’da qiladilar. Bunday taklif Amir
Temurga ma’qul tushadi. Chunki Turkiyani dengiz sohilidagi tayanchidan ajratish
uchun unga dengizdan madad zarur edi. Shunday qilib, XIV asr oxiri va XV asr
boshlarida sulton Boyazidga zarba berish uchun qulay siyosiy vaziyat vujudga
keladi. Bu vaziyatdan Amir Temur ustalik bilan foydalanadi.
II BOB. AMIR TEMUR DAVLATIDA BOSHQARUV TIZIMI.
2
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchilik tarixi. -T.: Sharq.2001. 245-246 b.
16

2.1. Amir Temur siyosati
Suyurg ol (mo g ulcha — in om, sovg a) — biror hukmdor (xon, sulton,ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
shoh) tomonidan saltanat oldida alohida xizmat ko rsatgan arkoni davlat yoki
ʻ
sarkardalarga berilgan molmulk, yersuv. Mo g ullar istilosidan so ng
ʻ ʻ ʻ
Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Yaqin Sharq mamlakatlarida rasm bo lgan. S.ga
ʻ
beriladigan yer nasldan naslga meros bo lib o tgan. S. egasi davlatga to lanadigan
ʻ ʻ ʻ
soliklardan ozod etilib, olgan daromadi va o ziga qaram aholidan ixtiyoricha
ʻ
foydalanish huquqiga ega bo lgan. Amir Temur va Temuriylar saltanatida S. keng
ʻ
qo llanilgan. Sohibqiron zabt etgan mamlakatlarning ba zi viloyat va tumanlarini
ʻ ʼ
shu yerlarning oldingi egalariga, o z o g illari, nevaralari, qarindoshlari, atoqli
ʻ ʻ ʻ
lashkarboshilar, amir va beklarga S. tarzida bergan va ular "darbasta S." deb
yuritilgan. Amir Temur o zining eng iste dodli sarkardalaridan biri amir
ʻ ʼ
Shohmalikka bir qancha yerlarni S. qilib bergan. Shohrux davrida Shohmalik
Xorazm viloyatiga darbasta S. etib tayinlangan. Shohmalik vafotidan keyin
Xorazm uning o g li Ibrohim Sultonga topshirilgan. 16-asrdan boshlab S.ning
ʻ ʻ
avvalgi tartibida muayyan o zgarish yuz beradi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar
ʻ
davrida ba zi qishloqlar, yer maydonlari shu yerlardan undiriladigan solikdarning
ʼ
bir qismi ham S. tariqasida beriladigan bo lgan. 18-asr va 19-asrning 1-yarmida S.
ʻ
mohiyati tubdan o zgarib, uning faqat merosiyligi saqlanib qolgan.
ʻ
Ko‘plab yozma manbalarning ma’lumot berishicha, o‘z davrining yirik
harbiy va davlat boshlig‘i bo‘lgan Amir Temur siyosiy, huquqiy asoslarga ega
bo‘lgan ulkan davlat barpo etgan edi. O‘zbekiston davlatchiligi tarixining o‘rta
asrlar davrida Sohibqiron Amir Temur avvalo, adolatli va qonunchilikka tayangan
davlatchilik asoslarini barpo etish bilan birga davlat yaxlitligi va kuch-qudratini
mustahkamlashning asosiy omili bo‘lgan kuchli mudofaa tizimi yaratdi hamda
temuriylarga meros qilib qoldirdi. Amir Temur o‘z saltanatining boshqaruv
tizimini yaratishda o‘sha davrning yirik va ko‘zga ko‘ringan harbiylari, amirlar va
beklar, fozillar, olimu-ulamolar, o‘z pirlarining o‘gitlari hamda maslahatlariga
tayangan edi. Misol uchun, “Tuzuklar”da keltirilishicha Amir Temurga piri Abu
17

Bakr Zayniddin Toyobodiy shunday o‘git beradi: “Agar har narsani va har kimni
o‘z martabasida saqlay olmasang, saltanatingga bundan ko‘p xalal va ziyon etgay.
Demak, har kimning qadr-qiymatini, tutgan mavqeini va har narsaning o‘lchovini
belgilab olishing va shunga muvoffiq ish tutishing kerak.” SHuningdek,
“Tuzuklar”da yana shunday ma’lumot beriladi: “O‘zga mamlakatlarni zabt etish,
ularni idora qilish, g‘anim lashkarni sindirish, dushmanni tuzoqqa tushirish,
muxoliflarni ko‘nglini topib do‘stga aylantirish, do‘st -dushman orasidagi
muomala, murosayu-madora qilish xususida ushbu tadbir va kengashlarni
qo‘lladim. Pirim Abu Bakr Toyobodiy menga yozmishlarkim: Abdulmansur
(zafarmand) Temur saltanat yumushlarida to‘rt ishni qo‘llasin, ya’ni, 1) kengash;
2) mashvaratu maslahat; 3) hushyorligu mulohazakorlik; 4) ehtiyotkorlik. CHunki
kengash va mashvaratsiz saltanatni barcha qilgan ishlari va aytgan gaplari xato
bo‘lgan johil odamga qiyoslash mumkin: uning so‘zlari pushaymonlik va nadomat
keltirgay. SHunday ekan, saltanatni boshqarishda mashvaratu maslahat va tadbir
bilan ish yuritgin, toki oqibatda nadomat chekib, po‘shaymon bo‘lmagaysan.”
Amir Temur va temuriylar davrida fuqarolarda davlat tomonidan o‘rnatilgan
qonunlarni hurmat qilish, ularga ma’suliyatli yondashish tushunchalari
shakllangan. Bu esa davlat tomonidan ilgari surilgan maqsad va g‘oyalarni amalga
oshirishdagi kafolatlardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Amir Temur davlati
markazlashgan davlat bo‘lib, butun hokimiyat davlat boshlig‘ining ixtiyorida
bo‘lgan. Tadqiqotchilarning fikricha, Amir Temur davlatining boshqaruv asoslari
shakllanishi rivojida kengashlar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Vaqti-vaqti bilan
muhim ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy va siyosiy masalalarni hal qilishda katta va kichik
kengashlar chaqirilib turilgan. Katta kengashlar tinchlik vaqtlarida Samarqanddagi
hukmdor saroyida chaqirilgan. Unda oliy hukmdorning qarindosh urug‘lari, yuqori
martaba va mavqega ega bo‘lgan ruhoniylar tabaqasining vakillari, bosh amirlar,
beklarbegi, ulus, tuman hokimlari, mingboshilar, yuzboshilar, o‘nboshilar, bahodir
unvoniga ega bo‘lgan harbiylar kabilar ishtirok etganlar. Ushbu kengashda
mamlakat hayoti bilan bog‘liq masalalar muhokama qilingan.Kichik kengashda
Amir Temur, uning o‘g‘illari, qarindoshlari, qo‘shin boshliqlari ishtirok etganlar.
18

Unda uzoq mamlakatlarga harbiy yurishlar bilan bog‘liq masalalar hal qilingan.
Amir Temur davrida markazda hamda tobe hududlarda xon boshchiligida
mukammal va puxta davlat boshqaruv apparati shakllangan. “Tuzuklar”da
mukammal davlat boshqaruvini tashkil etish quyidagicha ifodalanadi:
- davlat daxlsizligini va mustahkamligini har tomonlama muhokama qilish;
- oliy hukmdor hokimiyatining cheklanmaganligi hamda mustaqil siyosat
yurgizishi;
- vazirlarga yuklatilgan majburiyatlar va ular bajarishi lozim bo‘lgan
vazifalar;
- markazga tobe bo‘lgan mulk(ulus)lar amirlari hamda tuman hokimlarining
vazifalari;
- oliy davlat kengashi;
- davlat xavfsizligi va mustahkamligi, joylardagi jamoat tartibi hamda
mamlakat tinchligi, osoyishtaligini saqlash;
- muntazam qo‘shin tashkil etib, qo‘shin qo‘mondonlarini tayinlash,
lavozimlarga ko‘tarish, rag‘batlantirish va ularga maosh to‘lash;
- aholidan olinadigan turli soliqlar(zakot, xiroj va boshq.) miqdorini
aniqlash;
- harbiy yurishlarda jasorat namunalarini ko‘rsatganlarni(noiblar, amirlar,
sipohiylar va boshq.) rag‘batlantirish;
- Harbiy yurishlar va janglar paytida qo‘shinning joylashuvi va ularni ajratib
turuvchi belgilar.Zamonaviy adabiyotlarda keltirilishicha, Amir Temur o‘ziga
qadar mavjud bo‘lgan davlatchilikning quyidagi sakkizta asosiga amal qildi:
- davlat o‘z vazifasini bajarmog‘i uchun, eng avvalo, siyosiy jihatdan
mustaqil bo‘lishi;
19

- davlat va jamiyatning yaxlitligi buzilmasligi;
- davlat va jamiyat muayyan bir qonunlar, trtiblar va mafkura asosida
boshqarilmog‘i;
- boshqaruvning turli tabaqalari, yo‘nalishlari, sohalarini muvofiqlashtirib
turuvchi ma’lum bir tizim shakllangan bo‘lishi;
- jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarining ahvoli davlat e’tiborida
bo‘lishi;
- fan va madaniyatning ravnaqi to‘g‘risida doimiy qayg‘urishiga davlat
ahamiyatiga molik qat’iy siyosat sifatida qarash;
- har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko‘ra, davlat jamiyat ichki
taraqqiyoti masalalarini tashqi dunyodagi mavjud omillardan foydalangan holda
olib borishi;
- davlat tepasidagi kuchlar o‘tmish, zamona va kelajakni teran
tafakkur,mustahkam iymon, g‘oyat yuksak ma’naviyat va millatparavchilik ila
anglamog‘i.
SHu bilan birga Amir Temur yuqoridagi sakkizta asosni yana bir
to‘qqizinchi asos bilan boyitdi. U ham bo‘lsa, jamiyat rivojida barcha ijtimoiy
tabaqalar faoliyatini nazarda tutish va manfaatlarini ta’minlashdan iboratdir. Amir
Temur bo‘yicha bunday tabaqalar o‘n ikkita bo‘lib, ularda jamiyatning barcha
tarkibiy qismlari o‘rin olgan. Bu tabaqalar quyidagilar edi:
1.Sayyidlar, olimlar va shayxlar.
2.Katta tajribaga ega ilmli kishilar.
3.Duo qiluvchi taqvodorlar.
4.Lashkarning sipohlari, sarhang va amirlar.
5.Askar va xalq ommasi.
20

6.Davlat boshqaruv ishlarini ipidan ignasigacha biladigan maslahatgo‘y,
dono va aqlli kishilar.
7.Vazirlar, kotiblar, devon boshlig‘i.
8.Tibbiyot ahli, munajjim va muhandislar.
9.Muhaddislar va muarrixlar.
10.Tasavvuf vakillari va oriflar.
11.Hunarmandlar va san’atkorlar.
12.Ajnabiy sayyohlar va savdogarlar.
Yuqoridagi ijtimoiy qatlamlar Amir Temur davri davlatchiligini
ma’muriyboshqaruv tizimidagi tartiblr bilan aloqador holda uning harbiy-siyosiy
xususiyatga ega bo‘lganligidan ham dalolat beradi.Amir Temur va temuriylar
davrida yaratilgan davlat boshqaruv asoslari qonunlar ustuvor bo‘lgan va
fuqarolarning himoyasi, tinchligi va barqarorligi ta’minlangan jamiyat asoslarining
yuzaga kelishiga katta imkoniyatlar yaratgan. Qonun ustuvorligiga, adolat
tamoyillariga saltanatda va tashqi munosabatlarda qat’iy amal qilingan.
“Temur tuzuklari”. Amir temur shaxsi va uning buyukligi.
Rus olimi D.Logofet Temur davridagi tuzumga quyidagicha baho berib:
“Yevropada Konstitutsiya haqida tushunchaga ham ega bo‘lishmagan bir davr- da
ana shu Temur davlatida Konstitutsion qonunlar majmuasi mavjud bo‘lgan va amal
qilgan”, deb yozgan edi. Olim Temur davlatidagi “Konstitutsion qo- nunlar
majmuasi” deganda “Temur tuzuklari”ni nazarda tutgan edi.Sohibqiron Amir
Temur tomonidan yozib qoldirilgan “Temur tuzuk- lari”ning bir qo‘lyozma
nusxasi Yaman hokimi Ja’far podshoh tomonidan mil- liy kutubxonada saqlangan.
Bu asarning fors tiliga tarjimasini Mir Abu Tolib Hasaniy at-Turbatiy amalga
oshirgan. Tuzuklaming ana shu nusxasi XIX asr- ning oxirlarida rus tiliga tarjima
qilingan va bugungi kungacha yetib kelgan. Asar butun dunyoga mashhur bo‘lib,
ko‘p tillarga tarjima qilingan. Uning forscha tarjimasi ingliz mayori, professor
21

Uayt tomonidan 1783-yilda Oks- fordda chop etilgan. Ushbu nashrning forscha
matni hech o‘zgarishsiz Kalkutta va Bombey shaharlarida, 1963-yilda Eronda
nashr etilgan. Asar 1787-yilda fransuz sharqshunosi L. Lyangle tomonidan fransuz
tiliga ham tarjima qilinib nashr etilgan. “Temur tuzuklari” ikki bo‘lim va 56
banddan iboratdir. Kitobda bo‘limlar maqola nomi bilan atalgan.“Tuzuklar”ning
birinchi bo‘limida Temurning davlatni barpo etish va mus- tahkamlash,
qo‘shinlarni tashkil etish yuzasidan tuzuklari bayon etilgan. Ikkinchi bo‘limida esa,
Amir Temur tomonidan o‘tkazilgan kengash tafsilotlari va ularda Sohibqironning
amalga oshirgan tadbirlari bayon etilgan. Shuningdek, bu bo‘limda Amir Temur
nomidan aytilgan va uning toj-u taxt vorislariga atalgan o‘ziga xos vasiyat va
pand-u nasihatlari ham berilgan.“ .. .Davlat agar din-u oyin asosida qurilmas ekan,
to‘ra tuzukka bog‘lanmas ekan, - deb yozadi Amir Temur, - unday saltanatning
shukuhi, qudrati va tartibi yo‘qoladi. Bunday saltanat yalang‘och odamga
o‘xshaydi, uni ko‘rgan kimsa nazarini olib qochadi. Yoxud kas-u nokas tap
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-to‘sig‘i yo‘q uyga o‘xshaydi.Shuning
uchun ham o‘z saltanatim binosini dini islom, to‘ra va tuzuk aso- sida
mustahkamladim”.Amir Temur yana davom etib: “Har mamlakatning yaxshi
kishilariga men ham yaxshilik qildim, nafsi yomonlar, buzuqlar va axloqsiz
odamlami mam- lakatdan quvib chiqardim”1, - deb yozadi.Oliyjanob axloqiy
fazilatlarni Amir Temur hazratlari ulug‘labgina qolmagan, balki bu fazilatlarning
bajarilishini davlat hududida yashayotganfuqarolardan, hatto o‘z oila a’zolari
tomonidan ham so‘zsiz bajarilishini talab qilgan.“Temur tuzuklari”da ishlab
chiqilgan ayrim tamoyillarga e’tibor qaratamiz:
Birinchidan, “men o‘z saltanatim binosini dini islom va tuzuk asosida
mustahkamladim”.
Ikkinchidan, hayotda davlat ishlarini boshqarishda odillik, adolat va haqi-
qatning ustuvorligini ta’minlash uchun kurashdim. Oddiy xalq manfaatlarini
himoya qilish, jabrdiydalarga madadkor bo‘lish, ig‘vogar va tuhmatchilarga
ishonmaslikka amal qildim... Adolat va insof bilan tangrining bandalarini o‘zimdan
22

rozi qildim. Gunohkorga ham, begunohga ham rahm qilib, haqqoniyat yuzasidan
hukm chiqardim... Fuqaro va qo‘l ostimdagilarga rahmdillik qildim, sipohlarga
in’omlar ulashdim. Zolimlardan mazlumlar haqqini oldim... Buzuqi va og‘zi
shaloq g‘iybatchi odamlarni majlisimga yo‘latmadim, so‘zlariga amal qilmadim.
Biror kimsaga tuhmat-u g‘iybat qilsalar, quloq solmadim.
Uchinchidan, davlatni boshqarish, idora qilish ishlarini halol, nasl-nasabli,
asil, vijdonli, aql-farosatli, xushmuomalali, sabr-toqatli kishilarga topshirdim.
Amir Temur “Davlat arboblari bag‘ri keng, og‘ir, vazmin, odamlarga nisbatan kek
saqlamaydigan, kechirimli va g‘oyatda xushaxloqlilik fazilatlariga ega bo‘lishi
kerak”, - deb hisoblar va bu fazilatlami juda-juda qadrlar edi: “Hech kimdan o‘ch
olish payida bo‘lmadim. Tuzimni totib menga yomonlik qilganlarni parvardigori
olamga topshirdim”, degandi u.
To‘rtinchidan, yuksak insoniy, axloqiy fazilatlarni ulug‘lash, noinsoniy,
noaxloqiy va tubanlik ko‘rinishlariga qarshi shafqatsiz kurash. Amir Temur
yozadiki, “...hozirgi damgacha o‘tgan sultonlaming qonunlarini va turish-tur-
mushlarini donolardan so‘rab-surishtirdim. Har qaysilarining yo‘l-yo‘riqlari,
turish-turmushlari, qilish-qilmishlarini, aytgan gaplarini xotiramda saqladim va
yaxshi axloqlari, ma’qul sifatlaridan namuna olib, unga amal qildim”.
“Temur tuzuklari”dagi pand-u nasihatlar T emuriy shahzodalarga bag‘ ishlab
yozilgan bo‘lsa-da, bu tuzuklardagi davlat tutish ishlaridan sharq hukmdorlari,
jumladan: Shoh Jahon, Buxoro amiri Abdullahadxon va Qo‘qon xoni Muhammad
Alixon davlat ishlarini boshqarishda keng foydalanganlar.Sovetlar davrida Amir
Temur va temuriylar davri qisqa qilib tarixda saqlangan bo‘lsa-da, bu davrning
buyuk sardori Amir Temur bosqinchi, jallod, kallakesar shaxs sifatida tarixda
gavdalantirildi. Bu davr tarixi ham boshqa davrlar tarixi singari bo‘yoqlar bilan
bo‘yalib, butunlay boshqacha qiyofaga kiritildi va o‘zbek xalqi tarixi
soxtalashtirildi. Hatto, shu darajaga borib yetildiki, tarixdagi boshqa hukmdorlar
qilgan xunrezliklarning ayrimlari Amir Temur nomi bilan bog‘landi. Ular bu
buyuk shaxsning xalq, yurt va nihoyat jahon xalqlariga qilgan ulkan xizmatlarini
23

berkitishgacha borib yetishdi.Chunki ular bu xalq bir paytlari o‘z yurtining dunyo
miqyosida alohida o‘ringa ega bo‘lganligini, shu yurt, shu xalqdan yetishib
chiqqan buyuk davlat arbobi, mohir sarkarda jahon ahlini lol qoldirganini, xorij
davlat hukmdorlarining ko‘pchiligi o‘zlariga qaratilgan xavfdan xalos bo‘lish
uchun bu sarkardadan yordam so‘raganlarini va eng muhimi, bu xalq o‘z
o‘tmishining buyuk ekanligini bilishlarini hech ham xohlamas edilar.Ular
o‘tmishda buyuk qudratli davlat tuzib, dunyoni titratgan, dunyo sivi- lizatsiyasiga
o‘zining munosib hissasini qo‘shib, jahonda bir emas, ikki marta uyg‘onish sodir
etgan xalq hech qachon kimlarningdir zug‘umi, zulmi ostida yashashni
istamasliklarini bilar edilar. Shu bois ham ular Amir Temurni jallod, kallakesar,
bosqinchi sifatida gavdalantirib, tarix sahifalarini o‘zgartirgan
edilar.O‘zbekistonning mustaqillikka erishuvi boy va qiziqarli tarixni haqqoniy va
xolisona qayta tiklash imkoniyatini ham berdi. Biz nafaqat Amir Temur va
temuriylar davri tarixini qayta tikladik, balki Amir Temur nomini oqlab, poklab,
istiqlolning faxri, g‘ururi sifatida qabul qildik.
Yuqorida zikr etilgan 12 nasihat matni quyidagilardan iborat:
1. Bunday sifatlarning eng aw ali deb, men beg‘arazlikni hisobladim. Ham-
maga ham men bir xil jiddiy va odil qarardim, hech kimni bir-biridan farq qil-
masdim, boyni kambag‘aldan ustun qo‘ymas edim.
2. Men har doim din aqidalariga qat’iy rioya qilardim va tangri
taoloningamri bilan ulug‘langan shaxslarga hurmat bilan qarardim.
3. Men kambag‘allarga ko‘p ehson qildim: har bir mojaro va muammoni
diqqat bilan tekshirdim va uni mumkin qadar yaxshi hal qilishga butun jahdimni
sarfladim.
4. Butun harakatimni umumiy foydaga qaratdim. Bunda birovga besabab
ozor yetkazmadim va mendan yordam so‘rab kelganlarni ko‘kragidan itar- madim.
Qur’ondagi parvardigoming amri bandalar uchun vojibdir, degan ma’nodagi
24

barcha oyatlarni o‘zimga farz bilib, uqib oldim va umr bo‘yi bar- cha
yumushlarimda ularga amal qildim.
5. Diniy masalalar bilan bog‘liq ishlarni men kundalik va dunyoviy ishlardan
doimo yuqori qo‘yib keldim.
6. Men barcha so‘zlarimda haqiqatgo‘ylikka amal qildim: bu dunyo va u
dunyo haqida eshitganlarimdagi haqiqatni yolg‘ondan ajrata bildim... har bir ishda
adolat saqlashga va to‘g‘ri yo‘l tutishga umr bo‘yi harakat qildim.
7. Men hech qachon bajara olmaydigan va’dani bermaganman. Bergan
va’damni to‘liq bajarayotib, hech bir kimsaga nohaqlik bilan ziyon yetkazmadim.
8. Men o‘zimni Ollohning yerdagi eng birinchi itoatkor bandasi, deb bildim
va uning yoki payg‘ambarning amrisiz biror ishga qo‘l urmadim. Parvardigorning
amrisizyerdayashayotgan xalqlarning birortasiga ziyon yetkazmadim. Oliy
martabadagilarga ham, fuqaroga ham birdek xayriyat qilishga intildim. Men hech
qachon birovning mulkiga ega bo‘lishga intilmadim va shuningdek, hech qachon
ko‘proq boylik orttirishga harakat qilmadim. Men hech qachon birovga hasad bilan
qaramadim.
9. Men dinga har doim birdek qaradim. Tangrining amrini va payg‘ambar
hadislarida aytganlarini to‘la ado etishga intildim. Men barcha qilmishlarimda
shariat yo‘sinlariga butkul amal qildim va nopok ishlardan butun vujudim bilan
o‘zimni tiydim. Payg‘ambami va uning maslakdoshlarini o‘zimning yagona va eng
yaxshi do‘stlarim deb bildim.
10. Men islom bayrog‘ini baralla ko‘tardim va iymon tarqatishni o‘z
buyukligimning qudrati deb bildim. Men iymon bilan qudrat bir onadan tug‘ilgan
deb eshitganman. Shuning uchun mustahkam iymonga tayangan qudrat buyuk
bo’ladur.
11.Men doimo sayyidlarga ehtirom bilan qarardim, ulamo va shayxlarni
e’zozlardim. Bu kishilar, har doim mening majlisimda ishtirok etardilar. Ularning
25

din masalalari yuzasidan aytganlarini men diqqat bilan tinglab olardim va aniq
bajarardim. Shuning uchun menga nisbatan xalqning mehri baland edi va hamma
mendan minnatdor edi.
12.Men o‘zimning ikromiyatim va rahmdilligim tufayli kishilarning eng past
tabaqalarining ham, hatto gadoylarning ham rahmatiga sazovor bo‘ldim. Men
butun jahdim bilan bu tabaqadagi kishilarning ahvolini osonlashtirishga harakat
qildim.Eshitganmanki, podshohlarning shuhrati ularning o‘z fuqarolariga rahm-
dilligidadir. Eshitganmanki, xudo biror kimsani ulugMash bilan rahmat ato etgan
boiadi. Tangrining bunday rahmatiga erishgan kishi esa odil va rahmdil bo’lishi
kerak. Men saltanat taxtiga o‘tirishim bilan shu qoidalarga doimo amal qildim va
bu sihatlarni o‘zlashtirib oldim, - deb ta’kidlangan edi ushbu nasihatlarda.
Uning harbiy siyosati davlatni boshqarishning boshqa sohalari singari asosan
adolatga va bunyod- korlikka qaratilgan edi.Ba’zi mamlakatlarda adolat poymol
etilgan, hukmdoming xalqqa jabr-zulmi kuchaygan hollar ham Amir Temurni shu
mamlakat hukmdorlariga qarshi yurish boshlashiga majbur etgan. Bunday qilish,
o‘sha mamlakatlarda adolat o‘rnatib, xalq manfaatiga yo‘l ochishlik uning amal
qilgan g‘oyasi hisoblangan. Bu xususda “Tuzuklar”da quyidagilami o‘qiymiz:
“Biror mamlakatda jabr-zulm va fisq-u fasod kuchayib ketarkan, asl podshohlar
adolat o‘rnatish, fisq-u fasodni, zulmni yo‘qotish niyatida ana shunday
mamlakatga hujum boshlashi lozim. Tangri taolo shu niyatning sharofati bilan
mamlakatni zolimning qo‘lidan tortib olib, odil (podshoh)ga topshiradi”.
Amir Temur o‘z rejalarini amalga oshirish uchun urushlarsiz,qon
to‘kishlarsiz harakat tarafdori edi. Besabab biror yurtga qilich ko‘tarib bormagan,
imkon qadar munosabatlarni diplomatik yo‘llar bilan hal etishga harakat qilgan.
Munosabatlarni tinch yo‘l bilan, diplomatiya usuli bilan hal etishni istamagan
raqibga qarshi urush qilishga majbur bo‘lgan. Bu xususda hazrat Sohibqiron
hayotidagi harbiy yurishlarining sabablarini quyidagi ayrim misollar orqali ham
bilib olish mumkin.Amir Temur Misr hukmdori az-Zohir Sayfiddin Barquq (1390-
1399) bilan diplomatik aloqalar o‘matish borasida bir necha bor yozishmalar
26

qilgan. Mana shunday bir sharoitda Ozarbayjon hukmdori Qora Yusuf (1389 -
1420) Amir Temur tomonidan Arzirun (Turkiyaning shimoli-sharqida joylashgan)
shahri yaqinidagi Avnik qal’asiga hukmdor qilib qo‘yilgan Otlamish qovchinni
jang- da asir olib, uni Misr sultoni saroyiga jo‘natib yuboradi 3
. Temur Barquqga
uni qaytarish borasida 20 dan ortiq xat yuboradi. Xatlarga qo‘rslik bilan javoblar
qaytaribgina qolmay, balki Temuming elchilari jazoga tortiladi. Buning usti- ga
Barquq Temur dushmani To‘xtamish bilan ittifoq ham tuzadi. Bu xabarlar Temurni
bu davlatga qarshi umsh ochishiga majbur etadi.Amir Temuming Turkiya sultoni
Boyazid Yildirim (1 3 8 9 -1 4 0 2 ) bilan to‘qnashuvi ham ana shunday sabablar
tufayli sodir bo‘ldi. Iroqi arab hokimi va Ozarbayjon hukmdori Qora Yusuf Amir
Temurdan yengilgach, qochib borib, Usmoniylar saroyidan panoh topdilar. Amir
Temur va Boyazid o‘rtasida elchilar qatnab, maktublar almashindi. Maktublarda
Amir Temur Iroqi arab va Ozarbayjon hukmdorlarini qaroqchilik va yo‘lto‘sarlikda
ayblab, ulami tutib berish yoki mamlakatdan badarg‘a etishni Boyaziddan talab
qilgan. Boyazid esa bu talabni kamsituv sifatida qabul qilib, Temurga o‘ta qo‘rs
ohangda javob yo’llagan. Bundan tashqari, To‘xtamish bilan ham ittifoq tuzgan.
Bu holatlar ikki o‘rtada urushni keltirib chiqargan va 1402-yilda Anqara jangi bilan
yakunlangan.Sohibqironning Hindistonga yurishi ham Hind hukmdorlarining
mamlakat aholisiga va musulmonlarga nisbatan g‘ayriqonuniy siyosatiga, ulaming
talonchiligi va Temur davlatiga xavfini yo‘qotish sababli edi. Bu haqda
Sohibqironning Sherozda hukmdor bo‘lib turgan nabirasi Pirmuhammadga yozgan
xatidan ham bilish mumkin. Bu xatda ushbu sabab haqida shunday
yoziladi:”...Bizning ulug‘ xotiramizga yetkazilgan xabarlarga qaraganda marhum
sulton Feruzshoh ...vafot etgach, zarharit ko‘llari Dehli va Islom diyoriga taalluqli
boshqa joylami uning farzandlariga bermasdan, g‘oratgarlik va talon- tarojni
o‘zlariga shior qilib, tojirlaming kelishib-ketishi eshiklarini berkitib, qaroqchilikni
chunon avj oldiribdilarki, xarobgarchilik qilish imkoni bo‘lgan biror daqiqani
bekor o‘tkazmas ekanlar”.
3
Ibrohimov A. “Bizkim o’zbeklar : milliy davlatchiligimiz asoslari haqida mulohazalar.” – T.: Sharq 1999. 33-36 b.
27

Amir Temurning buyuk davlat arbobi ekanligi yana shunda ko‘rinadiki, u
o‘z saltanatiga qo‘shib olgan mamlakatlarni idora etish uchun tayinlanadigan
kishilarga qo‘yiladigan talablar tizimini ham ishlab chiqqan edi. Bunday rahbarlar
Sohibqiron talabiga ko‘ra quyidagi fazilatlarga ega bo‘lishlari lozim bo‘lgan:
1. Oliyjanob tabiatli va ruhiy holatining ko‘tarinkiligi.
2. Nozik aql va ziyraklik.
3. Yuksak malaka hamda xalq va qo‘shinlarga murojaat qila bilish.
4. Sabr-toqat va odamlar bilan murosaga kelmoq.
Bu qoida va talablar hokimiyatni idora etishda va uni mustahkamlashda
muhim o‘rinni egallagan.Amir Temuming davlat yuritish ishlarini o‘ta pishiqligini
uning “Barcha ishlarimning to‘qqiz ulushini kengash, tadbir va mashvarat, qolgan
bir ulushini esa qilich bilan bajo keltirdim”, deb aytgan ibratomuz so‘zlaridan ham
bilib olish mumkin.Amir Temur o‘z hayoti va faoliyati davomida shunday buyuk
xizmatlar qildiki, uni dunyo xalqlari bugungacha yodda saqlaydilar. Uning O‘rta
Osiyo tarixi va jahon tarixidagi o‘rni va roli beqiyosdir.
28

2.2. Amir temur davlatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy madaniy hayoti.
Amir Temur kambag‘al dehqonlarga va kasodga uchragan savdogarlarga
ularni o‘zlarini tiklab olgunlariga qadar xazinadan moddiy yordam berilishini talab
qilgan. Eng muhimi, bu davrda hech bir shahar va qishloqlarda odamlardan jon
boshidan olinadigan “sarshumor” va har bir xonadondan olinadigan “xona
shumor” soliqlari olinmagan.Sohibqiron 1365-1366-yilningqishidaQarshi
shahrining atrofini, 1370-yili Samarqandni devor bilan o‘rab, qo‘rg‘on bunyod
ettirgan. 1380-yili Shahrisabzda Oqsaroy qurishga kirishib, shahar atrofini devor
bilan o‘radi. Bu misollar shundan dalolat beradiki, devor va qo‘rg‘onlar bekorga
barpo bo‘lmagan. Ular chegara vazifasini o‘tab, do‘st-dushmandan, bordi-keldidan,
ichkari va tashqari, degan so‘zlar ma’nolariga monedir. Ma’lumki, Amir Temur
saltana- tining chegarasi harbiy yurishlar vaqtida beqaror edi, lekin shunday
boiishiga qaramay uning yurtidan biror bir narsa tashqariga so‘roqsiz olib chiqib
ketilmagan.Bu davrda ulufa (oziq-ovqat, maosh va soliq turi) berish quyidagicha
edi.Amirlar, mingboshilar, yuzboshilar, o‘nboshilar va sipohiylarga quyidagi
tartibda maosh berilgan: oddiy sipohiyga o‘z vazifasini o‘rinlatib bajarishi sharti
bilan maoshi mingan otining bahosiga teng bo‘lgan. Bahodirlarning maoshi ikki ot
bahosidan to‘rt otgacha tayin qilingan.O‘nboshilar maoshi qo‘l os- tidagi oddiy
sipohiylardan o‘n barobar ortiq bo‘lgan. Yuzboshilar maoshi o‘nboshilarga
qaraganda ikki barobar, mingboshilamiki esa yuzboshilamikidan uch barobar
ziyoda bo‘lgan.Shuning bilan birga manbalarda chorpilchor (urush) vaqtida xatoga
yo‘l qo‘ygan sipohiylarning maoshidan o‘ndan biri kamaytirilgan, deb yoziladi.
Malumki, IX—XII asrlarda Markaziy Osiyoda kechgan buyuk uyg‘onish davri
kashfiyotlari, ilm-fan, madaniyat sohasidagi ko‘tarinkilik keyingi asrlar, jumladan,
Amir Temur zamoni madaniyati, davlatchiligi rivojlanishiga, Movarounnahrda
yagona va qudratli davlat barpo etilishi hamda bu yerda tinchlik-osoyishtalikning
ta’minlanishi ilm-fan va madaniyat ravnaqi uchun muhim omillar edi. Lekin,
bulardan tashqari, Temur davlati madaniyatining shiddati va keng doirada
yuksalishi mazmunini ishonchli Naqshbandiya tariqati tashkil etgan, ijtimoiy-
29

ma’naviy g‘oya eng muhim omillardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Bu g‘oya
Sohibqiron davlati siyosatining asosi va davlat faoliyati ana shu g‘oya asosida olib
borilgan.Amir Temur va temuriylar davrida o‘lkada fan va madaniyat barq urib
o‘sdi, rivojlandi va kamol topdi. Bu sohada Movarounnahr XIV-XV asrlarda jahon
sivilizatsiyasining eng oldingi qatorlaridan joy oldi. Temur va temuriylar davri
jahon fani va madaniyatining Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Bobur,
Abdurahmon Jomiy, Xoja Ahror, Behzod, Xondamir kabi ulug‘ vakillarini
yetishtirib berdi. Mirzo Ulug‘bek, Jaloliddin Ahmad Xorazmiy, Mavlono
Termiziy, Mansur ibn Muhammad Buxoriy, Shayx Zayniddin Xofiy, Said Sharif
Jurjoniy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Ali Qushchi, Muhammad Havofiy,
Qozizoda Rumiy kabi allomalar jahon ilm-faniga o‘zlarining munosib his- salarini
qo‘shdilar. Bu davrda shoir va mutafakkir Alisher Navoiy ijod etdi va turkiy
dunyoni yakqalam qildi. Uning homiyligida tarixchi Xondamir, xattot Sulton Ali,
rassom Behzod va boshqalar kamolga yetdilar.Amir Temur va temuriylar davrida
hukmdorlarning o‘zlarini ilm, fan va madaniyatga intilishi, bu sohaga shaxsan
homiylik qilishlari XIV-XV asrlarda yurtda jahon tan olgan ikkinchi uyg‘onish
(renessans)ning yuz berishiga olib keldi.
Amir Temur Samarqandda takrorlanmas memoriy-madaniy obidalar
qurdirdi. U qurdirgan Jome masjidi Samarqanddagi eng hashamatli va go‘zal
obidalardan va u boshqa binolardan o‘ymakor marmardan yasalgan 480 pillapoya-
ustunlari, darvozaband ulkan ravoqi, masjid binosining bahaybat gum- bazi,
peshtoqining salobati va quyosh nurida turli rang ko‘rinishda toblanib turuvchi
maftunkor, jimjimador go‘zal bezaklari bilan o‘zgacha bir tarzda ajralib turadi.
Dunyoning turli burchaklaridan tinimsiz Samarqandga oqib kelayotgan
sayohatchilarni Jome masjidining memoriy mahorati va san’ati asrlar o‘tsa-da
hamon o‘ziga maftun etib kelmoqda.Amir Temur mashhur Shohizinda qabristonini
ham o‘zining o‘tkir zehni va ziyrak e’tiboridan chetda qoldirmadi (“Shohizinda” -
“tirik shoh” ma’nosini beradi). Bu ansambl Afrosiyobning janubida, qabristondagi
maqbaralardan iborat.Sohibqironning hayotligi chog‘ida qurilgan maqbaralardan
30

biri Turkon Og‘a maqbarasidir. Turkon Og‘a Amir Temurning opasi edi. Maqbara
esa 1370-1371-yillarda vafot etgan Turkon Og‘aning qizi uchun qurilgan. 1383-
yilda Turkon Og‘aning o‘zi ham vafot etadi va shu yerga dafn etiladi. Bu
obidaning ustalari samarqandlik Shamsiddin va Badriddin, buxorolik Zaynid- din
va Shamsiddinlar boigan. 1376-yilda Amir Temurning sarkardalaridan biri amir
Husaynning onasi Tugii Tekin, 1385-yilda Amir Temurning singlisi Shirinbeka
Og‘a maqbaralari qurilgan. “Shohizinda” ansamblida Amir Temurning xotinlari
tomonidan qurilgan maqbara va boshqa binolar ham kattagina o‘rinni egallaydi.
Manbalarda ta’kidlanishicha, Shohizindadagi eng qadimiy
maqbaralardanbirida Muhammad payg‘ambarga qarindosh (jiyan) Qusam ibn
Abbosning ham xoki qo‘yilgan ekan.Amir Temur davrida qurilgan va dovrug‘i
olamni tutgan tarixiy obidalardan yana biri - “Go‘ri Amir” maqbarasi. Bu
muhtasham binoning qurilish tarixi bor. Amir Temur nabirasi Muhammad Sultonni
(Jahongirning o‘g‘li) juda sevardi. Muhammad Sulton 1403-yilda 19 yoshida
jangda fojiali halok bo’ladi. Uni Samarqandga olib kelib dafn marosimi
o‘tkazadilar. Amir Temur1404-yil kuzida safardan qaytgach, nabirasi Muhammad
Sulton xotirasi uchun maqbara qurishga farmon beradi. Ushbu farmonda
maqbarani 10 kun davomida qurib tugallashga buyruq berilgan. Haqiqatan
maqbara 10 kunda batamom qurib bitkaziladi.Maqbara devorlaridagi rang-barang
koshinlar orasida uni qurgan usta Mu- hammad ibn Mahmud Isfahoniyning nomi
ham yozilgan. 1405-yilda Amir Temur kasallanib vafot etgach, uning o‘zi ham shu
yerga nevarasining yoniga dafn etiladi va maqbara Go‘ri Amir maqbarasi deb nom
oladi. Shundan so‘ng ushbu obida temuriylar sulolasining xilxonasiga aylanadi.
Unda Muham- mad Sulton Mirzo, Amir Temurdan tashqari Sohibqironning
o‘g‘illari Umarshayx, Shohrux va Mironshoh, nabirasi Mirzo Ulug‘bekning ham
sag‘analari qo‘yilgan.E’tiborlisi shundaki, bu sag‘analar orasida Amir Temurning
pir-u ustozi Sayid Barakaning xoki ham qo‘yilgan bo‘lib, Sohibqiron o‘z jasadini
pir-u ustozi oyog‘i uchiga qo‘yishni vasiyat qilgan ekan. Vasiyat bajo keltirilgan.
31

Amir Temur va ayrim temuriy shahzodalar davrida Samarqand, Shahrisabz,
Buxoro, Hirot kabi shaharlar obod boTdi. Temurning Samarqandni yer yuzining
sayqaliga aylantirish orzusi ushaldi. Ko‘pgina masjid-u madrasalar, maktablar
qurilib, shahar ko‘rkiga-ko‘rk qo‘shdi. Ayniqsa, Temur va Ulug‘bek davrida bu
shaharda barpo etilgan bog‘lar shaharning ko‘rkamligini yanada oshirdi.Amir
Temur barpo ettirgan o‘ndan ortiq go‘zal bogTar orasida “Bog‘i Dilkusho” boshqa
bog‘larga nisbatan go‘zalligi bilan ajralib turgan. Bu bog‘ 1397-yilda Samarqand
yaqinidagi Konigil vohasida barpo etilgan.1404-yilning sentabrida Temurning
qabulida bo‘lgan ispaniyalik elchi Klavixo bu bog‘da favvoradan suv otilib
turganligini, bog‘ga kiriladigan keng darvoza yuksak va oltin, boshqa qimmatbaho
toshlar bilan bezatilganini, ustiga taxtiravon o‘rnatilgan oltita fil borligini yozib
qoldirgan.
O‘ndan ortiq bog‘lar ichida bu bog‘ Amir Temurning mayliga javob
berganligi, uning bu bog‘da doimo yayraganligi sababli bog‘ning nomi ham
shunga moslashtirilgan.Temuriylar davri ilm-fani va madaniyatini yuksalishiga
ulkan hissa qo‘shgan olim va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bekdir. Uning avlodlarga
qoldirgan ilmiy merosining eng asosiysi “Zij”i boTib, bu asar “Ziji Ulug‘bek”,
“Ziji jadidi Ko‘ragoniy” nomlari bilan ham mashhur. Ulug‘bek “Zij”i o‘zining
tarkibiga ko‘ra, VII - XI asrlarda boshlangan astronomik an’anani davom ettirgan
boTsa-da, uning ilmiy saviyasi ilgarigi “Zij”lardan ancha yuqori turadi.“Zij”ning
birinchi maqolasi eralar va kalendarlar masalalariga bag‘ishlangan, ikkinchi
maqolada matematika va sferik astronomiya muammolari ustidaso‘z boradi.
Uchinchi maqola asosan astronomiya masalalariga bag‘ishlangan. Bunda quyosh,
oy va besh sayyoraning harakati tavsifi haqida so‘z boradi. Asarning oxirgi
to‘rtinchi maqolasi asosan ilm-u nujumga bag‘ishlangan. Ulug‘bek ishlab chiqqan
astronomik jadvalda falak al-burj tekisligining xatti istivoga og‘maligi 23 daraja,
30 daqiqa, 17 soniyaga teng bo‘lib , hozirgi hisob bo‘yicha u 23 daraja, 30 daqiqa,
49 soniyani tashkil etadi. Tafovut 32 soniyaga teng. 0 ‘sha davrdagi boshqa
astronomik jadvallarning birontasida bunday aniqlik -o‘lmagan. Ulug‘bek
32

turklarning avlod-ajdodlari, mo‘g‘ul qabilalari va Chingizxon vafotidan keyin
tashkil topgan uluslar haqida “Tarixi arba’ ulus” (To‘rt ulus tarixi) nomli asar ham
yozib qoldirgan.
33

XULOSA.
Amir Temur mamlakatda hukmdor chiqargan buyruq va qarorlar faqat uning
ixtiyorida bo’lishi kerak deb hisoblagan va o’zining boshqaruv faoliyatida bu
qoidaga amal qilgan. Bizningcha, ushbu davlatchilik ta’limoti davlat hokimiyatini
amalga oshirishning muhim usullaridandir.
Hukmdor o’z siyosiy mavqeini saqlab qolishio uchun uning adolatli va
komil inson bo’lishi yetarli emas, maqsadga erishish uchun uning atrofidagi
mansabdorlar ham o’z kasbining ustasi, fidoyi va halol bo’lishlari kerak. Amir
Temur o’zi tayinlagan vazirlar, amaldorlar sipohiylar vositasida davlat
boshqaruvini amalga oshirganligi uning eng kata yutuqlaridan biridir. Amir Temur
ayniqsa, vazirlar tanlash masalasini to’g’ri hal qilishga intilgan.U podshoh
“qoshida adolatli vazirlar tutsin, toki podshoh zulm qilgudek bo’lsa, odil vazir
uning chorasini topsin. Agarda vazir zolim bo’lsa, ko’p o’tmay saltanat uyi
qulaydi”- deb ta’lim bergan.
Hukmdor davlat qudratining ramzi bo’lganligi sabab uning ozgina salbiy
hatti harakati ham ommaga tez ta’sir etadi.Uning har qanday masalada adolatli,
rahmdil va mehribon bo’lishi hamda qonunlarning ijrosini ta’minlay bilishi
yutuqlariga kafolat bo’lib xizmat qiladi. Tarixiy saboqlar shaxsan Amir Temurning
o’zi va oilasi qonunlar ijrosini ta’minlashda xalqqa o’rnak bo’lganligini ko’rsatadi.
Amir Temur boshidanoq boshqaruv jilovini o’z qo’lida mustahkam ushlagan
bo’lsa ham hokimiyatni o’z hodimlariga bo’lib berish, ammo ularning ustidan
nazorat o’rnatish yo’lidan borgan.Bundan Amir Temurning mamlakat ichkarisidagi
muxolif kuchlarga nisbatan qo’llagan taktikasini anglab yetish mumkin.Uning
fikriga ko’ra, “ saltanat ishlarini ishonchli va mo’tabar bir necha kishiga bo’lib
berish lozim. Shunda har biri o’z ishiga bog’lanib, saltanat taxtiga ko’z olaytira
olmaydi.”Bundan Amir Temur o’sha davrdayoq hokimiyatning bo’linish tamoyili
boshqarishni tashkillashtirishning maqbul usullaridan ekanini anglab yetgani,
uning davlatchiligida ana shunday kurtaklar mavjud ekanini anglash
mumkin.Umuman olinganda, Amir Temur davlatchiligi yuksak nazariy qoidalarga
34

asoslangan holda boshqarilgan bo’lib,undagi mezonlar amaliyotdan olingan.
Buyuk Sohibqironning xizmatlari va buyukligi haqida k o‘pgina davlat arboblari,
yozuvchi, olim-u fuzalolar ham o‘z fikrlarini bayon etganlar.
“Amir Temur shaxsini idrok etish - tarixni idrok etish demakdir.Amir
Temumi u lug‘lash - tarix qa’riga chuqur ildiz otgan
tomirlarimizga,madaniyatimizga, qudratimizga asoslanib, buyuk kelajagim izga
ishonchimizni mustahkamlash demakdir”.
“Amir Temur avvalo qudratli davlat qurgan. Davlat qudratli
bo’lmasa,betakror m a'naviy meros ham, obidalar ham, tarixiy yodgorliklar
hambo’lmasdi. O’zbekistonning bugungi ozodligini mustahkamlash davrida
AmirTemur biz uchun buyuk davlat asoschisi sifatida qadrlidir. U davlat
poydevoriniqurgan, davlatning huquqiy asoslarini barpo etgan. U ning davlatchilik
borasidagi fikrlari nafaqat o‘z davri, balki kelgusi avlodlar uchun ham katta
ahamiyat kasb etadi. Amir Temur o‘z davlatini aql-zakovat va huquqiy asos bilan
idora etgan. U ning “Davlat ishlarining t o‘qqiz ulushini kengash, tadbir
vamashvarat, qolgan bir ulushini qilich bilan amalga oshirdim”, degan so‘zlari
buning yorqin dalilidir".
“Siyosatda maslahat, mulohazakorlik, o‘ylab ish qilish qurol kuchidan o‘n
barobar foydaliroqdir’’, degan dono so‘zlar Amir Temurga mansubdir. Bu so‘zlar
hozirgi tilda nizoli masalalarni siyosiy muloqot, ogohlantiruvchi diplomatiya yo‘li
bilan hal qilishni bildiradi.Amir Temurning tarixiy xizmati yana shundan iboratki,
uning harakatlari tufayli Osiyo va Yevropa davlatlari tarixda birinchi marta yagona
jug‘rofiy-siyosiy makonda ekanliklarini his etdi”.
“Buyuk strateg, mohir siyosatchi, eskirgan ijtimoiy munosabatlarning qat’iy
islohotchisi, savdo-sotiq, hunarmandchilik va madaniyatning homiysi bo‘lgan
Amir Temur “Qonunlar va urf-odatlarga asoslangan” davlatni barpo etdi”.
Islom Karimov
“Yevropa na Iskandarda, na Atilada va na Moskoviya zafarini quchgan
yangi fotih Napoleon-da adolatli qonunlar asosiga qurilgan bunday boshqaruvni
bunyod etgan emas”.
35

Alfons de Lomartin
“...uning adolati-yu siyosati o‘rnatilgan kunlarda Movarounnahrning eng
chekka joylaridagina emas, balki Xo‘tan chegarasidan Dehli va Kanboyit
atrofigacha, Bobil Abvobdan to Misr va Ruma hududigacha bo‘lgan yerlardan
savdogarlar u yerda tursin, bolalar-u, beva xotinlar ham ipakli matolar, oltin-
kumush va eng zarur tijorat mollari keltirardilar va olib ketardilar. Hech bir kimsa
ularning bir doniga ham ko‘z olaytira olmaydi va bir dirhamiga ham ziyon
yetkazmaydi. Bu cheksiz ne’mat va poyonsiz marhamatlar Amir Sohibqironning
siyosati va adolati natijasidandir”.
Nizomiddin Shomiy
Ma’naviy ildizlarimizning bir bo‘lagi Amir Temur va temuriylar
ma’naviyati hisoblanadi. Bu ma’naviy manba insoniyat tarixida tengi yo‘q
markazlashgan davlatchilikka, qonunchilikka asos solganligi sababli ham
ahamiyatli.Temur va ayrim temuriy shahzodalar (Shohrux, Ulug‘bek, Bobur)ning
adolat uchun kurashi nafaqat yurtga osoyishtalik va tinchlik keltirdi, balki
shuyurtning iqtisodiy va ma’naviy rivojiga imkon ham yaratdi. Bunday imkonyurt
va xalq nomini ikkinchi bor dunyo miqyosida tarannum etdi.O‘zbek xalqi
Sohibqironning “Kuch - adolatda” shiori barcha davrlar uchun bo‘lganidek,
bugungi kunda ham jaranglab turuvchi shiorga aylanganligini shohidi bo‘lib
turibdi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol,iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild.-
T.: O’zbekiston, 1996.
2.Karimov I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. 2-jild – T.: O’zbekiston
1996.
3.Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild – T.: O’zbekiston.
1996.
4.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.: Sharq, 1998
5.Sh.M.Mirziyoyev. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. – T.:
O’zbekiston. 2017
6.Sh.M.Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – T.: O’zbekiston, 2017.
7.Amir Temur o’gitlari.- Navro’z, 1992
8.Ibrohimov A. “Bizkim o’zbeklar : milliy davlatchiligimiz asoslari haqida
mulohazalar.” – T.: Sharq 1999.
9.Mirzo Ulug’bek “ To’rt ulus tarixi” – T.: Cho’lpon. 1993
10.Q.Ergashov.,H.Hamidov. “O’zbekiston tarixi” – T.: Ga’fur G’ulom 2015
11. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchilik tarixi. -T.: Sharq.2001.
37

AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA SAVDO VA PUL MUNOSABATLAR.docx

Купить