Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amir Temurning ichki va tashqi siyosatining o‘rganilishi

Купить
“AMIR TEMURNING ICHKI VA TASHQI SIYOSATINING O‘RGANILISHI” Mavzusida KURS ISHI Bajardi: ___________________________ Tekshirdi: _______________________ MUNDARIJA 1 Toshkent - 2025 KIRISH ................................................................................................................................................ 3 I BOB. AMIR TEMURNING SIYOSIY FAOLIYATINING O‘RGANILISHI. ................................................... 5 1.1. Amir Temurning siyosiy hokimiyatga kelishigacha bo‘lgan davrdagi faoliyati ............................. 5 1.2. Amir Temur va Temuriylar davlat boshqaruvi tizimining tarix fanida yoritilishi ........................ 10 I bob bo‘yicha xulosa ....................................................................................................................... 19 II BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR TASHQI SIYOSIY ALOQALAR TARIXI O‘RGANILISHI .............. 20 2.1. Amir Temur tomonidan yuritilgan oqilona ichki va tashqi siyosat hamda davlatlararo hamkorlik aloqalari .................................................................................................................................... 20 2.2. Amir Temurning tashqi siyosati va diplomayasi ........................................................................ 28 II bob bo‘yicha xulosa ...................................................................................................................... 37 UMUMIY XULOSALAR ...................................................................................................................... 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...................................................................................................... 41 ILOVALAR ......................................................................................................................................... 43 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Markaziy Osiyo mintaqasining o‘ziga xos o‘tmishi, uning hududida ko‘plab davlat birlashmalarining, xususan, buyuk Amir Temur saltanatining tashkil topishi va taraqqiy etganligi, bu yerda sodir bo‘lgan jarayonlarning jahon tarixidagi ahamiyati turli mamlakat tarixchilarining katta qiziqishiga sabab bo‘lmoqda. Bugungi kunda tarixiy meros, tarixiy xotiraning qayta tiklanishi nafaqat O‘zbekiston Respublikasi rahbariyati va tarixchilarining, shu bilan birga keng jamoatchilikning diqqat e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston olimlarining samarali tadqiqotlari natijasida milliy tariximizning ilgari noma’lum bo‘lgan sahifalari ochildi, tarixiy o‘tmishimizning ko‘p jihatlari kashf etildi. Tarixiy haqiqatni tiklash jarayonida zamonaviy yondashuvni talab qiladigan dolzarb muammolar mavjud bo‘lib, ular qatoriga, davlatchiligimiz tarixida chuqur iz qoldirgan tarixiy shaxslarning hayoti va faoliyatini tadqiq etish muhim ahamiyatga egadir. Shunday shaxslardan biri Sohibqiron Amir Temur bo‘lib, “tengsiz azmu shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo‘lgan bu mumtoz siymo buyuk saltanat barpo etib, davlatchilik borasida o‘zidan ham amaliy, ham nazariy meros qoldirdi, ilmu fan, madaniyat bunyodkorlik, din va ma’naviyat rivojiga keng yo‘l ochdi” 3 . Barcha zamonlarda mamlakatlararo siyosiy, iqtisodiy va boshqa sohalar bo‘yicha o‘zaro aloqalarning shakllanishi va rivojlanishida elchilik munosabatlari muhim ahamiyat kasb etgan. Hozirgi globallashuv, davlatlararo siyosiy va iqtisodiy jarayonlarning keskinlashuvi sharoitida ham mamlakatlarning o‘zaro hamkorlik va do‘stona munosabatlarini ta’minlashning eng umume’tirof etilgan dastaklaridan biri o‘zaro diplomatik aloqalarni rivojlantirish hisoblanadi. Elchilik aloqalarini rivojlantirishda mamlakatlararo munosabatlarning tarixan shakllanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, o‘tgan zamonlarda mavjud bo‘lgan davlatlar, qirollik va amirliklarning muvaffaqqiyatli diplomatik munosabatlari, elchilarning tayinlanish, yuborilish va kutib olish tartiblari, ularning diplomatik faoliyati va ulkan tajribasini o‘rganish ham ahamiyatlidir. Masalan, 3 juda katta saltanatga hukmronlik qilgan va o‘z zamonining buyuk siyosat arbobi, mohir diplomat va sarkarda – Amir Temurning xalqaro munosabatlarda boshqa mamlakat vakillari bilan olib borgan diplomatik faoliyati hozirgi zamonda mavjud diplomatik tamoyillar, uslublar va odatlar bilan juda yaqin o‘xshashlikka ega. Kurs ishining maqsadi: Amir Temur va Temuriylar tashqi siyosiy aloqalar tarixi tarixshunosligini chuqur tahlil qilish. Amir Temurning siyosiy hokimiyatga kelishigacha bo‘lgan davrdagi faoliyatining o‘rganilishi. Amir Temurning jahon tarixshunosligi va manbashunosligida tutgan o‘rni. Amir Temur tomonidan yuritilgan oqilona ichki va tashqi siyosat hamda davlatlararo hamkorlik aloqalari. Amir Temur tashqi siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari va bugungi kundagi ahamiyati. Kurs ishningi predmeti : Amir Temur va Temuriylar tashqi siyosiy aloqalar tarixi tarixshunosligi doir yozma va moddiy manbalar . Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Amir Temurning siyosiy faoliyati tarixshunosligi uning mohiyati ni o‘rganish 2. Amir Temur va Temuriylar tashqi siyosiy aloqalar tarixi tarixshunosligini o‘rganish 3. Amir Temur tashqi siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari va bugungi kundagi ahamiyati Kurs ishining metodlari . Mavzuga oid pedagogik, psixologik, metodik adabiyotlarni o‘rganib tahlil qilish, suhbat, kuzatish, anketa- so‘rovnomalar, ilg‘or o‘qituvchilarning ish tajribalarini o‘rganish, pedagogik tajriba, taqqoslash. Kurs ishi tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, ikkita bobdan va qilingan xulosalardan iborat. Ishda o‘rganilishi e’tiborga olingan ma’lumotlar tushunarli ravishda ifodalash uchun chizma jadvallar va rasmlar berildi. 4 I BOB. AMIR TEMURNING SIYOSIY FAOLIYATINING O‘RGANILISHI. 1.1. Amir Temurning siyosiy hokimiyatga kelishigacha bo‘lgan davrdagi faoliyati Amir Temurning siyosiy faoliyati haqida so‘z borar ekan, eng avvalo, uning hokimiyatga kelgunga qadar bo‘lgan davriga katta e’tibor qaratilganligini aytish lozim. Chunki tadqiqotlarning aksariyatida Sohibqironning siyosiy hokimiyatga kelishi muammolari XIV asrning 60 − 70 yillarida Movarounnahrdagi siyosiy ahvol, Amir Temurning amir Husayn bilan ittifoqi, sarbadorlar harakatiga Amir Temurning munosabati, Sohibqironning siyosiy hokimiyatga kelishi kabi masalalar bilan bog‘liq holda o‘rganishni taqozo etadi. Temuriylar davri tarixiga oid yozma manbalarning ko‘pchiligida Amir Temurning hayotiga daxldor tarixiy voqealar, ayniqsa uning siyosiy maydonga kelishi sabablarini bayon qilib, ularda muarrihlarning shaxsiy munosabatlari bildirilgan. Shuni qayd etish kerakki, ularda bildirilgan umumiy fikrlar Amir Temurning yoshlik yillariga va uning 1344 − 1347 yillarda Movarounnahrda Chig‘atoy ulusining oxirgi mo‘g‘ul xoni Qozon Sultonxon (1332 − 1347) bilan amir Qazog‘on o‘rtasida yakka hukmronlik uchun bo‘lgan janglardagi ishtiroki, hokimiyat amir Qazog‘on qo‘liga o‘tib, bu bilan boshqaruvda amirlar hukmdorligi davri boshlangani masalalariga qaratilgan. Qozonxon davrida Movarounnahrda itoatsizlik boshlangan bo‘lib, xon har kuni yuzlab odamlarni oliy jazoga hukm qilardi. A. Ziyo bu ahvolni sharhlar ekan, Chig‘atoy ulusi xonlarining Movarounnahrdagi mavqei zaiflashib, mahalliy amirlar ularga o‘z hukmlarini o‘tkazish va xonlik bilan raqobatlashish qudratiga ega bo‘lgani bois, amir Qazog‘on ulus hukmdori Qozon Sultonxonni jangda yengib qatl etdi, degan fikrni bildirdi 1 . Ba’zi tadqiqotlarda amirlardan Bayon Sulduz bilan Hoji Barlos Amir Qazog‘onning o‘g‘li amir Abdullohga qarshi chiqib, Samarqandga yurish qilgani va Movarounnahrni o‘z tasarrufiga olib, chingiziy Yasun Temurxonning o‘g‘li 1 ЗиѐA А. Амир Т ѐмур ва Туғлуқ Т ѐмур // Шарқшунослик. – Т.: 1996. − № 6. – Б. 83. 5 Temurshoh o‘g‘lonni (1358 − 1359) xon qilib ko‘targani ham ta’kidlangan 2 . Demak, davlatda amirlar boshqaruvi chog‘ida nomiga xon tayinlash an’anasi Amir Temurgacha ham bo‘lgan. Nizomiddin Shomiy bu haqda shunday yozadi: “Amir Bayon Sulduz va amir Hoji Barlos mamlakatni va viloyatlarni o‘z tasarrufiga oldi. Amir Bayon mamlakatni boshqarish ishida g‘ofillikda sharobxo‘rlik va aysh−ishrat bilan mashg‘ul bo‘ldi… siyosat maqomiga kelganda sustlik va beparvolik qilardi. Donishmandlar demishlarki: “Mulk (podshohlik) siyosatsiz barqaror turmas va qilichsiz mustahkam bo‘lmas”. Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”sida ham shu mazmundagi so‘zlarni o‘qiymiz. Natijada ular davrida o‘lkada tartibsizliklar boshlandi. Barlos amirlari Shaxrisabzni, jaloyirlardan amir Boyazid Xo‘jandni, amir Qazog‘on xonadonidan bo‘lgan amir Husayn Balxni, naymonlardan bo‘lgan amir Hamidxoja Shibirg‘onni, amir Shohmuhammad Badaxshoniy Ko‘histonni, amirlar Kayxisrav va O‘ljoytu Aperdi ittifoq bo‘lib Xatlonni o‘ziga bo‘ysundirdilar. Shunday bo‘linish oqibatida fitnafasodlar ko‘payib, mamlakatda tartibsizliklar boshlandi. Bunday tartibsizliklardan foydalanib, Movarounnahrga mo‘g‘ul xoni Tug‘luq Temur bostirib keladi 3 . Tadqiqotlarda amirlar o‘rtasidagi munosabatlar ham yoritilib, mazkur voqealar o‘sha davrda yuz bergan siyosiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq edi. A. Ziyo o‘z ilmiy izlanishlarida amir Qazog‘onning nabirasi amir Husayn, bobo meros yurtiga da’vo bilan chiqqan va amakisi Qazog‘onning o‘g‘li Abdullohning o‘chini olish bahonasida amir Bayon Sulduzga qarshi kurash boshlagan 4 , deb yozsa, boshqa bir tadqiqotida uning amirlardan Xizr, Boyazid va Temurga suyanib, bobosi davridagi mavqeni tiklab olmoqchi edi 5 , degan fikrni bildiradi. 2 Тѐмур ва Улуғб ѐк даври тарихи ... – Б. 72; Бўри ѐв О. Т ѐмурийлар даври манбаларида Чағони ѐAн. – Т.: Фан, 2001. – Б. 5-7; Ахм ѐдов Б., Мукминова Р., Пугач ѐнкова Г. Амир Т ѐмур.– С. 19-20. 3 Натанзий Муиниддин. Соҳибқирон ҳа ѐAтидан лавҳалар … – Б. 5. 4 Зи ѐA Азамат. Ўзб ѐк давлатчилиги тарихи. – Т.: Шарқ, 2000. – Б. 156. 5 Зи ѐA А. Амир Т ѐмур ва Туғлуқ Т ѐмур … − Б. 84-85. 6 Amirlarning ittifoqlikdagi faoliyati, ularning oqibatlari B.Ahmedov tadqiqotlarida ham tahlil etilgan. Muallif, amirlarning 1363 − 1364 yillarda Chig‘atoyxon naslidan bo‘lgan darveshlikda yurgan Qobulshohni xonlik taxtiga ko‘targanlari va shu voqea (1364) amirlar ittifoqining buzilishiga olib kelganligini qayd etib, deb uning sababini esa shunday ko‘rsatadi: “Amir Husayn Amir Temurni uning nomzodini taxtga loyiq ko‘rib, qo‘llab-quvvatlamaganida ayblaydi. U xon bilan Amir Temurning orasiga rahna solish uchun, Tarmashirinxonning qizi to‘g‘risida Temur nomidan mish-mishlar tarqatdi” 6 . Tadqiqotlarda Movarounnahrning 1340 − 1360 yillardagi siyosiy ahvoli yozma manbalardagi ma’lumotlarni qayd etish bilan kifoyalanilganini ko‘ramiz. Bu esa o‘z navbatida voqeliklarni o‘sha davr manbalari bilan qiyosiy o‘rganib, so‘ngra yoritishni taqozo etadi. Shuningdek, mahalliy hokimiyatning amalda amirlar qo‘liga o‘tib, nomiga Chingiz avlodi vakillari xon qilib ko‘tarilishi an’anasi dastlab amir Qazog‘on tomonidan boshlangani, keyinchalik Amir Temur saltanatida ham davom etganini ko‘rsatish lozim, deb o‘ylaymiz. Shu bilan birga, Amir Temurning Tug‘luq Temurxon xizmatiga kirishi tadqiqotlarda turlicha izohlangan. Tadqiqotchilar amirlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganar ekanlar, amir Husaynning halokatiga sabab, uning shaxsidagi salbiy jihatlar edi, deb umumiy tavsif berish bilan cheklanganlar, xolos. Amir Temurning dastlabki yillardagi siyosiy faoliyati bilan bog‘liq voqealardan biri bu Samarqanddagi sarbadorlar harakati masalasidir. Ma’lumki, sovet tarixshunosligida “sarbadorlar” ,“xalq qahramonlari”, ozodlik harakati vakillari degan xulosa ustuvorlik qilar edi. Zamonaviy tadqiqotlarda esa bu harakatga bo‘lgan munosabat bir muncha bahslidir. Mustaqillikning dastlabki yillarida “Sarbadorlar” harakati badiiy adabiyotda adib Muhammad Alining romanida tarixiy faktlarga mos holda yoritilgan 7 . Aytish joiz, roman hali asosiy yozma manbalar to‘liq tarjima etilmagan, Amir Temur hayoti va faoliyati yaxshi o‘rganilmagan bir sharoitda yozilsa-da, haqqoniy yoritilgan. Romanda bu davr 6 Аҳмѐдов Б. Амир Т ѐмур ҳақида ҳикоялар … Б. 54. 7 Муҳаммад Али. Сарбадорлар. Тарихий роман. – Т.: Ғ. Ғулом, 1992. 1-китоб. – 256 б., 2-китоб. – 240 б. 7 ijtimoiy-siyosiy ahvolini muallif “taxtsiz mamlakat” deb tasvirlaydi, sarbadorlarni esa zamonning eng ilg‘or kishilari deb hisoblab, ularning maqsadi Al-Forobiy orzu qilgan “fozil jamoa tuzish” edi va shu mavsadda ular boshlarini dorga tikkanlar degan umumiy xulosaga keladi. B. Ahmedov sarbadorlar harakatini manbalarga tayanib ob’ektiv yondashgan holda ijobiy baholaydi. Olimning fikricha, mamlakat mo‘g‘ullarning oyog‘i ostida qolishi xavfi tug‘ilganda “menman degan beklar” uni himoya qilishga qodir bo‘lmagan bir sharoitda sarbadorlar xalqning joniga oro kirdilar 8 . Sarbadorlar mustahkam himoya qilgan Samarqand shahri ostonasida mo‘g‘ullar katta talofatga uchrab, chekinishga majbur bo‘lganlar. Buning sabablaridan biri sifatida Ilyosxo‘ja qo‘shinidagi otlarga vabo tarqalgani ham qayd etilgan 9 . Boshqa tadqiqotlarda ham ushbu fikrlarni kuzatish mumkin. Jumladan, “Amir Temur jahon tarixida” kitobida “Shahar qamali uzoqqa cho‘zilib, shaharliklar Samarqandni mardona muhofaza qilayotgan edilar, dushman ham shaharni ololmay, holdan toygan edi. Shu payt, kutilmaganda, dushman otlari orasida vabo tarqaldi va ko‘p “ot o‘ldikim, to‘rt kishi arosida bir ot qolmadi. Va bu jihatdin barcha (mo‘g‘ul) parishon bo‘lib qaytdilar. Ko‘pi egarlarini orqalariga solib, tirkashlarini qo‘ltiqlarig‘a tutub ketdilar” 10 , deb yoritilgan. B. Ahmedov fikricha, sarbadorlar g‘alabasidan amir Husayn foydalanib, hiyla ishlatib, harakatning boshliqlarini qo‘lga tushiradi va Abubakr Kalaviy bilan Xurdak Buxoriyni osib o‘ldiradi. Mavlonzodani esa Temurbek dor ostidan qutqarib qoldi 59 . A.Yu.Yakubovskiy, I. Mo‘minov tadqiqotlarida sarbadorlar harakati rahnamolari bilan Amir Temur o‘rtasida oldindan munosabatlar bo‘lganligiga ishora qilingan, biroq aloqalar qanday vujudga kelgani aniqlanmagan edi. T. Fayziyev bu munosabatlarni avvaldan bo‘lganligi dalili sifatida sarbadorlar qirg‘in 8 Аҳмѐдов Б. Амир Т ѐмур ҳақида ҳикоялар … – Б. 32-35. 9 Ахм ѐдов Б., Мукминова Р., Пугач ѐнкова Г. Амир Т ѐмур ... – С. 23-26. 10 Амир Т ѐмур жаҳон тарихида Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaм ѐдoв вa бoшқ. … 2001. – Б. 62. 59 Аҳм ѐдов Б. Амир Т ѐмур ҳақида ҳикоялар … Б. 54. 8 qilingandan so‘ng, Amir Temur bilan Husayn o‘rtasida dushmanlik avjiga chiqqanini fakt sifatida keltiradi 11 . Sarbadorlar harakati faqat mo‘g‘ul bosqinchilariga emas, balki mahalliy amaldorlarga ham qarshi qaratilganligi fanda qayd etilgan. Ammo ular amalga oshirgan demokratik tadbirlar xususida aniq fikrga kelinmagan. Tarixchilar Xuroson va Samarqand sarbadorlar harakatining o‘xshash tomonlarini yoritganlar, ammo bular orasidagi farqlarni to‘la qiyosiy tahlil qilmaganlar. Fikrimizcha, farq bu harakatga berilgan bahoda bo‘lsa kerak. Tadqiqotlarda Xuroson sarbadorlari faoliyati xalq harakati sifatida ijobiy baholangan 12 . Umuman olganda sarbadorlar harakati tadqiqotlarda turlicha izohlangan: Ba’zi tadqiqotchilar sarbadorlar harakatini salbiy baholab, ularning rahnamolarini avantyurachilar, deb ayblashlarini, ularning qatl etilishini ma’qullashlarini xato deb o‘ylaymiz. Qayd etish kerak, bu harakat mo‘g‘ullarga qarshi ko‘tarilgan Mahmud Tarobiy qo‘zg‘olonining mantiqiy davomidir. Sarbadorlar harakati masalasining to‘liq bahosi fanda hali o‘zining uzil-kesil yechimini olmagan va harakatning tarixiy ahamiyati xususida yaxlit bir to‘xtamga kelinmagan. Fikrimizcha, keyingi yangi tadqiqotlarda birlamchi manbalarga tayangan holda izlanishlarni davom ettirish maqsadga muvofiq. Shu o‘rinda Muiniddin Natanziy “Muntaxab ut- tavorixi Muiniy” asaridagi mavzuga doir ma’lumotlar hanuzgacha tadqiqotlarga jalb qilinmaganligini aytish lozim. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, 1340 − 1360 yillardagi Movarounnahr siyosiy hayoti, 1360 − 1370 yillarda Amir Temurning siyosiy faoliyati ham fanda kam o‘rganilgan, voqeliklar ko‘proq axborot shaklida bayon etilgan va tadqiqotlarning aksariyatida mualliflar asosan 1370 yildan keyingi siyosiy voqealarga e’tibor berganlar. 11 Файзиѐв Т. Т ѐмурийлар шажараси. – Т.: Ёзувчи, 1995. − Б. 22. 12 Каримов Ш., Шамсутдинов Р. Ватан тарихи. Т.: Ўқитувчи, 1997. − Б. 363. 9 1.2. Amir Temur va Temuriylar davlat boshqaruvi tizimining tarix fanida yoritilishi Mustaqillik yillari ilmiy tadqiqotlarida Amir Temur saltanatida davlat boshqaruvining ma’muriy, harbiy va mahkama (sud) tizimi ma’lum darajada o‘rganilgan. Ma’lumki, ma’muriy boshqaruv tizimi 1370 yili Amir Temurning hukmdor deb tan olinishidan boshlanadi. Odatda davlat boshqaruvida eng oliy mansabga Chingizxon avlodidan nomiga xon tayinlangan. Amir Temur tomonidan qo‘yilgan dastlabki xonning taxtga o‘tkazilgan sanasi va joyi xususida tadqiqotlarda turli fikrlar bildirilgan. Masalan, bu voqea hijriy 771 yil ramazon oyining boshida, ya’ni 29 mart 1370 yil Amudaryo bo‘yidagi Elburz qal’asida 13 chaqirilgan qurultoyda yuz bergani aytiladi. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasida 14 esa, 1370 yilning 11 aprelida Balxda Chig‘atoy ulusining barcha beklari, amirlari, viloyat va tumanlarning dorug‘alari hamda Termizning sayidlari, shuningdek, Amir Temurning yoshlikdan birga bo‘lgan quroldosh do‘stlari va piri Sayid Baraka ishtirokida o‘tkazilgan qurultoyda an’anaga ko‘ra chingiziylardan Suyurg‘atmishxon mamlakat hukmdori deb e’lon qilingan, deb yozilganini ko‘ramiz. “O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari” kitobida ham “qurultoy” Balxda chaqirilgani, Sayid Baraka esa Termizdan uch farsax, ya’ni 20 km uzoqlikdagi Beva mavzesida Amir Temur qarorgohiga kelib Sohibqironga hukmdorlik ramzlari bo‘lmish bayroq va nog‘ora topshirgani haqida fikr bildirilgan 15 . Shu voqea bilan bog‘liq holda boshqaruv tizimidagi yana bir muhim holat – “qurultoy” kun tartibiga chiqadi. Aksariyat nashrlarda Balxdagi yig‘in “qurultoy” deb atalsa-da, aslida manbalarda “mashvarat” deb yozilgan. Jumladan, Nizomiddin Shomiy Sohibqiron amirlar va no‘yonlar bilan mashvarat tuzib, Suyurg‘atmishxonni Balx yaqinidagi O‘rpo‘z mavzesida mamlakat podshohligi taxtiga o‘tqazdi 16 . 13 Ахмѐдов Б., Мукминова Р., Пугач ѐнкова Г. Амир Т ѐмур ... − С. 27. 14 Муҳаммаджонов А. Амир Т ѐмур // Ўзб ѐкистон миллий энциклоп ѐдияси. – Т.: ЎМЭ Давлат илмий нашри ѐAти, 2000. Жилд. I. − Б. 276. 15 Ўзб ѐкистон давлатчилиги тарихи оч ѐрклари ... – Б. 99; Каримов Ш., Шамсутдинов Р. Ватан тарихи …− Б. 366. 16 Шомий. Зафарнома ... – Б. 82. 10 Boshqa tadqiqotlarda birinchi qurultoy Samarqandda 1370 yil iyun oyida o‘tkazilgani, Amir Temur hokimiyati ixtiyoriy ravishda tan olingani va unda markaziy davlat tizimini shakllantirish, qo‘shinni tuzish kabi masalalar ko‘rib chiqilgani haqida aytiladi 17 . Mazkur tadqiqotlarda mashvarat, kengashlar “qurultoy” deb chalkashtirilib, xatoga yo‘l qo‘yilgan. Qurultoy hukmronning farmoniga binoan o‘tkaziladigan, oliy yuridik kuchga ega bo‘lgan siyosiy tadbirdir. Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Ali Yazdiylarning asarlarida birinchi qurultoy Amir Temur farmoniga binoan 1370 yili 22 iyulda Keshda bo‘lib o‘tganligi qayd etiladi 18 . Ulardagi ma’lumotlarga ko‘ra, Amir Temur Balxni zabt etishidan oldin O‘rpuz qal’asi yaqinida bo‘lgan mashvaratda esa, Suyurg‘atmishni xon lavozimiga ko‘targan va Balxdagi mashvaratda hukmdor sifatida tan olingan edi. Ma’lumki, Markaziy Osiyo davlatchiligini yoritish masalasiga sovet davri tarixshunosligida salbiy qarashlar mavjud edi. Bunday qarashlar Amir Temur tomonidan tashkil etilgan o‘zbek davlatchiligi masalasiga ham tegishli edi, albatta. D.Abidjanova o‘z dissertatsiyasi doirasida fransuz sharqshunosi R. Grossening Markaziy Osiyoda Amir Temur tomonidan markazlashgan davlatning tashkil topishini tasodifiy hol, deb yozgan noto‘g‘ri fikrlarini isbotlashga urindi va bunda yozma manbalarga tayangan holda asoslab berdi. D. Abidjanova shuningdek, X. Xukxem va A.J. Toynbilarning Markaziy Osiyoda davlatchilikning an’anaviy taraqqiyoti xususida aytgan fikrlariga qo‘shiladi 19 . “Temur qissasi” asarida esa Amir Temurning hokimiyatga kelishi xususida “Abul Barakotning tashabbusi bilan to‘y bahonasida taxt da’vogarlari bo‘lmish Shoh Mahmud Badaxshiy, Shayx Muhammad Bayon Sulduz, Amir Kayxusrav va Amir Temurni ham taklif etib, muzokara olib boradi va Amir Kayxusravning taklifi bo‘yicha qur’a tashlanib Amir Temur shohlik mansabiga saylanadi” 20 , deyilgan. Qur’a tashlanishi natijasida Amir Temurning tasodifiy ravishda hokimiyat tepasiga 17 Аҳмѐдов Б. Соҳибқирон Т ѐмур ... − Б. 15; Ахм ѐдов Б., Мукминова Р., Пугач ѐнкова Г. Амир Т ѐмур ... − С. 29; Зи ѐA А. Ўзб ѐк давлатчилиги тарихи ... − Б. 156. 18 Яздий. Зафарнома. Мовароуннаҳр воқ ѐалари … − Б. 228; Шомий. Зафарнома ... − Б. 86-87; Яздий. Зафарнома. 19 Абиджанова Д. Мав ѐрауннахр эпохи правл ѐния Амира Т ѐмура в англоязычной историографии… − С. 61. 20 Амир Т ѐмур Кўрагон. Т ѐмур қиссаси / Бобоб ѐков Ҳ., Бобо ѐв Ҳ., Қуронб ѐков А., Бобокалонов З., Мирза ѐв Т. – Т.: Фан, 2004. − Б. 10. 11 kelishi to‘g‘risidagi fikr shubhalidir. Chunki bunday ma’lumot o‘sha davr yozma manbalarining birortasida uchramaydi. B. Ahmedov, A. Muhammadjonov, A. Ziyo tadqiqotlarida Amir Temur markazlashgan saltanatni ma’muriy, harbiy va mahkama tizimlari yaratish orqali boshqarganligi masalalari umumiy tarzda yoritib berildi. B. Ahmedov Amir Temurning vazirlarga qo‘ygan talablarini sanab o‘tar ekan, vazirlar saltanat ustunlari, ular mamlakat obodonchiligi, raiyatning tinchligi, sipohning ittifoqligi va xazina boyligini doimo nazorat qiluvchilar ekanligini ta’kidlaydi 21 . Shu talablar asosida Sohibqironning amirlardan Dovud, Sorbug‘a, Husayn Barlos, Oqbug‘a, Hoji Mahmudshoh, Elchibug‘a bahodir va Davlatshoh baxshilarning vazirlikka tayinlangani haqida ma’lumot mavjud 22 . A.Muhammadjonov monografiyasida davlat tuzilishi qonun-qoidalari musulmon Sharqi davlatlaridan deyarli farq qilmay, uning boshqaruv tizimida mahalliy davlatchilik asriy an’analari o‘rin olgani, qo‘shni mamlakatlarning madaniy ta’siri asosida yangi tartib va qonunlar bilan takomillashgani 23 , to‘g‘risida fikrlar bildirildi. Shuningdek, asarda markaziy ma’muriyat devonbegi − bosh vazir va yana yettita vazirdan iborat arkoni davlat − vazirlar mahkamasidan tashkil topgani, vazirlik nomlari, vazifalari yoritilgan 24 . “O‘zbekiston tarixi: Davlat va jamiyat taraqqiyoti” kitobida Amir Temur davlatining siyosiy tuzumi va dargoh, bosh vazir, unga qarashli bo‘lgan vazirliklar boshqaruv tizimi chizmasida ko‘rsatilgan. Ammo ularning vazifalari haqida tafsilotlar berilmagan. A. Ziyo esa boshqaruv ikki idora − dargoh va devonlar (vazirliklar)ga bo‘lingani, dargoh eng Oliy davlat idorasi bo‘lib, uning boshida amalda Amir Temur turgani, Oliy devonga esa devonbegi boshchilik qilganini qayd etgan 25 . Amir Temur dargoh qoshida maxsus kengash tuzgan. Bu kengashda ichki va tashqi 21 Аҳмѐдов Б. Сўз бошиси / Т ѐмур тузуклари / Форсчадан А. Соғуний ва Ҳ. Кароматов тарж. – Т.: Адаби ѐAт ва санъат нашри ѐAти, 1991.− Б. 8. 22 Ўша жойда. − Б. 53-56; Аҳм ѐдов Б. Соҳибқирон Т ѐмур ... – Б. 15-17. 23 Муҳаммаджонов А. Т ѐмур ва т ѐмурийлар салтанати ... − Б. 25. 24 Ўша жойда. – Б. 25-26; Бу шахсларнинг исмлари ва эгаллаган лавозимлари ҳақида тўлиқ қаранг: Амир Т ѐмур жаҳон тарихида Муҳaррирлaр: Ҳ. Нурмуҳaм ѐдoв вa бoшқ … 2001. − Б. 84. 25 Зи ѐA А. Ўзб ѐк давлатчилиги тарихи ... – Б. 175-177. 12 siyosatning eng muhim masalalari, mansabdor shaxslar tayinlash va boshqa masalalar muhokama qilingan. Kengash yig‘inlari kotib tomonidan yozib borilgan 26 . Ma’lumki, dargoh boshida rasman Chingizxon avlodlari bo‘lgan (1370 yildan Suyurg‘otmish, 1388 yildan Sulton Maxmud) bo‘lsa-da, ammo amalda barcha hokimiyat Amir Temur qo‘lida edi. Tadqiqotlarda bu masalalar ham e’tibordan chetda qolmadi. Ayniqsa “yasoq”, ya’ni mo‘g‘ullar davridagi qonun-qoidalar majmui, haqida fikrlar bildirilgan. Sh. O‘ljayeva o‘z monografiyasida “Amir Temur va temuriylar davlatining sud tizimi”ni tahlil qilar ekan, “bu davrda jinoyatga jazo berishni kuchaytirishga emas, balki uning oldini olishga katta e’tibor berilgan”, degan fikrga keldi. Tadqiqotchi “Tuzuklar”ga suyangan holda, shariatga bog‘liq bo‘lmagan jinoyatlarga “Yaso” qonunlari bo‘yicha jazo berilgan 27 , deb qayd etadi. Chunki Amir Temur va Temuriylar davlatida o‘g‘rilik, zo‘ravonlik, sharob ichish, zino va boshqa jinoyatlar uchun eng og‘ir jazolar tayinlanar edi. Amir Temur davlati harbiy boshqaruv tizimini o‘rganilishi masalasiga O‘zbekistonda asosan, mustaqillik yillarida e’tibor qaratildi. Bu xususda A.Muhammadjonov, B. Ahmedov, H. Dadaboyev, A. Ziyo tadqiqotlarida ayrim mulohazalar bildirilgan. A. Muhammadjonov davlatdagi yuqori harbiy unvonlar, mansabdorlarning vazifalari, maoshi, ularga berilgan in’omlar haqida yozib, qisman qo‘shinning tuzilishi va qo‘mondonlik darajalari tizimi, Amir Temurning harbiy san’ati xususida to‘xtalgan. Bunda davlatni boshqarishda, toju-taxt egalarining vazifalari, vazir va qo‘shin boshliqlarini saylash, sipohlarning maoshi, mamlakatni idora etish tartibi, davlat arboblari va qo‘shin boshliqlarining burchi va vazifalari, amirlar, vazirlar va boshqa mansabdorlarning xizmatlarini taqdirlash tartibi bayon etilgan 28 . Aytish kerakki, barcha tadqiqotchilar Amir Temurning yirik 26 ЗиѐAѐв А. Амир Т ѐмур даврида давлат қурилиши // Амир Т ѐмур ва унинг жаҳон тарихидаги ўрни. Халқаро конф ѐрѐнция т ѐзислари. (1996 йил 23-26 октябрь). – Т.: Ўзб ѐкистон, 1996.− Б. 12-13. 27 Ўлжа ѐва Ш.М. Амир Т ѐмур ва т ѐмурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши. – Т.: Фан, 2005. − Б. 162. 28 Муҳаммаджонов А. Т ѐмур ва т ѐмурийлар салтанати ... – Б. 28-35. 13 sarkarda sifatidagi harbiy mahorati va bu sohaga kiritgan yangiliklarini “Tuzuklar”ga tayanib yoritganlar 29 . H. Dadaboyev risolasida Amir Temurning harbiy mahorati, jahon harbiy san’ati rivojiga qo‘shgan hissasi to‘g‘risida mulohaza yuritar ekan, uning qo‘shin tuzilmasi va undagi boshqaruv tizimining Chingizxon qo‘shini tizimidan farqli jihatlari keltiriladi 30 . Jumladan, unda davlatdagi mashvarat (harbiy kengash)ning faoliyati, harbiy mansablar, ya’ni, qo‘shinning o‘n, yuz, ming va tumanlarga taqsimlangani, ularga o‘nbegi, yuzbegi, mingbegi va tumanbegilar sardorlik qilganliklari ta’kidlanadi. Amir Temurning farmoniga binoan atoqli lashkarboshilardan to‘rttasi birinchi darajali sarkarda, ya’ni beklarbegi tayinlangan, dongdor amirlardan biriga “ amir ul-umaro” lavozimi berilgan va u oliy bosh qo‘mondon, ya’ni Amir Temurning noibi vazifasini ado etgan. Qo‘shinning turli bo‘linmalariga uch yuz o‘n uch bek boshchilik qilgani, ularning dastlabki yuztasi o‘nbegilik, ikkinchi yuztasi yuzbegilik, uchinchi yuztasi esa mingbegilik lavozimlarini egallagani, tumanlarga Sohibqironning farzandlari, nabiralari hamda amirlar Shayx Nuriddin, Hoji Sayfuddin, Shohmalik, Allohdod, Jahonshoh singari nomdor lashkarboshilar rahbarlik qilgani “Tuzuklar” asosida yoritilgan. Chop etilgan ba’zi bir tadqiqotlarda harbiy lavozim masalasida ayrim chalkashliklar ko‘zga tashlanadi. Masalan, “tavochi” mansabi xususidagi mulohazalar bahslidir. “Tavochi” harbiy ishlar vaziri emas, mansabni anglatuvchi atama hisoblanadi 31 . H. Dadaboyevning fikricha, tavochilar zimmasiga farmonni kerakli joylarga tezlik bilan yetkazish, askar jamlash, qo‘shinlarning qarorgohi yoki safardagi o‘rni, jangovar tartibi – yasolini, bir joydan ikkinchi joyga ko‘chishini nazorat qilishdan iborat bir qancha vazifalar yuklatilgan 32 . A. Ziyo “tavochi” atamasiga dargohdagi muhim lavozimlardan biri, yuqori darajadagi davlat mansabi deb izoh beradi 33 . B. Ahmedov “tavochi” va “jarchi” atamalarining yozma manbalarda yonmayon kelishini ta’kidlagan, bu mansab haqida A.Yu. 29 Ахмѐдов Б., Мукминова Р., Пугач ѐнкова Г. Амир Т ѐмур ... – С. 53-55. 30 Дадабо ѐв Ҳ. Амир Т ѐмурнинг ҳарбий маҳорати. – Т.: Ёзувчи, 1996. – Б. 8-9. 31 Т ѐмур ва Улуғб ѐк даври тарихи ... Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O. Oдилxoн. – Т.: Қoмуслaр Бoш тaҳририйaти, 1996. − Б. 88. 32 Дадабо ѐв Ҳ. Амир Т ѐмурнинг ҳарбий маҳорати … − Б. 13. 33 Зи ѐA А. Ўзб ѐк давлатчилиги тарихи ... − Б. 178. 14 Yakubovskiy, A.A. Semyonov, M.Abduraimov tarafidan aytilgan fikrlarni ijobiy baholab, ularga qo‘shimcha qilib tavochilar zimmasiga yuklatilgan bir qancha vazifalarni sanab o‘tgan. “O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti” nomli qo‘llanmadagi chizmada Temuriylarning harbiy boshqaruv tizimi – amir ul-umaro, qo‘shin boshliqlari (amirlar, mingboshi, yuzboshi, o‘nboshi, bahodirlar) va turli mansabdagi amaldorlar (tavochi, dorug‘a, qutvol, qorovulbegi, tunqotar, mirshab) aks ettirilgan, lekin yozma tafsilotlar berilmagan 34 . Mavjud ishlarda amaldorlarning vazifalarini ko‘rsatish bilan cheklanilgan va ularning faoliyati e’tibordan chetda qolgan. Tadqiqotlarda davlatdagi huquqiy munosabatlar islom dini, Qur’oni karim va hadislarda bayon etilgan tartib-qoidalarga asoslanilgani, shu jumladan, shariatga oid ishlarni islom qozisi, dunyoviy ishlarni ahdos qozisi, sipohiylar va askarlar orasida yuz beradigan huquqiy nizolarni qozi askar ko‘rib hal qilgani aytiladi. “Temur va Ulug‘bek davri tarixi” nomli kollektiv monografiyada shayxulislom, qozi al- quzzot (oliy sudya), qoziyi ahdos (odat bo‘yicha hukm chiqaruvchi sudya), qozi askar (harbiy sudya), sadri a’zam (oliy sadr), dodxoh (shikoyatlarni ko‘rib chiquvchi), muhtasib (shariat qoidalari ijrosi hamda bozorlarda narx navo, tarozilar to‘g‘riligini tekshiruvchi mansabdor) kabi huquqiy boshqaruv tizimiga oid atamalar keltirilgan, ammo ularning vazifalari borasida tafsilotlar berilmagan 35 . Qoziliklar to‘g‘risidagi ma’lumotlar A. Ziyo va Sh. O‘ljayeva tadqiqotlarida batafsilroq, ya’ni Amir Temur saltanatida huquqiy boshqaruvda qozilikning uch xil turi mavjudligi aytilgan: birinchisi − harbiy sohadagi jinoyat va nizoli masalalar bo‘yicha; ikkinchisi − islom shariati bilan bog‘liq jinoyat va nizolarga muammolarga tegishli; uchinchisi kundalik, fuqarolik va davlatga tegishli masalalar (o‘g‘rilik, moliyaviy va 34 Сагдуллаѐв А, Аминов Б, Мавлонов Ў, Норқулов Н. Ўзб ѐкистон тарихи: давлат ва жамият тараққи ѐAти . − Б. 144. 35 Т ѐмур ва Улуғб ѐк даври тарихи ... Бoш муҳaррир A. Aсқaрoв. Мaсъул муҳaррир O. Oдилxoн. – Т.: Қoмуслaр Бoш тaҳририйaти, 1996. − Б. 88. 15 ma’muriy sohalar)ga oid 36 . Shuningdek, Sh. O‘ljayeva tomonidan markaziy, mahalliy, sud-huquq, harbiy va diniy boshqaruv tizimidagi mansab va unvonlar, ularning vazifalari kengroq yoritib berilganini ta’kidlash zarur 37 . Qoziliklar faoliyati haqidagi ma’lumotlar devon orqali shaxsan Sohibqironga muntazam ravishda hisobot tartibida berib turilgan. “Tuzuklar”da qayd etilishiga ko‘ra, saltanatda dunyoviy va harbiy jihatlarni Sohibqironning o‘zi nazorat qilgan, hamda kerakli jazoni ham aynan uning o‘zi bergan. B. Ahmedov davlatda qonun barchaga − vazirlar, amirlar, hokimlar, shahzodalar va raiyat uchun barobar bo‘lgan, deydi hamda bunga Amir Temur 1393 yildan boshlab Eronzamin va Ozarbayjonni idora qilib turgan amirzoda Mironshohni davlat ishlarini o‘z holiga tashlab qo‘ygani uchun mansabidan olib tashlaganini, yetti yillik yurish chog‘ida nabirasi Pirmuhammad Sultonning (Fors hokimi vazifasida) yo‘l qo‘ygan sustkashligi uchun ham xuddi shunday jazoga tortilganini misol qilib ko‘rsatadi. Asarda Amir Temur raiyatni himoya qilishni qonun bilan mustahkamlagani, agar dorug‘alar va hokimlar xalqqa zulm qilib, ularni xarob qilgan bo‘lsalar, qilgan ishlariga loyiq jazo berilgani, Sohibqiron nafaqat o‘z xalqi, balki fath etilgan mamlakatlarning xalqini ham imkoni boricha qonun himoyasiga olgani ta’kidlanadi 38 . Qonunlarning raiyat uchun ham barobar bo‘lgani xususida B. Ahmedovning yozishicha, 1404 yil 9 oktyabrda Temurbek ayrim qassoblarni, u Samarqandda bo‘lmagan yillari, go‘shtni ortiq narxda sotganlari uchun javobgar qilishni buyuradi. Shuningdek, moliga ortiq baho qo‘yib sotgan ba’zi mahsido‘zlar ham jazoga tortiladilar 91 . Yuqoridagi misollar bevosita Klavixo “Kundaligi”ga asoslangan holda berilgan. Fransuz temurshunosi L.Kerenning fikricha, Amir Temur yurishdan qaytgandan so‘ng jarchilar vositasida shaharda adolat o‘rnatajagini elga ma’lum qilgan va shu maqsadda qozixonalar ish boshlagan. Bunda ulug‘ amir yo‘qligidan foydalanib, o‘z shaxsiy manfaatlarini o‘ylab ish 36 ЗиѐA А. Ўзб ѐк давлатчилиги тарихи ... − Б. 180; Ўлжа ѐва Ш.М. Амир Т ѐмур ва т ѐмурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши … − Б. 159. 37 Ўлжа ѐва Ш.М. Амир Т ѐмур ва т ѐмурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши … – Б. 157-169. 89 Аҳм ѐдов Б. Соҳибқирон Т ѐмур ... − Б. 23. 38 Аҳм ѐдов Б. Амир Т ѐмур давлати // Амир Т ѐмур сабоқлари: 3. Амир Т ѐмур ва унинг марказлашган давлат тузиш йўлидаги буюк хизматлари. Илмий-амалий анжумани мат ѐриаллари. Т.: 1999 йил 23 д ѐкабрь. – Т.: Шарқ, 2001. – Б. 16. 91 Аҳм ѐдов Б. Амир Т ѐмурни ѐAд этиб… − Б. 21. 16 tutgan imonsiz amaldorlar mansabi, molu dunyosi va saroy ahli bilan qarindoshligidan qat’iy nazar shafqatsiz jazolangan. Eng avvalo bosh vazir Muhammad Dovudni Amir Temur xalq ko‘zi oldida jazolagan 39 . Mustaqillik yillari tarixshunosligida “Amir Temur davlati”, “Temuriylar davlati” kabi iboralarga munosabat bildirildi. Xususan A. Ziyo “davlatchilik asoslari yagona bo‘lgach, o‘zbek davlatchiligining Amir Temur boshqargan bosqichi” deyilsa haqiqatga mos tushadi” 93 , degan fikrni ilgari suradi. Amir Temur davlati tushunchasi o‘zbek davlatchiligining alohida taraqqiyot davri bo‘lib, tarixchilar tadqiqotlarida 40 “mustaqil davlat barpo etish − Amir Temurning buyuk tarixiy xizmati” sifatida birinchi qatorga olib chiqildi. Tarix Amir Temurga Markaziy Osiyoni birlashtirishdek tarixiy burchni yukladi; hamda u o‘z davlatining tuzilishi, qonun−qoidalarini tartibga solish bilan bir qatorda; oliy dargoh hayoti bilan bog‘liq an’analarni yanada boyitdi. Yozma manbalar va ba’zi tadqiqotlarda Amir Temurning 1391 yili mart oyida To‘xtamishxon ustiga yurish qilib, Ulug‘ Tog‘da toshga uyg‘ur alifbosida o‘yib yozdirgan matnda o‘zini “Turon sultoni” deb atagani e’tiborga loyiq. Bu bitik yozilgan xarsangtoshni A. Ahmedov va H. Bobobekov yo‘qolgan deb, xato hisoblaydilar 41 . A. O‘rinboyev esa xarsangtosh hozir Rossiya davlat Ermitaj muzeyida saqlanayotgani, unga o‘n bir satr yozuv bitilgan, yozuvning sakkiz satri qadimgi uyg‘ur va uch satri arab harfidadir, deb aniq ma’lumot bergan 42 . Tahlil qilinayotgan davr adabiyotlarida Amir Temur davlati o‘z tuzilishida mamlakat aholisining barcha ijtimoiy-qatlamlarini ifoda etgani, islom, shariat qonunqoidalari, adolat mezonlari asosida boshqarilgani, qurultoy, kengash va mashvaratlar, davlat mulozimlari fazilatlariga katta e’tibor berilgani, saltanat iqtisodiy ahvoli, xazinaga bog‘liqligi kabi xususiyatlar ko‘rsatilgan. Xususan, markazlashgan davlat boshqaruv tizimidagi ijobiy xususiyatlar bilan birga uning 39 Кэрэн Л. Амир Тѐмур салтанати / Б. Эрматов таржимаси. – Т.: Маънавият, 1999. − Б. 152.; К ѐрѐн Л., Саидов А. Амир Т ѐмур ва Франция. – Т.: Адолат, 1996. – Б. 49. 93 Зи ѐA А. Ўзб ѐк давлатчилиги тарихи ... − Б. 163. 40 Ўзб ѐкистон давлатчилиги тарихи оч ѐрклари ... − Б. 93−103; 95 Шомий. Зафарнома ... − Б. 158; Яздий. Зафарнома … 1997. − Б. 130. 41 Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома … 1997. − Б. 336. 42 Ўринбо ѐв А. Низомиддин Шомийнинг “Зафарнома” асарига кириш сўзи / Шомий. Зафарнома.Б. 429. 17 zaif tomonlari, ya’ni xususiy mulkchilikning o‘sishi, saltanat hududining uluslarga bo‘lingani ham ko‘rsatilgan bo‘lsa 43 , boshqa bir tadqiqotda, Amir Temur yangi hokimliklar tuzishi, muzofot, viloyatlar va butun mamlakatni suyurg‘ol sifatida ulashib berishi bilan davlatni parchaladi, degan tanqidiy fikr ham bildirilgan 44 . Amir Temurning davlat boshqaruv mohiyati to‘g‘risida mustaqillikning dastlabki yillarida amalga oshirilgan ishlarda Chingizxon davlatining davomchisi sifatida baholash sezilsa, keyingi tadqiqotlarda esa Amir Temurning an’anaviy davlatchilikni qayta tiklagani yoritildi. Sh. O‘ljayevaning tadqiqotida Amir Temur davlat boshqaruvining chingiziy an’analardan farq qiluvchi qator jihatlarini asoslab ko‘rsatishga harakat qilingan 45 . 43 Ахмѐдов Б., Мукминова Р., Пугач ѐнкова Г. Амир Т ѐмур ... − С. 29-32. 44 Ўзб ѐкистон давлатчилиги тарихи оч ѐрклари ... − Б. 97. 45 Ўлжа ѐва Ш.М. Амир Т ѐмур ва т ѐмурийлар даврида миллий давлатчиликнинг ривожланиши … − Б. 107-108. 18 I bob bo‘yicha xulosa Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Sohibqiron Amir Temur o‘z davrining mohir sarkardasi hisoblangan. Mashhur davlat arbobi, O‘rta asrlar islohotchisi, sarkarda, adolat uchun tolmas kurashchi, ilm-fan va madaniyat rahnamosi Amir Temur davrida ilm- fan, madaniyat va ta’lim mislsiz darajada yuksaldi. Siyosiy maydonga qadam qo‘yganida Amir Temur endigina 24 yoshga kirgandi. Mamlakat parokanda, mahalliy siyosiy kuchlar o‘rtasidagi o‘zaro qarama-qarshiliklar avj olgandi. Tarix Amir Temurni makedoniyalik Iskandar, Doro I, Yuliy Sezar kabi yirik sarkardalar bilan bir qatorga qo‘yadi. Amir Temur mingta jang o‘tkazib birontasida ham yengilmagan mashhuri zamon sarkarda sifatida, davlat tuzilishi ishlariga, ilm-fan, ma’rifat, madaniyat taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan siyosiy arbob sifatida tarixga kirdi. Amir Temur tarafidan tarqoq viloyatlar yagona davlatga birlashtirilib, markaziy hokimiyat tuzilib barqarorlashgandan keyin, mamlakat iqtisodiyoti mustahkamlandi, savdo va hunarmandchilik ishlab chiqarishi rivojlana boshladi, qo‘shni va uzoqdagi mamlakatlar bilan savdo- xo‘jalik aloqalari kengaydi. 19 II BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR TASHQI SIYOSIY ALOQALAR TARIXI O‘RGANILISHI 2.1. Amir Temur tomonidan yuritilgan oqilona ichki va tashqi siyosat hamda davlatlararo hamkorlik aloqalari Mamlakatimizda buyuk allomalar va davlat arboblarning ilmiy-ma'naviy merosini har tomonlama chuqur o‘rganish va targ‘ib etish, yosh avlodni ajdodlarimizning ezgu an' analari ruhida tarbiyalash bo‘yicha islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ma'naviy-ma'rifiy sohadagi islohotlar samarasini oshirish zarurati bu yo‘nalishdagi ishlarni sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarishni talab qilmoqda. "Biz ajdodlarimizning donishmandlik an'analariga amal qilib, ularning g‘oyalarini teran anglagan holda, qat'iy islohotlami amalga oshirmoqdamiz, mamlakatimizning yangi qiyofasini shakllantirish yo‘lidan bormoqdamiz” Sharq ijtimoiy-siyosiy fikrlar tarixida Amir Temurning davlat boshqaruviga oid ijtimoiy- siyosiy qarashlari va ta'limoti alohida o‘rin egallaydi. U o‘zining ijtimoiy siyosiy tamoyillari tizimini yaratdiki, bu tizim eng avvalo o‘zining chuqur manbalariga tayanganligi bilan xarakterlanadi. Darhaqiqat, Temur dunyoqarashining shakllanishida o‘spirinlik yillarida sevib o‘qigan "Shohnoma” asari, Ibn Batuta sayohati sarguzashtlari, Nizom ul-Mulkning "Siyosatnoma” yoki "Siyar ul-Muluk” asarlari muhim rol o‘ynaydi, desak xato bo‘lmaydi. 46 Siyosat - u yoki bu davlat yoxud davlatlar guruhi tashqi siyosati, milliy manfaati va maqsadlarining turli xil siyosiy omillarga (geografik, iqtisodiy, siyosiy, harbiy, ekologik, demografik va madaniy -ma'rifiy) qarab belgilanishini o‘zida ifodalaydigan tushunchadir. Siyosatda mazkur omillar alohida o‘rin egallaydi va davlatlarning kuch-qudratini belgilab beradi. Davlatning kuch-qudrati deganda ikki narsa: birinchidan, o‘zga davlat siyosatiga tashqi siyosat orqali ta'sir ko‘rsatish yo‘li bilan davlatning ko‘zlagan 46 Ravshanoy Tursunova. G’arbiy Yevropa mualliflari sahna asarlarida Amir Temur obrazi//San’at, 2006-yila, №2-son, 37-38-betlar. 20 maqsadiga erishishi; ikkinchidan, o‘zining siyosiy holati doirasida o‘z milliy manfaatlarini himoya qila olish imkoniyatlari tushuniladi. Davlat qudratini aniqlab beruvchi bunday yondashuv atributli yondashuv deyiladi. Chunki mazkur yondashuvda asosiy e'tibor kuch-qudratning eng muhim jihatlarini o‘rganishga qaratiladi. Aynan shu yondashuv asosida o‘zbek davlatchiligi tarixida o‘chmas iz qoldirgan Amir Temur davlatining xalqaro maydonda tutgan o‘rniga baho bersak, uni o‘rta asr dunyosining yirik siyosiy kuch markaziga aylangan qudratli davlat bo‘lgan deb aytish mumkin. Amir Temur davrida mo‘g‘ul bosqinchilarining bir yarim asrlik hukmronligi, feodal tarqoqlik, mahalliy hokimlarning o‘zaro urushlariga barham berildi va uning boshchiligida markazlashgan davlat tashkil topdi hamda jahonning buyuk saltanatlari qatoridan o‘rin egalladi. Bu davlat chegaralari Sharqda Xitoy devorlarigacha, G‘arbda O‘rta yer dengizigacha, Janubda Hindiston va Shimolda Moskva knyazligi hududlari bilan chegaralangan edi. Ma'lumki, har bir davlatning uzoq va yaqin kelajakda amalga oshirilishi zarur bo‘lgan asosiy maqsad va vazifalari uning milliy manfaatlarida namoyon bo‘ladi. Davlatlarning milliy manfaatlari, ularning siyosati orqali moddiy kuchga aylanib, ularning ichki va tashqi siyosati yo‘nalishlarini belgilab beradi. Amir Temur siyosatini tahlil qilar ekanmiz, u o‘rta asr sharoitida mamlakat hududiy yaxlitligini va uning chegaralari xavfsizligini ta'minlash, dunyo miqyosida mamlakat siyosiy mavqeini oshirish, erkin savdo yo‘lini rivojlantirish uchun qulay muhit yaratish, davlatlararo o‘zaro manfaatli hamkorlikni rivojlantirish orqali adolatli integratsiya makonini yaratish va Yevroosiyo hududida barqaror xavfsizlik va hamkorlik zonasini vujudga keltirish, tashqi tahdidlarga birgalikda qarshi kurashish, o‘z saltanatining siyosiy maqsad va manfaatlarini qondirishning muhim omili ekanini teran anglaganini ko‘ramiz. Buyuk Jahongir strategik maqsad va manfaatlarga mamlakat xavfsizligini ta'minlamasdan turib erishish mumkin emasligini tushunardi. Shuning uchun ham Movarounnahr taxtini egallagan (1370 y) kundanoq bu masalaga jiddiy e'tibor qaratadi. Dastlab mamlakat xavfsizligiga 21 xavf soluvchi ichki va tashqi tahdidlarni oldini olish maqsadida harbiy islohot o‘tkazadi. Bundan maqsad, yaxshi qurollangan kuchli muntazam armiyaga ega bo‘lish edi. Buyuk sarkarda "amir” va "amir-ul umaro”, ya'ni bosh amir kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy qiladi. Bunday oliy darajadagi unvonlarga ega bo‘lgan iqtidorli sarkardalarga viloyat hokimligi yoki noibligini in'om etgan 11,281. U armiyasini o‘nliklar, yuzliklar, mingliklar, tumanlar kabi askariy birikmalarga bo‘lgan. Qo‘shin piyoda va Otliq askarlardan tashkil topgan edi. Uning qo‘shinida har bir jangchi jang qilish usłublarini yaxshi bilishi, harbiy intizomga qattiq rioya qilishi, jangda ayovsiz va dovyurak bo‘lishi lozim bo‘lgan. Amir Temur janglarda jasorat ko‘rsatgan amirlar va askarlarga alohida e'tibor bilan qaragan va ulaming darajasiga qarab maosh ham belgilagan. Shu tariqa u mamlakat xavsizligini ta'minlay oladigan qudratli armiya tuzishga muvaffaq bo‘ldi. Qo‘shin o‘z davrining yaxshi qurollari bilan ta'minlanib, jangovorligi oshirildi. Amir Temur harbiy salohiyatga mamlakat xavfsizligini ta'minlovchi eng muhim siyosiy omil sifatida qaragan. Aynan harbiy omil saltanatda davlat tinchligi, barqarorligi, yaxlitligini ta'minlashda katta kuch bo‘ lib xizmat qilgan. Uning jangovor o‘ta kuchli armiyaga ega bo‘lishi Amir Temur davlatining mintaqadagi siyosiy mavqeini ko‘tarilishiga va yirik siyosiy kuchlar markaziga aylanishiga zamin yaratgan 47 . Amir Temur xavfsizlikni ta'minlash maqsadida mamlakat atrofida ro‘y berayotgan voqealardan ogoh bo‘lgan hamda xavfni o‘z vaqtida bartaraf etish masalasiga jiddiy e'tibor bergan va bunga erishgan. Qo‘shni davlatlar to‘g‘risidagi kerakli ma'lumotlarni Amir Temur 1000 kishilik yengil bo‘linmalar vositasida to‘plagan 12,1501. Bu bo‘linmalar suvsiz cho‘llarda tuya minib, boshqa joylarda esa Otliq va piyoda hołda harakat qilganlar. Qo‘shni davlatlar kimga qarshi va qachon urush boshlash niyatlari borligi, shu davlat hokimlarining maqsadlarini bilib olish bilan bog‘liq ma'lumotlarni to‘plash mazkur bo‘linmalar uchun eng muhim vazifa bo‘lgan. Ular tomonidan keltirilgan ma'lumotlarga qarab Amir 47 Rui Gonsales de Klavixo “Buyuk Amir Temur tarixi” – Toshkent 2007. 22 Temur tegishli chora tadbirlarni ko‘rgan. Bunday ma'lumotlar savdo munosabatlari bahonasida ham to‘planishi mumkin edi. Buyuk sarkarda savdo karvonlarini O‘rta Osiyoning turli o‘lkalariga, Xitoy, Hindiston, Misr, Saudiya Arabistoni, Suriya, Gurjiston va hatto Yevropa davlatlariga ham yuborar edi. Karvon qaytib kelganidan keyin, darvesh shaklida savdogarlar bilan karvonga qo‘shilgan ayonlar yo‘l davomida ko‘rgan davlatlardagi shart-sharoit, shu davlatda yashovchi xalq urf odatlari va eng asosiysio‘sha davlat hukmdorlarining o‘z fuqarolariga, shuningdek, Amir Temurga bo‘lgan munosabatlari haqida ma'lumot beradilar. Agar bu ma'lumotlar yetarli bo‘lmasa Amir Temur qo‘shni davlatlarga elchilarni yuborib, ular orqali o‘ziga kerakli bo‘lgan ma'lumotlarni to‘plagan. To‘plangan ma'lumotlar mamlakatda xavfsizlik tizimini yaratishda va harbiy siyosat yo‘nalishlarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etgan. Amir Temur Chig‘atoy ulusining barcha yerlariga o‘zini voris deb bildi va Sirdaryoning quyi havzasidagi yerlarni, Toshkent viloyati, Farg‘ona vodiysi, Xorazmni o‘z hukmronligi ostiga kiritdi. Ayniqsa, Xorazmni o‘z hududiga qo‘shib olish Sohibqiron siyosatida mamlakat shimoliy chegaralarini mustahkamlash, mazkur hududda kuchli mudofaa makonini yaratish kafolati bo‘lishi bilan birga bir qator siyosiy manfaatlarni qondirish omili sifatida qaralgan deb aytish mumkin: birinchidan, Oltin O‘rdani Eron va Ozarbayjonga hukmronlik qilishiga yo‘l qo‘ymaslik; ikkinchidan, uni ikkinchi darajali mamlakatga aylantirish; uchinchidan, Dashti Qipchoqning shimoliy qismiga o‘z ta' sirini o‘tkazish. Mamlakatning shimoli-sharqiy hududlariga nisbatan bo‘layotgan muttasil tahdidlami bartaraf qilish uchun Amir Temur Mo‘g‘ulistonga harbiy yurishlarni amalga oshirib, bu mamlakatni o‘zining davlatiga birlashtirdi. Ammo buyuk sarkarda bu bilan qanoatlanmadi. U ulkan siyosiy makonga ega bo‘lgan, markazlashgan buyuk saltanat barpo etishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi. Bu davrda Oltin O‘rda, Xuroson, Eron va boshqa bir qator mamlakatlardagi ijtimoiysiyosiy vaziyat uning uchun bu maqsadni amalga oshirishga juda qo‘l keldi. O‘z mamlakatining geostrategik maqsadlarini ko‘zlab u harbiy yurishni 23 Xurosondan boshladi va 1381- yilda Hirotni egalladi. Xuroson, xususan uning poytaxti Hirot siyosiy jihatdan qulay joyga joylashgan bo‘lib, Eron, Iroq, Shom (Suriya) va boshqa davlatlarga o‘tishga ko‘prik vazifasini o‘tardi. Oltin O‘rda mamlakati ham Amir Temur siyosatida muhim o‘rin tutgan bo‘lib, uning bu mamlakatga nisbatan tutgan siyosatini strategik maqsadlarni amalga oshirishga qaratilgan yo‘l bilan bog‘liq bo‘lgan deb xulosa chiqarish mumkin. Buyuk sarkarda o‘z davlatining siyosiy manfaatlaridan kelib chiqib, Oltin O‘rdaga qarshi 1389, 1391 va 1394-1395-yillarda uch marła harbiy yurish qiladi. 1395- yil u Oltin O‘rdani harbiy jihatdan batamom tor-mor etdi. Natijada, savdo yo‘lining mazkur davlat orqali o‘tgan tarmog‘i barham topdi. Endilikda butun savdo qatnovi Movarounnahr shaharlari: O‘tror, Toshkent, Samarqand va Buxoro orqali Balx, Hirot va Sultoniya tomon yo‘naldi. Oltin O‘rda mag‘lub etilgandan so‘ng u Eron, Iroq, Suriya, Kichik Osiyo, Ozarbayjon, Hindiston va Turkiyaning katta qismini zabł etdi. Misr ham o‘z itoatkorligini bildirdi. Shunday qilib, Amir Temur 27 mamlakatni o‘ziga bo‘ysundirib, o‘z davlat qudratini yanada mustahkamladi va jahonning buyuk davlatlari qatoriga ko‘tardi. Albatta, Amir Temurning mamlakat milliy manfaatlari va maqsadlarini amalga oshirish yo‘lida Olib borgan harbiy yurishlariga baho berilar ekan, uning bu faoliyatiga nisbatan ikki xil yondashuv borligini ham ta'kidlash lozimdir. Bir tomondan, Amir Temurning feodal tarqoqlikni tugatib, mamlakatni birlashtirib, markazlashgan davlat barpo etish uchun Olib borgan kurashlari Markaziy Osiyo xalqlarining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotida shubhasiz ijobiy ahamiyat kasb etdi deb baholansa, ikkinchi tomondan, uning Eron, Iroq, Kavkaz orti, Suriya, Kichik Osiyo, Misr va Hindiston kabi davlatlarga Olib borgan yurishlarini tajovuzkorlik tusiga ega bo‘lgan siyosat deb qaraladi. Bizning fikrimizcha, Amir Temurning harbiy yurishlari bilan bog‘liq faoliyati teranroq talqin etilib, unga baho beriladigan bo‘lsa, shuni aytish mumkinki, u o‘rta asrlar sharoitida xalqlar irqi, millati, dini va kelib chiqishidan qat'iy nazar bir butun hududga, ya'ni, "yagona iqtisodiy makon”ga yashashlari mumkinligi to‘g‘risidagi g‘oyani ilk tashabbuskori bo‘lgan. U mamlakatning taraqqiy etishi uchun 24 savdoning foydali ekanligini yaxshi anglar edi. Shu bois ham savdo-sotiqqa, ayniqsa, xorijiy mamlakatlar bilan Olib boriladigan savdo-sotiqqa, uning rivojiga alohida e'tibor qaratgan. "Tuzuklar”da bu haqida mana bulami o‘qiymiz: "Har bir mamlakatga va diyorga savdogarlar va karvonboshilar tayinladimki, ular qayerga borishmasin, Xitoy, Xo‘tan, Chinumochin, Hindiston, arab mamlakatlari, Misr, Shom, Rum, Jazoir, Farangiston, u yerlarning nafis matolari va munosib tuhfalaridan keltirishsin. O‘sha mamlakatlarda yashovchi kishilarning hol-ahvoli, turish-turmushlari haqida menga xabar Olib kelsinlar. Har bir mamlakat hukmdorining o‘z raiyatiga qanday muomilayu munosabatda ekanligini aniqlasinlar” Amir Temur savdo sotiqning rivoji, farovonligi va mamlakatning obodligiga xizmat qilishini ta'kidlardi hamma vaqt. Shuning uchun ham u savdo karvoni yo‘llari ustidan nazorat o‘rnatish va savdogarlar hech qanday to‘siqlarsiz harakat qiladigan yangi yo‘llar ochishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan edi. Sohibqiron tomonidan Olib borilgan harbiy yurishlar savdoning keng quloch yoyishiga, uning umumsayyoraviy miqyosda shakllanib borishiga qulay shart-sharoit yaratish maqsadini ko‘zlagan desak xato qilmaymiz. Buyuk sarkardaning yuqorida tilga olingan mamlakatlarga qilgan harbiy yurishlari aynan shu maqsadlarni ko‘zlab amalga oshirilgan edi. Chunki bu mamlakatlarda ro‘y bergan o c zaro urushlar, feodal tarqoqlik, boshboshdoqlik Amir Temur davlati siyosiy manfaatlariga g‘ov bo‘layotgan, shuningdek, savdo aloqalarining rivojlanishiga, uzoq va yaqin sharq xalqlari mamlakatlarining bir-birlari bilan yaqinlashishiga to‘sqinlik qilayotgan edi. Buyuk ajdodimiz bundan olti asr avvalroq biror bir davlat qo‘shnilari bilan savdo aloqalari qilmasdan, yoki hamkorliksiz, o‘z qobig‘ida rivojlana olmasligini yaxshi tushungan. Shu sababli u Yevropa va Osiyoni bog‘lashga xizmat qilgan ulkan ishlarni amalga oshirgan. Birinchi prezidentimiz ta'kidlaganidek "Amir Temurning tarixiy xizmati yana shundan iboratki, uning harakatlari tufayli Osiyo va Yevropa davlatlari tarixda birinchi marła yagona jug‘rofiy-siyosiy makonda ekanligini his etdi” 48 48 A ҳмѐд o в Б .A. A мир Т ѐмур . Т a ри x ий р o м a н . – Т .: Xa лқ м ѐр o си нашри ѐAти , 1995. 25 Amir Temurning Yevropa davlatlari bilan Olib borgan diplomatik aloqalari va elchilik qatnovi uning g‘arbga, Turkiya ustiga yurish munosabati bilan boshlanib, ulardan asosan Boyazidga qarshi birgalikda kurashish rejalari ko‘zda tutiladi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, Amir Temurning Boyazid Yeldirim ustidan qozonilgan g‘ alabasiga guvoh bo‘lgan xorijlik diplomatlar orasida Kastiliya va Lion qiroli Enrike III tomonidan Amir Temur huzuriga yuborilgan elchilar Payo de Sato Mayor va Eman Sanches de Palasuelos ham bor bo‘lgan. Jangdan so‘ng Amir Temur elchilarni qabul qiladi, ulardan Kastiliya va Lion qirolining ahvoli haqida surishtiradi. Ziyofatga taklif qilib, ko‘p hadyalar beradi. Elchilarning vataniga qaytish payti kelganda esa, Sohibqiron ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash maqsadida ular bilan birga o‘zining qobiliyatli beklaridan bo‘lgan Muhammad Keshiyni ham maktub va sovg‘alar bilan Kastiliyaga elchi qilib jo‘natadi. Keshiy u yerga eson-omon yetib borib, maktub va sovg‘alarni qirol Enrike III ga topshiradi. U qirol huzurida katta hurmat bilan kutib olinadi. Musulmon diplomatlari orasida faqat Muhammad Keshiygina Yevropaga borishga muyassar bo‘lgan. Bu ham uning Yevropa tillaridan birini bilganidan dalolat beradi. Turk qo‘shinlari ustidan qozonilgan g‘alabalardan so‘ng Amir Temurning G‘arbiy Yevropa mamlakatlari bilan elchilik, o‘zaro savdo-sotiq aloqalari hamda do‘stona munosabatlari yanada mustahkamlana bordi. Uning saltanati shuhrati bu mamlakatlarga yetib borishi bilan Fransiya, Angliya, Genuya, Vizantiya, Ispaniya kabi davlatlarning qirollari Amir Temur bilan siyosiy va iqtisodiy aloqalarni o‘rnatishga intilganlar. Sohibqiron Kastiliya qirolligidan tashqari Fransiya qiroli Karl IV, Angliya qiroli Genrix IV saroylariga o‘z elchilarini yuboradi va ispaniyalik, fransiyalik, angliyalik, xitoylik, hindistonlik, rusiyalik va boshqa mamlakatlar elchilarini o c z saltanatida qabul qiladi. Buyuk ajdodimizning Fransiya qiroli Karl IV ga yozgan xatidagi quyidagi fikri diqqatga sazovordir: "Siz o‘z savdogarlaringizni mening saltanatimga yuboring. Biz ulami iliq qarshi Olib izzat-ikrom ko‘rsatamiz. Biz ham o‘z savdogarlarimizni sizning yurtingizga yo‘llaymiz. Siz ham ularga hurmat ko‘rsating. Ularga ortiqcha tazyiqlar 26 o‘tkazilishiga yo‘l qo‘ymang. Sizga bundan bo‘ lak talabimiz yo‘q. Zero, dunyo savdo ahli ila obod bo‘lajak”. Ko‘rinib turibdiki, Buyuk sarkarda jahondagi barcha mamlakatlar bir-birlari bilan o‘zaro manfaatli barqaror iqtisodiy munosabatlar o‘rnatib yashashgina rivojlanib borishini anglab yetgan edi. G‘arbiy Yevropa mamlakatlari bilan Amir Temur davlatining Olib borgan diplomatic va savdo aloqalari asosan Mironshoh tasarrufidagi o‘lkalar orqali amalga oshgan. Bu o‘lkalarning G‘arbiy chegaralari O‘rta yer dengizi mamlakatlari bilan tutashgan edi. Yevropa davlatlari ham Temur davlati bilan iqtisodiy aloqalarni har tomonlama kengaytirishdan manfaatdor edilar. Chunki, Amir Temur davlatining siyosiy jihatdan qulay joyga joylashganligi ularga Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkonini berar edi. Bu davrda Mironshoh Yevropa davlatlari bilan o‘zaro savdo aloqalarini yuksaltirish maqsadida xristian ruhoniylariga xayroxohlik bildirib, savdogarlarning xavfsizligini ta'minlash borasida chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Shu sababli g‘arbda Mironshoh tez orada "Katolik dinining homiysi" sifatida shuhrat qozonadi. Ulug‘ Sohibqiron bir tomondan Xitoy, Hindiston, yana bir tomondan Fransiya, Angliya, Ispaniya, Italiya, Misr va boshqa davlatlar bilan aloqalar o‘rnatgan hamda shu munosabatlarni mustahkamlashga uringan. Samarqand Temur davrida butun Osiyo savdosining mol ombori vazifasini o‘tay boshladi. Bu yerga Hindistondan juda ko‘p attorlik va bo‘yoq mollari karvonlari, Xitoydan esa ipak gazlamalar, chinni kosalar, qadahlar, qimmatbaho toshlar kelib turardi. Mamlakatning shimol tomonidan noyob po‘stinlar kelar edi. Ushbu turli iqlimning mollari Samarqand bozorlarida Osiyoning katta shaharlariga toy-toy boylanib va Buyuk ipak yo‘li orqali Yevropaga jo‘natilar edi. Savdogarlar bir yo‘l bilan Xorazm, Astrobod, NijniyNovgorod, Moskva orqali Genza ko‘liga borar edi. Ikkinchi Hirot - Qazvin Tabriz Trabzun yo‘li bilan genuyaliklarning, venetsiyaliklarning, pizaliklarning savdo kemalariga tushib Yevropaga yetardi. Shu tariqa Amir Temur Yevropa va Osiyoni bog‘lagan hamda bu ikki qit'ani yagona siyosiy hududga aylantirish uchun ko‘plab ishlarni amalga oshirgan. 27 2.2. Amir Temurning tashqi siyosati va diplomayasi Tarixdan ma`lumki, Amir Temur mug‘ullar hukmronligiga chek qo‘yib, 1370 yilda Movaraunnahr hukmdoriga aylanadi. U hukmronligining dastlabki davrlaridan boshlab, mamlakat xavfsizligini ta`minlash va chet davlatlar bilan aloqalarni tiklashni, savdo-sotiqni rivojlantirishni oliy vazifa deb belgiladi. Chunki, Amir Temur savdo-sotiqni rivojlantirish, qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarni yaxshilash mamlakatni gullab-yashnashnatishini anglagan dono hukmdor edi. Buning uchun esa albatta birinchi navbatda, xavfsizlikni ta`minlash va barqaror tinchlikni saqlash zarur edi. Tez orada Amir Temurning sayharakatlari bilan Temuriylar davlati ulkan hududlarni egallagan qudratli davlatga aylandi. Amir Temur yosh davlat xavfsizligini ta'minlash maqsadida Oltin O‘rda va Dashti Qipchoqqa nisbatan amalga oshirgan tadbirlari, jahongirlik faoliyati boshlanganda dastlab, Xuroson, so‘ngra Eron va Ajam Iroqi, Kavkaz sarhadlari, Hindiston, so‘ngra arab mamlakatlari hamda Turkiya va nihoyat, yevropa davlatlari bilan bo‘lgan muloqotlarining har biri alohida ilmiy tadqiqot manbai sifatida tahlil qilinishi kerak. Bu yerda faqat Amir Temur davlati tashqi siyosati, uning diplomatiyasi haqida umumiy tasavvur berishi mumkin bo‘lgan ayrim mulohazalarni keltirish bilan cheklaniladi, xolos. Ma'lumki, o‘zbek olimi Ibrohim Mo‘minov "Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli" asarida Sohibqiron faoliyatini ikki bosqichga — Turonzaminda mustakil davlat tuzish va xorijiy mamlakatlarni fath etishga yo‘naltirilgan davrlarga bo‘lib o‘rganishni tavsiya etgan edi. Nazarimizda, Sohibqiron davlatining tashqi siyosatini tahlil etishda ham ana shu mezondan kelib chiqish ma'qul ko‘rinadi. Chunki, tarixda tarkib topgan har qanday davlatning tashqi siyosati va uning xorijiy munosabatlari uning ichki siyosatining bevosita davomi sifatida namoyon bo‘ladi. Shunday ekan, Amir Temur davlati diplomatik aloqalari ham u yuritgan umumiy siyosatning ajralmas va uzviy bir qismi sifatida maydonga chiqqan hamda amalga oshirilib kelingan. Amir Temur faoliyatining 1370 - yilgacha bo‘lgan davri, asosan, Movarounnahrni 150 yildan ortiqroq davom etgan mo‘g‘ullar zulmidan ozod 28 qilish, bu yo‘lda uchragan barcha to‘siqlarni yengib o‘tish va Turonzaminda mustaqillik bayrog‘ini barqaror etish bilan belgilanadi. Bu vaqt ichida Sohibqiron ana shu asosiy maqsadni ruyobga chiqarish bilan bog‘liq tadbirlarni amalga oshirdi. U juda katta aqlzakovat va ziyraklik bilan barcha og‘ir vaziyatlardan chiqa bildi. 49 Amir Temurning bu davrda Movarounnahrdan tashqaridagi mamlakatlar hukmdorlari bilan olib borgan diplomatik muloqotlari shuni ko‘rsatadiki, uning jahongirlik siyosatidagi barcha masalalar asosan islom dini nuqtai nazariga asoslangan holda hal etishga qaratilgan. Misrlik tadqiqotchi olim Fatxi al-Guveyli ham haqli ravishda “Amir Temur tomonidan boshqa davlatlar bilan bo‘lgan munosabatlarda qo‘llangan diplomatic usullar va ularning ayrim nozik jihatlari nazariy va amaliy jihatdan chuqur o‘rganishga arzugulikdir”, - deb ta`kidlagan. Fatxi al-Guveyli “Amir Temurga teran aql-farosat va ziyraklik xos bo‘lib, bu sifatlar diplomat shaxsning eng muhim jihatini va sosini tashkil etadi. Amir Temur u yoki bu mamlakatga o‘z elchilarini yuborib, boshqa davlatlar elchilarini qabul qilib, qirol va amirlar bilan diplomatic yozishmalar o‘rnatib, bu sohaning shakl mazmunlarini yanada boyitdi” – deb yozadi. U olib borgan barcha jangu jadallar islom dinining g‘orat etilishiga yo‘l qo‘ymaslik, uning susayishiga o‘z xatti-harakati bilan sababchi bo‘lgan hukmdorlarni jazolash shiori ostida amalga oshirila boshlanadi. Islom dini daxlsizligini muhofaza qilish, bu boradagi qonun-qoidalarning buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik, uni tarqatish - Sohibqiron davlatining g‘oyaviy bayrog‘iga aylanadi. Amir Temur Movarounnahrni mo‘g‘ul istibdodidan ozod qilishda, so‘ngra buyuk imperiyani barpo etishda bir yarim asr davom etgan g‘ayridin mo‘g‘ullar hukmronligidan zada bo‘lgan mintaqalar uchun o‘sha davrda islom g‘oyasining birlashtiruvchi kuchga aylanishi mumkinligini to‘la anglagan holda harakat qiladi. "Tajribadan ko‘rib bildimki, - deb ta'kidlagan edi u, - davlat agar dinu oyin (qoida) asosida qurilmas ekan, unday saltanatning shukuhi qudrati va tartibi yo‘qoladi". 49 . Sog‘uniy, H. Karomatov. Temur Tuzuklari. Forschadan tarjima. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot- matbaa birlashmasi, 1991. 29 Uning dini islom sohasida yuritgan siyosati din peshvolari tomonidan qattiq qo‘llab- quvvatlandi, hatto ular Amir Temurga "bu yuz yillikda Muhammad dinining yangilovchisi shu kishi bo‘lg‘ay", degan fatvo ham berdilar. Amir Temur XIV-XV asrlarda Yevropa va osiyoni bog‘lashga xizmat qilgan zot sifatida tarixda qolgan. U Kastiliya va Leon qiroli Don Enriki lll (ayrim manbalarda – Ispaniya qiroli Genrix lll). Fransiya hukmdori Sharl VI (ayrim manbalarda – Karl VI), Angliya qiroli Genrix IV saroylariga elchilar yuborib, mutanosib ravishda Ispaniyalik, fransiyalik, angliyalik, xitoylik va boshqa bir qator – jami 20 dan ortiq xorijiy davlatlar elchilarini o‘z saltanatida qabul qilgani haqida atroflicha bayon etilgan ko‘plab tarixiy va ilmiy asarlar bu fikrni yaqqol tasdiqlaydi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, 1402 yilning 28 iyulida Anqara shahri yaqinidagi chuduq bodiysida Amir Temur bilan Usmonli turk sultoni Boyazid Yildirim askarlari o‘rtasida kechgan va Sohibquron g‘alabasi bilan yakun topgan jangga guvoh bo‘lganlar orasida Kastiliya va Leon qiroli Don Enriki lll tomonidan Amir Temur huzuriga yo‘llangan elchilar – Payo de Sato Mayor va Ernan Sanches de Plasuelos ham bor bo‘lgan. Jangda so‘ng Amir TEmur elchilarni qabul qiladi, ulardan ispanlar davlati va qirolning hol- ahvoli haqida surishtiradi, ziyofatlarga taklif etib, ko‘p hadyalar beradi. Elchilarning qaytish vaqti bo‘lganda Sohibquron ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash maqsadida ular bilan birga qobilyatli beklardan Muhammad Keshiyni ham maktub va sovg‘alar bilan Kastiliyaga elchi qilib junatadi. Keshiy u yerga eson-omon yetib borib, maktub va sovg‘alarni qirol Don Enriki lll ga topshiradi. Amir Temur islomni g‘oyaviy bayroq sifatida o‘zining boshqa mamlakatlar va xalqlar bilan bo‘lgan munosabatlarida hamisha bedaxl saqlashga, uni bosh masala tarzida har vaqt diqqat markazida tutishga qattiq e'tibor berib keldi. U masalan, turk sultoni Boyazid Yiddirim bilan olib borgan yozishmalarida doimo uning g‘ayridinlarga qarshi olib borgan kurashiga xayrixohlik bildirishni 30 unutmagan, bu boradagi o‘z nuqtai nazarini imkoni boricha kengroq tarqatishga xarakat qilgan. Boyazid Yildirimning Kemax qal'asini bosib olganiga qattiq e'tiroz bildirgan Amir Temur turk sultonidan uni darhol o‘z egalariga qaytarib berishni talab qilar ekan, bu masala yuzasidan unga yo‘llagan maktubida, jumladan, quyidagilarni ta'kidlagan edi: "Uni (Kemax qal'asini) bizning gumashtalarimizga topshirasan, qolgan Rum mamlakati senga musallamligicha qolg‘ay, agar u hududda (islom) diniga muxolif bo‘lganlarga qarshi g‘azot marosimini barpo qilsang, har nimaiki iltimos qilsang, qudratimiz yetgancha madad va yordamimizni darig‘ tugmaymiz, biz ham g‘azot savobida senga sherik bo‘lg‘aymiz". Shundan sal oldin Qoraboqqa Amir Temur huzuriga kelgan turk elchilariga (taxminan 1402 -yil mart oyining boshlarida) Sohibqiron shunday so‘zlarni aytadi: "Men tabiatan u tomonga yuzlanish va u mamlakatga lashkar surishni xoxlamayman. (Amir Boyazid) doimo faranglarga qarshi g‘azot qilayotganligi sababli men faranglar quvvatlanib, axdi islomning kuchsizlanishini istamayman". Amir Temur yevropa davlatlariga yuborgan elchilariga qirollar bilan olib boriladigan muzokaralar uchun keng huquqlar bergani holda, ularga diniy masalalar yuzasidan fikrlashishni mutlaqo man etgan. Masalan, Amir Temurning 1402- yilda Farangiston qiroli Karl VI ga yo‘llagan maktubida shunday satrlarni o‘qiymiz: "Buyuk hukmdorlar va do‘stlar o‘rtasidagi ulug‘ ishlar haqida bir-birlarini ogoh etish odatiga bo‘ysunib, mazkur arxiepiskop Janni siz janoblarining huzuriga jo‘natdik, toki ul kishi bizning mamlakatimiz va hozirgi ahvolimiz, shuning birla, so‘nggi paytlarda bul o‘lkalarda sizning g‘animlaringizga nisbatan sodir bo‘lgan voqealar to‘g‘risinda sizni xabardor etsinlar, batafsil so‘zlab bersinlar. Tag‘in ul zot sizlar bilan bo‘lgan do‘stligimiz va ittifoqimiz, siz va sizning odamlaringizga xurmat e'tiborimiz hamda birodarligimiz ravnaqi yo‘lida shu kunlarda bajarilayotgan ko‘pgina foydali tadbirlar haqida ham hikoya qilg‘aylar. Ul zotni ham sizning, ham bizning odamimiz tariqasinda tavsiya etmoqdamiz. Ul kishini diniy masalalardan tashqari boshqa barcha masalalarda ishonchli vakil deb tinglag‘aysiz. Ushbu maktubdagi 31 ostiga chizilgan so‘nggi jumla bilan Amir Temur o‘zining musulmon imperiyasi hukmdori sifatida diniy masalalar yuzasidan muzokaralar olib borish niyati yo‘qligini bildirish bilan bir qatorda, nasroniy e'tiqodga oid o‘z xizmatkorining (elchisining) bu sohada umuman hech qanday haq-huquqqa ega emasligini ham alohida qayd etgan. Ayrim tadqiqotchilarning, masalan, I. I. Umnyakovning "bu narsa Amir Temur va uning a'yonlarining fikri bo‘lmasdan, arxiepiskopning o‘zi tomonidan maktubga qo‘shilgan", degan fikrini sira quvvatlab bo‘lmaydi. Chunki elchi sifatida yuborilgan monax Jan bunday erkinlikka yo‘l qo‘yishi aql bovar qilmaydigan bir holdir. Amir Temurning islom dini himoyachisi sifatida yurgizgan ichki va tashqi siyosatining ifodasi tarzida bu jumla ataylab ana shu maktubning boshdanoq o‘rin olganligiga shubha bo‘lishi mumkin emas. Amir Temurga bo‘ysunishni istamagan va undan qochib Boyazid Yildirim saroyida panoh topgan turkman sardori Qora Yusuf masalasida ham islom dini nuqtai nazaridan yondashilgan. Aslida bundan Amir Temur o‘z siyosiy va harbiy maqsadlarini amalga oshirish uchun g‘oyat zukkolik bilan foydalangan. Natijada Qora Yusuf masalasi uning bilan turk sultoni o‘rtasidagi eng chigal muammolardan biri darajasiga ko‘tariladi, chunki Sohibqironning bu boradagi talabini Boyazid bajarishdan bosh tortadi. Amir Temur Boyazidga yo‘llagan qator maktublarida Qora Yusufni o‘z yurtida musulmon qonun-qoidalarini oyog‘ osti qilganlikda, qaroqchilik yo‘liga o‘tib, Makkaga borayotgan hojilar karvonlarini talaganlikda ayblaydi va bunday shaxsning, Qur'on oyatlarida ko‘rsatilganidek, og‘ir jazoga mustahiq etilishi lozimligini ta'kidlaydi. 50 "Qora Yusuf yo‘lto‘sarlardan bo‘lganligi va necha martalar hojilarni g‘orat qilganligi, islom mamlakatlarida talon-toroj qilib fitna qo‘zg‘otganligi uchun, - deb yozgan edi Sohibqiron bu haqda Boyazidga yuborgan o‘z maktublaridan birida, - umumxalq huzurida dorga osilishi kerak, toki o‘zga mufsidlarga ibrat bo‘lgay. Bu yerda ana shunday "dini islomni g‘orat qilgan" bir kimsani o‘z panohida saqlagan hukmdorning ham shu gunohga sherik bo‘lishi, islom qonunqoidalariga xilof yo‘l 50 Rahimboyev A. Amir Temur va Yildirim Boyazid orasidagi maktublashuv. 32 tutayotganligiga ham sha'ma qilib o‘tiladi. Amir Temurning Misr mamluklari bilan olib borgan diplomatik yozishmalarida xuddi shu diniy masalalarni hisobga olgan holda sal boshqacharoq yo‘l tutgani ko‘zga tashlanadi. Gap shundaki, mo‘g‘ullar 1258 - yilda Bag‘dodni egallab, Abbosiylar xalifaligiga xotima bergach, islom dunyosi (sunniylar) o‘zlarining yagona ruhoniy rahnamolari - xalifalaridan judo etiladilar, o‘sha paytlarda Bag‘doddan Kohiraga kelgan qochoqlardan biri o‘zini so‘ngi xalifaning amakisi deb e'lon qiladi. Bu da'vo ko‘p ham ishonchli bo‘lmasada mamluklar islom dunyosida o‘z siyosiy mavqyelarini mustahkamlash maqsadida uni qabul qiladilar va shundan boshlab Qohirada Abbosiylarning vakillari mamluk sultonlari huzurida islom olamining bosh diniy rahnamosi sifatida qaror topadilar. Ular mamluk sultonlari uchun atrof mamlakatlarni qo‘lga olishda ma'naviy tayanch vazifasini o‘taydilar. Mamluk Beybars (1260-1277) davrida Afrika qitasidagi Liviya va Barka, so‘ngra Nubiya Misrga qo‘shib olinadi. Shuningdek, mamluk sultonlari Makka va Madina joylashgan Hijoz ustidan ham o‘z hukmronliklarini o‘rnatadilar. Amir Temur Misr bilan bo‘lgan o‘z muloqotlarida ana shu faktlarni e'tiborga olishga majbur edi. U Bag‘dodni qo‘lga kiritar ekan, Misr bilan o‘z sarhadlarining tutashganini hisobga olib, Barquqqa 1393 - yil boshida "podshohona tuhfalar va hadyalar bilan" "Sova shahrining mashoyixlaridan va qadimiy xonadonlaridan bo‘lgan aslzoda va sharif bir kishini elchi sifatida" yo‘llaydi. Amir Temur Misr sultoniga yozgan maktubida: "hamsoyalik haqqiga rioya qilib, do‘stlik eshigini ochaylik, toki bundan buyon har ikki tomondan elchilar borib kelib tursinlar, har ikki mamlakat savdogarlari uchun yo‘l ochib qo‘yilsin va bu ma'ni xalq osoyishtaligiga va yo‘llarning eminligiga sabab bo‘lsin", degan so‘zlarni bitgan edi. Ammo elchilik Shom hududiga yetgach, hech qanday sababsiz elchi va uning hamma mulozimlari tig‘dan o‘tkaziladi. Ayni vaqtda, Barquqning farmoniga muvofiq, o‘zaro to‘qnashuvda qo‘lga tushgan Amir Temurning yaqin a'yonlaridan biri Otlamish Qohiraga olib ketilib, bandi zindon etiladi. Bu vaqtda Amir Temur ochiqdan-ochiq Barquqqa qarshi harbiy kuch bilan tazyiq ko‘rsata olmas edi. U buyuk strateg sifatida buning uchun qulay fursat yetilmaganini yaxshi 33 bilardi. Chunki Barquq Amir Temurga qarshi Boyazid Yildirim bilan ittifoq tuzgan, agar o‘zaro muhoraba boshlansa, uning an'anaviy sherigi Oltin O‘rda ham Temur lashkarlariga orqadan zarba berishi mumkin edi. Shuning uchun Amir Temur o‘ziga yetkazilgan ozorni vaqtincha orqaga tashlashga majbur bo‘ladi va sulton Barquqni faqat qattiq ogohlantirish bilan cheklanadi. Shomiyning yozishicha, u Rum chegaralaridan o‘tib, Malotiyaga kelganda Misr sultoniga yana elchi yuboradi va "Men begona lashkarni Shom yerlariga kiritishni xohlamayman, sizlar bundan ortiq jahl maqomiga qadam bosmanglar, amir Otlamishni tezlik bilan yuboringlar, toki men elchini o‘ldirganingiz gunohidan o‘taman va diyoringizni salomat qoldiraman", degan mazmunda maktub yo‘llaydi. Ammo bu maktubga ham ijobiy javob bo‘lmaydi. Bu orada Amir Temur 1394 -yilda to‘satdan o‘z suvoriylari jilovini orqaga burishga farmon beradi. Buni ko‘pgina g‘arb tadqiqotchilari "Temur 1394 - yilda mamluklar ixtiyoridagi Suriya yerlari tomon yo‘lga chiqqandi. Ammo u mamluk sulton Barquq qo‘shinidan qo‘rqib, birdan sharqqa chekinishga majbur bo‘ldi", deb izohlaydilar. Aslida Amir Temur, yuqorida ta'kidlanganidek, bu vaqtda Misrga qarshi mahoraba maydoniga chiqmoqchi emas edi. To‘qnashuv uchun yetarli va asosli sabab bor edi, ammo qulay fursat va sharoit yo‘q edi. Shuning uchun ham u mamluklar bilan bo‘ladigan jangni orqaga tashlab, Hindiston safariga otlanadi. U Hindiston yurishidan qaytgach, mamluklar hukmronligidagi sarhadlarga o‘zi uchun qulay bo‘lgan yangi vaziyatda yurish boshlaydi, tez orada yirik shaharlardan Halab va Damashqni qo‘lga kiritadi. Misr sultoni Faraj tor-mor qilinib, bu joylarni o‘z holiga tashlab Qohiraga qochadi. Yuqorida ta'kidlanganidek, Misr mamluklariga qarshi uyushtirilgan harbiy tadbir uchun Sohibqiron ixtiyorida yetarli bahona bor edi: uning do‘stlik mujdasi bilan sulton Barquqqa yuborilgan elchilari xiyonatkorona o‘ldirilgandi. Barcha xalqlar tomonidan qabul etilgan va amal qilinib kelingan qadimiy udum - "elchiga o‘lim yo‘q" udumi buzilgandi. Amir Temur "Tuzuklari"da "Qaysi ishni chora- tadbir bilan bitirishning iloji bo‘lsa, unda qilich ishlatmadim" degan ibora bitilgan. Bu narsa uning diplomatiyasida asosiy o‘rin tutganligini ko‘ramiz. Bu diplomatik 34 yo‘l Turonzaminni bir yaxlit davlat sifatida birlashtirishda katta ijobiy natijalar berdi. Aks holda ko‘plab qon to‘kilgan, mo‘g‘ullarning 150 yil davom etgan zulmidan keyin endi qad rostlab kelayotgan o‘nlab shahar-qishloqlar va sug‘orish inshootlari qaytadan tiklandi. Pokistonlik olim F.A.Duroniy ham “Amir Temur O‘rta Osiyodan chiqqan buyuk sarkardalardan bo‘lgan. Uning qat`iyatliligi, bir maqsadga intiluvchanligi hamda tirishqoqligi kuchli raqiblari ustidan g‘alaba qozonishga yordam bergan. U turli vaziyatlarda raqiblaridan ustun kelishining birorta ham imkoniyatitini qo‘ldan bermagan, kerak bo‘lganda hech ikkilanmay muzokara olib borgan, o‘zi kuchli diplomat bo‘lgan, uning strategiyasi zudlik bilan harakat qilish, raqibiga zarba berish”, - deb uning diplomatiyasidagi xos xususiyatlarga katta baho bergan. Diplomatik yo‘l bilan o‘z ta'sir doirasini kengaytirish usulini Amir Temur o‘z faoliyatining ikkinchi bosqichi, ya'ni jahongirlik davrida ham keng qo‘llagan. U ayniqsa, kichik hukmdorlarga jangu jadalga kirishmaslikni, yuqori hokimiyat sifatida uni tan olgan holda o‘z yurtida avvalgidek hukmronlik qilaverishni tavsiya etgan. Manbalardan ma'lumki, ko‘p hollarda bu siyosat muvaffaqiyat qozongan. Albatta, bunday hukmdorlarning Amir Temur takliflarini qabul qilishi zamirida Turondagidek birlashish zarurati emas, balki noilojlik asosiy omil bo‘lgan. Shu bilan ular, cheklangan bo‘lsada, o‘z hukmronliklarini saqlab qolganlar. Sohibqironning xalqaro yozishmalari asosan fors tilida olib borilgan. Chunki bu til o‘sha paytda Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarining nafaqat o‘zaro, balki boshqa mintaqa davlatlari bilan olib borgan muloqotlarida rasmiy xalqaro aloqalar vositasi sifatida tan olingan va diplomatik yozishmalar ko‘pincha ana shu tilda olib borilgan. Amir Temur bu an'anaga amal qildi, lekin o‘z xatlarini "Amir Temur so‘zim" yoki "so‘zimiz" degan turkiy kalima bilan boshlashni rasmiy udumga aylantirdi. Buni Ovrupo mamlakatlariga yo‘llangan yozishmalarda ham ko‘ramiz. Hatto, Amir Temur maktublarining lotincha tarjimalaridan birida "so‘zimiz" 35 kalimasi Temurning rasmiy unvonlaridan biri bo‘lsa kerak, degan andisha bilan ag‘darilmasdan "so‘zimiz" deb yozib qo‘ya qolinganligi nazarga tashlanadi. 51 Amir Temur diplomatiyasiga xos xususiyatlaridan yana biri , u raqiblariga yozgan xatlarida odatda sharqona odob-axloq va asrlar mobaynida qaror topgan udumlardan chekinmagan. Bu haqda yuqorida Sohibqiron va Sulton Boyazid o‘rtalaridagi yozishmalardan misollar keltirib o‘tgan edik. Bir so‘z bilan aytganda Sohibquron aqilli siyosatchi bo‘lib, o‘z davrida fuqarolarning dardu g‘amini, istagini to‘g‘ri tushungan va shu asosda siyosat olib borgan. U chet davlatlar bilan ham puxta siyosat olib borgan. Tinchlikni saqlashning va mamlakatni rivojlantirishning yagona yo‘li bu boshqa davlatlar bilan muzokara olib borish, ittifoqchilikda hayot kechirish ekanligini anglagan. To‘g‘ri, u istelochilik yurishlarini ham amalga oshirgan, ammo, u o‘z mamlakatini tashqi dushmanlardan himoyalash maqsadida bu yurishlarni amalga oshirgan. 51 A мир Тѐмур ж a ҳ o н т a ри x ид a. / Муҳ a ррирл a р : Ҳ . Нурмуҳ a м ѐд o в в a б o шқ . − П a риж − Т .: Ш a рқ , 1996. 36 II bob bo‘yicha xulosa Barcha zamonlarda mamlakatlararo siyosiy, iqtisodiy va boshqa sohalar bo‘yicha o‘zaro aloqalarning shakllanishi va rivojlanishida elchilik munosabatlari muhim ahamiyat kasb etgan. Hozirgi globallashuv, davlatlararo siyosiy va iqtisodiy jarayonlarning keskinlashuvi sharoitida ham mamlakatlarning o‘zaro hamkorlik va do‘stona munosabatlarini ta’minlashning eng umume’tirof etilgan dastaklaridan biri o‘zaro diplomatik aloqalarni rivojlantirish hisoblanadi. Elchilik aloqalarini rivojlantirishda mamlakatlararo munosabatlarning tarixan shakllanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, o‘tgan zamonlarda mavjud bo‘lgan davlatlar, qirollik va amirliklarning muvaffaqqiyatli diplomatik munosabatlari, elchilarning tayinlanish, yuborilish va kutib olish tartiblari, ularning diplomatik faoliyati va ulkan tajribasini o‘rganish ham ahamiyatlidir. Masalan, juda katta saltanatga hukmronlik qilgan va o‘z zamonining buyuk siyosat arbobi, mohir diplomat va sarkarda – Amir Temurning xalqaro munosabatlarda boshqa mamlakat vakillari bilan olib borgan diplomatik faoliyati hozirgi zamonda mavjud diplomatik tamoyillar, uslublar va odatlar bilan juda yaqin o‘xshashlikka ega. O‘rta asrlarda savdo bilan diplomatiya uyg‘unlashib ketgan edi. Amir Temur "Buyuk ipak yo li"ni nazorat qilib, xorijiy mamlakatlardan kelayotgan savdoʻ karvonlari qatnovining xavfsizligini ta minlashda rabotlar, qal alar, ko priklar ʼ ʼ ʻ qurish yo lida muhim chora-tadbirlar ko rdi va Sharq bilan G arb o rtasida savdo- ʻ ʻ ʻ ʻ sotiq va elchilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirishga g oyat katta e tibor ʻ ʼ berdi. U poytaxtga ketayotgan savdogar va elchilarning beto‘xtov yurishi uchun sharoit yaratilishini talab qilardi. Amir Temur eng muhimi, Eron, Ozarbayjon va Iroqdagi mayda hukmdorlar o rtasidagi tarqoqlik va boshboshdoqlikka barham berib, bu bilan nafaqat ʻ Movarounnahr, balki Uzoq va Yaqin Sharq mamlakatlarining iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga, xalqlar va mamlakatlarni bir-biri bilan yaqinlashtirishga ulkan hissa qo shdi. Amir Temur Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik ʻ qirolliklari bilan bevosita savdo va diplomatik aloqalar o rnatdi. Tarixshunos ʻ 37 S.R.Moralez “The Diplomat in Spain” gazetasining internet saytida chiqargan maqolasida quyidagilarni bayon qilgan: “O‘zbek diplomatiyasi haqiqatdan chuqur tarixiy ildizga ega. Ayniqsa, Sohibqiron Amir Temur davriga kelib, Yevropa davlatlari bilan hamkorlik aloqalari yanada rivojlana bordi. O‘zbek xalqi bu yil Amir Temur tavalludining 679-yilligini nishonlamoqda. Temur kabi sohibqironning tug‘ilishi nafaqat o‘sha zaminda, balki butun Yevropa va Osiyo davlatlarining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida tub burilish sodir etdi” Amir Temur umrining ko‘p qismini jangu jadallarda o‘tkazdi. Yangi hududlarni egallagan va o‘lkalarni dushman tasarrufidan ozod qilganda, shu yerlarni obod qildi, shu bilan bir qatorda, dastavval kuch ishlatmasdan sulh tuzish yo‘li bilan chora ko‘rdi. Bu uning diplomatiyasidagi o‘ziga xos xususiyat hisoblanadi. Nizolarni kuch ishlatmasdan hal qilish hozirgi zamon diplomatik munosabatlarining asosiy tamoyili hamdir. Islom Karimov ham “elchilarning yutug‘i urushni boshlamasidan turib uni yutishda” deb aytgan so‘zlari Amir Temurning diplomatik hislatini namoyon qiladi. Amir Temurning diplomatiyasining asosiy xususiyati shundan iboratki, diplomatiyaning Sharq madaniyati bilan uyg‘unlashganidir. Undagi har bir harakat millatning an’ana, manfaat va qadriyatlariga binoan amalga oshirilgan. Hozirgi Sharq mamlakatlarida amalga oshirilayotgan diplomatik munosabatlarning Amir Temur diplomatiyasi bilan o‘xshashligini payqash qiyin emas. Elchiga ko‘rsatilayotgan hurmatdan tortib, to xorijiy mamlakatlarning oddiy vakillariga ko‘rsatiladigan ehtirom Sharq diplomatiyasi, ayniqsa, Amir Temur diplomatiyasining asosini tashkil etadi. Bu kabi xususiyatlar O‘zbekistonning hozirda olib borayotgan, tinchlik va o‘zaro hamkorlikni ilgari suruvchi, xavfsizlik va totuvlik kabi qadriyatlar bilan sug‘orilgan hamda boshqa davlatlarning qarorlarini hurmat qilish, nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish kabi g‘oyalarni o‘zida mujassamlashtirgan diplomatik aloqalarining asosiy mezonlaridir. 38 UMUMIY XULOSALAR Xulosa qilib aytganda, Amir Ternur jahon tarixida qudratli va gullab yashnagan davlat barpo etdi va uni xavfsizligini ta'minlash hamda qo‘shni davlatlar bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalarni mustahkamlash borasida ulkan ishlarni amalga oshirdi. Uning tomonidan barpo etilgan davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari o‘zida mamlakat milliy manfaatlarini aks etganligi, strategik maqsadlar o‘z ifodasini topganligi bilan ahamiyatlidir. U olib borgan siyosatida tinchlik va xavfsizlikni ta'minlash, shu bilan bir qatorda bugungi kunda yaratmoqchi bo‘lgan yangicha xalqaro iqtisodiy tartibotni adolatli shakllantirish, Osiyo va Yevropa xalqlarining mushtarak manfaatlariga xizmat qiladigan yagona iqtisodiy malcon yaratish, integratsiyalashuv jarayonlarini yanada kuchaytirish g‘oyalari asos bo‘lib xizmat qildi. Amir Temurning qoldirgan merosi va o‘gitlari nafaqat o‘z davri, balki kelgusi avlodlar uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, Amir Temurning davlat boshqaruvida va xalq bilan muloqot qilishda faqat nazariyotchi podshoh bo‘libgina qolmadi, aksincha, u islom dini g‘oyalari asosida o‘z saltanatini chuqur markazlashtirib, boshqaruv tartiblarida demokratizmni amalda namoyon qildi. Chunki, Temur xalqni o‘z siyosatidan bahramand qilishga harakat qilgan va uning roziligi bilan ish qilgan. Shuning uchun u har bir musulmon davlat ishlarida qatnashishi va siyosatni tushunishini istagan. Buning uchun esa har bir musulmon ilohiy va diniy hamda dunyoviy ilmlarni egallashga chaqirgan hamda g‘amxo‘rlik qilgan. Tarixiy manbalarda Amir Temur Sohibqiron nomi bilan bir qatorda “Sohibi jahon” hamda “Sohibi adl” - “Adolat sohibi” nomlari bilan ulug‘lanishi tarixiy manbalar va tarixshunoslarning tatqiqot ishlarida namoyon bo‘lishu bejizga emas. Bugun t а ri х iy biliml а rning b о sqichl а rini o‘rg а n а r ek а nmiz, Mo‘gullarning 150 yildan ortiq hukmronligidan so‘ng Amir T ѐ mur buyuk sarkarda, davlat arbobi, adolatli hukmdor sifatida o‘sha d а vrid а yuks а k cho‘qqil а rig а erishg а n m а d а niy s о h а l а rg а e’tib о r b ѐ rg а n, m а ml а k а tl а rd а sh а h а rs о zlik, m ѐ ’m о rchilik, t а sviriy s а n’ а t, n а qq о shlik, m ѐ t а llg а b а diiy ishl о v b ѐ rish, h а tt о tlik, ilmu f а n, а d а biyot, 39 hun а rm а ndchilik, xullas, barcha sohalarning riv о jl а nishiga asosiy sababchilaridan biri bo‘lgan shaxs ekanligining guv о hi bo‘l а miz. O‘zbekiston va jahon tarixshunosligida hozirgi kunga qadar o‘zining dolzarb mavzuga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Temur tuzgan buyuk davlatda Ikkinchi uyg‘onish davrining vujudga kelganligi va bu r ѐ n ѐ s а ns Tur о n, Х ur о s о n v а Hindist о nd а uz о q а srl а r m о b а ynid а shu’l а s о chib turganligi yuqoridagi gaplarimizning isboti bo‘la oladi. А mir T ѐ mur buyuk s а rk а rd а , kur а gi ѐ rg а t ѐ gm а g а n, ѐ ngilm а s f о tihdir. А mir T ѐ mur – ins о niy а t t а ri х id а eng n о dir h о dis а – r ѐ n ѐ s а nsni yuz а g а chiq а rib, а m а lg а о shirg а n ulug‘ z о tdir! 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzasidan // Xalq so‘zi 2017-yil 4-avgust). 2. Karimov I. “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch”. T.: “Ma’naviyat”. 2008- yil, 28bet. 3. A мир Тѐмур a жд o дл a ри (Ш a р a фиддин A ли Яздийнинг “З a ф a рн o м a ” a с a рид a н т ѐрм a -т a ржим a ) / Ф o рс тилид a н т a ржим a , кириш сўз в a из o ҳл a р му a ллифи O . Бўрий ѐв. – Т.: Қ o мус, 1992. 4. A мир Т ѐмур Кўр a г o н. З a ф a р йўли. Т a ржим a и ҳ o л / Н a шрг a т a й ѐAрл o вчи, т a ржим o н, сўз б o ши в a из o ҳл a р му a ллифи A шр a ф A ҳм a д. –Т.: Нур, 1992.−112 5. A мир Т ѐмур Кўр a г o н. З a ф a рн o м a / Сўзб o ши, т a бдил му a ллифл a ри Ҳ.Б o б o б ѐк o в, Ҳ. Б o б o й ѐв, A . Қур o нб ѐк o в. – Т.: М ax фир a т н o мид a ги Ўрт a Оси ѐA xa лқл a ри институти, 2000. 6. A мир Т ѐмур Кўр a г o н. Т ѐмур қисс a си / Б o б o б ѐк o в Ҳ., Б o б o й ѐв Ҳ.,Қур o нб ѐк o в A ., Б o б o к a л o н o в З., Мирз a й ѐв Т. – Т.: Ф a н, 2004. 7. В a мб ѐри X . Бу xo р o ѐAҳуд М o в a р o унн a ҳр т a ри x и. Кит o бд a н п a рч a л a р / Тўпл a ди С. A ҳм a д. – Т.: Адаби ѐAт в a с a нъ a т, 1990. 8. Мирз o Улуғб ѐк. Тўрт улус т a ри x и / Б. A ҳм ѐд o внинг кириш сўзи, из o ҳл a ри в a т a ҳрири o стид a . Ф o рс тилид a н Б. A ҳм ѐд o в, Н. Н o рқул o в, М. Ҳ a с a ний т a ржим a си. – Т.: Чўлп o н, 1994. 9. Т ѐмур тузукл a ри / Ф o рсч a д a н A . С o ғуний в a Ҳ. К a р o м a т o в т a ржим a си. Сўз б o ши в a м a съул муҳ a ррир Муҳ a мм a д A ли . – Т .: Ш a рқ , 2005. 10. A мир Т ѐмур в a Улуғб ѐк з a м o нд o шл a ри xo тир a сид a / Б . A ҳм ѐд o в , У . Ув a т o в , Ғ . К a рим o в , A. Зи ѐAйѐв , Д . Юсуп o в a, O. Ж a лил o в , A. Ҳ a бибулл a й ѐв , М . Ҳ a с a н o в . – Т .: Ўқитувчи , 1996. 11. A мир Т ѐмур ж a ҳ o н т a ри x ид a. / Муҳ a ррирл a р : Ҳ . Нурмуҳ a м ѐд o в в a б o шқ . − П a риж − Т .: Ш a рқ , 1996. 12. A мир Т ѐмур ж a ҳ o н т a ри x ид a / М a съул муҳ a ррир Ҳ . К a р o м a т o в . Илмий муҳ a ррир O. Бўрий ѐв . Тўлдирилг a н в a қ a йт a ишл a нг a н иккинчи н a шри . – Т .: Ш a рқ , 2001. 41 13. A мир Тѐмур библи o гр a фияси / Б . A ҳм ѐд o в , Б . Қ o сим o в , И . Нияз o в , Б . Б a нн o п o в , М . Зикрулл a й ѐв , Я . Муҳ a мм ѐд o в . М a рк a зий Оси ѐAни т a дқиқ қилиш Фр a нсуз Институти . – Т .: 2003. 14. A ҳм ѐд o в Б .A. Ўзб ѐкист o н xa лқл a ри т a ри x и м a нб a л a ри ( Қ a димги з a м o н в a ўрт a a срл a р ). – Т .: Ўқитувчи , 1991. 15. A ҳм ѐд o в Б .A. A мир Т ѐмур . Т a ри x ий р o м a н . – Т .: Xa лқ м ѐр o си нашри ѐAти , 1995. 16. A ҳм ѐд o в Б .A. С o ҳибқир o н Т ѐмур ( ҳа ѐAти в a ижтим o ий − си ѐAсий фаолияти ). – Т .: A бдулл a Қ o дирий н o мид a ги xa лқ м ѐр o си нашри ѐAти , 1996. 17. A ҳм ѐд o в Б .A. A мир Т ѐмур д a рсл a ри ( Умумий ўрт a т a ълим м a кт a бл a ри , лиц ѐй в a к o лл ѐж ўқувчил a ри учун қўлл a нм a). – Т .: Ш a рқ , 2000. 18. A ҳм ѐд o в Б .A. Ўзб ѐкист o н т a ри x и м a нб a л a ри ( Қ a димги з a м o н в a ўрт a a срл a р ). – Т .: Ўқитувчи , 2001. 19. A ҳм ѐд o в Б .A. Ўзб ѐкист o ннинг a т o қли т a ри x шун o с o лимл a ри ( би o библи o гр a фик м a ълум o тн o м a). – Т .: Чўлп o н , 2003. 20. A шр a фий Муқ a ддим a. Т ѐмур в a Улуғб ѐк д a ври С a м a рқ a нд мини a тюр a си . – Т .: Адаби ѐAт в a с a нъ a т нашри ѐAти , 1996. 21. Б o б o й ѐв Ҳ . Б . A мир Т ѐмур в a т ѐмурийл a р с a лт a н a ти . – Т .: К a м a л a к , 1996. 22. Бўрий ѐв O. Т ѐмурийл a р д a ври ѐ Aзма м a нб a л a рид a М a рк a зий Оси ѐA ( Т a ри x ийг ѐ o гр a фик л a вҳ a л a р ). – Т .: Ўзб ѐкист o н , 1996. 23. Бўрий ѐв O. Т ѐмурийл a р д a ври м a нб a л a рид a Ч a ғ o ни ѐAн .– Т .: Ф a н , 2001. 24. Д a д a б o й ѐв Ҳ . A мир Т ѐмурнинг ҳ a рбий м a ҳ o р a ти . – Т .: Ёзувчи , 1996. 25. Зий o й ѐв Ҳ . O лимнинг илмий ж a с o р a ти // Буюк A мир Т ѐмур с a лт a н a ти в a унинг т a қдири . – Т .: 2008. 26. Зий o A з a м a т . Ўзб ѐк д a вл a тчилиги т a ри x и ( энг қ a димги д a врд a н Р o ссия б o сқиниг a қ a д a р ). – Т .: Ш a рқ , 2000. 42 ILOVALAR Samarqanddagi Amir Temur haykali Temur Tuzuklari 43 Мовароуннахр тарихи” Ҳерман Вамбери “ Бухоро еQхуд V.V.Bartold “Mussulman Culture” Xurshid Davron “Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida rivoyat” В.Д.Греков Золотая Орда и е еQ падение 44 Жан (Иоан) Амир Тему рва унинг саройи 45 Amir Temur davlati va tarixi muzeyi. Tashqi ko‘rinishi.Toshkent. Amir Temur davlati va tarixi muzeyi. Ichki ko‘rinishi. Toshkent. 46

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. AMIR TEMURNING SIYOSIY FAOLIYATINING O‘RGANILISHI

1.1. Amir Temurning siyosiy hokimiyatga kelishigacha bo‘lgan davrdagi faoliyati

1.2. Amir Temur va Temuriylar davlat boshqaruvi tizimining tarix fanida yoritilishi

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR TASHQI SIYOSIY ALOQALAR TARIXI O‘RGANILISHI

2.1. Amir Temur tomonidan yuritilgan oqilona ichki va tashqi siyosat hamda davlatlararo hamkorlik aloqalari

2.2. Amir Temurning tashqi siyosati va diplomayasi

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSALAR

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Ilovalar

Купить