Amir temurning harbiy yurishlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	62.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Amir temurning harbiy yurishlari

Купить

MAVZU: AMIR TEMURNING HARBIY YURISHLARI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………..3
I.BOB. HARBIY MAHORATI …………………………………………….…..9
1.1. Amir Temurning harbiy mahorati ……………………………………………9
1.2. Amir Temurning harbiy yurishlari ……………………………………...….16
II. BOB. AMIR TEMURNING QO’SHINI……………………………….….21
2.1. Amir Temurning qo’shin tuzilishi …………………………………………. 21
2.2. Amir Temurning jangdagi harakatlarda qo’llagan taktik qoidalari
va harakatlari ………………………………………………………………..…..36
XULOSA ……………………………………………………………………......42
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..….. 44

KIRISH
Shunday Sohibqiron shuhrati bilsang,
Nasabi haqida gar surishtirsang.
Otadan otaga to Odam-ato,
Bori shohlik taxti uzra qo’ymish poy.
Sharafuddin Ali Yazdiy
Mavzuning dolzarbligi: Temurbek ibn Tarag’ay ibn Abag’ay 1336-yilning
9-aprelida Movarounnahrning go’zal shaharlaridan biri bo’lmish Kesh (hozirgi
Shahrisabz) ga qarashli Xo’ja Ilg’or qishlog’ida dunyoga keldi. Temurbek yoshlik
chog’idan harb ishiga o’zgacha muhabbat va ehtiros bilan qaray boshladi. Unda
harbiy san’atga bo’lgan qiziqishning o’ta erta paydo bo’lishida padari buzrukvori,
amir Qazag’on (1358-yili shahid bo’lgan) davlatning arkonlaridan biri, mardligi,
shijoati va oliyjanobligi bilan nom chiqargan amir Tarag’ayning (vafoti 1360)
ma’lum darajada hissasi bor.
Navqiron yoshga yetgan Temur salkam bir yarim asrlik mo’g’ullar
istibdodiga chek qo’yish, feodal tarqoqlik natijasida Chig’atoy ulusida hukm
surayotgan o’zaro nizolar va urushlarga barham berish, tashqi va ichki zug’um
tufayli tinkasi qurigan xalq ommasiga madad qo’lini cho’zish, xarob bo’lgan
shahar va qishloqlarni qayta obod qilish, ulusni tashqaridan bo’ladigan
bosqinlardan himoya qilish singari olijanob maqsadlarni yuzaga chiqarishni
birdan-bir yo’li-hokimiyatni qo’lga kiritish ekanligini yaxshi anglab yetadi.
Amir Temur o’zining ilk harbiy faoliyatini qo’l ostidagi navkarlari bilan
ayrim viloyat amirlariga xizmat qilishdan boshlagan.Ularning o’zaro kurashlarida
qatnashib, jasorat ko’rsatgan, janglarda chiniqqan, harbiy mahoratini oshirgan.
Dong’I butun Qashqadaryo vohasiga yoyilgan. Amir Temurning aql-u zakovati,
shijoati, shuhrati uni Movarounnahrning nufuzli amirlaridan amir Yasovuriy va
amir Qazag’on bilan yaqinlashtirdi.Xondamirning yozishicha, otasi amir Tarag’ay
Amir Temurni avval (1352) amir Joku barlosning qizi Turmush og’aga, so’ngra
Qazag’onning nabirasi va amir Husaynning singlisi O’ljoy Turkon og’aga
3

uylantiradi. Keying nikoh tufayli Amir Temur bilan Balx hokimi amir Husayn
o’rtasida ittifoq yuzaga kelib, ular birgalikda mo’g’ullarga qarshi kurashadilar.
Amir Temurning Movarounnahrni birlashtirish yo’lidagi harakatlari XIV asrning
60-yillari boshlaridan boshlandi.XIV asrning 50-yillari oxirida Movarounnahrda
amirlarning o’zaro kurashi kuchayib, amir Qazag’on o’ldirildi. Mamlakatda
siyosiy parokandalik avjiga chiqib, og’ir tanglik sodir bo’ldi.Xondamirning “Habib
us-siyar” kitobida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, ulus o’nga yaqin mustaqil
bekliklarga bo’linib ketgan.
Samarqand viloyatida amir Bayon Sulduz, Keshda amir Hoji barlos,
Xo’jandda amir Boyazid jaloyir, Balxda O’ljay Bug’a sulduz, Shibirg’onda
Muhammad I Xoja Aperdi nayman, Ko’histonda Badaxshon shohi amir Sotilmish,
Xuttalonda Kayxusrav, Hisori Shodmon hududida amir Husayn va amir Xizr
Yasovuriylar o’zlarini hokimi mutlaq deb e’lon qildilar. Temuriylar harbiy san atiʼ
— jahon g arbiy san ati rivojiga Amir Temur va uning avlodlari, xususan, Bobur
ʻ ʼ
qo shgan salmoqli hissa. Bu mutaxassislar, sarkardalar tomonidan g akli ravishda
ʻ ʻ
e tirof etilgan. Buyuk lashkarboshi va novator harbiy tashkilotchi hisoblanmish
ʼ
Sohibqiron intizomli armiya tuzishga, jang paytida qushin qismlarini oqilona
boshqarishga, jang taqdirini hal qiladigan joylarga g arbiy kuchlarni tezkorlik bilan
ʻ
yo llashga, mavjud to siq va g ovlarni tadbirkorlik bilan bartaraf etishga,
ʻ ʻ ʻ
qo shindagi jangovar ruhni yuksak darajada ushlab turishga erishgan.
ʻ
Amir Temur va temuriylar armiyasi chorvadorlar qatori kosibchilik, hunar
mandchilik, dehqonchilik bilan mashg ul o troq aholidan ham askar to plagan.
ʻ ʻ ʻ
Qo shinda harbiy kuchlarning asosini tashkil qilgan oshliq askarlar bilan bir
ʻ
qatorda piyodalar ham xizmat qilgan. Sohibqiron Sharqda birinchilardan bo lib
ʻ
armiyaga o t sochar qurol — to p(ra d)ni olib kirgan. Temuriylar davrida bu
ʻ ʻ ʼ
qurolning boshqa turlari (zarbzan, farangi, qozon va h.k.) keng yoyildi. Tog li
ʻ
hududlarda jang harakatlari olib boruvchi maxsus harbiy qism va bo linmalar
ʻ
tashkil qilingan. Amir Temur jahon harbiy ish tarixida 1bo lib qo shinni jang
ʻ ʻ
maydonida an anaviy 5 bo lakdan farqli ravishda 7 qo lga bo lib joylashtirish
ʼ ʻ ʻ ʻ
tartibini joriy etgan. Bu yangilik keyinchalik To xtamish, Shayboniyxon singari
ʻ
4

sarkardalar tomonidan o zlashtirilgan. Ibn Arabshohning guvoxlik berishicha,ʻ
Sohibqiron qo shinida ayollardan iborat bo linmalar bo lib, ular erkaklar bilan bir
ʻ ʻ ʻ
safda turgan, qahramonlik va matonat namunalarini ko rsatgan
ʻ 3
.
Kurs ishining obekti: Temuriylar armiyasi son jihatdan aniq tashkil etilgan,
uning jangovar tartibi takomillashib borgan, uz vaqtining ilg or qurol va texnikasi
ʻ
bilan ta minlangan, qismlar bir-biridan kiyimbosh, bayroq va tug lari bilan
ʼ ʻ
farqlangan. Bunday farklanish jangda qo shinni boshqarishda qo l kelgan.
ʻ ʻ
Dushman mudofaasini turli usullar bilan barbod etish, raqibning yirik shaharlariga
qo qqisdan zarba berish, qal a, qo rg on va hisorlarning uzoq muddat muhosara
ʻ ʼ ʻ ʻ
qilish, yov kuchlarini iloji boricha keng ko lamda qurshab olib, qishloq, shahar,
ʻ
tuman, viloyatlarni birinketin zabt etish, dushmanni batamom yakson etgungacha
ta qib qilish, taslim bo lgan mamlakatlarni boshqarishga ishonchli kishilarni
ʼ ʻ
tayinlash singari amaliyotlar Amir Temur va temuriylarga ko plab zafarlar olib
ʻ
kelgan. Taktika jihatdan Amir Temur armiyasi o ziga xos xususiyatlarga ega
ʻ
bo lgan.
ʻ
Razvedka a lo darajada yo lga qo yilgan, qismlarning janggohda yoki
ʼ ʻ ʻ
jangovar safda talab darajasida harakat qilishi uchun zarur tadbir va choralar ishlab
chiqilgan, ularni jang paytida tezkorlik bilan boshqarishga alohida diqqat
qaratilgan. O nlik, yuzlik, minglik va tuman qo mondonlarini tanlash masalasiga
ʻ ʻ
oliy bosh qo mondon mas ul hisoblangan. Sohibqironning harbiy san at rivojiga
ʻ ʼ ʼ
qo shgan ulkan xizmatlaridan yana biri — jang vaqtida qo shin qanotlarini
ʻ ʻ
dushman hujumidan muhofaza qilish va, o z navbatida, g anim kuchlarini yon
ʻ ʻ
tomondan aylanib o tib, unga ortdan zarba berish maqsadida tuzilgan otliq qism —
ʻ
qunbulning joriy etilishi bo lgan. Bunday yangi harbiy qism Aleksandr, Gannibal,
ʻ
Chingizxon, Lyudovik XIV, Buyuk Fridrix kabi atoqli sarkardalar qo shinida
ʻ
bo lmagan. Shayboniyxon armiyasida bunday kiyem mavjud edi va u to lyuma
ʻ ʻ
atamasi bilan nomlangan. Qo shin to plash haqida maxsus buyruq (tunqol) elon
ʻ ʻ
qilingach, hukmdor tomonidan tuzilgan ro yxatga binoan jangchilar otulovi,
ʻ
qurolyarog i, oziq-ovqati, yemxashagi bilan to planish yeriga yetib kelgan.
ʻ ʻ
5

Har bir askarga bitta yoy, 30 ta o q, bir sadoq, bitta qalqon, bitta qo shimchaʻ ʻ
ot, yarim man og irligida arqon, bir dona pishik, teri xalta va bitga qozon
ʻ
ajratilgan. Har 10 jangchi bir chodir, 2 belkurak, bir kerki, bitta o roq, bir arra, bir
ʻ
tesha, bitta bolta va 100 dona nina olib yurishi shart hisoblangan. Sara
jangchilarning har 5 tasi bitta chodirga joylashgan. O nbegining alohida chodiri va
ʻ
5 ta qo shimcha oti bo lgan. Yuzbegiga ham alohida chodir va 10 ta qo shimcha ot
ʻ ʻ ʻ
berilgan. Mingbegi chodirdan tashqari soyabon bilan ham ta minlangan.
ʼ
Sohibqiron armiyasining turli bo linma va qismlariga 313 bek boshchilik qilgan.
ʻ
Ulardan dastlabki 100 tasi o nbegilik, ikkinchi 100 tasi yuzbegilik, uchinchi 100
ʻ
tasi mingbegilik lavozimlarini egallagan. Diviziya — tumanlarga Amir Temurning
farzandlari, nabiralari va nomdor lashkarboshilar rahbarlik qilgan. Yetarli
miqdorda qo shin to plangach, u ko rikdan o tkazilgan. Temuriylar davrida yurish
ʻ ʻ ʻ ʻ
yoki jangdan oldin lashkarni ko rikdan o tkazib, uning jangovar ruhi va holatini
ʻ ʻ
aniklash izchillikka aylangan. Qushinning jangovar holatini nazardan o tkazish
ʻ
imtihon qilish usuli sifatida e tirof etilgan ovgarta (ov uyushtirish)dan unumli
ʼ
foydalanilgan 4
.
Kurs ishining maqsadi va vazifasi : Temuriylar harbiy yurishlarga ko proq
ʻ
kuklam, yoz va kuz mavsumlarida otlanishni ma qul bilganlar
ʼ 5
. Safar qoidasiga
ko ra, har bir sarkarda o z darajasi va lavozimiga qarab qism va bo linmalari bilan
ʻ ʻ ʻ
yasol — jangovar tartibda harakat qilgan. Yasolni buzgan shaxs qattiq jazolangan.
Qo shin janggohga tushganda lashkargoh atrofi aravalar bilan to silgan, xandaqdar
ʻ ʻ
bilan ihota qilingan, soqchi bo linmalar tomonidan qo riklab turilgan.
ʻ ʻ
Yurish yoki jang paytida boshboshdoqlik, parokandalikni oldini olish
maqsadida har bir bo linma, guruh, kismning o z paroli — o ron belgilangan.
ʻ ʻ ʻ
Armiya safar chog ida quyidagi jangovar tartibda harakat qilgan: Bosh kuchlardan
ʻ
ancha oldinda qaravul (avanpost), undan keyin mang lay (hiravul)(avangard),
ʻ
barang ar, juvang ar, qo l(markaz), chag davul (aryergard) yurgan. Qo shin
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ketidan o g ruq (oboz) peshmapesh kelgan. Oliy bosh qo mondon jang maydonini
ʻ ʻ ʻ
tanlashga alohida diqqat qaratgan. Janggohning tekis, keng va qo shin qismlarini
ʻ
joylashtirishga qulay bo lishi talab qilingan. Jang maydonining suvga yaqin
ʻ
6

bo lishi hamda jang vaqtida kuyosh nurining askarlar ko ziga tushmasligiʻ ʻ
maqsadga molik hisoblangan. Yirik muhorabalar paytida dastasi uchiga yarim oy
shakli qadalgan jangovar bayroq va tug lar bilan bezatilgan oliy qo mondon
ʻ ʻ
borgohi balandlikka o rnatilgan. U yerdan jangning borishi kuzatilib turilgan
ʻ 6
.
Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, Amir Temurning 12 ming kishilik
qo shini jangga mana bunday tartibda kirgan. Dushman bilan dastlabki
ʻ
to qnashuvni ayg oqchilik bilan mashg ul bo lgan qaravul boshlab bergan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Shundan so ng o ng va chap qanot ilg or qismlari — barang ar xiravuli va
ʻ ʻ ʻ ʻ
juvang ar hiravuli madadida asosiy ilg or qism — mang lay jangga kirgan.
ʻ ʻ ʻ
Mang lay ortidan barang ar hamda juvang arning qolgan 2 bo lagi — chapavul va
ʻ ʻ ʻ ʻ
shag avul ketma-ket harakatga kelgan. Ushbu kuchlar dushmanni Mag ly6 etishga
ʻ ʻ
kifoya qilmasa, bosh qo mondon (amir ulumaro) boshchiligidagi markaz (qo l)
ʻ ʻ
(g o l) hal qiluvchi hujumga tashlangan: vdravul, qaravul, manglay (xuravul)
ʻ ʻ
Sohibkiron armiyasi qatnashgan ulkan janglarning taktik borish manzarasi
quyidagicha bo lgan: qo shin markazi 40 bo luk — polika taqsimlangan va Oliy
ʻ ʻ ʻ
bosh qo mondonga itoat qilgan. Ushbu bo luklarning sara jangchilardan tashkil
ʻ ʻ
topgan 12 bo luki safning 1qatorida, qolgan 28 bo luki 2 va 3qatorlarda
ʻ ʻ
joylashgan. Qirq bo lukning o ng tarafi oldida amirzodalar qismlari, so l tarafi
ʻ ʻ ʻ
oldida qarindoshlar va itshfoqchilar qismlari saf tortgan. 2qatorning barang arida 6
ʻ
bo luk o z ilg ori — hiravul bilan o rin egallagan. Ayni shu miqsordagi bo luk va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hiravulga juvangar ham ega bo lgan
ʻ 7
.
2-qator barang ari va juvang ari oldida yuqoridagi tartibda 1qator qismlari
ʻ ʻ
joylashgan. Uning oldida bosh ilg or — mang lay (yoki hiravuli buzurg) harakatda
ʻ ʻ
bo lgan. Yengil suvoriylardan iborat 2 bo luk armiyani qo qqisdan bo ladigan
ʻ ʻ ʻ ʻ
hamladan muhofaza qilish, dushman kuchlari harakatini kuzatish bilan band
bo lgan.
ʻ
Bobur qo shini dastlab an anaviy 5 qismdan tashkil etilgan holda harakat
ʻ ʼ
qilgan. Keyinchalik bu jangovar tartibga jiddiy f o zgartirishlar kiritilgan, markaz
ʻ
(g o l) kuchaytiril3 gan. Markaz o ng qo l baraig yar chapavul va so l qo lga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
taqsimlangan hamda o ng yon va so l yondan iborat xossa tobin oldida qator
ʻ ʻ
7

vazifasida harakat qilgan. Xossa tobin o ng va so ldan tarkib top gan, 3qatorʻ ʻ
vazifasini o tagan shaxsiy gvardiya bo y oldidan joy olgan. Saralangan askarlardan
ʻ ʻ
tuzilgan xossa tobin markaz (g o l)dan kuchsizroq, bo ydan esa kuchliroq
ʻ ʻ ʻ
hisoblangan.Temuriylarga ko plab zafarlar keltirgan bu harbiy tartib keyingi
ʻ
davrlarda Shayboniylar, Ashtarxoniylar va O rta Osiyo xonliklari (Buxoro, Xiva,
ʻ
Ko qon) davrida ancha o zgarishlarga duch kelgan
ʻ ʻ 8
.
Bu davrda Chig’atoy ulusining sharqiy qismi-Yettisuv va Sharqiy
Turkistonda hukmronlik qilayotgan mo’g’ul xonlari Movarounnahrdagi og’ir
siyosiy vaziyatdan foydalanib, bu yerda o’z hokimiyatini o’rnatishga harakat
qiladilar. Jeta xonlaridan Tug’luq Temur va uning vorisi Ilyosxo’ja 1360-1361 va
1365-yillarda Movarounnahrga bir necha bor bostirib kiradilar. Mo’g’ul
xonlarining bosqinchilik yurishlari va zulmiga qarshi xalq harakati boshlanadi.
Movarounnahr xalqi barcha tabaqalarining qo’llab-quvvatlashi hamda bevosita
ishtirokida 1370-yili hokimiyatni qo’lga olishShimoliy Anado’li, Hindiston kabi
mintaqalarga birligidan mahrum bo’lgan mamlakatni birlashtirish, istiqlolni qayta
tiklash baxtiga muyassar bo’ladi. Temurbek taxtga o’tirish boisi o’laroq ijtimoiy,
siyosiy, iqtisodiy hayotda sodir bo’lgan ijobiy o’zgarishlar o’z ifodasini harb ishida
va harbiy san’atda ham namoyon etadi 9
.
Asosiy karvon yo’llari ustidan nazorat o’rnatish, ulus qudratini yanada
oshirish, xalq turmush tarzini yaxshilash singari ustuvor maqsadlar yo’lida Temur
o’sha davrda tengi yo’q harbiy kuchlari bilan Jeta, Eron, Afg’oniston, Kavkaz,
Iroq, Shom, Misr, Dashti Qipchoq, Shimoliy Anado’li, Hindiston kabi
mintaqalarga bir necha bor qo’shin tortib bordi, olamshumul zafarlar quchdi.
Kurs ishining tuzilishi : mazkur kurs ishi Kirish, 4 ta katta bob, foydalanilgan
adabiyot, va xulosa qismlardan iborat.
8

I.BOB. HARBIY MAHORATI
1.1. Amir Temurning harbiy mahorati
Harb tarixi Temurni jahonning eng buyuk sarkardalaridan biri sifatida, haqli
ravishda, tan oladi. Uning harbiy iste’dodi asosan ikki yo’nalishda:mohir harbiy
tashkilotchi va atoqli sarkarda tarzida yorqin namoyon bo’ldi. Buyuk lashkarboshi
va novator tashkilotchi sifatida Temur o’ta intizomli armiya tuzishga, muhoraba
chog’ida qo’shin qismlarini san’atkorona boshqarishga, jang taqdiri hal bo’ladiga
joylarga harbiy kuchlarni o’z vaqtida ustalik bilan yo’llashga har qanday to’siq va
g’ovlarni tadbirkorlik bilan bosib o’tishga, armiyadagi jangovar ruhni kerakli
darajada ushlab turishga muyassar bo’ldi 10
. Sohibqiron turk-mo’g’ul xalqlari,
xususan, Chingizxon lashkari tuzilishini, ularning jang olib boorish amallarini
atroflicha o’rganib, tahlil qiladi va zarur o’zgartirishlar kiritadi. Temur barpo etgan
armiyaning tuzilishi Chingizxon tuzgan qo’shin tizimi va tuzilishiga ma’lum
darajada yaqin bo’lsa-da biroq quyidagi muhim jihatlari bilan farqlanar edi:
1. Chingiziylar qo’shini yalpi majburiyat asosida harbiy xizmatga
chiqariladigan xalq lashkaridan iborat bo’lgani holda, Temur armiyasi umumxalq
xarakteriga ega emas edi.
2. Chingizxon davrida qo’shin asosini ko’chmanchi omma tashkil qilgan
edi. Temur qo’shiniga oliy bosh qo’mondondan ko’rsatgan aniq talabga binoan
chorvadorlar qatori kosibchilik, hunarmandchilik, dehqonchilik bilan mashg’ul
o’troq aholidan ham sezilarli miqdorda askar olingan.
3. Temur qo’shinida harbiy kuchlarning asosini tashkil qiluvchi otliq
askarlar bilan bir qatorda piyodalardan tuzilgan qismlar ham anchagina bo’lgan.
Ma’lumki, Chingizxon qo’shini, zabt etilgan mamlakatlar aholisidan majburiy
tartibda tuzilgan hasharni hisobga olmaganda, piyoda askarlarga ega bo’lmagan.
4. Amir Temur Sharqda birinchilardan bo’lib o’z armiyasiga o’tochar
qurol, ya’ni to’p-ra’dni olib kirdi.
5. Amir Temur armiyasida ayollardan tuzilgan bo’linmalar bo’lib, ular
jang chog’I erkaklar bilan bir safda turgan, qahramonlik va matonat namunlari
ko’rsatgan.
9

6. Sohibqiron tog’li hududlard jang harakatlari olib boruvchi
piyodalardan tuzilgan maxsus harbiy qismlarni tashkil qildi.
7. Temur jahon harb san’ati tarixida birinchi bo’lib qo’shinni jang
maydonida yeti qo’lga bo’lib joylashtirish tartibini joriy etdi.
Tarixiy manbaalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, otliq askarlar
Temurbek armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va yengil qurollar
bilan qurollangan suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan yengil
qurollangan otliqlar asosan razvedka va soqchilik bilan shug’ullanganlar, o’ta zarur
chog’dagina dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan. Dubulg’a,
zirih (sovut), qilich, yoy, sadoq, qalqon va nayza bilan ta’minlangan og’ir qurolli
suvoriylar sara jangchilardan tuzilgan, g’animning asosiy zarbasiga qarshi turgan,
jang natijasini hal etishda katta rol o’ynagan. Yurishga jo’natishdan oldin
Temurbek arkoni davlat, vazirlar, sarkardalar, beklar, amirlarni harbiy kengash-
mashvaratga chorlagan. Ayni chog’da ulusning turli viloyat vat umanlaridan,
shuningdek tobe yurtlardan qo’shin to’plash uchun maxsus buyruq-tunqal e’lon
qilingan. Farmon kerakli joylarga yuqori mansab egasi, bosh qo’mondonning
ad’yutanti-tavachi tomonidan tezlik bilan yetkazilgan.Tavachining zimmasiga
askar jamlashdan tashqari qo’shin qismlarining qarorgoh yoki safardagi o’rni,
jangovar jartib-yasoli hamda bir joydan ikkinchi joyga ko’chishni nazorat qilish
ham yuklatilgan edi.
Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishiga ko’ra, Temurbek Dashti Qipchoqqa
qilingan yurish (1390-1391) oldidan qo’shinni bir yilga yetadigan oziq-ovqat,
qurol-yarog’, kiyim kechak va boshqa safar uchun zarur ashyolar bilan
ta’minlashni o’z noiblariga buyurgan. Har bir suvoriyga bitta yoy, 30 ta o’q, bir
sadoq, bir qalqon va bitta qo’shimcha ot ajratilgan. Yurish vaqtida har o’n jangchi
bir chodir, ikki belkurak, bir kerki, bir o’roq, bir arra, bir tesha, bir bolta, 100 dona
nina olgan.
Sohibqiron yurish paytida tajribali sipohiylarga katta ishonch bildirgan. Ko’p
marotabali so’qishlarda suyagi qotgan, urushni o’zining bosh mashg’uloti deb
sanagan jangchilar safar boshlanishidan avval jam qilingan, ularga kirim-chiqiqm
10

daftariga , shuningdek davlatdan maosh ulufa, oziq-ovqat, yem-xashak oluvchilar
ro’yxatiga kiritilgan. Tuzilishiga ko’ra Temurbek armiyasi turk-mo’g’ul xalqlari
uchun an’anaviy bo’lgan o’n, yuz, ming va tumanlarga taqsimlangan. Ularga
o’nbegi, yuzbegi, mingbegi va tumanbegilar sardorlik qilgan. “Temurbek
tuzuklari” da qayd etilishicha, qo’shin qo’mondonlari safiga Temurbek
oliyhimmat, oqil, mard, tadbirkor, sezgir, jur’atli, sabotli, harb ishiga jon-dilini
bag’ishlagan iste’dodli shaxslarni jalb etish masalasiga katta e’tibor bergan.
Amir Temur qo’shini tarkibini Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Xuroson,
Eron, Badaxshon, Mo’g’uliston, Xorazm, Mozandaron, Jeta singari yerlardan
yig’ilgan askarlar tashkil qilar edi.
Unda muntazam qo’shinga xos bolgan ko’pgina belgilar mavjud edi: qo’hin
son jihatdan aniq va puxta tashkil qilingan, uning jangovar tartibi-yasol jangdan-
jangga takomillashtirilib borilgan, armiya o’z zamonasining ilg’or qurol va
texnikasi bilan qurolantirilgan, aynan bir turdagi qurol-yarog’, aslaha-anjom bilan
ta’minlangan, qismlar bir-biridan kiyim boshi, tutgan bayroq yoki tug’I orqali ham
farqlangan. Bunday ajralib turish jang paytida qo’shinniboshqarishda juda qo’l
kelgan.Tarixiy manbaalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, otliq askarlar
Temurbek armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va yengil qurollar
bilan qurollangan suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan yengil
qurollangan otliqlar asosan razvedka va soqchilik bilan shug’ullanganlar, o’ta zarur
chog’dagina dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan.
Tarixiy manbaalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, otliq askarlar Temurbek
armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va yengil qurollar bilan
qurollangan suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan yengil
qurollangan otliqlar asosan razvedka va soqchilik bilan shug’ullanganlar, o’ta zarur
chog’dagina dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan. Dushman
mudofasini turli usullar yordamida barbod etish, g’anim tomonnning yirik va
mustahkam mudofaa inshootlariga ega bo’lgan shaharlariga qo’qqisdan kuchli
zarba berish, zabt etilgan mamlakatning boshliqlarini va ayniqsa,
lashkarboshilarini hibsda olish, qal’a hmada qo’rg’onlarni uzoq muddat davomida
11

muhosara qilish, yov kuchlarini iloji boricha keng qamrovda qurshab olish, uning
qishloq shahar, tuman, viloyatlarni birin-ketin fath etish, dushmanni batamom
yakson etgunga qadar ta’qib qilish, fath etilgan yurtlarni boshqarish uchun o’zining
ishonchli vakillarini tayinlash singari strategik maqsadlarni ko’zlab ish yuritish
Amir Temurga ko’plab zafarlar olib keldi.
Harbiy qo’mondonga beriladigan eng xolis baho-uning janglarda erishgan
g’alabasidir. Shu nuqtai nazardan Temur tarixidagi buyuk sarkardalar orasida
alohida ajralib turadi.
Amir Temur 1371-1404 yillar orasida Mo’g’uliston, eron, Ozarbayjon, Iroq,
Shom (Suriya), Hindiston, Gurjiston, Armaniston, Kavkaz orti o’lkalari ustiga
harbiy yurishlar qildi. Biz uzoq o’tmish, eski zamon ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotining qonuniyati va o’sha zamonlardagi hukmron mafkuradan kelib
chiqadigan bo’lsak, bunday urushlarning ob`ektiv qonuniyatlari borligini ochiq
anglaymiz 12
.
Birinchidan, qadim zamonlarda va o’rta asrlarda o’tgan xonlar va
podshohlar o’z ijtimoiy tabaqasining namoyondalari. O’sha boy-badavlat tabaqalar
tarafidan taxtga o’tqazib qo’yilgan kishilar edilar. Madomiki, shunday ekan, ular
o’z tabaqasining maqsad va manfaatlarini himoya qilishlari, ya`ni katta urushlar
olib borib, ularning er-suvlarini ko’paytirishlari mo’may o’lja olib, ularning
boyligiga qo’shimcha boylik qo’shib, ularning iqtisodiy salohiyatini oshirishlari
kerak edi. Buning uddasidan chiqolmagan xon va podshohlarni ular tutib turmas va
taxtdan uloqtirib tashlab, o’zlariga keraklisini o’tqizar edilar. Tarixiy manbalarda
bu haqda ko’p misollar bor.
Ikkinchidan, o’sha zamonlardaxonlar va podshohlar orasida jahongirlik
ya`ni, jahonga hokim bo’lish, hech bo’lmaganda uning qismini bo’ysundirishga
intilish odati bor edi. Masalan, Iskandar Zulqarnayn, Yuliy TSezar, CHingizxon
mana shunday hukmdorlar jumlasidan edilar 13
.
Amir Temurning jahongirlik faoliyatida har ikki omil ham ma`lum darajada
mavjud. Lekin masalaga haqqoniy yondoshadigan bo’lsak, Temur faoliyatida
mamlakatning tinchligi va barqarorligini ta`minlash, ya`ni uni tashqi dushmandan
12

himoya qilish, o’z xalqi, Vatanini jahonga mashhur etish istagi asosiy o’rinni
egallagan.
Mamlakatimizning XV asrning ikkinchi yarmidagi ahvoliga bir nazar
tashlaylik, CHingizxon xurujidan teri shaharlarimiz vayron, dehqonchilik,
hunarmandchilik va savdo-sotiq tushkun bir ahvolda qolgan edi. Nafaqat
Movarounnahr, balki qo’shni mamlakatlarda ham feodal tarqoqlik, parokandalik va
o’zaro urushlar avjiga mingan, ayrim harbiy siyosiy guruhlarning nafaqat
o’zlarining yaqin qo’shnilari erlariga, balki Movarounnahr ustiga ham qilgan talon-
tarojlik hurujlari kuchaygan edi. Xalqimizda «qo’shning tinch-sen tinch», degan
naql bor. qo’shni mamlakatlar tinch bo’lmagandan keyin, Movarounnahrda
tinchlik, barqarorlik, iqtisodiy madaniy yuksalish qayoqdan bo’lsin?!
Amir Temur o’zining ichki va tashqi siyosatida asosan mana shu omilga
suyanib ish tutdi. To’g’ri. Amir Temur ko’p yillik kurashlardan keyin o’z yurtida
feodal tarqoqlik va parokandalikka barham berishga, el-yurtni mo’g’ullar
istibdodidan ozod qilishga, markazlashgan davlat tuzib, el-yurtni o’z tug’i ostiga
birlashtiridi. Lekin faqat birgina shuning o’zi bilan tinchlik va barqarorlik qaror
topmaydi. Mamlakatning ichki ahvoli yaxshilanmaydi, uning xalqaro obro’si ortib
qolmaydi. Buning ustiga CHingizxon xurujidan beri nafaqat Movarounnahr, balki
mo’g’ulning oyog’i tekkan barcha mamlakatlarning iqtisodiy ahvoli og’ir, siyosiy
vaziyat yomon edi. Amir Temur o’tkir siyosatchi odam bo’lgani uchun bu
vaziyatni to’g’ri baholadi, unga alohida e`tibor berdi. Ayniqsa. Mamlakatimizning
tevarak-atrofidagi vaziyatni yaxshilash chora-tadbirlarini ko’rdi. Faktlarga murojat
qilaylik.
Movarounnahrning sharqiy-shimoliy tarafida joylashgan Mo’g’ulistonni olib
ko’raylik 1369 yili Ilyosxo’jaxon o’ldirilgandan keyin bu mamlakatda ham feodal
tarqoqlik va o’zaro urushlar kuchayib ketdi. Mamlakatning sharqiy qismida dug’lat
amirlaridan Qamariddin, Ettisuv va CHu taraflarida anqo to’ra, Issiqko’latrofidagi
o’lkalarda Mir Karimberdi, mamlakatning yana bir tarafida Mir Haqberdi o’ziga
xon, o’ziga bek bo’lib olgan edilar. Ular tez-tez Sayram va Toshkent, Turkiston va
Farg’ona ustiga bosqin uyushtirib, tinch aholini talon-taroj qilar edilar.
13

Masalan, Qamariddin va Mo’g’uliston beklari Temur saltanatining dastlabki
yillarida Toshkentni bosib oldilar. XIV asrning 80-yillari boshlarida ular Andijon
ustiga bostirib keldilar, uning tevarak-atrofidagi erlarni talon-taroj qildilar,
shaharning o’zini esa bir hafta mobaynida qamal ostida tutdilar.
Mamlakatimiz janubida-Eronda, iroq, Ozarbayjonda ham vaziyat yomon edi.
1336 yildan keyin, ya`ni elxoniylar davlati (1256-1335 yillari eron bilan
Ozarbayjonni idora qilgan mo’g’ul sulolasi) inqirozga uchragandan keyin eron,
Ozarbayjon va iroq ham feodal tarqoqlik va o’zaro urushlar girdobida qoldilar.
Masalan, Xurosonni sarbadorlar (1337-1381 yillarda idora qilgan) Kartlar (G’ur
bilan Xirotni XIII-XIV asrlarda idora qilgan), Jonqurboniy (bular Obivard, saraxs
va Nisoni idora qilgan g’almoq qavmidan chiqqan sulola) qavmining amirlari
bo’lishib oldilar.
Eronning janubiy qismida Muzaffariylar sulolasi, Jurjon ustidan esa yana bir
mahalliy sulola Sayyidlar, iroq bilan Kurdiston ustidan Jaloiriylar, Katta va Kichik
Luriston ustidan Xorazspiylar va inju sulolasi, Ozarbayjonda Qora quyunli
turkmanlari o’z hukmronligini o’rnatdilar. Fojea shunda ediki. Ular o’rtasidagi
munosabat ko’proq o’zaro kelishmovchiliklar va dushmanlik ruhida davom etardi:
o’zaro ziddiyatlar va urush-talashlar kuchaygan edi.
Movarounnahrning shimoliy va g’arbiy tomonlarida ham notinchlik
hukmron edi. Oq O’rdada ham, Oltin O’rdada ham vaziyat yaxshi emas edi.
Mazkur davlatlarda Temur Malik, To’xtamish, Urusxon, Po’latxon va qudratli
amir Idiku (Edigey) mang’it o’rtalarida hokimiyat uchun murosasiz kurash davom
etardi. Dashti qipchoq o’zbeklarning Movarounnahrga shimol va g’arbiy shimoliy
taraflardan tahdidi va talonchilik xurujlari kuchaygan edi. Temurbek taxtga
o’tirishi boisi o’laroq ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy hayotda sodir bo’lgan ijlbiy
o’zgarishlar o’z ifodasini harb ishida va harbiy san`atda ham namoyon etadi.
Asosiy karvon yo’llari ustidan nazorat o’rnatish ulus qudratini yanada oshirish,
xalq turmush tarzini yaxshilash singari ustivor maqsadlar yo’lida Temurbek o’sha
davrda tengi yo’q harbiy kuchlari bilan Jata, eron, afg’oniston, Kavkaz, iroq,
Shom, Misr. Dashti Qipchoq, Shimoliy Anado’li, Hindiston kabi mintaqalarga bir
14

necha bor qo’shin tortib bordi va olamshumul zafarlar quchdi. Harb tarixi
Temurbekni jahonning eng buyuk sarkardalaridan biri sifatida haqli ravishda tan
oladi. Uning harbiy iste`dodi asosan ikki yo’nalishda: mohir harbiy tashkilotchi va
atoqli harbiy sarkarda tarzida yorqin namoyon bo’ldi. Dunyoning 27 mamlakatini
zabt etishda Amir Temurning qo’shini va uning harbiy san`ati bosh omil bo’ldi.
Uning g’olibona yurishlarida qo’llagan taktik va strategik jang qilish uslublari
bugungi kunda ham jahondagi etakchi mamlakatlarning harbiy bilim va
akademiyalarida o’rganiladi va o’qitiladi.
Amir Temur qo’shinlari asosan piyoda va otliq askarlardan iborat edi. Ular
«o’nliklar»-(«ayl»), «yuzliklar»-(«Xo’shun»), «mingliklar»-(«xazora») va «o’n
mingliklar»-(«tuman»)ga bo’lingan. Ularga o’nboshi, yuzboshi, mingboshi hamda
amirlar boshchilik qilganlar. Tumanlarda askarlar soni o’n ming, qo’shinda esa 100
mingdan bo’lgan. O’n minglik lashkarni boshqarish uchun «tumon og’asi»,
minglik bo’limni «mirixazora», yuzlikni «xo’shunboshi» va o’nlikni boshqarish
uchun «aylboshi» kabi harbiy mansablar tashkil qilingan.
Bo’linma boshliqlari-amirlar Temurga tobe bo’lgan qirq aymoq (qabila)dan
o’n ikkitasi: barlos, arg’in, jaloir, tulkichi, duldoy, mo’g’ul, sulduz, to’g’oy,
qipchoq, arlot, totor va tarxonlar orasidan tanlab olingan. eng ulug’ martaba
amirlik bo’lib, Temur faoliyatining dastlabki yillaridan boshlab uni tark etmasdan
sodiqlik bilan xizmat ko’rsatgan 313 kishiga berilgan: bittasi amir ul-umaro,
to’rttasi beklar begi, yuztadan mingboshi, yuzboshi va o’nboshi bo’lgan. Bulardan
tashqari, yana o’n ikki nafar kishiga birinchidan to o’n ikkinchi darajali amirlik
unvoni berilgan. O’n ikkinchi darajali amir odatda amir ul-umaroning noibi
hisoblangan. O’n ikki amirning har biriga bittadan bayroq va bittadan nog’ora, o’n
minglik qo’shin, tug’ va chortug’, to’rt nafar beklar begining har biriga bittadan
bayroq, nog’ora, chorto’g’ va burg’u (karnay) berilgan.
Sohibqiron turk-mo’g’ul xalqlari, xususan CHingizxon lashkari tuzilishini,
ularning jang olib borish amallarini atroflicha o’rganib, tahlil qiladi va zarur
o’zgartirishlar kiritadi.
15

1.2. Amir Temurning harbiy yurishlari
Temurning Oltin O’rdaga qarshi 1395-yildagi yurishi.Amir Temur
Movarounnahrni mo’g’ullar hukmronligidan ozod etib, bu qadimiy mamlakatda
mustaqil davlat barpo etgan bo’lsada, hali mamlakatda barqaror tinchlik
o’rnatilgan emas edi. Bir tomondan ayrim viloya amirlari Amir Temur
hokimiyatini tan olishdan bosh tortib turgan bo’lsalar, ikkinchi tomondan
mamlakatning sharqiy va shimoliy hududlari notinch edi. Mo’g’uliston bilan Oq
O’rda hukmdorlari Farg’ona vodiysining sharqi, O’tror, Yassi (Turkiston)va
Sayram shaharlariga xavf solib, bu hududlarga tez-tez hujum qilar va aholini talon-
taroj qilardi. Shuning uchun ham Amir Temur dastlabki yillarda mamlakat
sarhadlari xavfsizligini ta’minlashga kata ahamiyat berdi.Isyonchi amirlarga qarshi
shafqatsiz kurash olib bordi. 1370-yil kuzi va 1371-yil bahorida amir Zinda
Chashmga zarba berib, Shibirg’on viloyati bo’ysundirildi. Balx va Toshkent
viloyatlari ham Amir Temur hokimiyatini tan oldilar. Ammo Xorazm Oq O’rda
hukmdorlariga tayanib, hanuz bo’ysunishdan bosh tortib kelardi.Xorazmni Amir
Temur Chig’atoy ulusining ajralmas qismi deb hisoblab, uni o’z davlatiga qo’shib
olish siyosatini tutdi.Ammo bu masala elchilar vositasida tinch yo’l bilan hal
etilmagach, Amir Temur Xorazm hududiga besh marotaba yurish qildi. Birinchi
yurishi, 1371-yil yoz (iyul)ida Kat shahrini egallash bilan yakunlandi. Amir
Temurning 1373-yil bahori va 1375-yil yozida Xorazm tomonga qilgan ikki
yurishi natijasiz tugadi. Bu asnoda Oltin O’rda xoni To’xtamish bilan ittifoq tuzib
olgan Xorazm hukmdori Yusuf so’fi, uning yordamida Amir Temur davlati
hududlariga bir necha bor yurish qilib, Qorako’l viloyati va Buxoro tumanlarini
talon-taroj etdi. Bunday vaziyat shubhasiz, 1379-yilda Amir Temurni to’rtinchi
marotaba Xorazmga qo’shin tortishga majbur etdi.Bunday vaziyat shubhasiz,
1379-yilda Amir Temurni to’rtinchi marotaba Xorazmga qo’shin tortishga majbur
etdi.Lekin, bu yurish ham avvalgilari kabi sulh tuzish bilan tugadi. Biroq shunga
qaramay, Yusuf so’fi ilgari Xorazmning Chig’atoy ulusiga tegishli bo’lgan janubi-
sharqiy (Kot va Xiva shaharlari birga) qismini yana qaytadan bosib oldi. Amir
Temur davlatiga nisbatan Yusuf so’fining bunday tajovuzkorona siyosati Xorazm
16

ustiga Amir Temurning beshincji marta yurish qilishiga sabab bo’ldi. 1388-yilda
Xorazmning poytaxti vayron etilib, Amir Temur davlatiga bo’ysundirildi 16
.
Mo’g’ulistonga yurishi. Bu orada Amir Temur Mo’g’uliston hokimi Qamariddin
bilan ham to’qnashib qoldi, chunki bu davrda uning Movarounnahrga bo’lgan
talonchilik xurujlari kuchayib ketgandi. 1370-1371-yillarda u Toshkent va Andijon
ustiga bir necha bor bosqin qilib, talab qaytgandi. 1376-yilda ea Qamariddin hatto
Farg’ona vodiysining talaygina qismini bosib oldi.
Amir Temur mamlakatning shimoli-sharqiy hududlariga nisbatan
bo’layotgan muttasil tahdidni bartaraf qilish uchun Qamariddinga jiddiy zarba
berishga kirishadi. Yigirma yil (1371-1390) mobaynida Sohibqiron Mo’g’ulistonga
etti marta yurish qilib, mo’g’ul hukmdorlari Anqoto’ra va Qamariddin ustidan
g’alabalar qozondi. Shu zaylda Amir Temur Movarounnahr va Xorzmda ichki
tarqoqlik, o’zaro nizolar, shuningdek, Mo’g’uliston tomonidan bo’lib turgan
tazyiqqa chek qo’yib, ushbu hududda yashovchi el-u elat va xalqlarni yagona
davlatga birlashtirdi. Bu shubhasiz, Movarounnahr aholisi taqdirida ijobiy
ahamiyat kasb etdi.
Eron va Kavkazga yurishi.Ammo, Amir Temur bu bilan qanoatlanmadi. Tez
orada u qo’shni davlatlar va xalqlar ustiga yurish qilib, ularni o’ziga bo’ysundiish
va markazlashgan buyuk saltanat barpo etishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ydi. Bu
davrda Oltin O’rda, Xuroson va Erondagi ijtioiy-siyosiy vaziyat uning uchun juda
qo’l keldi. Amir Temur harbiy yurishni Xurosondan boshladi.1381-yilda u Hirotni
egalladi. Sarxs, Jom, Qavsiya shaharlari jangsiz taslim bo’ldi. Xuroson, xususan
uning poytaxti Hirot strategic jihatdan muhim ahamiyatga ega bo’lib, Eron, Iroq,
Shom va boshqa mamlakatlarga o’tishda ko’prik vazifasini o’tardi. 1381-1384-
yillar davomida Amir Temur Eronning katta qismini egalladi. Avval (1381) Kalot,
Turshiz va Sabzavor, keyin (1383) Seistonning Zireh, Zova, Farah va Bust
qal’alari, 1384-yilda esa Astrobod viloyati va Ozarbayjonning Omul, Sori,
Sultoniya va Tabriz shaharlari bo’ysundirildi.
Temurning uch yirik urushlari. Amir Temur Eron, Ozarbayjon, Iroq va
Shom (Suriya) ustiga uch marta lashkar tortdi. Bu yurishlar tarixda “uch yillik”,
17

“besh yillik” va “yetti yillik” urushlar nomi bilan mashhur. Uch yillik (1386-1388)
harbiy yurishlar oqibatida JAnd, Ozarbayjon, Iroqning shimoli qismi, Gurjiston va
Van ko’li atrofidagi yerlar egallandi.
Uch yillik yurish. Amir Temur shu bilan birga shimoli-g’arbdan, ya’ni Oltin
O’rda tomonidan bo’layotgan tazyiqqa barham berish maqsadida To’xtamishga
qarshi uch marta qo’shin tortishga majbur bo’ldi. U 1389-yilda Dizaq (Jizzax)ning
Achchiq mavzeyida, 1391-yilning 18-iyunida (Hozirgi Samara bilan Chistopol
shaharlari oralig’ida joylashgan Qunduzcha (Kondurcha) daryosida vodiysida-
Qunduzcha shahri) va nihoyat, 1395-yilda (28-fevral) Shimoliy Kavkazda Terek
daryosi bo’yida To’xtamish qo’shiniga qaqshatqich zarba beradi (Tarak daryosi
bo’yidagi jang).To’xtamishga qarshi yasolni tuzishda Sohibqironning o’zi
rahbarlik qiladi. U qo’shinning qismlarini jang maydoniga joylashtirishda yangi
usulni qo’llaydi va ularni yetti qo’lga ajratadi. To’xtamishxon esa o’z sipohini besh
qo’lga bo’ladi.Jang Amir Temurning to’la ustunligida o’tadi.Butunlay tor-mor
etilgan To’xtamish qo’shini qoldiqlari Volgaga qadar ta’qib qilinadi.Amir Temur
harbiy yurishlari oqibatida Quyi Idil (Volga) viloyatkari, Saroy Berka, Hojitarxon
(Astraxan) kabi shaharlar vayron qilindi. Amir Temur To’xtamishni quvib Ryazan
viloyatigacha bordi va Yelits shahrini ishg’ol qildi. Sh.A.Yazdiy Amir Temurning
Moskva yurishini shunday ta’riflaydi: “Sohibqiron Maskavga sorikim, Rusning
shaharlaridan erdi, tavajjuq qildi. Anda yetkonda nusratshi’or cheriki ul viloyatni
(shahar atrofini) chobtilar va andag’I hokimlarini tobe qildi. Va cherikning
eliklariga sonsiz mol tushti…”[5]. Bu urushda Azaq (Azov), Kuban va Cherkas
yerlari ham kuchli aziyat chekdi. Qizig’I shundaki, Amir Temur Idilning Turotur
kechivu bo’yida O’rusning o’g’li Quyrichoq o’g’lonni chaqirtirib unga qo’lga
kiritilgan sobiq Jo’ji ulusini in’om etdi.
Rossiya tarixchilari B.D.Grekov va A.Yu.Yakubovskiylarning yozishicha,
Amir Temurning To’xtamish ustidan qozongan g’alabasi, faqat Markaziy Osiyo
uchun emas, balki butun Sharqiy Yevropa, shuningdek, tarqoq Rus
knyazliklarining birlashishi uchunham buyuk ahamiyat kasb etgan. Besh yillik
yurish. Shundan so’ng Amir Temur butun e’tiborini Eron, Iroq, Suriya, Kichik
18

Osiyo va Hindiston yerlarini uzil-kesil zabt etishga qaratdi. U besh yillik (1392-
1396) urush davomida G’arbiy Eron, Iroqi Ajam va Kavkazni egalladi, natijada
muzaffariylar va jaloyiriylar sulolasining hukmronligiga barham berildi.
Hindistonga yurishi.Amir Temurning Hindiston ustiga yurishi qilgan urushi (1398-
yil may-1399-yil mart) qariyb o’n bir oy davom etdi.Amir Temur Hindistondan
katta o’lja, shu jumladan, 120 jangovar fil bilan qaytdi.O’ljalarning bir qismi
qo’shinga taqsmlab berildi, qolgani Kesh va Samarqand shaharlarida olib
borilayotgan qurilishlarga sarflandi. Yetti yillik urush. Amir Temurning 1399-
1404-yillarda olib borgan harbiy yurishlari natijasida Shomning Xalab (Aleppo),
Xums, Baalbek (Ba’albek), Dimishq(Damashq) kabi yirik shaharlari va Iroqi
Ajamning Ubiliston o’lkasi (Qadimgi Kappadokiya) bilan Bag’dod, shuningdek,
Turkiyaning katta qismi zabt etiladi.
Amir Temur va Boyazid Yildirim o’rtasidagi jang 1402-yilning 25-iyulida
bo’lib o’tadi. Manbalarda ta’kidlanishicha Turkiya sultonining qo’shini taxminan
160ming jangchidan iborat bo’lgan.Sohibqiron armiyasi o’zining an’anaviy
jangovar tartibi yasolda harakat qiladi.[6]Sipohning qirq qo’shun-qismdan tashkil
etilgan humoyun markazi-qo’lga Sohibqiron bevosita qo’mondonlik
qiladi.Shiddatli to’qnashuv keskin va uzoq davom etadi. Nihoyat Amir Temur
qismlarining siquviga bardoshi qolmagan sulton qo’shinlari chekina boshlaydi.
Boyazid qo’mondonligidagi jangchilar so’nggi nafasgacha qarshilik
ko’rsatishda davom etadilar.Anqara jangida Amir Temur jahonning buyuk
sarkardalaridan biri Boyazid Yildirim ustidan g’alaba qozondi.Turkiya sultoni asir
olindi. U bilan birga xotini serb malikasi Olivera, o’g’illari Muso va Iso
Chalabiylar ham asir tushdilar. So’ng Amir Temur Anadoli yarim oralini egallab,
O’rta dengizning sharqiy sohilida joylashgan Izmir shahrini zabt etdi va
salibchilarning Yaqin Sharqdagi oxirgi qarorgohiga barham berdi. So’ngra, Egey
dengizida joylashgan Xios va Lesbos orollaridagi Genuya mulklarining
hukmdorlari unga taslim bo’ldilar, Misr ham o’z itoatkorligini izhor etdi. Amir
Temur Anqara, Nikeya, Bursa va Izmir shaharlarini egallab, Vizantiya va butun
nasroniy olamining Boyazidga yig’ib bergan bojlaridan iborat katta boylikni qo’lga
19

kiritdi. Birgina Bursa shahridan olingan oltin va javohirlarning o’zi kattagina
karvonga yuk bo’lgan. Bandi qilingan Boyazid o’rdugohga olib kelingach, Amir
Temur unga hurmat va ehtirom ko’rsatadi. Uning vafotidan so’ng (1403-yil 9-
mart) esa vorislariga himmat ko’zi bilan boqib, ularga beqiyos muruvvatlar
qildi.Chunonchi Boyazidning to’ng’ich o’g’li Sulaymon Chalabiyni turklarning
Yevropadagi viloyatlariga hokim etib tayinladi.Edirni (Adrianopol) shahri uning
poytaxti etib belgilandi.Anadoluning shimoli-g’arbiy qismi suyurg’ol sifatida Iso
Chalabiyga in’om qilinib, Bursa shahri uning poytaxtiga aylantirildi.Usmonli
turklar davlatining markaziy qismini boshqarishni Muso Chalabiyga
topshirdi.Amir Temur Usmonli turklar davlatini butunlay bosib olish niyatida
bo’lmagan.Chunki u Yevropa davlatlarining Yaqin Sharq mamlakatlariga nisbatan
tajovuzkorona niyatda ekanligini yaxshi tushunardi. Shuning uchun ham Amir
Temur Usmonli turklar davlatini saqlab qoldi va Boyazidning vorislariga muruvvat
qo’lini cho’zdi. Shunday bo’lsada, Boyazid ustidan qozonilgan bu g’alaba bilan
Amir Temurni Fransiya qiroli Karl VI (1380-1422), Angliya qiroli Genrix IV
(1399-1407) tabriklab, unga maxsus maktub yubordilar.Chunki Amir Temur
endigina uyg’onayotgan Yevropaga ulkan xavf solib turgan Usmonli turklar
davlatiga zarba berib, butun Yevropaning xaloskoriga aylangan edi 19
.
Xitoyga yurishining boshlanishi. Amir Temur Kichik Osiyodan
Samarqandga qaytgach, 1404-yil 27-noyabrda 200 ming qo’shin bilan
Samarqanddan Xitoy safariga chiqdi. Biroq Xitoy ustiga yurish Amir Temurning
O’trorda vafoti (1405-yil 18-fevral) tufayli amalga oshmay qoldi.Amir Temurning
vafoti haqidagi xabar garchi avval sir tutilsada, ammo ko’p vaqt o’tmay bu noxush
xabar mamlakat bo’ylab tarqalib ketadi.Amir Temurning jasadi Samarqandga olib
kelib dafn qilinadi.
20

II. BOB. AMIR TEMURNING QO’SHINI
2.1. Amir Temurning qo’shin tuzilishi
Temurbek barpo etgan armiyaning tuzilishi CHingizxon tuzgan qo’shin
tizimi va tuzilishiga ma`lum darajada yaqin bo’lsa-da, biroq quyidagi muhim
jihatlari bilan farqlanar edi:
1. CHingiziylar qo’shini yalpi majburiyat asosida harbiy xizmatga
chaqiriladigan xalq lashkaridan iborat bo’lgan holda, Temurbek armiyasi
umumxalq xarakteriga ega emas edi.
2. CHingizxon davrida qo’shin asosini ko’chmanchi omma tashkil qilgan
edi. Temurbek qo’shiniga oliy bosh qo’mondon ko’rsatgan aniq talabga binoan
chorvadorlar qatori kosibchilik, hunarmandchilik, dehqonchilik bilan mashg’ul
o’troq aholidan ham sezilarli miqdorda askar olingan.
3. Temurbek qo’shinida harbiy kuchlarning asosini tashkil qiluvchi otliq
askarlar bilan bir qatorda piyodalardan tuzilgan qismlar ham anchagina bo’lgan.
Ma`lumki, CHingizxon qo’shini, zabt etilgan mamlakatlar aholisidan majburiy
tartibda tuzilgan hasharni hisobga olmaganda, piyoda askarlarga ega bo’lmagan.
4. Temurbek Sharqda birinchilardan bo’lib o’z armiyasiga o’t sochar
qurol, ya`ni to’p-ra`dni olib kirdi.
5. Sohibqiron tog’li hududlarda jang harakatlari olib boruvchi
piyodalardan tuzilgan maxsus harbiy qismlarni tashkil qildi.
6. Temurbek jahon harb san`ati tarixida birinchi bo’lib qo’shinni jang
maydonida etta qo’lga bo’lib joylashtirish tartibini joriy etdi.
7. Temurbek armiyasida ayollardan tuzilgan bo’linmalar bo’lib, ular jang
chog’i erkaklar bilan bir safda turgan, qahramonlik va matonat namunalari
ko’rsatgan.
Temurbek qo’shini tarkibini Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Xuroson, eron,
Badaxshon, Mo’g’uliston, Xorazm, Mozandaron, Jata singari erlardan yig’ilgan
askarlar tashkil qilar edi.
Unda muntazam qo’shinga xos bo’lgan ko’pgina belgilar mavjud edi:
qo’shin son jihatdan aniq va puxta tashkil qilingan, uning jangovar tartibi-yasol
21

jangdan-jangga takomillashtirib borilgan, armiya o’z zamonasining ilg’or qurol va
texnikasi bilan qurollangan, aynan bir turdagi qurol-yarog’, aslaha-anjom bilan
ta`minlangan, qismlar bir-biridan kiyim-boshi, tutgan bayroq yoki tug’i orqali ham
farqlangan. Bunday ajralib turish jang paytida qo’shinni boshqarishda juda qo’l
kelgan.
Dushman mudofaasini turli usullar yordamida barbod qilish, g’anim tomonning
yirik va mustahkam mudofaa inshootlariga ega bo’lgan shaharlariga qo’qqisdan
kuchli zarba berish, zabt etilgan mamlakatning boshliqlarini va ayniqsa,
lashkarboshilarini hibsga olish, qal`a va qo’rg’onlarni uzoq muddat davomida
muhosara qilish, yov kuchlarini iloji boricha keng qamrovda qurshab olish, uning
qishloq, shahar, tuman, viloyatlarini birin-ketin fath etish, dushmanni batamom
yakson etgunga qadar ta`qib qilish. Fath bo’lgan yurtlarni boshqarish uchun
o’zining ishonchli vakillarini tayinlash singari strategik maqsadlarini ko’zlab ish
yuritish Temurbekka ko’plab zafarlar olib keldi.
Taktika jihatdan Temurbek armiyasi o’ziga xos xususiyatlarga ega edi.
Qo’shinning yasoli qoraxoniylar, G’aznaviylar, Saljuqiylar, CHingiziylar qo’shini
jangovar tartibdan farqli o’laroq, etti qism-qo’lga ajratilgan, razvedka a`lo darajada
yo’lga qo’yilgan, qismlarning jang maydonida hamda yurish vaqtida talab
darajasida harakat qilishi uchun zarur tadbir va rejalar ishlab chiqilgan, ularni jang
paytida operativ boshqarishga alohida katta e`tibor qaratilgan. Temurbek o’nlik,
yuzlik, minglik hamda tuman qo’mondonlarini tanlash masalasiga bevosita ega
bo’lgan qo’mondonlarning to’g’ri tanlaganligi va o’z joyiga qo’yilganligi aksar
hollarda jang natijasining muvaffaqiyatli yakunlanishiga sezilarli ta`sir ko’rsatgan.
Sohibqironning harb san`ati rivojiga qo’shgan ulkan xizmatlaridan yana biri-
qo’shin qanotlarini jang chog’ida dushman hujumidan muhofaza qilish va aksincha
g’anim kuchlarini yon tomondan aylanib o’tib, unga ortdan zarba berish maqsadida
tuzilgan otliq qism-kunbulning joriy etilishidir. Bunday mutlaqo yangi harbiy
qism, tarixning guvohlik berishicha, Aleksandr Makedonskiy, Gannibal, Lyudvig
XIV, Buyuk Fridrix, CHingizxon kabi dongdor sarkardalar qo’shinida bo’lmagan.
22

Faqat XIX asrning atoqli lashkarboshisi Napoleon Bonapart armiyasining
jangovar tartibida qo’shin qanotlarini himoyalovchi qism mavjudligini kuzatish
mumkin. Harbiy mutaxassislarning, Napoleon Sharq mamlakatlariga harbiy safar
qilishdan avval Temurbek armiyasi tuzilishini, uning jang olib borish yo’l-
yo’riqlarini sinchiklab o’rgangan, zarur topgan taktik usullarni o’zlashtirgan degan
mulohazasi, har qalay, haqiqatdan yiroq emas.
Xo’sh, turk-mo’g’ul xalqlari armiyasining besh qismdan iborat an`anaviy
jangovar tartibiga o’zgartirish qachon kiritildi, ya`ni yasolni etti qismga bo’lishga
sohibqironni qanday zaruriyat majbur etdi, degan savolning tug’ilishi tabiiy.
Ushbu savolga qoniqarli javob olish uchun Temurbekning Balx hokimi amir
Xusayn (1370 yili o’ldirilgan) bilan ittfoqda 1365 yili Jata (Mo’g’uliston) xoni
Ilyosxo’jaga qarshi qilgan, tarixga «loy jangi» nomi bilan kirgan muhorabada
ittifoqdoshlar cherigi qanday yasolda joylashganligini kuzatish kerik bo’ladi.
Tarixiy manbalarda keltirilgan ma`lumotlarga qaraganda, otliq askarlar
Temurbek armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va engil qurollar
bilan qurollangan suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan engil
qurollangan otliqlar asosan razvedka va soqchilikchilik bilan shug’ullangan, o’ta
zarur chog’dagina dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan.
Yurishga jo’nashdan oldin Temurbek arkoni davlat vazirlar, sarkardalar, beklar,
amirlarni harbiy kengash-mashvaratga chorlagan. Ayni chog’da ulusning turli
viloyat va tumanlaridan, shuningdek tobe yurtlardan qo’shin to’plash uchun
maxsus buyrak-tunqal e`lon qilingan. Farmon kerakli joylarga yuqori mansab
egasi, bosh qo’mondonning ad`yutanti-tavachi tomonidan tezlik bilan etkazilgan.
Tavachining zimmasiga askar jamlashdan tashqari qo’shin qismlarining qarorgoh
yoki safardagi o’rni, jangovar tartib-yasolni hamda bir joydan ikkinchi joyga
ko’chishni nazorat qilish ham yuklatilgan edi.
Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishiga ko’ra, Temurbek Dashti Qipchoqqa
qilingan yurish (1390-1391) oldidan qo’shinni bir yilga etadigan oziq-ovqat, qurol-
yarog’, kiyim-kechak va boshqa safar uchun zarur ashyolar bilan ta`minlashni o’z
noiblariga buyurgan. Har bir suvoriyga bitta yoy, 30 ta o’q, bir sadoq, bir qalqon
23

va bitta qo’shimcha ot ajratilgan. Yurish vaqtida har o’n jangchi bir chodir, ikki
belkurak, bir kerki, bir o’roq, bir arra, bir tesha, bir bolta, 100 dona nina olgan.
Abdurazzoq Samarqandiy har bir jangchining shuningdek, yarim man og’irligida
arqon, bir dona pishiq teri va bitta qozon olib kelishi lozim bo’lganligini qayd
etadi.
«Temur tuzuklari»da ta`kidlanishicha, safar chog’ida oddiy askarlarning har o’n
sakkiztasiga bitta chodir berilgan. Har bir jangchi ikkita ot, yoy, sovut, qilich,
juvoldiz, qop, o’nta nina, arra va teri xaltaga (chanach) ega bo’lgan.
Sara jangchilarning har beshtasi bir chodirga joylashgan. Ularning har bittasi
dubulg’a, sovut, qilich, o’q-yoy, sadoq va buyruqda ko’rsatilgan miqdorda ot bilan
ta`minlangan.
O’nbegining alohida chodiri bo’lgan. U sovut, qilich, o’q-yoy, sadoq bilan
qurollangan va beshta qo’shimcha ot olish huquqiga ega bo’lgan. Yuzbegining
ham alohida chodiri bo’lgan. Uning qurol-yarog’i qilich, o’q-yoy, sovut, sadoq,
gurzi, oyboltadan iborat bo’lgan. Unga o’nta qo’shimcha ot berilgan.
Mingbegi chodirdan tashqari soyabon bilan ham ta`min etilgan. Dubulg’a, zirih
(chahoroyna), sovut, nayza, qilich, sadoq va o’q singari rang-barang qurol turlari
bilan qurollangan.
Piyoda askarlar asosan qilich, kamon va kerakli miqdorda o’q bilan safarga
chiqqan. Miod erida oliy bosh qo’mondonning borgohi tikilgan va u turli rangdagi
tug’ hamda bayroqlar bilan bezatilgan. Belgilangan vaqtda (miod vaqti) da
lashkargohga etib kelgan askarlar qat`iy tartib va intizom bilan o’z bo’ljar
(pozitsiya)larini egallagan hamda yurish oldidan o’tkazilajak an`anaviy harbiy
ko’rikka puxta tayyorgarlik ko’raboshlagan.
Sohibqiron yurish paytida tajribali sipohiylarga katta ishonch bildirgan.
Ko’p marotabali so’qishlarda suyagi qotgan, urushni o’zining bosh mashg’uloti
deb sanagan jangchilar safar boshlanishidan avval jam qilingan. Ular kirim-chiqim
daftariga, shuningdek davlatdan maosh-ulufa, oziq-ovqat, em-hashak oluvchilar
ro’yxatiga kiritilgan. Tuzilishiga ko’ra Temurbek armiyasi turk-mo’g’ul xalqlari
uchun an`anaviy bo’lgan o’n. Yuz, ming va tumanlarga taqsimlangan. Ularga
24

o’nbegi, yuzbegi, mingbegi, tumanbegilar sardorlik qilgan. «Temur tuzuklari» da
qayd qilinishicha, qo’shin qo’mondonlari safiga Temurbek oliyhimmat, oqil, mard,
tadbirkor, sezgir, jur`atli, sabotli, harb ishiga jon-dilini bag’ishlagan iste`dodli
shaxslarni jalb etish masalasiga katta e`tibor bergan. Har bir bek yoki amir o’z
noibi-o’rinbosariga ega bo’lgan. Biror bek yoki amir hayotdan ko’z yumgan
taqdirda noibi uning o’rnini egallagan 23
.
Rui Gonsales Klavixoning guvohlik berishicha, qo’shin to’plash to’g’risida
farmoni oliy e`lon qilinishi bilan askarlar o’z oilasi, asbob-aslahasi, mol-mulki
bilan miod eriga etib kelgan. O’rdagohdagi sohibqironning saropardasi atrofida har
bir qism va bo’linmalar chodirlari tikilgan. Oddiy askardan yirik sarkardagacha har
kim o’z joylashish o’rnini aniq bilgan. Barcha ishlar tartib-intizom bilan, shovqin-
suronsiz bajarilgan. Qo’shin bilan birga qassoblar, bakovullar, qovurilgan va
pishirilgan go’sht bilan savdo qiluvchilar, arpa va meva sotuvchilar, nonvoylar
ham ko’chib yurgan. Turli kasb egalari askarlarga xizmat ko’rsatganlar. Hatto
ko’chma hammomlar ham jangchilar xizmatida bo’lgan.
Temurbek tanlab olgan sarkardalar o’zlarining harbiy mahoratlarini nafaqat
urush kezlarida, balki tinch mehnat chog’ida ham namoyish etishga tinmay harakat
qilar edilar.
Harbiy san`atning o’ziga xos sir-asrorlaridan to’la voqif bo’lgan, dushman
saflarini parokanda qilish yo’l-yo’riqlarini yaxshi egallagan, mushkul vaziyatlarda
dadil va tez harakat qiladigan, hech qanday to’siqlardan tap tortmaydigan, qo’shin
safida sodir bo’lishi ehtimolidan holi topilmagan tartibsizliklarni o’z vaqtida
bartaraf eta oladigan iste`dod egalarigina Temurbek tomonidan lashkarboshilikka
qo’yilgan.
Temurbekning farmoyishiga binoan atoqli lashkarboshilardan to’rttasi birinchi
darajali sarkarda, ya`ni beklar begi mansabiga tayinlangan. Dongdor amirlardan
biriga amir ul-umaro lavozimi berilgan va u oliy bosh qo’mondon, ya`ni
Temurbekning noibi vazifasini ado etgan. Sohibqiron bevosita ishtirok etmagan
urush va janglarda amir ul-umaro qo’shinga qo’mondonlik qilgan.
25

Zikr etilganlardan tashqari qo’shin qo’mondonligiga yana o’n ikki bek jalb
etilgan ming kiishdan iborat suvoriylarga birinchi bek, ikki ming otliqlardan
tashkil qilingan guruhga ikkinchi bek, uch ming otliqlifavjga uchinchi bek va shu
tartibda o’n ikki ming otliq askarlardan tuzilgan qo’shinga o’n ikkinchi bek
sardorlik qilgan. Quyi pog’onada turgan qo’mondon o’zidan yuqori lavozimni
egallab turuvchi sarkadaga bo’ysungan.
Temurbek armiyasining turli qism va bo’linmalariga uch yuz o’e uch bek
boshchilik qilgan. Ularning dastlabki yuztasi o’nbegilik, ikkinchi yuztasi
yuzbegilik, uchinchi yuztasi esa mingbegilik rutbalarini egallagan. Tumanlarga
sohibqironning farzandlari, nabiralari hamda amir Shayx Nuriddin, amir Jahonshoh
singari nomdor lashkarboshilar rahbarlik qilgan 24
.
Temurbek qo’mondonlar tarkibining harb ishidan talab darajasida mahorat
va malakaga ega bo’lgan shaxslardan shakllanishiga alohida diqqat qilgan.
Janglarda qahramonlik va mardlik namunalari ko’rsatgan sara jangchilar munosib
ravishda taqdirlanib o’nbegi, takror jangovar xizmatlari evaziga yuzbegi va nihoyat
mingbegi amaliga ko’tarilish imkoniyatiga ega bo’lgan.
Yovning askariy g’ururini tor-mor etgan mingbegi birinchi darajali amir
unvoniga, yirik dushman qismini mag’lub etgan birinchi darajali amir o’z
navbatida ikkinchi darajali amir mansabiga va shu yo’sinda o’zga bek hamda
amirlar yuqoriroq harbiy martabaga ko’tarilib borgan. Janggohda mardlik va
qahramonlik ko’rsatgan oddiy jangchilarning maoshi oshirilgan. Ba`zi sabablarga
ko’ra jang maydonini tashlab qochgan askarlar o’lja taqsimotida ishtirok etishdan
mahrum qilingan. Muhorabadan yarador bo’lib qaytgan shaxslarning izzat-xurmati
joyiga qo’yilgan, ularga Onhazratning marhamati ko’rsatilgan.
Biror kishvarning fath qilgan yoki g’anim armiyasini mag’lubiyatga
uchratgan sarkarda uchun uch xil mukofot ta`sis etilgan, ya`ni sharafli bahodir
unvoni hamda tug’ va nog’ora berilgan. Ayni shunday yuksak mukofot bilan
muxolifatchi taraf taxt vorislari rahnamoligidagi qo’shinni parishonlikka solgan
amir yoki bekning ham shavkati ziyoda qilingan.
26

Jangu jadal chog’ida shijoat ko’rsatib dushman guruhini qochirishga
muyassar bo’lgan o’nbegi shahar dorug’asi, yuzbegi esa viloyat hokimi vazifasiga
tayinlangan. Muqotalada aduv hashamlari ustidan zafar quchgan mingbegi viloyat
voliysi mansabi bilan taqdirlangan.
Biror mamlakat yoki yurtni egallagan amirga o’sha erlar ma`lum shart va
imtiyozlar asosida boshqarilish uchun suyurg’al tarzida inoyat qilingan. Temurbek
va temuriylar davrida suyurg’al keng tarqalgan feodal er egaligi turlaridan biri
bo’lib. Nasldan-naslga o’tgan. Suyurg’al egasi davlat hisobiga to’lanishi zarur
bo’lgan soliqlardan ozod qilingan. Bunday suyurg’al turi «darbasta suyurg’al» deb
yuritilgan 25
.
Dovyurak pahlavonlar harblardan ko’rsatgan jasoratlari uchun baland
darajaga erishib, baobro’ kishilar qatoridan o’rin olgan. Ular gurzi, olachuk
(chodir), murassa` kamar, qilich va saman ot kabi pahlavonlik nishonlari bilan
e`zozlagan. Botirlarning ko’pchiligi keyinchalik o’nlik, yuzlik, mingliklarga
qo’mondonlik qilishdek ma`suliyatli vazifalarga qo’yilgan.
Yuqorida tilga olingan o’n ikki amirdan har biri yuz dovul (tabl) va
bayrog’iga ega bo’lgan. Bosh qo’mondon nog’ora hamda alamdan tashqari
shuningdek, burg’u, tumantug’ va chortug’ bilan nishonlangan.
Mingbegi tug’ va karnay, ya`ni qo’ragaga ega bo’lgan. Yuzbegi va
o’nbegiga nog’ora berilgan. Turli qo’shun, ya`ni qism qo’mondonlari tegishli
noshonlarga sazovar bo’lgan.
Biror lashkarboshining hayoti xavf ostida qolgan vaziyatda uni g’anim
o’qidan asrab qolish yo’lida o’z ko’ksini qalqon qilgan jangchilar Sohibqironning
xurmat-e`tiboriga va olqishiga sazovor bo’lgan, maxsus inoyatlar bilan
taqdirlangan.
Sohibqiron yurishga jo’nashdan ancha avval yog’ining qurolli kuchlari, mudofaa
inshootlari, u erdagi ichki vaziyat kabilar haqida aniq va to’la ma`lumotga ega
bo’lish maqsadida uning yurti yoki qarorgohiga o’z ayg’oqchi (xabargir, josus)
larini peshma-pesh yuborib turgan. G’anim to’g’risida zarur ma`lumotlarga ega
bo’lgandan so’nggina yurishga taraddud ko’rilgan. Bu xususda ibn arabshoh
27

yozadi: «Temur tengi yo’q fe`l atvorli, chuqur mulohazali kishi bo’lib, uning
tafakkur dengizining qa`ri yo’q va (uning) tadbiri tog’iga na tekisligu, na g’adir-
budir orqali yo’l topilardi. U erlarning barcha tomonlarida o’z ayg’oqchilarini
tarqatib, qolgan mulklarida esa josuslar qo’ygan edi. Ular (josuslar) jumlasidan,
uning amaldorlaridan biri Amir Otlamish bo’lsa. yanA biri faqih Mas`ud al-
Quhoniy-u Temur devoni ashoblarining ko’zi edi. Josuslarning bunisi Qohirada,
Muiziyada bo’lsa, unisi Damashqda, Shamiysoniyadagi so’fiylardan biri edi.
Ularning biri chakanafurush bo’lsa, ikkinchisi yirik savdogar, badxulq polvon va
hunarmand, munajjim va o’z tabiaticha ish qiladigan lar, gapchinoz qalandarlaru
sayoq darveshlar. Zarofatli meshkoblar, latofatli etikdo’zlar, alvasti va xiylagar
bo’lib, ular chor atrofda bo’layotgan hodisalar va ularning xabarlarini Temurga
etkazib, o’zlari afzal ko’rgan ishlarini unga bayon etardilar. Ular vaznlar, narx-
navolar to’g’risida unga zikr qilib, manzilu shaharlarni tavsiflardilar. Ularning
tekis va notekis joylarining suvratini keltirib, uylari va diyorlari o’rinlarini chizib
ko’rsatardilar, shular orasida u joylarning yaqin yoki uzoq, tor yoki kengligini
ularning qaysi tevarak-atrofda, g’arb yoki sharqdami, shaharlar va qishloqlarning
ismlarini, manzil va panohjoylar nomlarini, har joyning ahliyu boshliqlari,
amirlari, ulug’lari, fozillari, shariflari, boylariyu faqirlarini, ularning hai birining
ismi va laqabini, shuhrati va nasabini, ularning hunari va (ega bo’lgan) vositalarini
(to’la-to’kis) bayon qilardilar. Natijada, Temur o’z fikri bilan shularni yaqqol
ko’rib, tafakkuri vositasida o’z erlaridan xorij joylar ustidan ham tasarruf
yuritardi».
Sohibqiron safar chog’i qo’shinni qiyin va o’tib bo’lmas joylardan boshlab
boruvchi yo’lchi, ya`ni qajarchilarni mahalliy xalq ichida yollab olish masalasiga
jiddiy yondashgan.
Safar arafasida Temurbek o’z pirlari va rahnamolari huzuriga sof ishonch
hamda pok irodat bilan tashrif buyurib, ziyorat shartlarini bajo keltirgan.
Muqaddas va muborak mozorlarni tavof qilgan. Mayib-majruhlarga, muhtoj va
yo’qsillarga nazru sadaqalar ulashgan.
28

Temurbek armiyasida ichiga yonuvchi modda-naft solingan ko’zachalar
irg’ituvchi o’t sochish quroli-ra`dning uzluksiz ishlab turishini ta`minlovchi
maxsus to’pchilar-ra`dandozlar mavjud bo’lgan. Mustahkam qal`a va qo’rg’onlarni
qamal qilishda samarali qurol hisoblangan ra`dni boshqaruvchi to’pchilarni soni,
Nizomuddin Shomiyning fikricha, 10 ming kishiga etgan. Ra`dandozlar Temurbek
tomonidan ilk marta 1379 yili Urganchni muhosara qilish vaqtida jangga solingan.
Kezi kelganda ta`kidlash lozimki, arab tiliga xos ra`d so’zi aslida
«momoqaldiroq»ni bildiradi. To’pni ra`d termini bilan atashlarining boisi
shundaki, undan o’q-snaryad otilgani kuchli gumburlagan tovush chiqqan.
Ra`dning Temurbek tomonidan qurollanishga kiritilishi XV-XVI asrlarda
Movarounnahr, Xuroson va eronda artilleriyaning boshqa turlarining paydo
bo’lishida turtki vazifasini o’tadi.
Amir Temurning hayoti asosan ikki davrga bo’lib o’rganiladi. Birinchi davr:
1359-1386 yillarni tashkil etadi. Bunda Temur Movarounnahrda mo’g’ul
xonligidan mustaqil, kuchli markazlashgan davlat tuzish uchun kurashadi.
Ikkinchi davri: 1386 yildan boshlanib, umrining oxirigacha davom etadi. Bu
davrda Temur uch yillik, besh yillik, deb nomlangan urushlar olib boradi va
Xitoyga qarshi urushga tayyorgarlik ko’radi.
Temur o’z hayotida 30 marta yurish qilgan va 27 mamlakatni zabt etgan.
Lekin ulardan «uch yillik», «besh yillik», «etti yillik» urushlari mashhur bo’lgan.
Temur davlati uchun eng xavfli davlat uning shimolida joylashgan Oltin O’rda edi.
Qora dengizdan Oltoly tog’larigacha cho’zilgan erlar Jo’ji ulusi ixtiyorida edi. Jo’ji
ulusining Yoyiqdan Qora dengizgacha cho’zilib ketgan juda katta qismi Oltin
O’rda edi. Yoyiq sharqida erlar Oq O’rda deb yuritilardi.
Amir Temurning Markaziy Osiyo hududidan tashqariga bo’lgan yurishi
asosan Shimolga, ya`ni Oltin O’rda davlatiga qaratilgan edi. Temurning Oltin
O’rdaga qarshi yurishidan maqsadi, uni o’z davlatiga qo’shib olish emas edi.
Davlati uchun xavfli kuch bo’lgan Oltin O’rdani zaiflashtirish va faqat uning
sharqiy qismini o’z saltanatiga qo’shib olish edi.
29

Bu davrda Oltin O’rda oq O’rdalarda ikkita mustaqil davlat tashkil topib,
ular o’rtasida o’zaro janjallar davom etmoqda edi. Temur uning ichki nizolaridan
ustalik bilan foydalandi. O’rusxon tazyiqidan Temur huzuriga qochib kelgan Oq
O’rda xonlaridan To’xtamishga Temur bir necha marta yordam beradi. 1379 yilda
To’xtamish Temur yordamida Oq O’rda taxtini egallaydi.
Turon ozodlik harakatining sarkardasi Temurning Oltin O’rda xoni
To’xtamish ustidan qozongan g’alabasi nafaqat Markaziy Osiyo, butun Sharqiy
Evropa, Russiya uchun ahamiyatga ega edi.
Temur Oltin O’rda xonligini tor-mor etib, uning qishloq va shaharlarini
ayron qiladi. Sharq mamlakatlari bilan bog’lagan Buyuk Ipak yo’lining Oltin
O’rda orqali o’tadigan shimoliy tarmog’iga xotima beradi.
Ta`kidlash lozimki, temuriylar davrida yurish yoki razmdan oldin qo’shinni
ko’rikdan o’tkazib, uning jangovar ruhi va holatini aniqlash an`ana tusiga kirgan.
Ko’rikdan nafaqat asosiy jangovar qismlar, shuningdek, ular ortidan boruvchi og’ir
karvon o’g’ruq (ovoz) ham o’tkazilgan.
Temurbek dushmaniga qo’qqisdan qaqshatqich zarba berish usuli bilan
shuhrat qozongan edi. G’anim o’rdugohi aniqlangach, aksariyat hollarda
Sohibqiron unga maxfiy yoki o’tish o’ta mashaqqatli bo’lgan, hech bir kimsaning
oyog’i etmagan dovonlar, daralar, so’qmoqlar, tog’u toshlar orqali tunda ulovlarni
jilovidan tutgan tarzda yaqinlashar, quyosh o’zining zarrin nurlarini bepoyon
zamin uzra socha boshlashi bilan g’aflat uyqusida yotgan yog’iga quyundek
yopirilar edi. Ibn Arabshoh hikoya qiladi: Temurbekning dorus-saltana
Samarqandda imoratlar qurish, bog’u bo’stonlar barpo etish, ariqlar qazib, suv
chiqarish singari obodonchilik yumushlari bilan band bo’lib turganligidan mujda
topgan qo’shni mamlakatlar uning hujumini kutmasdan, mudofaaga tayyorgarlik
ko’rmagan holda xotirjam hayot kechirar edi. Sohibqiron poytaxtdagi ishlarni
nihoyasiga etkazgach, tovachilarga qo’shinni tez fursat ichida samarqandda
to’plash haqida amr qiladi. Askarlar uchun o’zi o’ylab topib. Ixtiro qilgan yo’sinda
30

tayyorlangan dubulg’alarni jangchilar kiyib, yurishga chiqishlarini buyuradi.
Temurbek safarning yo’nalishini sir tutadi.
Temurbekning Hindga yurish qilib, Dehliga yaqinlashib qolganligidan
tahlikaga tushgan hindlar shahzoda Sulton Mahmud, Malluxon va o’zga nomdor
hind sarkardalari rahnamoligidagi o’n ming suvoriylar, yigirma ming sara
piyodalar va bir yuz yigirma jangovar fillardan iborat qo’shin bilan unga ro’baro’
bo’ladi. Sohibqiron birinchi galda jangchilarning kapalagini uchirib, ularni
dahshatga solgan fillarni daf qilish borasida bosh qotiradi. Zudlikda fillarga ofat
keltiruvchi o’tkir tig’li uchburchak shakldagi sanchiq-mo’ndulardan minglab
yasaladi va fillar kelishi kutilayotgan erlarga joylashtiriladi. Ikkala qo’shin jang
harakatlarini boshlagach, Temurbek o’z askariy qismlarini chekinishga buyuradi.
Temuriy jangchilarning tisarilganini ko’rib, dushman qochdi xayol qilgan hindlar
olg’a tashlanadi 28
.
Fillar, ularning ketidan otliq va piyodalar junbushga keladi. Mo’ndu tikilgan erga
etgan fillarning oyoqlariga o’tkir sanchiqlar tikon yanglig’ qadaladi. Og’riq
zo’rligidan qutirgan fillar jon achchig’ida filbonlarni uloqtirib, orqaga tum-taraqay
qocha boshlaydi. Ular ortda kelayotgan hind suvoriy va piyodalarini poymol qilib,
yanchib o’tadi 29
.
Sohibqiron o’ta tahlikali onlarda ham sarosimaga tushmas, hissiyotga
berilmas, metinday mustahkam irodasi ikkilanishga, qat`iyatsizlik ko’rsatishga aslo
yo’l qo’ymas edi. Biror marta ham mag’lubiyat («loy jangi» bundan istisno)
alamini tortib ko’rmagan muzaffar qo’shin oliy bosh qo’mondonning har qanday
og’ir va chigal vaziyatdan ham tadbirkorlik bilan chiqib ketishiga butun vujudi
bilan ishonar. Shuning uchun g’anim bilan faqat g’alabani ko’zlagan holda jon-
jahdi bilan jang qilar edi.
Sohibqiron jang maydonini tanlashda bevosita ishtirok etgan. Janggohning
tekis, keng va qo’shin qismlarini joylashtirishga qulay bo’lishi talab qilingan.
Ayniqsa, ma`rakagohning ichimlik suv manba`iga yaqin bo’lishi hamda razm
vaqtida quyosh nurining jangchilar ko’ziga tushmasligi maqsadga muvofiq
hisoblangan.
31

Yirik muhorabalar paytida dastasi uchiga mahcha-yarim oy shakli qadalgan
jangovar bayroq va tug’lar bilan bezatilgan oliy bosh qo’mondonning borgohi
balandlikka tikilgan. U erdan qism va bo’linmalarning maydondagi harakati,
jangning borishi Temurbek tomonidan kuzatib turilgan. Odatga ko’ra borgoh
oldida harbiy orkestr askarlarni mardlikka rag’batlantiruvchi, ularning jangovar
ruhini ko’taruvchi kuylarni tinimsiz chalib turgan.
Temurbek qo’shini zabt etilgan qal`a, shahar va viloyatlarni o’zboshimchalik
bilan g’orat qilish huquqidan butunlay mahrum edi.
Faqat ommaviy talo-tarojga ruxsat berilganidan so’nggina yurishda ishtirok
etayotgan har bir kishi, hoh u nomdor lashkarboshi bo’lsin, hoh oddiy askar
bo’lsin, bundan qat`iy nazar teng g’animat olish huquqiga ega bo’lar, kimki biror
o’ljani birinchi bo’lib qo’lga kiritsa, o’shanga ega bo’lar edi.
Ko’p hollarda Sohibqiron obod va ko’rkam, madaniyati gurkirab yashnagan,
ma`mur shahar va kentlarni, viloyatlarni g’orat qilishdan o’zini tiyar, u erlardagi
muborak qabristonlar, mashoyix va akobirlarni ziyorat qilar edi.
Sohibqiron janglarda mardlik va qahramonlik namunalari ko’rsatgan har qanday
raqibini xurmat qilar, jangchilarini undan o’rnak olishga undar edi. Bunga tarix
shohid.
Sohibqiron biror hisor, shahar yoki viloyatni qancha vaqt ichida zabt etish
mumkinligini oldindan yaxshilab hisoblab chiqar va sarkardalardan belgilangan
muddatda harbiy harakatlarni nihoyasiga etkazishni qat`iy talab qilar edi.
Nizomuddin Shomiyning «Zafarnoma», G’iyosuddin Alining Temurbekning
Hindistonga yurishiga bag’ishlangan tarixiy asarida bitilishicha, 1395 yili
To’xtamishxonni mag’lub etgan Temurbek Samarqandga qaytadi va qish faslini
Ohangaronda o’tkazadi. Shahzoda Pir Muhammadni Mo’g’ulistonga hokim etib
tayinlab, chegaraoldi hududlarni mustahkamlashni, Xitoy va Xo’tanga qilinajak
yurish uchun oziq-ovqat va emqhashak jamg’arishni buyuradi. Shu orada unga
Hindistonda islomning mavjudligi, biroq u erdagi aholining asosiy qismini
majusiylar tashkil qilishi, musulmon hokimlar budparast ommadan faqat o’lpon
yig’ish bilan kifolanayotgani haqida birin-ketin xabarlar kela boshlaydi. Majusiy
32

qaroqchilarning yovuz niyatlariga chek qo’yish, mo’minlarni ular o’tkazayotgan
zulmdan ozod qilish, savdogar va sayyohlarning xavf-xatarsiz kelib-ketishini
ta`minlash kabi maqsadlarda Temurbek Xitoy va Xo’tanga qilinishi lozim bo’lgan
yurish o’rniga Hindiston tomon qo’shin tortadi.
Bu urushni u Muhammad payg’ambar e`tiqodini yoyish, payg’ambar nomini
ko’klarga ko’tarish, butparast va kofirlarni qirib, Hindistonda avj olib ketgan
feodal tarqoqlik va o’zaro urushlarga barham berish bayrog’i ostida olib borgan.
Sohibqironning o’zi bu haqda «Tuzuklar»da shunday yozgan edi: «qur`oni
masjiddan fol ochsam, ushbu ulug’ oyat chiqdi: «Ey payg’ambar, kofirlarga va
munofiqlarga qarshi jaxd qilgil»... So’ngra...iqbolimiz xonasi Hindistonga qarata
qo’l ko’tarib, zafaru fath fotihasini o’qidim». Temur Qashqadaryo vohasidan
chiqib Termiz orqali yurib avgustda Qobulni egalladi. U erdan Hindiston
chegaralari tomon kirib borib tulumbi, Multon, Dipalpur, Sarasti, Fatxobod,
Somona va boshqa shahar va qal`alarni birin-ketin egallab dekabr’ oyida Hind
daryosidan o’tib Dehliga etib bordi. Boy va badavlat Dehli shahrini ham
mag’lubiyatga uchratdi. Sohibqiron Samarqandga qaytib kelgandan so’ng G’arbga
tomon bo’ladigan yurishlarga tayyorgarlik ko’ra boshladi. Bu urush asosan Turk
sultoni Boyazid Yildirimga qarshi qaratilgan edi. Ikki buyuk turk hokimi
o’rtasidagi ziddiyatlar borgan sayin kuchayib bordi.
Bu urushga sohibqiron shoshilmadi. Urushni oldini olishga va tinch hal
qilishga harakat qildi, chunki islom himoyachisi bo’lgan sOhibqiron Boyazidning
xristanlar bilan jang qilganini bilar edi. Lekin bunga Boyazid nazar-pisand qilmadi,
Temurni kamsitdi, haqoratladi va o’rtada boshlangan urushga xamirturush bo’ldi.
Qora quyunli turkman qabilasining hokimi Qora Yusuf 1388-1399 yillarda bir
necha marta Temur lashkarlariga qarshi janglar olib borgan. Unga Ahmad Jaloyir
ittifoqdosh bo’lgan. Qora Yusuf va Jaloyirni Boyazid o’z himoyasiga oladi va
boshpana beradi. Amir Temur Boyazidga o’z elchisi orqali xat yozib, Qora
Yusufni unga topshirishni talab qiladi. Boyazid nomani olgach, jahl bilan
Sohibqironni haqoratlab, xatini so’nggida quyidagilarni yozgan edi: «...Men
bilamanki, bu so’zlar seni hech to’xtatmasdan bizning mamlakatimizga tomon
33

otlantiradi. Agar sen kelmasang, sening xotinlaring uch taloq bo’lsin. Agar sen
mening yurtimga kelsangu men urush qilmay qochsam, mening xotinlarim uzil-
kesil uch taloq bo’lsin». Bu haqorat va yuqoridagi ayollar haqidagi so’zlarga
Temur juda g’azab bilan qaraydi, chunki u ayollarni hurmat qilar va hatto ularni
ismlarini atab chaqirmas ham edi.
Amir Temurning G’arbga yurishi 1399 yilda boshlanib 1404 yilgacha davom
etgan. Bu tarixga «etti yillik urush» nomi bilan kirgan. 1400 yilda turk sultoni
o’ziniki hisoblagan Kichik Osiyoning hosildor erlarida joylashgan ikkita muhim
qal`a Sivoz va Milatiyani bosib oldi. Temur Msir sultonini tor-mor keltirib, uni
qochishga majbur qildi va Damashqni egallab oldi, so’ng Musulga o’tdi. 1401
yilda u Bag’dod ko’rg’onlarini yakson qildi. 1402 yilda u erdan o’tib Gurjilarning
isyonini yana bir marta bostirdi.
Sohibqironning bu harakatlari sulton Boyazidning asablarini batamom
ishdan chiqardi. Amir Temur 1402 yil aprel’ oyida Kuriya daryosini kechib o’tib
birin-ketin Tartum, Kemox va Qaysariya qal`a shaharlarini egallab, Turkiya bilan
Suriya va Bag’dod aloqa yo’lini kesib qo’yadi. Amir Temur bilan Sulton Boyazid
o’rtasidatarixda nom qoldirgan «Anqara jangi» 1402 yil 28 iyunda boshlandi. Bu
jangda Temurning buyuk sarkardalik mahorati, ayniqsa yaqqol ko’rindi. 200 ming
kishilik Temur qo’shinining o’ng qanotiga o’g’li Mironshoh, chap qanotiga
nabiralari Sulton Xusayn va Xalil Sultonlar, kenja o’g’li Shoxruh qo’mondonlik
qildi. Qo’shin markazini Temurning sevimli nabirasi va valiaxdi Muhammad
Sulton boshqardi, yana nabiralari Pirmuhammad va Iskandarlar ham bu jangga
tayyor turdilar va jang Temurning erkin g’alabasi bilan yakunlandi.
Amir Temur 1404 yil kuzida nabirasi Ulug’bekning to’yini o’tkazish
bahonasida o’z davlati qo’l ostidagi oqillar, viloyat hukmdorlarini, qo’shin
boshliqlarini va boshqa amaldorlarni Samarqandga taklif qildi va qurultoy
chaqirdi. Unda Xitoyga bo’ladigan yurish muhokama qilindi. Temur ulug’ tug’ni
ko’tarib 1405 yil 8 yanvarda 200 ming lashkar bilan Xitoy sari yuzlandi. Qish
o’sha yili juda qattiq kelgandi. Qishning sovuqligi shu darajada kuchli bo’lgan
ekanki, Ali Yazdiyning yozishicha daryo ustidagi muzning qalinligi 2-3 tirsakka
34

teng bo’lgan. Sovuq zarbidan juda ko’p askarlarning yuz, burunlarini sovuq urib
ketgan, ba`zilari esa halok bo’lishgan. Ammo sohibqiron to’xtamay yo’lni davom
ettirar edi. 1405 yil 14 yanvarda Temur O’tror shahriga etib keldi. U nu erda
shamollab kasalga chalindi va uzoq muddat yotib qoldi. Uni O’tror hokimi
Berdibekning saroyiga yotqizadilar. Kuni yaqinlashganini tushida ko’rgan
sohibqiron hamsafar avlod-ajdodlarini, quroldosh amiru-akrabo va o’z o’rniga
qoldirayotgan voris Pirmuhammad Jahongirga itoat etishga da`vat etadi va vasiyat
qiladi. Saroyda hozir bo’lganlar nomidan amir Shohmalik va Shayx Nuriddin ulug’
Amirni oxirat yo’liga jo’natish oldidan uning vasiyatlarini bajarish va unga amal
qilishga va`da berganlar. 1405 yil 18 fevral’ kechqurun buyuk saltanat sohibi Amir
Temurning hayotiga yakun yasaldi. Uning jasadini Samarqandga olib kelib, o’z
vasiyatnomasiga ko’ra piru ustozi Shayx Said Baraka hokining oyoq tomoniga
dafn etdilar.
35

2.2. Amir Temurning jangdagi harakatlarda qo’llagan taktik qoidalari
va harakatlari
Amir Temurning sarkardalik iste’dodi uning To‘xtamishga qarshi va
Hindistondagi yurishlari chog‘ida hamda turk sultoni Boyazid Yildirimga qarshi
kurashlarida yaqqol namoyon bo‘ldi. Amir Temurning To‘xtamishga qarshi uchta
yurishidan (1389, 1391, 1395 y.) ikkita oxirgisi, ayniqsa 1395 yilda uni Terek
daryosi bo‘yida tor mor etilishi harbiy san’atning rivojlanishi nuqtai nazaridan katta
e’tiborga sazovordir.
Bu harbiy yurish va jangning asosiy natijasi va sabog‘i quyidagilardir:
1. Amir Temurning qo‘shini og‘ir va murakkab sharoitlarda rejalashtirilgan
yurishni amalga oshirdi, bunda faqat cho‘l hududlaridan bosib o‘tilgan yo‘l 2500
kilometrdan oshib ketdi.
2. Amir Temur qo‘shini safarning og‘ir va harakatlanish qiyin bo‘lgan
uchastkalaridan dushmanga sezdirmasdan o‘tdi.
3. O‘zining mohirona manyovrlari bilan Amir Temur To‘xtamishning
qo‘shinini Azov bo‘ylaridan qo‘shimcha madad kuchlari kelishi ehtimoli bo‘lgan
janub tomondan kesib qo‘ydi.
4. Sohibqiron o‘zining mohir harakatlari tufayli To‘xtamishni katta jangga
kirishga majbur etdi va shu bilan uni og‘ir safarni amalga oshirgan Amir Temur
qo‘shinini holdan toydirishga qaratilgan kichik urushlarni olib borish
imkoniyatidan mahrum etdi.
5. Safar chog‘ida Amir Temur armiyasi katta va kichik suv to‘siqlaridan
kechib o‘tdi. Bunda sayoz kechuv joylaridan (brodlar), ko‘priklardan va suzib
o‘tish usulidan foydalanildi.
6. Qunduzcha jangida Amir Temur birinchi bo‘lib o‘z qo‘shinini etti qismga
bo‘lishdek yangi jangovar tartibni qo‘lladi. Qudratli zaxira ham ajratildi.
7. Jangdan oldin Sohibqiron dushmanning ruhiy holatiga putur etkazishga
qaratilgan ruhiy hujumni o‘tkazdi.
8. Jang natijasini zaxiraning jangga kiritilishi va Amir Temurning qanotdan
bergan qudratli zarbasi hal qildi.
36

9. Dushmanni ta’qib etish shunday shiddat bilan olib borildiki, u bir joyga
yig‘ilishga ulgurmasdan tarqalib ketdi yoki tor–mor etildi.
SHunday qilib, Amir Temur qo‘shinining jangovar tartibi uchta chiziqni o‘z
ichiga olgan: birinchi – avangard, ikkinchi – asosiy kuchlar va uchinchi – zaxira.
Birinchi chiziqni engil qurollangan jangchilar tashkil etib, ular jangni boshlaganlar,
dushmanning jangovar tartibini tarqatib yuborganlar va uning safida
parokandalikni keltirib chiqarganlar. Ikkinchi chiziq qo‘shinlari og‘ir qurollar bilan
qurollanganlar va ular dushmanning hujumini qaytarishlari kerak bo‘lgan.
Markazda saflangan qo‘l qo‘shinning asosini tashkil etgan va ko‘p hollarda
jangning taqdirini hal qilgan. Engil piyodalar bo‘linmalari asosiy avangardning,
markazning, chap va o‘ng qanotlardan oldinda joylashgan. O‘ng va chap qanot
avangardlari hamda arergard faqat otliq qo‘shinlardan iborat bo‘lgan.
Harbiy san’atning rivojlanishi nuqtai nazaridan To‘xtamish bilan bo‘lib
o‘tgan urush, ayniqsa 1395 yildagi Terek daryosi bo‘yidagi jang quyidagi
xususiyatlarga ega:
1) Amir Temur qo‘llagan harbiy hiylasi tufayli hech qanday xatarsiz va
yo‘qotishlarsiz o‘z qo‘shinini Terek daryosidan olib o‘tishga muvaffaq bo‘ldi.
2) Jang arafasida Amir Temur o‘z lagerini jihozladi va uni dushmanning
tungi
ehtimoliy hujumini qaytarish uchun tayyorladi.
3) Bu jangda ikkala tomon ham o‘z qo‘shinini etti qismga bo‘lib safladi.
4) Amir Temurning jangovar tartibi chuqur qilib yaratildi va mudofaaning
barqarorligini va hujumning samaradorligini ta’minladi.
5) Jang davomida Amir Temurning qo‘shini turli il taktik usullarni – tezlik
bilan hujumga o‘tish, pistirmalar, quranlar (aravalardan yaratilgan to‘siq) yaratish,
otliqlarning piyoda tartibda jangga o‘tishlari va boshqalarni juda samarali qo‘lladi.
6) Amir Temur qo‘shinning samarali o‘zaro hamkorligini tashkil etib
murakkab vaziyatdan chiqib ketishni ta’minladi va keyinchalik muqarrar g‘alabani
qo‘lga kiritdi.
37

7) O‘ng qanotda bosh zarba berish yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash eng murakkab
vaziyatda jangning natijasini hal qildi.
8) Bu jang o‘rta asrlarning eng yirik janglaridan biri bo‘ldi.
9) Natijada Oltin O‘rdaning qudratiga qaqshatqich zarba berildi, shundan
keyin u avvalgi qudratini tiklay olmadi 36
.
Harbiy san’atning rivojlanishi nuqtai nazaridan Hindistonga uyushtirilgan
harbiy safarning natijalari quyidagilar:
1) qo‘shin uch kolonnaga bo‘linib, keng front bo‘ylab harakat qildi. Oldinga
jo‘natilgan o‘ng qanot Hindistonga hujum qilish uchun tayanch bazasini yaratishi
kerak edi;
2) Amir Temur qo‘shini og‘ir va murakkab sharoitlarda Hindiqush
tog‘laridan oshib o‘tdi;
3) qo‘shin keng va toshqin daryolarni kechib o‘tdi. Daryolardan kechib
o‘tish uchun kechuvning turli xil usullari qo‘llanildi: ko‘priklar, qayiqlar, suzib
o‘tish;
4) o‘tish qiyin bo‘lgan joylarda joylashgan, kuchli mustahkamlangan
qal’alarni egallashda Sohibqiron dushmanni qisqa muddatlarda taslim bo‘lishga
majburlovchi juda samarali usullarni qo‘lladi;
5) Sohibqironning jangchilari birinchi bor jangovar fillardek dahshatli kuch
bilan jang olib bordilar. Fillarga qarshi mohirona qo‘llanilgan vositalar tufayli
jangovar fillar qochdi va o‘zining jangchilarini yanchib tashladi;
6) jangdan oldin Sohibqironning jangchilari hind qo‘shinlarining ehtimoliy
hujumlarini qaytarish uchun lager qurdilar;
7) g‘alabaga erishishda qismlarning o‘rtasida o‘rnatilgan yaxshi o‘zaro
hamkorlik va o‘z vaqtida ularni zaxira kuchlari bilan qo‘llab quvvatlash muhim rol
o‘ynadi;
8) hal qiluvchi zarba dushman jangovar tartibining markaziga berildi;
38

9) jangning natijasida dushmanning ruhi tushib ketdi va u Dehlining
mudofaasini tashkil qila olmadi, shahar Amir Temur qo‘shinlari tomonidan jangsiz
egallandi.
Jangning birinchi davri – jangovar tartibning qanotlaridagi janglar.
Boyazidning qo‘shini safardan toliqqanidan foydalanib, Sohibqiron birinchi bo‘lib
engil otliqlar bilan zarba berdi, keyin esa o‘ng qanot avangardining serblarning
qatoriga qilgan hujumi muvaffaqiyatsiz bo‘ldi. SHundan keyin butun o‘ng qanot
jangga kiritildi va serblarning qatorlarini chap qanotdan va front ortidan o‘rab oldi,
lekin serblar ayovsiz qarshilik ko‘rsatishda davom etdilar. CHap qanot avangardi
boshida muvaffaqiyatni qo‘lga kiritdi, chunki 18 minglik yollangan tatar otryadlari
Amir Temur tomoniga o‘tdi. Boyazidning o‘g‘li Sulaymon qo‘mondonligidagi turk
qo‘shinining o‘ng qanoti chekinishni boshladi. SHu paytda Amir Temur, serb
ritsarlarini turklarning asosiy kuchlaridan ajratib qo‘yish uchun ikkinchi chiziqdagi
qo‘shinlarni jangga kiritdi, lekin serblar yorib o‘tishga va yanicharlar otryadi bilan
birlashishga muvaffaq bo‘ldilar.
Jangning ikkinchi davri – Amir Temur qo‘shini tomonidan turk
qo‘shinining asosiy kuchlarini qurshovga olinishi. Amir Temur zaxirani jangga
tashladi, u turklarning asosiy kuchlarini qurshovga ola boshladi. Serb ritsarlari
g‘arb tomonga chekina boshladi. Amir Temur qo‘shinlari yanicharlarni qurshovga
olishni osonlik bilan oxiriga etkazdilar, ularni yanchib tashladilar, Boyazidni esa
asirga oldilar.
Jangning uchinchi davri – turk qo‘shinlarining qolgan qutganlarini ta’qib
qilish. Sulaymon qo‘mondonligidagi turk qo‘shinlarining qolgan qutganlarini ta’qib
qilish uchun Amir Temur 30 mingta jangchini ajratdi, ularning 4 mingtasi otlarda
beshinchi sutkada Brussaga etib keldi. Sulaymon o‘zining kichik bir otryadi bilan
kemalarga o‘tirib suzib ketishga zo‘rg‘a ulgurdi.
Jangning to‘rtinchi davri – Kichik Osiyoning g‘arbiy O‘rta er dengizi
qismini bosib olinishi. Sulton Boyazidning asosiy kuchlarini tor mor etganidan
keyin Amir Temur qo‘shini turk qo‘shinlarining qolgan qutganlarini ta’qib qildi va
Kichik Osiyoning O‘rta er dengizi qirg‘oqbo‘ylariga chiqdi. Amir Temurning
39

harbiy san’ati haqida gap borganda, uning armiyasidagi taktika va strategiya
qat’iyligi bilan ajralib turishini alohida ta’kidlab o‘tmasdan bo‘lmaydi. Bu
kurashning strategik asoslarini faol hujumkor harakatlar va urush olib borishning
usullari va shakllarini chuqur bilish tashkil etdi. Buyuk Sohibqiron harbiy san’atida
tezkorlik manyovr taktikasi muhim ahamiyatga egadir 39
.
Amir Temur mana shu doimo uni mag‘lubiyatlardan asragan va g‘alabaga
etaklagan marsh manyovrlarning ustasi edi. Amir Temur jang maydonida to‘liq
ustunlikni qo‘lga kiritish uchun taktik darajada tez tez o‘z qo‘shinini manyovr qilib
turdi. Amir Temurda jang davomida kerakli joyda kerakli vaqtda etib kelish
qobiliyati bor edi. Bu hammasi unga to‘g‘ri va o‘z vaqtida qaror qabul qilishga va
o‘z buyruqlarini bajarilishini nazorat qilishga imkon yaratdi. Shu bilan birga,
buyuk sarkarda, urushda muvaffaqiyatga erishishda hamda strategik va operativ -
taktik rejalarni amalga oshirishdagi muhim omil – armiyaning qattiq
markazlashgan boshqaruvida deb hisobladi. Markazlashgan boshqaruvning
ma’nosi – armiyaning hamma qismlari yagona qo‘mondonlikka bo‘ysunishidadir.
Barcha amirlar bosh qo‘mondonga bo‘ysungan edilar va o‘z majburiyatlarini aniq
bajardilar. «Eskadron boshliqlariga men buyruqlarimni o‘ta aniqlik bilan bajarishni
buyurdim. Boshliq yoki oddiy jangchi agarda mening topshiriqlarimni bajarishdan
bosh tortsa yoki uni buzsa, qattiq jazoga tortdim», deb yozilgan edi «Temur
tuzuklari»da. Amir Temur taktika va strategiyani ishlab chiqqan buyuk
sarkardalardan biridir. U bahssiz donishmand davlat arbobi va iste’dodli
sarkardalikni o‘zida mujassam etgan, o‘z zamonasining muvaffaqiyatli va kuchli
harbiy boshlig‘i edi. Amir Temurning tarixiy buyukligi unga tarixning o‘zi
tomonidan yuklatilgan bir qator vazifalarni bajarganligidadir.
Birinchi vazifa – O‘rta Osiyo hududini yagona markazlashgan davlatga
birlashtirish.
Ikkinchi vazifa – Amir Temur tomonidan Oltin O‘rdaning tor mor etilishi
bo‘lib, shundan keyin cho‘l davlati o‘zining avvalgi qudratini tiklay olmadi. Bu,
o‘z navbatida, uning hokimiyatini rus knyazliklari ustidan kuchsizlanishiga va
40

birlashgan Moskva Rusini mo‘g‘ullar zulmidan to‘lig‘icha ozod bo‘lishini
tezlashtirdi.
Uchinchi vazifa – Amir Temurning 1402 yilda Anqara yaqinida usmoniylar
sultoni Boyazidning ustidan qozonilgan g‘alabasi bilan bog‘liq. Usmoniylar davlati
armiyasini tor mor etib, Amir Temur shu bilan uni kichik davlatlarga bo‘lib
tashladi. Bu davlatning yana yagona bir davlatga birlashishiga uzoq 50 yil talab
qilindi. Mana shu yarim asrlik davr SHarqiy va Markaziy evropa xalqlari uchun
juda muhim bo‘ldi. U usmoniylarning g‘arbga ekspansiyasini yarim asrga
kechiktirdi. Mana shu vaqt mobaynida evropaning tarqoq davlatlari o‘z
qudratlarini ancha mustahkamlab oldilar 40
.
Prezidentimiz I.A.Karimov tashabbusi va rahnamoligida Toshkent,
Samarqand va Shahrisabz shaharlarning markaziymaydonlarida Amir Temurga
haykal o’rnatildi, Toshkentdagi Amir Temur xiyobonida Temuriylar davri muzeyi
barpo etildi (1996), “Amir Temur” ordeni ta’si etildi (1996) va Xalqaro Amir
Temur jamg’armasi tashkil qilindi (1995). Toshkent, Samarqand va xorijiy
mamlakatlarda YUNESKO rahbarligida hazrat Sohibqiron tavalludining 660 yilligi
keng nishonlandi (1996). Amir Temur haqida ikki qismdan iborat badiiy film,
spektakllar va she’riy hamda nasriy asarlar yaratildi.
41

XULOSA
Shunday qilib, 1370-1407 yillar mobaynida, ya`ni 35 yil Samarqand taxtini
boshqargan Sohibqiron Amir Temur Ko’ragoniy buyuk saltanatga asos soldi. U
umri davomida 30 martadan ortiq harbiy yurishlar uyushtirdi va biror marta
bo’lsada engilmadi, dunyodagi 27 mamlakatni egalladi. Amir Temur tuzgan
salatanat sarxadlari janubda Arabiston yarim orollari va Hindiston erlaridan
shimolga to Maskov knyazligiga qadar, sharqda Xitoy hududlaridan g’arbga tomon
O’rta Er dengizi va Misr davlatlari erlarini ham o’z ichiga olgan hududlarga qadar
cho’zilib ketgan.
Amir Temurning harbiy yurishlari, jangu-jadallarining oqibatlariga baho
berar ekanmiz, shuni alohida ta’kidlash kerakki, uning faoliayti qo’yilgan maqsad
va rejalari jihatidan ikki bosqichga bo’linadi. Birinchi bosqich (1360-1386)da
Amir Temur Movarounnahrda markazlashgan davlat tuzish yo’lida kurashdi,
Movarounnahrni birlashtirishdan manfaatdor bo’lgan mahalliy zodagonlardan
iborat ijtimoiy kuchlar (mulkdor dehqonlar, harbiylar, hunarmandlar, savdogarlar
va ruhoniylar) yordamida tarqoq mulklarni birlashtirish uchun kurash olib bordi.
Amir Temurning bu davrdagi faoliayti O’rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-siyosiy va
madaniy hayoti taraqqiyoti yo’lida shubhasiz, ulkan ijobiy ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatda tarqoqlik tugatilib, markazlashgan davlatning tashkil topishi ijobiy
oqibatlarga olib keldi. Mamlakat ichki kuchlarini va mo’g’ullarning bir yarim
asrlik hukmronligi natijasida bo’hronga uchragan iqtisodni tiklash uchun qulayroq
sharoit vujudga keldi. Amir Temur so’zlariga binoan siyosat bilan maqsadga
erishish mumkin bo’lgan yerda qurol bilan harakat qilish noto’g’ridir. Urush
boshlashdan avval dushman qo’shinlarining qurol ishlatish usullarini o’rganish,
hujum va chekinish uchun qulay yo’llarni bilib olish, dushman qo’shinining
ruhiyatiga hamda ularning hokimlari valashkarboshilari fazilatlariga ta’sir etish
vositalarini topish kerak. Bugungi ishni ertaga qoldirmaslik kerak. Biror davlatda
zolimlik, zo’ravonlik, jabr-zulm kuchli bo’lsa, Amir Temur fikricha, har bir
adolatli hukmdor bunday zo’ravon davlatga qarshi urush e’lon qilishi kerak va
bunday sharoitda Tangrining o’zi unga madadkor bo’ladi. Bosib olingan yerlarning
42

kengayib borishi bilan Amir Temur qo’shinlari soni ham ortib boraverdi. Bosib
olingan viloyatlardagi qurol ko’targan har bir kishi Amir Temur lashkariga qabul
qilinar va amaliga qarab maosh olardi. Jasur jangchilarning farzandlariga ham
nafaqa to’lanar, agarda ular jasorat ko’rsatsalar, yuqori mansablarga ko’tarilishlari
ham mumkin edi.Dushman tomon qo’shinlari ham shu asosda xizmatga qabul
qilinardilar.
43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Raxbariy adabiyotlar
1. I.Karimov “Sohibqiron kamolga yetgan yurt” T.1996
2. I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir”
T.1996
3. I.Karimov “Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi
bizga namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
Asosiy adabiyotlar
4. Amir Temur jahon tarixida, Parij. 1996
5. Hamidulla Dadaboyev Amir Temurning harbiy mahorati T. 1996
6. Temur tuzuklari, forschadan Alixon Sog’uniy va Habibullo
Karomatov tarjimasi T. 1991
7. Ibn Arabshoh, Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida
taqdir ajoyibotlari), T. 1992
8. Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T. 1996
9. Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T. 1997
10. Mixail Ivanin Ikki buyuk sarkarda T. 1994
11. A.Yu.Yakubovskiy “Temur va temuriylar davrida Samarqand” L,
1933, 15-16-betlar
12. Ibrohim Mo’minov “Amir Temurning Markaziy Osiyo tarixida tutgan
o’rni” T, 28-29-betlar
13. Ibn Arabshoh “Temur tarixida taqdir ajoyibotlari” II kitob, 99-100-b
14. H. Dadaboyev “Amir Temurning harbiy mahorati” 8-9-b
15. Sh.A.Yazdiy “Zafarnoma” T 1997, 179-b
16. Mirxond. Ravzat us-safo… 176-179-b
17. Boboyev H.B. Amir Temur va temuriylar saltanati. - Toshkent:
Kamalak, 1996. - 124 b.
18. Siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixi / Boboyev H.B., Vohidov H.V.,
Dadaboyev Y.T., Vohidova D. – Toshkent: TDYUI, 2003. – 205 b.
44

19. Mamatov X.T. Temur tuzuklarida davlat va huquq masalalari: Yurid.
fanlari nomzodi…dis. avtoef. – Toshkent, 2002. – 24 b.
20. Mamatov X.T. Amir Temur tuzuklarida davlat va huquq masalalari.
MonografiY. (hammualliflikda). - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001. - 118 b.
21. To‘laganov A.A. Rol i mesto Amira Temura v razvitii uzbekskoy
gosudarstvennosti (na osnove Ulojeniy Temura): Avtoref. diss. kand. yurid. nauk. -
Toshkent: 1996. - 24 s.
22. Temur tuzuklari. / B.Ahmedov tahriri ostida. – Toshkent: G‘.G‘ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti., 1991. - 144 b.
Qo’shimcha adabiyotlar
1 I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996
2 I.Karimov “Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi bizga
namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
3 I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996
4 I.Karimov “Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi bizga
namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
5 I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996
6 I.Karimov “Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi bizga
namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
7 I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996
8 I.Karimov “Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir” T.1996
9 I.Karimov “Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi bizga
namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
10 Mamatov X.T. Amir Temur tuzuklarida davlat va huquq masalalari.
MonografiY. (hammualliflikda). - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001. - 118 b.
11 Hamidulla Dadaboyev Amir Temurning harbiy mahorati T. 1996
Temur tuzuklari, forschadan Alixon Sog’uniy va Habibullo Karomatov tarjimasi T.
1991

45

AMIR TEMURNING HARBIY YURISHLARI.docx

Купить