Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 50000UZS
Hajmi 2.5MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 30 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish

Sotib olish
BAKALAVRNING BITIRUV ISHI 
 
Mavzu:   Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish 
 
 
MUNDARIJA
 
        KIRISH…………………………………………………………………  5 
 
1. O„ZBEKISTONDA  ANDROID  TIZIMIDA  ISHLOVCHI,    MILLIY    
RESURSLARNI TASHKILLASHTIRUVCHI  VA  
BOSHQARUVCHI  DASTURLARNI  ISHLAB CHIQISHNING  
HOZIRGI KUNDAGI O„RNI..................................................................   8 
1.1. Android   tizimida   ishlovchi   milliy   dasturlar   ishlab   chiqishning
ahamiyati. ………………………………………..............................    8 
1.2. Android   tizimida   ishlovchi   milliy   resurslar   tahlili.   .............….…….  
12 
1.3. Masalaning   dolzarbligi     va   qo‗yilishi   …………….….....…………..  
16 
2. KOMPYUTERLAR VA ULARNING ATROF QURILMALARI ….  
18 
2.1. Hisoblash   texnikasining   rivojlanish   tarixi.   .....…………...…………..
18 
2.2. Skanerlar   va   ularning   turlari.   ….............……………………..……..  
26 
   
3. DASTURLASHTIRISH  TILINI  TANLASH  VA  QO„YILGAN     
MASALANI  DASTURIY  ISHLAB CHIQISH.........………………..  32 
 
3.1. Dasturlashtirish     tilini     tanlash.   ….……..............................………...  
32 
3.2. Dasturning funksional imkoniyatlari va foydalanuvchi uchun      
qo‗llanma . …..............................................................…………….…   42  3.3. ―Android   Scanner   dasturi   interfeysi.   ……...............................….…  ‖
43 
4. HАYOT FАOLIYАTI XАVFSIZLIGI………….…………………….  
46 
 
4.1. Kompyuter   xonalarida   ish   joyiga   qo‗yiladigan   erganomik   talablar.   ...
46 
4.2. Yong‗in   xavfsizligi.   .............................................................................
50 
4.3. Atrof   -   muhitni   muhofazalash.   ............................................................
54 
       XULOSA………………………………………………………………...  57 
       FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO„YXATI……………........  58 
       ILOVA…………………………………………………………………..  59 
 
 
 
1  
  KIRISH 
«Biz     bu    borada     mobil     aloqasi,     internet,     videotelefon     tizimi,     raqamli
televideniya,  zamonaviy  bank  xizmatlari,  lizing,  sug„urta,  audit,  injiniring  va
boshqa     zamonaviy     xizmat     turlarini     rivojlantirishga     alohida     e tibor‟
qaratmoqdamiz.  
Bugungi     kunda     yurtimiz     mobil     aloqaning     rivojlanish     ko„rsatkichi
bo„yicha  dunyoda  oldingi  o„rinda  turgan  o„nta  mamlakat  qatoriga  kiradi.  
O„zbekistonda   mobil   aloqa   xizmatidan   foydalanuvchilarning   umumiy   soni
2000   -   yilga   nisbatan   –   shunga   e tibor   beringlar   –   200   barobar   oshib,   19	
‟
milliondan ortiq abonentni tashkil etmoqda»  
O„zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti   
Islom Karimov   
O„zb е kiston R е spubkasi Vazirlar Mahkamasining   
2011-yil 21-yanvarda bo„lib o„tgan
majlisidagi ma ruzasidan.  	
‟ Fan-texnika  taraqqiyoti  qadimdan inson  va  jamiyat  
hayotida  kattadan katta o‗zgarishlarga olib kelgan. Har gal insoniyat biron-bir 
ilmiy yangilik yoki texnikaviy  kashfiyotni  qo‗lga  kiritgan  zahoti,  bu  
imkoniyatdan  turli maqsadlarda  foydalanuvchilar  paydo  bo‗lavergan.  Kimlar  
uchundir  yangi kashfiyot inson mushkulini yengil qilish vositasi sifatida xizmat 
qilgan bo‗lsa, yana kimlar uchundir u qandaydir g‗arazli maqsadlarni amalga 
oshirish quroliga aylangan.  
Bugungi     kunda     ham     zamonaviy     fan-texnika     yutuqlaridan     noto‗g‗ri
maqsadlarda   foydalanishga   bo‗lgan   urinishlar   tobora   ko‗payib   bormoqda.   Mana
shunday     texnologiyalardan     biri     —     bu     uyali     aloqadir.     Bu     vosita     bugun
hayotimizning   ajralmas   bir   qismiga   aylanib   ulgurgan.   U   masofalar   kesimida   biz
yashayotgan   kurrai-zaminni   shunchalar   kichraytirib   qo‗ydiki,   bugungi   kunda
yer     sharining     narigi     burchagi     bu     chekkasi     bilan     soniyalar     ichida     aloqa
bog‗lay  oladi.    Shu    o‗rinda    biz    qo‗l    telefonining    kundalik    ijtimoiy    foydali
tomonlari   haqida    to‗xtalib    o‗tirmaymiz,   bu   haqida     shundoq   ham    yetarlicha
ma‘lumot tarqatilgan.   Ayniqsa,   bu   uyali   aloqa   vositalari   reklamasida   deyarli
2  
  har     kuni   bearmon   targ‗ib   qilinmoqda.   Shunday     qilib,     qo‗l     telefoni,     aytish
mumkinki,     «uchinchi»     ekranga   aylanib   ulgurdi.   Agar   «katta   ekran»   deb
ataladigan   kinoteatr   ekranlarini   shartli   tarzda     «birinchi     yo‗nalishdagi     ekran»
desak,   «zangori   ekranni»,   ya‘ni   uydagi televizorlarni   «ikkinchi   yo‗nalishdagi
ekran»     deyish     mumkin.     Shu     ma‘noda,   qo‗l   telefoni   bugun   «uchinchi»
yo‗nalishdagi ekranni hosil qildi.   
«Katta  ekran»  va  «zangori  ekran»  faoliyati  huquqiy  yo‗l  bilan  tartibga
solinadi, ular orqali namoyish etiladigan ko‗rsatuvlar badiiy, axloqiy, tarbiyaviy va
estetik     jihatdan     tegishli     tarzda     nazorat     qilinadi,     davlat     tomonidan     turli
mafkuraviy tahdidlardan himoyalanadi. Shuningdek, biror mamlakatda zamonaviy
texnologiyalarning   mavjudligi   hali     unda     axborot     jamiyatining     yuzaga     kelishi
uchun  yetarli  emas.  Buning uchun  aholi  axborot  olish  borasida  keng  va  teng
imkoniyatga     ega     bo‗lishi,   jamiyatda   yuksak   axboriy   madaniyat   shakllanmog‗i
zarur.   Sirtdan     qaraganda,     Tofflerning     insoniyat     jamiyatini     uch     davrga
tasniflashiga   odamlarning   tirikchilik   tarzi   va   yashash   holati   asos   bo‗lgan,   degan
xulosaga   kelish   mumkin.   Lekin   "uch   to‗lqin"   nazariyasi   mohiyatan   teranroq
tahlil     etilsa,     davrlar     taqsimotida     insonlarning     tafakkur     tarzidagi     evrilishlar
birlamchi  o‗rin  tutgani  ayon  bo‗ladi.  Agrar  davrda  inson  asosan  o‗zlashtirma
mehnat  bilan kun ko‗rdi  -  tabiatdagi  mavjud ne‘matlardan "bor  boricha"  qabilida
foydalandi.     Sanoat     inqiloblari     bosqichida     esa     uning     tafakkur     tarzi     keskin
o‗zgardi:     qo‗l     mehnatidan     xalos     bo‗lgan     insoniyat     texnika     yordamida
bunyodkorlik     va     yaratuvchanlik     davriga     qadam     qo‗ydi.     Toffler     "uchinchi
to‗lqin" deya nomlagan axborot jamiyatida esa izlanuvchanlik, tashabbuskorlik va
yangilikka   intilish   hayot   mazmuniga   aylandi.   Agar   industrial   davrda   odamlar
uzog‗ini  yaqin, og‗irini  yengil  qilgan  texnologiya  asosiy  qadriyat  hisoblangan
bo‗lsa, axborot jamiyatida u o‗rnini bilimlarga bo‗shatib berdi.  
Tinib - tinchimagan  odamzod  pul  va  moddiy  boyliklar  hamma  narsaning
kaliti     bo‗lgan     kezlarni     boshdan     o‗tkazdi,     qurol     kuchi,     zo‗ravonlik     bilan
hokimiyat   egallangan   davrlarni   ko‗rdi.   Mana,   endi   axborot   barcha
ne‘matlardanustun     bo‗lgan     zamon     kelyabdi.     Bunday     jamiyatda     kishilar
3  
  o‗rtasidagi   munosabatlarda   axborot   omili   yetakchilik   qiladi.   "Kimki   haqiqiy
axborotga   ega   bo‗lsa,     u     dunyoga     hukmronlik     qiladi"     degan     mashhur     naql
amaliy  ahamiyat kasb  etadi.  Jamiyat  hayotining  barcha  jabhalarida  axborot  hal
qiluvchi     kuch   vazifasini   o‗taydi.   Ta‘bir   joiz   bo‗lsa,   jamiyat   axborot   bilan   nafas
oladi, axborot bilan oziqlanadi.  
    O‗zb е kistonda   axborot-kommunikatsiya   t е xnologiyalarini   rivojlantirishga   katta
e‘tibor   qaratilmoqda.   Bu   borada   chiqarilgan   qonun   va   qarorlar   misolida   ham
ko‗rish mumkin. Bunday qarorlar jumlasiga O‗zb е kiston R е spublikasi  Pr е zid е nti
I.A.Karimovning  ―Axborot-kommunikatsiya   t е xnologiyalarini  yanada   joriy  etish
va   rivojlantirish   chora-tadbirlari   to‗g‗risida gi   qarori   (2012   yil   21-mart,   PQ-‖
1730son) ni ko‗rsatish mumkin.  
Shu   bois   respublikaning   barcha   soxalarini   texnik   qayta   qurollashtirish,
zamonaviy   texnika   va   texnologiya   bilan   ta‘minlash   xamda   xalqaro   zamonaviy
talablarga   javob   beruvchi   telekommunikatsiya   va   kompyuterli   aloqa   tizimini
rivojlantirish   dolzarb   masalalardan   biri   bo‗lib   qoldi.   O‗zbekiston   xamdo‗stlik
davlatlari   orasida   birinchilardan   bo‗lib   axborotlashning   yaxlit   davlat   siyosatini
amalga oshirishga asos soldi.  
―Axborotlash haqida  gi, ―EXM uchun dastur va ma‘lumotlar bazasining	
‖
huquqiy   ximoyasi   haqidagi ,   ―Aloqalar   haqidagi   qonunlar   bilan   O‗zbekiston
‖ ‖
Respublikasini   2010   yilgacha   axborotlash,   qayta   qurushning   milliy   dasturlari   va
telekommunikasion     tarmoqni   rivojlanishining   normativ   xuquqiy   asoslari   ishlab
chiqildi  va axborot  resurslari  rivojlanishi  uchun iqtisodiy,  tashkiliy shart  -  sharoit
va kafillik ta‘minlandi.  
O‗zbekiston   uchun   mulkchilikning   xususiy   va   aralash   shakllariga   o‗tish,
energetik,   xomashyo   resurslaridan   unumli   foydalanish   davrida   kompyuter
texnologiyalaridan milliy iqtisodni boshqarishda foydalanish tobora muxim bo‗lib
bormoqda.   Davlat   boshqaruvi   va   korxona  muassalarining   informatsion   tizimlarini
kompyuterlashtirishga asosiy e‘tibor berildi. 
I BOB. O„ZBEKISTONDA   ANDROID  TIZIMIDA  ISHLOVCHI, 
4  
  MILLIY  RESURSLARNI  TASHKILLASHTIRUVCHI  VA
BOSHQARUVCHI  DASTURLARNI  ISHLAB  CHIQISHNING
HOZIRGI KUNDAGI O„RNI 
1.1.   Android tizimida ishlovchi milliy dasturlar ishlab chiqishning 
ahamiyati 
Android (yunoncha   so‗z bo‗lib,   ikki bo‗g‗ini — «erkak» va «o‗xshash»)
—   odamsifat   robot   ma‘nosini   ifoda   etadi.   Balki   mana   shuning   uchun   Android
operatsion tizimi logotipida  robot tasvirlangandir.  
Mobil operatsion tizimlar va ularning rivojlanish tarixi: 
Yaratilgan yili   Qurilma va OT nomi   Tasnifi  
1979–1992  Mobil qurilmalar  Jarayonlarni boshqarish uchun embedded 
systems tizimlardan foydalanilgan  
1993   Birinchi smartfonlar  Touchscreen, e-mail va 
PDA xususiyatlari mavjud  
1996-2002  Palm OS, Windows CE,  Touchscreen, e-mail, internet xizmatlari  ва  Nokia 
S40  PDA xususiyatlari mavjud  
2002  BlackBerry sma  Xavfsizlik protokollari 
2005  Nokia, birinchi internet   
tablet, Maemo OS  
2007 Apple IPhone, iOS   "mobile phone" va "internet communicator 
2007-2008  Android, OHA  Birinchi android smartfonlari  
2010 Windows Phone OS   
2011 MeeGo birinchi Linux mobil  Nokia ,   Intel   ва   Linux Foundation    asosida 
tizimi   Nokia N9 da sinalgan 
Android   operatsion   tizimining   yaratilishi   tarixi   2002-yillardan   boshlangan.
Mana  shu  davrda  Google  korporatsiyasi  yaratuvchilari  E.  Rubinning  dasturiy
ishlanmalari  to‗plami  bilan  qiziqib  qoladilar.  Dastlab  mobil  qurilmalar  uchun
yangi operatsion tizimni yaratish loyihasi bilan katta maxfiylik ostida  Android Inc.
kompaniyasi   shug‗ullangan,   ushbu   kompaniyani   keyinchalik   Google   sotib   oladi.
Android   —     Linux     yadrosiga     asoslangan     kommunikatorlar,     planshetli
kompyuterlar,     elektron     kitoblar,     raqamli     musiqa     uskunalari,     qo‗l     soatlari,
netbuklar     va     smartbuklar     uchun     portativ     (tarmoqli)     operatsion     tizimdir.
Keyinchalik  Google  Open  Handset  Alliance  (OHA)  alyansini  tashkil  qildi,  u
5  
  hozirda     ham     platformani     qo‗llab-quvvatlash     va     yanada     rivojlantirish     bilan
shug‗ullanadi.   Android   Google   tomonidan   ishlab   chiqilgan   kutubxona   orqali
qurilmani   boshqaruvchi   Java-ilovasini   yaratishga   imkon   beradi.   Android   Native
Development Kit Si va boshqa tillarda yozilgan ilovalarni yaratadi.   
2012-yilning     uchinchi     choragida     sotilgan     smartfonlarning     75     foizida
Android operatsion tizimi o‗rnatilgan.  
Mobil qurilmalar uchun OT larning qo„llanilish ko„rsatkichlari: 
1.1.1 - Android operatsion tiziminig ustunliklari: 
• Ba‘zi   sharhlovchilar   Android   qator   hollarda   veb-syorfing,   Google   Inc.
servislari     bilan     mosligi     kabi     va     boshqa     xususiyatlari     bilan     o‗z
raqobatchilaridan   biri   Apple   iOS   kompaniyasiga   qaraganda   o‗zini   yaxshi
namoyon  qilishini  aytadilar.  Android,  iOS  ga  nisbatan  ochiq  platforma
hisoblanadi,     bu     holat     unda     ko‗proq     funksiyalarni     amalga     oshirishga
imkon beradi;  
• iOS   va   Windows   Phone   7   dan   farqli   ravishda,   Androidda   fayllarni   qabul
qilish   va   uzatishga   ham   imkon   beruvchi   Bluetooth   oqimini   to‗la   amalga
6  
  oshirish   mavjud.   FTP-serverini,   tarmoqqa   ulanish   nuqtasi   rejimi   (PAN
xizmati)     va     Bluetooth     orqali     guruhli     birinchi     darajali     tarmoqni     (GN
xizmati) amalga oshirish mavjud;  
• Android-apparatlarida,   odatda,   USB   va   xotira   kartalarini   olmasdan   turib
boshqa  uzatish  usullari  tezlik  cheklanishlaridan  qat‘iy  nazar  kompyuter
fayllarini     tezlikda     telefonga     ko‗chirishga     imkon     beruvchi,
MicroSDkardrider  mavjud.  Bundan  tashqari,  iOS  va  Windows  Phone  7
sinxronlashtirish     dasturi     (iTunes     va     Zune),     orqali     amalga     oshirishdan
tashqari,   biror-bir   fayllarni   telefonga/telefondan   to‗g‗ridan-to‗g‗ri   uzatish
mumkin   emas,   Android   operatsion   tizimidagi   telefonlar   esa   xotira   kartasi
fayllar     tizimini     USB     mass     storage     device     («fleshka»)     kabi     uzatish
imkoniga ega;  
• А vvaldan   dasturni    «tekshirilmagan   manbalardan»   (misol    uchun,   xotira
kartasidan)     o‗rnatish     taqiqlanishiga     qaramay,     ushbu     cheklash     apparat
sozlashlarida     doimiy     vositalar     yordamida     o‗chiriladi,     bu     holat     esa
internet-ulanishlarsiz   dasturlarni   telefonlar   va   planshetlarga   o‗rnatishga
imkon   beradi   (misol   uchun,   Wi-Fi-ulanish   nuqtalariga   ega   bo‗lmagan   va
odatda     juda     qimmat     turadigan     mobil     internetga     pul     sarflashni
istamaydigan     foydalanuvchilar     uchun),     hamda     barcha     istaganlarga
Android   uchun   ilovalarni   bepul   yozish   va   o‗z   apparatida   test   sinovlaridan
o‗tkazish   imkonini   beradi,   shu   bilan   birga,   iOS   va   Windows   Phone   7   da
hatto   o‗z   dasturlarini   tarqatish   istagi   bo‗lmaganda   ham   loyihachining
qayd etish ro‗yxatini sotib olishi kerak bo‗lardi;  
• Androiddan     ARM,     MIPS,     x86     kabi     turli     apparatli     platformalarda
foydalanish mumkin;  
• Ilovalar   boshqa   muqobil   Google   play     magazinlari   mavjud,   misol   uchun
Amazon‘dan Appstore for Android, Opera Store, Yandex.Store.  
Android operatsion tizimi uchun telefonlar ishlab chiqarish: 
7  
  Hozirda   bir   qancha   kompaniyalar   Android   uchun   o‗z   telefonini   sotuvga
chiqarmoqda,    masalan     HTC     kompaniyasining     Dream,    Magic,     Droid     hamda
Motorola   kompaniyasining   Motorola   Droid   telefonlaridir.   Motorola     Droid
chiqarilganidan     so‗ng     birinchi     haftadayoq     Motorola   kompaniyasi   150000   ta
telefonni sotishga ulgurdi.  
Android   grafik   rejimi   va   animatsion   muhiti   qolgan   iPhone,   Windows
mobile  sistemalari  darajasiga  ko‗tarish  maqsadida  shu  sistemalarning  dasturiy
ta‘minotidan   Androidda   ham   yaratila   boshlandi   masalan   ― ―compass .   Siz‖
― ―compass ni   99$   lik   iPhonda   uchratmasligingiz   mumkin   lekin   buni   99$	
‖
lik   Android   telefonlariga   tekin   yuklab   olishingiz   yoki   standart   o‗rnatilgan
kompasdan foydalanishingiz mumkin.  
Android  operatsion  tizimi  uchun  yaratilgan  dasturlardagi  qo„shimcha
qulayliklar: 
Oddiy   foydalanuvchi   uchun   yana   ko‗plab   dasturiy   ta‘minotlar   yaratilgan
bo‗lib   bular    sizga    bir    qator    qulayliklar    yaratishga   xizmat    qiladi.   Masalan,
Quickpedia   –   Wikipedia   bilan   ishlash   uchun   yaratilgan.   Bunda   dastur   Wikipedia
sahifasini  sizning  telefon  ekrani  hajmiga  moslashtirib  ko‗rsatadi,  siz  ko‗rgan
maqolaning matnini xotiraga saqlab qo‗yish imkoniyati mavjud.  
Life360  –  sizga  qaysidir  butun  rayon  bo‗ylab  ma‘lumot  uzatishga  yoki
qabul   qilishga   yordam   beradi,     dastur   ko‗proq   tog‗lik   hududlarda   xatardan   ogoh
qilishda   kerak   bo‗ladi   masalan   siz   tog‗lik   hududlarni   o‗rganuvchi   tadqiqotchisiz
qishloqni     qor     bosish     xavfini     hisoblab     chiqib     buning     70%     aniqligiga
ishonchhosil    qildingiz   shunda   dastur    orqali   butun   qishloqdagi    fuqarolarning
mobil telefoniga ogohlantirish uzatishingiz mumkin.  
Locale   –   sizni   har   daqiqada   bezovta   qiladigan   telefonni   nazorat   qiluvchi
dastur  bo‗lib  telefoningizni  qaysi  hududda  qanday  rejimda  bo‗lishini  belgilab
qo‗yasiz,     natijada     GPS    orqali    nazorat    qilinayotgan   telefoningiz    belgilangan
hududga   kirganda   tebranish   rejimida   ishga   tushadigan   yoki   qo‗ng‗iroq   rejimida
ishga tushadigan bo‗ladi.  
8  
  Endilikda  Android  yana  bir  imkoniyatini  taqdim  qildi,  ya‘ni  Microsoft
Office  2007    Word,    Excel  va  PowerPointda  yaratilgan  fayllarini  o‗qish  va
ularni   telefoningizning   o‗zida   yaratishingiz   uchun   QuickOffice   dasturi   yaratildi,
siz   bu   dastur   bilan   bemalol   Word,   Excel   va   PowerPointda   yaratilgan   fayllarni
o‗qib ularga o‗zgartirishlar kiritib xotiraga saqlab qo‗yishingiz mumkin.  
1.2.   Android tizimida ishlovchi milliy resurslar tahlili 
Hozirgi   kunda   har   bir   kishi   o‗z   mobil   telefoniga   ega   va   biz   telefonlarning
rusumlari     haqida     ko‗p     eshitganmiz.         Telefonlarning     rusumlariga     qarab
tanlaymiz    va  narx  ham  shunga   bog‗liq  deb  o‗ylaymiz.    Mobil   telefonning  narxi
bir     jihatdan     unda       ishlayotgan     operatsion       sistemaga     ham   bog‗liqdir.
Telefonimizda   ishlayotgan   dasturiy   ta‘minot   nafaqat   uning   narxiga,   balki
telefonning boshqa   xususiyatlari   va qulayliklarini   ham belgilab beradi. Bugungi
kunda     mobil     tizimlar   sohasida     qo‗llanilayotgan   asosiy   dasturiy     ta‘minotlar
Symbian, Windows   Mobile,   iPhod systemasi,  Android,   Web   OS   va yana   bir
ochiq   kodli   yosh sistema    Samsung Electronics ning   yaqinda   yaratilgan   Bada
sistemasi.     Bugungi     kunda     juda   tez   ommalashayotgan,   mobil   qurilmalar   uchun
yaratilgan ochiq kodli operatsion sistema – Android tizimi.   
Android tarixi (Operatsion Sistemaning yaralishi va bosgan yo„li) 
1991-yil   Linus   Torvalds   boshlab   bergan   erkin   va   ochiq   kodli   operatsion
sistemalar     2007     yilga   kelib     telefonlarni     ham     egallay   boshladi.     Aslida     bu
qanday boshlangan   edi? 2005-yil   iyul   oyida   Google kompaniyasi   telefonlarga
dastur   ishlab     berish     bilan   shug‗ullanadigan     Android     Inc.   nomli     kichik
kompaniyani     sotib   oladi.    Ushbu     Android    Inc.   kompaniyasining   asoschilaridan
biri     Andy     Rubin     bugungi     kunda   Googlening     mobil     aloqalari   bilan
shug‗ullanuvchi     bo‗limiga   rahbarlik     qiladi.     Andy     Rubin   Biznes     haftaligi
(Business     Week)   gazetasiga     bergan     interviuvsida:   ―Egasini     yaxshi
tushunadigan  telefonlar    yaratish     uchun    katta ehtiyoj    mavjud         deb    ta`kidlab
9  
  o‗tgan     edi.   Buni     qarangki     haqiqatdan     ham   2007     yilga     kelib     Google   butun
dunyoni  hayratga  solishga muvoffaq  bo‗ladi,  ya‘ni  xuddi shu  yili  u Symbian,
Windows   mobile,   iPhone   sistemalari    bilan raqobatlasha   oladigan yangi mobil
sistemaga    asos    soldi.    Siz ― xo‗sh    nima   qipti,   telefon operatsion  sistemalari
(OS)   yana bittaga   ko‗payibtid-a deyishingiz   mumkin. Haqiqatdan ham   bittaga
ko‗paydi-yu     ammo   ulardan     butunlay     farq     qilar     edi.   Bu   farq     unig     asosida
Linux     Kernel   2.6   dan   foydalanilganida edi.   Ha   endi   Linux kompyuter   yoki
notebuklarda  telefonlarda  ham  mavjud.    
Hozirda     OHA   ga     47     ta     dasturiy     va   texnik     qismlar     bilan     ishlaydigan
kompaniyalar  a‘zo  bo‗lgan. 2008-yil  21-oktabrda programistlarni quvontiradigan
voqea  yuz  berdi,  ya‘ni  OHA   Androidni  ochiq  kodli  deb e‘lon qildi.  Android
OHA     GPLv2     va   Apache2.0     litsenziyalari     ostida   1.5   versiyasi   butun   ommaga
taqdim etildi.  Hozirda O‗zbekistonda ham Android operatsion tizimi 
foydalanuvchilari ko‗payib  boryabti,  lekin  bu  foydalanuvchilar  uchun  Android
operatsion   tizimida     ishlovchi,         o‗zbek     tilidagi     milliy     dasturlar
yetishmovchiligini   ko‗rishimiz     mumkin.     Men   bu     bitiruv     malakaviy     ishim
bajarish  davomida    bir necha o‗zbek tilida yaratilgan dasturlarni ko‗rib chiqdim. 
Ular quyidagilar:  
    ― Afandi   Latifalari   dasturi   Android   telefonlari   foydalanuvchilari   uchun‖
afandining   qiziqarli   latifalarini   taqdim   etadi.   Dastru   o‗zbek   tilida.   Unda   faqat
latifalarni o‗qish mumkin. 
 
10  
      ― 3D   Uzbekistan   flag   live   wallpaper   dasturi   Android   tizimida   ishlovchi‖
telefonlar  uchun  Ingliz  tilida  tuzilgan.  Dasturdan  faqat  telefonga  O‗zbekiston
bayrog‗ini harakatlanib turuvchi ―wallpaper  sifatida o‗rnatish mumkin. 
‖
 
― Ismlar ma nosi	
‟  dasturi Android telefonlar uchun ishlab chiqilgan. 	‖
Dasturdan faqat ismlar ma‘lum ismlar ma‘nosini bilishda foydalanish mumkin.  
 
Android   operatsion   tizimi   uchun   yaratilgan   dasturiy   qurilmalarning   oziga
xosligi  va xususiyatlari 
    Android     dasturiy     ta‘minotini   ishlab     chiqishda     Googlening   Java
biblatekalaridan,   mikroprotsessor     kodi     esa     ARM   arxitekturasida     C   dasturlash
tilida   va     uni     mashina     kodiga     o‗girishda   GCC     kompilyatoridan   foydalniladi.
Android  grafikasi  va  animatsiya uchun  ham  ochiq  kodli bo‗lgan OpenGL  ES
11  
     
    biblatekalaridan,   ma‘lumotlarni     saqlash     va   boshqarish   uchun     SQLitedan
foydalanilgan.   Sistema   MP3,   MP4, MIDI,   OGG,   MPEG-4, WAV, formatidagi
audio     va     video   fayllarni     hamda     JPEG,     PNG,     GIF,   BMP   farmatli     suratlarni
qo‗llab quvvatlaydi.    Androidning  1.5- versiyasida sizga  YouTubega videolarni
yuklash  va  ekranda animatsion  rejimda ishlash mumkin edi.  
2009-yili     15     sentabrda     taqdim   qilingan     Android     1.6     versida   Google
dasturiy     vositalari   qo‗llanilgan     bo‗lib,     tezkor     qidirish   maqsadida     ekranning
yuqorisida   ―quick  search   box   joylashtirilgan.  Yozishga  erinadiganlar uchun
esa   tovush   bilan   qidirish   texnologiyalari   qo‗llanilgan.   2010-yilning         Oktabrida
Android   2.0         ommaga     taqdim     qilindi.     Bu   versiya   Telefonning     protsessor
tezlgini   oshirish   va   telefon   protsessorining       samarali    ishlashini      ta‘minladi.
Ishlab     chiqilgan   yangi   Androidda     kontakt     listda     endi     kontakt     nomi     bilan
birgalikda     uning     rasmini   ham   qo‗yishingiz     mumkin     va     siz     bu   kontaktning
ustiga     bossangiz   alohida   qismdan     uni     joylashgan   joyini     aniqlashda,     Gmail
orqali   xat     yo‗llashda     va   qo‗ng‗iroq   qilishda     foydalanishingiz   mumkin.
Androidda Internetdan foydalanish   uchun   aynan   shu sistema   uchun   yaratilgan
WebKit   brauzeridan   foydalaniladi,     endilikda   bu   brauzer   HTML5ni   ham   qo‗llab
quvvatlaydi.  Google     sistemani     yaratishga   yaratdiyu     sistemani     asosan   o‗zining
dasturiy     vositalari     bilan     to‗ldira     boshladi.     Masalan     Google   Voice     tovush
xizmatlari  uchun, Sky  Map  yulduzlar  xaritasi, Google  qidirish  xizmati, Google
Maps xaritalari va Gmail kabilardir.   Android foydalaniladigan dasturiy ta‘minoti
Javada   yozilgan     bo‗lib,     yaratatilgan   dasturni     mashina     kodiga   o‗girish   uchun
standart     Java   Virtual     Machinedan     emas   Android     uchun     yaratilgan   Dilvak
Virtual Machinedan foydalaniladi.  
Android dasturining afzalliklari: 
• Android  operatsion   tizimida   ishlovchi   mobil   qurilmalar   Gmail,   Google
Docs,  Maps  va  boshqa  Google  kompaniyasining  xizmatlari  bilan  to‗liq
ishlay oladi.   
• Android   market   hozirgi   kunda   eng   zo‗r   dasturiy   ta‘minot   Web-saytlaridan
hisoblanadi va Android uchun juda ko‗p bepul dasturlar mavjud.  
12  
  • Android   kommunikatorlari   yordamida   xohlagan   mobil   aloqa   operatorini
tanlash imkoniyati mavjud.   
• Android   platformasi   paydo   bo‗lganiga   uncha   ko‗p   vaqt   bo‗lmagan   bo‗lsa
ham,  u  anchagina  ko‗p  imkoniyatlarni  taqdim  etadi  va  shunga  yarasha
Androidda ishlaydigan qurilmalarni narxi ham unchalik baland emas.   
• Android bu to‗liqligicha ochiq operatsion tizim hisoblanadi.  
• Android ko‗p jarayonli operatsion tizim, ya‘ni unda bir vaqtning o‗zida bir
necha dasturlar ishlash imkoniyati mavjud.   
• Android     qurilmalarini     hammasida     virtual     klaviatura     mavjud.     Ba‘zi
Android     qurilmalarida     ham     virtual,     ham     haqiqiy     klaviatura     mavjud
bo‗ladi.  
• Android     operatsion     tizimi     faqatgina     kommunikatorlarda     emas,     balki
planshet     kompyuterlar,     netbuklar     va     boshqa     gadjetlarda     ham     ishlay
oladi. 
1.3.   Masalaning dolzarbligi va qo„yilishi 
 
Yuqoridagi   ma`lumotlardan   ko‗rinib   turibtiki   Android   operatsion   tizimida
ishlab  chiqarilgan  dasturlar  XXI  asrdagi  eng  ko‗p  ishlatiladigan,  ommalashib
borayotgan     dasturlar     sarasiga     kiradi.     Demak,     O‗zbekiston     uchun     Android
tizimida  yaratilgan  milliy - zamonaviy  dasturlar  ishlab  chiqish  informatika  va
axborot     texnologiyalari     sohasidagi     barcha     dasturlovchilar     uchun     birinchi
darajali  masalalardan  hisoblanadi.  Shu  maqsadda  men  ham  Android  tizimida
ishlovchi     ilova   yaratishni   lozim   deb   topdim   va   yaratdim.   Hozirgi   davrga   kelib
texnika   va   texnologiya   juda   rivojlandi.   Katta   qo‗pol   hisoblangan   texnikalarning
o‗rnini   ancha   ixcham   va   qulay   texnikalar   egallamoqda.   Xususan,   kompyuter
skanerlari ham hamma xonadonda mavjud emas. Lekin Android tizimida ishlovchi
telefon   mavjud.   Men   ishlab   chiqqan   ilovani   telefonga   o‗rnatish   orqali   skaner
qidirish yoki sotib olish muammosini ma‘lum ma‘noda hal qilish mumkin.    
Bu bilan vaqt hamda pul ancha tejaladi.   
13  
  Masalaning qo„yilishi.   ―Android Scanner  mobil ilovasini Android tizimi‖
JAVA dasturlash tili yordamida ishlab chiqish.  
Dasturni yaratish   bir necha qismni o‗z ichiga oladi va quyidagi vazifalarni
bajarishim kerak: 
1. Dasturni strukturasini tuzib chiqish. 
2. Android tizimida textlarni o‗qib beruvchi texnologiyalar. 
3. Dastur uchun intefeysini yaratish. 
4. Androidning yangi texnologiyalaridan dasturda unumli  foydalanish. 
5. Dasturdan turib e-mail ijtimoiy tarmog‗iga ulanish. 
6. Dasturdan foydalana olish. 
Dastur quyidagi funksiyalarni bajarishi kerak. 
1. ―Android Scanner   rasm ko‗rinishidagi fayllardagi text larni taniy olishi. 	
‖
2. Telefonning kamerasi yordamida suratga olish imkonini berishi. 
3. Suratga olingan rasmni kerakli  qismini kesib olishi. 
4. Ma‘lumotlarni elektron shaklga o‗tkazishi.  
 
 
 
 
II BOB. KOMPYUTERLAR VA ULARNING ATROF QURILMALARI 
 
2.1 . Hisoblash texnikasining rivojlanish tarixi 
Zamonaviy   hisoblash   mashinalari   yoki   kompyuterlarning   asosiy   qismlari
elektron   qurilmalardan   tashkil   topgan.   Shuning   uchun   ular   elektron   hisoblash
mashinalari yoki EHM deb yuritiladi.   Axborotni tasvirlash usuliga qarab hisoblash
mashinalari 3 turkumga bo‗linadi: 
• analog     (uzluksiz)   hisoblash   mashinalari.   Ularda   axborot   uzluksiz
o‗zgaruvchi   bo‗lib,   biror   fizik   kattalik   (masalan,   tok   kuchi)   bilan
ifodalanadi; 
• raqamli   hisoblash   mashinalari.   .   Ularda   axborot   diskret   qiymatli
o‗zgaruvchi(son)lar bilan ifodalanadi.  Masalan, elektr impulslari. 
14  
  • gibrid hisoblash mashinalari. Ularda axborotni tasvirlashning yuqoridagi har
ikki usulidan foydalaniladi. 
Hisoblash   qurilmalari   tarixi   bir   necha   asrni   o‗z   ichiga   oladi.   Quyida   bu
tarixning eng salmoqli voqealari va uning ishtirokchilari haqida so‗z yuritiladi.  
1614 yil.  Shotlandiyalik Jon Neper logarifmni ixtiro qildi. Ko‗p o‗tmay R. 
Bissakar  logarifmik lineyka  yaratdi. 
 
 
1642 yil.   Fransuz   olimi   Blez  Paskal   mexanik  qurilma   –  arifmetik mashina
yasashga   kirishdi.   Bu   qurilma   oddiy   arifmetik   amallarni   bajarar   va   sonlarni
―eslab  qolardi. ‖
1804   yil.   Fransuz   muxandisi   Jakkar   avtomatik   to‗quv   dastgohlarini
boshqarish maqsadida  perfokarta  ixtiro qildi. 
1834   yil.   Angliyalik   olim   Charlz   Bebbidj     ma‘lumotlarni   kiritish   va
chiqarish,   sonlarni   eslab   qoluvchi,   arifmetik   amallarni   bajara   oladigan   va
mashinaning   ishlashini   boshqaradigan   qurilmalarni   o‗z   ichiga   olgan   ― analitik ‖
mashina loyihasini yaratdi. Loyiha amalga oshirilmay qoldi. 
1876   yil .   Angliyalik   muxandis   Aleksandr   Bell   hozirgi   vaqtda   juda
ommalshib ketgan  telefonni  ixtiro qildi. 
 
1890   yil.   Amerikalik   muxandis   German   Hollerit   tomonidan   perfokartaga
kiritilgan   ma‘lumotlarni   elektr   toki   yordamida   ―o‗qiy   oladigan  	
‖ statistik
15  
  tabulyator  yaratildi. O‗sha paytda tabulyator yordamida AQSh aholisini ro‗yxatga
olish ma‘lumotlarini qayta ishlashda ishlatildi. 
1892   yil .   Amerikalik   muxandis   U.   Berrouz   birinchi   tijorat   summatorini
ishlab chiqardi. 
1901   yil .   Italiyalik   fizik   Gulelmo   Markoni   Yevropa   va   Amerika   orasida
radioaloqa  o‗rnatdi. 
1904-1906 yillar . Elektron  diod va triod  ishlab chiqildi. 
 
 
1936 yil . Alan Tyuring va E. Post bir-birlaridan xabardor bo‗lmagan holda
abstrakt   elektron   hisoblash   mashinasi   konsepsiyasini   ilgari   surdilar.   Ular
algoritmlash   imkoni   bo‗lgan   ixtiyoriy   masalani   avtomatlar   yordamida   yechish
mumkinligini isbotlab berdilar. 
1938   yil .   Nemis   muxandisi   Konrad   Suze   birinchi   mexanik   kompyuterni
yasadi. 
1938 yil .   Amerikalik   matematik   va   muxandis   Klod   Shennon     matematik
mantiq   asoslarini   releli-tutashuv   o„tkazish   sxemalari   analizi   va   sinteziga   tatbiq
mumkinligini ko‗rsatib berdi. 
1939 yil .   Bolgar   millatiga   mansub   amerikalik   Jon   Atanosoff   ikkilik
elementlariga asoslangan  hisoblash mashinasi  tajriba nusxasini yasadi. 
1941   yil .   Konrad   Suze   elektromexanik   elementlarga   asoslangan   birinchi
universal  kompyuterni   ixtiro qildi. U ikkilik hamda qo‗zg‗aluvchi  vergulli sonlar
asosida ishlar edi. 
16  
   
 
1944 yil.   Amerikalik   matematik   Govard   Ayken   rahbarligida   dastur
yordamida boshqariladigan avtomatik hisoblash mashinasi – ―Mark – 1‖     bunyod
etildi.   U   elektro-mexanik   relelar   asosida   qurilgan   bo‗lib,   ma‘lumotlarni   qayta
ishlash dasturi perfolenta orqali kiritilar edi. 
1945 yil.   Jon   fon   Neyman   ―Edvak   mashinasi   haqidagi   dastlabki	
‖
hisobotida   zamonaviy   kompyuterlarning   asosiy   tashkil   etuvchilari   va   ishlash
prinsiplarini tavsiflab berdi  
 
1946 yil.   Amerikalik   J.   Ekkert   va   J.   Mouchli   ―Ehiak   (	
‖ Electronic
Numerical   Integrator   and   Computer )   nomli   birinch   elektron   raqamli   kompyuter
yasadilar. 
Unga 20 ming elektron lampa va 1,5 mingta rele ishlatildi. U ―Mark – 1  dan ming	
‖
barobar tezroq ishlab, sekundiga 300 ta ko‗paytirish va 5000 ta qo‗shish amallarini
bajarar edi. 
17  
     
1948 yil.  Amerikaning Bell Laboratories   firmasida fiziklar – Uilyam Shokli,
Uolter   Bratteyn   va     Jon   Bardin   tranzistor   yaratishdi.   Buning   uchun   ular   Nobel
mukofotiga sazovor bo‗lishdi. 
1949 yil.  Angliyada Moris Uilks rahbarligida xotirasida dastur saqlanadigan
birinchi  EDSAC  kompyuteri yasaldi. 
1957   yil.   Amerikaning   NCR   firmasi   tomonidan   birinchi   tranzistorli
kompyuter yaratildi.   
1951 yil.  Kiyev shahrida Yevropa qit‘asida birinchi 600 ta elektron lampaga
ega kompyuter – MESM  yaratildi.  Uni  S.A.Lebedyev   loyixalashtirdi. 
1951-1955  yillar.  Rossiya  olimlari  S .A.Lebedyev,  M.V.Keldish, 
M.A.Lavrentyev,   I.S.Bruk,   M.A.Kartsev,   B.I.Rameyev,   V.S.Antonov,
A.N.Nevskiy,   B.I.Burkov   va   ular   rahbarlik   qilgan   jamoaning   samarali   faoliyati
tufayli Sovet Ittifoqi hisoblash texnikasi sohasida yetakchi davlatlar qatoriga chiqib
oldi.   Bu   qisqa   vaqtda   muhim   ilmiy-texnik   masalalarni   hal   qilish,   yadro
energiyasini o‗zlashtirish va koinotni tadqiq qilish imkoniyatini yaratdi.  
1952   yil.   S.A.Lebedyev   rahbarligida   Moskvada   BESM-1   ( бол ‘
шая
электронная   счетная   ма1на   – katta elektron hisoblash mashinasi) yasaldi. O‗z
davrida BESM-1 Yevropada eng samarador hisoblash mashinasi edi. 
1955-1959  yillar.  Rossiya  olimlari A.A.Lyapunov,  S.S.Kaminin, 
E.Z.Lyubimskiy,  A.P.Yershov,   L.N.Korolyov,   V.M.Kurochkin,   M.P.ShuraBura
va   boshqalar   “dastutlovchi   dasturlar”   –   xozirgi   translyatorlarning   ajdodini
yaratishdi.   V.V.Martinyuk   belgili   kodlash   tizimi   –   dasturlarni   tuzish   va   tahrir
qilishni tezlashtiruvchi vosita yaratdi. 
18  
   
1955-1959 yillar.  Dasturlash nazariyasi (A.A.Lyapunov, Yu.I.Yanov, 
A.A.Markov, L.A.Kalujin) va   sonli yechish usullari nazariyasiga (V.M.Glushkov,
A.A.Samarskiy,   A.N.Tixonov)   asos   solindi.   Fikrlash   mexanizmi   va   genetik
jarayonlar sxemasi, tibbiy kasalliklarni tashxis qilish algoritmlari modellashtirildi 
(A.A.Lyapunov,  B.V.Gnedenko,  N.M.Amosov,  A.G.Ivaxnenko, 
V.A.Kovalevskiy   va boshqalar). 
1958 yil.   Jek   Kilbi   (Texas   Instruments   firmasi)   birinchi   integral   sxemani
yaratdi. 
 
 
1959 yil.   S.A.Lebedev   rahbarligida sekundiga 10 ming amal bajara oluvchi
BESM-2   hisoblash mashinasi yaratildi. Kosmik raketalar va Yerning birinchi suniy
yo‗ldoshlarini   uchirish   bilan   bog‗liq   hisoblash   ishlari   aynan   shu   mashinada
amalga oshirildi. 
 
1959   yil.     M-20   hisoblash   mashinasi   yaratildi   (bosh   konstruktor
S.A.Lebedyev). U o‗z davrining eng tezkor mashinalaridan biri edi (sekundiga 20
ming  amal).  Bu   mashinada   o‗sha   davr   fan  va   texnikasining   eng   ilg‗or   sohalarini
19  
  rivojlantirish bilan bog‗liq ko‗pgina nazariy va amaliy masalalar hal qilindi. M-20
asosida   o‗sha   davr   uchun   eng   tezkor,   ko‗pprotsessorli   EHM   –   M-40   yaratildi
(sekundiga   40   ming   amal).   M-20   lar   o‗rnini   BESM-4   va   M-220   (sekundiga   200
ming amal) EHM lari egalladi. 
1959   yil.   Algol   dasturlash   tili   yaratildi.   U   uzoq   vaqt   dasturlash   tillari
sohasida standart bo‗lib qoldi. 
1961   yil.   IBM   Deutschland   firmasi   kompyuterni   modem   orqali   telefon
tarmog„iga ulashni   amalga oshirdi. 
1964 yil.  IBM/360 – uchinchi avlod EHM larini ishlab chiqarish boshlandi. 
 
1967 yil.   S.A.Lebedyev   rahbarligida   sekundiga   bir   million   amal   bajara   oladigan,
dunyodagi   eng   tezkor   EHM   –   BESM - 6   ning   ommaviy   ishlab   chiqarilishi   tashkil
etildi.  Uning ketidan  “ Elbrus ”  –  sekundiga 10 million amal bajara oladigan, yangi
turdagi EHM ishlab chiqarildi. 
1968 yil.   Intel   firmasi   tashkil   etildi.   Xozirda   u   mikroprotsessorlar   hamda
kompyuterning   boshqa   integral   sxemalarini   ishlab   chiqarish   sohasida   dunyoda
yetakchi o‗rin tutadi. 
1973 yil.  Ken Tompson va Denis Ritchi  UNIX   operatsion sistemasini ishlab
chiqishdi. 
1973 yil.  IBM (International Business Machines Corporation) firmasi 
―vinchester  turidagi ‖ birinchi qattiq disk  ishlab chiqardi. 
1974 yil.  Intel firmasi 4500 ta tranzistordan iborat  8080 – birinchi universal
sakkiz razryadli mikroprotsessor   ishlab chiqardi. 
20  
   
1974 yil.   AQSh   xarbiy   xavo   kuchlari   yosh   ofitseri,   muxandiselektonchi
Edvard Roberts   8080 mikroprotsessori asosida   Altair   mikrokompyuterini  yasadi.
Altair   tijoratda   katta   muvaffaqiyatga   erishdi.   Uni   pochta   orqali   xarid   qilib
xonadonlarda ishlatishdi. 
 
1975 yil.   Yosh   dasturchi   Pol   Allen   va   Garvard   universiteti   talabasi   Bill
Geyts   Altair   mikrokompyuterida   Beysik   dasturlash   tilini   ishga   tushurishdi.
Keyinchalik   ular   Microsoft   ( Maykrosoft )   firmasiga   asos   solishdi.   Hozirda   u
dasturiy ta‘minot ishlab chiqaruvchi eng yirik firma hisoblanadi. 
1975 yil.  IBM firmasi  lazerli printerlarni sotuvga chiqardi.  
1976 yil.   Talabalar Stefan Voznyak   va Stiven Jobs     garajda    Apple 1
kompyuterini yasab, Apple   korporatsiyasiga asos solishdi. 
1979 yil.  Intel   firmasi  8088 mikroprotsessorini  ishlab chiqdi. 
1980 yil.   Yaponiyaning  Sharp,  Sanyo,  Panasonic,  Casio     kompa-niyalari
va   amerikaning   Tandy   firmasi   katta   kompyuterlarning   barcha   asosiy
xususiyatlarini   o‗zida   mujassam   qilgan   birinchi   cho„ntak   kompyuterini     sotuvga
chiqardi. 
1981 yil.   IBM   firmasi   8088   mikroprotsessori   asosida   tashkil   qilingan   IBM
PC   nomli birinchi   shaxsiy kompyuterini   ishlab chiqdi. 
1982 yil.  Intel   firmasi  80286 mikroprotsessorini  ishlab chiqdi. 
 
21  
   
  1983 yil.   Apple   Computers   korporatsiyasi   ―sichqoncha   bilan‖
boshqariladigan   birinchi   ofis   kompyuteri   –   “Lisa”   shaxsiy   kompyuterini   ishlab
chiqdi. 
 
1983   yil.   Egiluvchan   magnit   disklari   axborot   tashuvchi   standart   vosita
sifatida keng ko‗llanila boshlandi. 
1983 yil.   Anders   Xeylsberg   ishlab   chiqqan   Turbo   Pascal   kompilyatori
Borland   firmasi tomonidan sotuvga chqarildi. 
1984 yil .     Sistema   bloki   displey   va   klaviatura   bilan   birlashtirilgan   birinchi
Laptop   (tizzaga qo‗yishga mo‗ljallangan)   tipidagi kompyuter ishlab chiqildi. 
 
1984   yil .   Sony   va   Phillips   firmalari   CD-ROM   kompakt   disklariga   axborot
yosish standartini ishlab chiqdilar. 
1984 yil .   Apple   Compyuter   korporatsiyasi   operatsion   sistemasi   va   yuqori
saviyadagi grafik imkoniyatlari bilan foydalanuvchilar tomonidan tanilgan 
Macintosh   kompyuterlari   oilasiga   mansub   bo‗lgan   birinchi   Macintosh
kompyuterini   ishlab   chiqdi.   Bu   kompyuterlar   MS-DOS   operatsion   sistemali   IBM
shaxsiy   kompyuterlaridan   anchagina   ustun   edi   va   shuning   uchun   juda   ko‗p
millionli, ayniqsa nashriyot va ta‘lim tizimida, muxlislariga ega bo‗ldi 
22  
  1985 yil .   Intel   firmasi   80386   mikroprotsessorini     ishlab   chiqdi.   1989   yil.
Amerikaning   Poquet   Computers   Corporation     firmasi     Subnotebook   sinfiga
mansub    Pocket   PC kompyuterini ishlab chiqdi. 
1993 yil . Intel firmasi  Pentium  mikroprotsessorini ishlab chiqardi. 
Superkompyuterlar   –   sekundiga   kamida   100   megaflop                          (1  megaflop  -
sekundiga     million     amal   bajarish)   amal   bajaruvchi   kuchli   kompyuterlardir.   Ular
o‗tatezkor deb ataladi. Bu kompyuterlar umumiy xotira va tashqi qurilmali bo‗lib,
ko‗pprotsessorli yoki ko‗pmashinali komplekslar sifatida tashkil etiladi. 
Asosiy portativ (qo‗l) kompyuterlar quyidagilar :  
Laptop   (tizza   kompyuteri:   lap   –   tizza,   top   –   ustiga).   Tezligi   va   xotirasi
jihatidan shaxsiy kompyuterlardan qolishmaydi.  
Notebook   (bloknot   yoki   yozuv   daftarchasi).   Og‗irligi   3   –4   kg   atrofida   va
kattaligi   katta   xajmdagi   kitob   o‗lchamida   bo‗ladi.   Ularga   modem,   CD-ROM   va
boshqa qo‗shimcha qurilmalar o‗rnatilish imkoniyati bor.  
 
Palmtop   ( palm   –   kaft)     -     eng   kichik   zamonaviy   shaxsiy   kompyuterlardir.
Ular   kaftga   bemalol   sig‗adi.   Ularda   magnit   disklar   o‗rnini   mustaqil   manbaali
elektron   xotiralar   egallagan.   Ularda   oddiy   kompyuterlar   bilan   axborot   almashish
aloqa   tarmoqlari   orqali   amalga   oshiriladi.   Agar   Palmtopni   doimiy   xotirasini
maxsus dasturlar paketi bilan to‗ldirilsa, raqamli shaxsiy yordamchiga   ( Personal
Digital Assistant ) aylanadi. 
2.2. Skanerlar va ularning turlari 
Skaner   kompyuterning   pereferiya   (qo‗shimcha)   qurilmalaridan   biri
bo‗lib,   matnli   yoki   grafik   axborotni   (soddaroq   aytganda,   qog‗ozdagi
yozuvlar   yoki   surat,   chizmalarni)   o‗qish,   qayta   ishlash   va   raqamli   formatga
23  
    o‗girish   uchun   qo‗llaniladi.   Bunday   axborotni   qayta   ishlash   (yoki   uzatish)
jarayoni 
«skanerlash» deb ataladi. 
Skanerlar turlari 
Fotoplyonkalar   skanerining   o‗ziga   xos   xususiyati   –   u   shaffof   bo‗lmagan
tasvirni   skanerlamaydi.   Ya‘ni,   u   faqat   negativ   bilan   ishlashga   mo‗ljallangan.
Bunday   skanerlarning   optik   yorqinligi   tasvirning   aniq   chiqishi   uchun   nihoyatda
muhim,   zamonaviy   modellarda   yorqinlik   4000   piksel   va   undan   yuqori   bo‗ladi.
Zamonaviy   skanerlar   barcha   turdagi   fotoplyonkalar   bilan   ishlay   oladi,   ular
yordamida plyonkadagi tirnalishlar, chang va boshqa izlarni yo‗qotish mumkin. 
 
 
Lazerli   skanerlardan   do‗konlarda   shtrix-kodlarni   o‗qishda,   omborxonalar,
ishxonalarda belgilangan hududni monitoring qilishda foydalanadilar. Shuningdek,
ular   turli   turniketlarda,   transport   vositalarida   –   to‗qnashuvdan   ogohlantiruvchi
signal   sifatida   ishlatiladi.   Lazerli   skaner   qurilish   va   me‘morchilikda,   sanoat
korxonalarida,   tog‗-kon   ishlarida,   binolarni   qo‗riqlashda   ham   juda   qo‗l   keladi.
Lazerli   skaner   tufayli   istalgan   detaldan   chizmasiz   nusxa   ko‗chirish   va   modelini
yasash   mumkin   bo‗ldi.   Bunday   skanerlash   predmetlarning   3D   modelini   yaratish
imkonini beradi, bu esa undan asosan mutaxassislar foydalanishlarini bildiradi.  
 
24  
   
Qo„l   skanerlari .   Bu   tur   qurilma   kichik   hajmdagi   matnlar   bilan   ishlashda
qo‗l keladi. Skanerlash qurilmani tasvir yoki matn ustidan yurgishi orqali amalga
oshiriladi.   Bugungi   kunda   qo‗l   skanerlarning   ko‗plab   toifalari   bor   –   avtomobil
uchun   devays   (diagnostika   qilish,   datchiklar   ko‗rsatkichlarini   ko‗rish   va   xatolar
kodlarini  o‗qish uchun qo‗llaniladi);  matnli  qo‗l  skanerlari  (ularga matnni  tanish
tizimi   o‗rnatilgan   bo‗lib,   rasm   holida   skaner   qilingan   faylni   yana   matn   holiga
tezda qaytaradi). 
 
Shtrix-kod   skaneri .   POS-terminal   va   kassa   apparati   bilan   ishlashda
qo‗llaniladi.   Skaner-yon   daftarcha   kompyuterga   ulanmagan   holda   skanerlaydi   va
500   sahifagacha   bo‗lgan   hajmdagi   matnni   xotirasida   saqlaydi.   Skaner-tarjimon
skanerlangan so‗z yoki iboraning tarjimasini  beribgina qolmay, u qanday talaffuz
qilinishini ham ko‗rsatib beradi. 
25  
   
   
    Keng   formatli   skanerlar.   Bu   qurilma   quruvchilar,   me‘morlar   va   konstruktorlar
uchun nihoyatda zarurdir. Ular enli, katta o‗lchamdagi chizmalarni ham skanerlash
va   ular   ustida   ishlash   imkonini   beradi.   Plotter   kengformatli   skanerlarning   bir   turi
bo‗lib,   skanerlangan   suratni   qog‗oz,   kalka   yoki   matoga   chiqarishda   ishlatiladi.
Mimaki, NR plotterlari rulonlarga ham  nusxa ko‗chira oladi  va tasvirning yuqori
sifatda bo‗lishini  ta‘minlaydi.   Bunday skanerlar sizni  haqiqiy fotostudiya egasiga
aylantiradi. 
 
    Professional skaner.   Skanerlar ichida eng tezkori. Odatda tezlik birinchi o‗ringa
qo‗yiladigan ofislarda,  ta‘lim   muassasalarida,   ilmiy  markazlar, turli   korxonalarda
uchraydi.   Uni   yana   oqimli,   tezkor   skaner   deb   ham   ataydilar.   Bu   qurilmaning
afzalliklari:   hujjatlarni   oqim   tarzida   ketma-ket   skanerlash   (skanerlanadigan
hujjatlar   avtomatik   ravishda   uzatib   turilishi   evaziga),   A3   formatdagi   va   katta
hajmdagi   (500   varaqqacha)   hujjatlarni   qayta   ishlash,   avtomatik   taqsimlash   va
masshtablash.  Professional skaner bir daqiqada 400 sahifani skanerlay oladi.  
26  
   
    Planetar   (kitob)   skaner.   Tasvirlar,   kitoblarni   ularga   teginmasdan   skanerlashda
ishlatiladi, bu usul qadimiy, qo‗lyozma kitoblardan nusxa olishda juda qo‗l keladi.
Elektron   kutubxona   yaratish   niyati   borlar   aynan   ana   shunday   qurilma   olishlari
kerak   bo‗ladi.   Skanerlash   kitob   varaqlashga   o‗xshaydi.   Ushbu   turdagi   devayslar
skanerlangan   nusxadan   dog‗larni,   kirlangan   fonni,   chet   yozuvlarni   ketkazish
imkonini   beradi.   E‘tibor   bergan   bo‗lsangiz,   kitob   yoki   jurnallarni   skanerlaganda
ularning   o‗rtasi   yuqoriga   ko‗tarilib   qoladi,   natijada   o‗sha   yer   qorayib   chiqadi.
Planetar skanerda V shaklidagi oyna mavjud bo‗lib, uning yordamida kitobni 120
gradusga zararsiz ochish mumkin bo‗ladi. 
 
Tarmoq   skaneri.   U   ham   planshet   turidagi,   ham   oqimli   skaner   bo‗lishi
mumkin, shuning  uchun  alohida ajratib tanishtirmoqdamiz.  Uni  tegishli  tarmoqqa
ulangan   barcha   foydalanuvchilar   ishlatishlari   mumkin.   Asosiy   funksiyalari:
skanerlash,   tegishli   elektron   manizllarga   skanerlangan   hujjatni   yuborish.
27  
  Skanerlangan fayl tarmoqqa ulangan kompyuterlarga bir lahzada yetkazib beriladi.
Bu   esa   xodimlar,   sheriklar,   mijozlarni   juda   qisqa   muddatda   xabardor   qilish
imkonini beradi. Skanerlangan faylni faksdan yuborish imkoni ham mavjud. 
Planshet-skaner.   Bu   ko‗pchiligimiz   ofislarda   ko‗rganimiz   skaner   bo‗lib,
kitoblarni   (muqovasi   zararlanadi),   hujjatlarni   (kitobcha   holiga   keltirilgan   bo‗lsa,
har   bir   sahifaisni   ochib   turishga   to‗g‗ri   keladi),   plyonkalarni   (agar   fotoplyonka
moduli o‗rnatilgan bo‗lsa) skanerlash uchun ishlatiladi. A4 gacha bo‗lgan istalgan
formatdagi   sahifalarni   skanerlaydi.   Narxi   xususiyatlari   va   ishlab   chiqaruvchi
firmasiga   qarab   turlicha   bo‗ladi.   Bu   toifaga   pasportlar   uchun   skaner   ham   kiradi,
unda pasportlardan tashqari, guvohnomalar, tashrif qog‗ozlari, cheklar va boshqa,
A 5 va A 6 formatdagi hujjatlarni skanerlash mumkin. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
III BOB. DASTURLASHTIRISH  TILINI  TANLASH  VA  
QO„YILGAN  MASALANI  DASTURIY  ISHLAB CHIQISH 
 
1.1.   Dasturlashtirish  tilini  tanlash 
 
28  
  Hozirgi     kunda     Android     bozori     ancha     rivojlanib     bormoqda.     Har
oyda   Android     bozoriga     chiqayotgan     dasturlar     soni     ikki     barobar
ko‗payishi,  hamda juda ko‗p Android uyali aloqa vositalari va planshetlarini
ishlab   chiqilishi  yaqin  orada   bu  rivojlanishni   to‗xtab  qolishidan   emas,   balki
aksidan   darak   beradi.   Bu   rivojlanishlar   orasida   kompyuter   texnologiyalariga
qiziquvchan, yohud sohasi   shunga   yaqin   bo‗lgan   har   bir   foydalanuvchi
o‗zining     mobil     aloqa  vositasiga     dastur    yozishga     qiziqib    ko‗rsa     kerak.
Android     dasturlari     Java   dasturlash     tili     yordamida     yozilib,         dasturlash
olamiga  endi  qadam qo‗yayotganlar uchun nisbatan oson tildir.   
      Android     dasturlari     boshqa     mobil     aloqa     vositalari     uchun     yozilgan
dasturlar     singari     kompyuterda     yozilib,     kompilyatsiya     qilinadi     va
tekshirish uchun   mobil   aloqa   vositasi   (u   hoh   sizning   telefoningiz   yoki
planshetingiz  bo‗lsin)     ga    yuklanadi.    Agar    sizda    telefon     ham,    planshet
ham  bo‗lmasa,  unda komp‘yuterni  o‗zida  Android  qurilmani  emulyatsiya
qilib,  usha  emulyator yordamida tekshirishingiz mumkin.  
Android  dasturlari  Java  dasturiy  tizimida  tuziladi.    Android  uchun
Windows,   MacOS,   Linux   operatsion   tizimlarida   dastur   tuzish   mumkin.
Dasturlash  muhiti  sifatida  Eclipse  dasturidan  foydalanish  tavsiya  etiladi.
Android     operatsion     tizimiga     dastur     tuzish     uchun     kerakli     vositalarni
keltirib o‗tamiz.  
  Bular:   
1. JRE (Java Runtime Environment);  
2. JDK (Java Development Kit);  
3. IntelliJ IDEA dasturlash muhiti;  
4. Android SDK (Android Software Development Kit);  
5. ADT (Android Development Tools).  
29  
  JRE.    Java  tilida  yoziladigan  dasturlarni  yoqish  va  ishlatish  uchun
kompyuterlarda     JRE(Java     Runtime     Environment),     ya‘ni     Java     ishlash
muhitini o‗rnatish kerak.  
JDK .    Java  tilida  dasturlar  tuzish  uchun  JDK  (Java  Development 
Kit)  ya`ni  Java  dasturlash  jamlamasini  o‗rnatish  lozim.  JDKning  ichida
Java   kompillyatori,     Java     bibliotekalari,     har     xil     utilitalar,     misollar     va
dokumentasiyasi     bo‗ladi.     Lekin     JDKni     ichiga     Java     dasturlash     muhiti
kirmaydi.   
IntelliJ IDEA .  Javada  dastur tuzish uchun  IntelliJ IDEA  ni ishlatamiz.   
Android  SDK .  Androidda  dastur  tuzish  uchun  android  SDK  dastur
tuzish   jamlanmasi     kerak     bo‗ladi.     Android     SDK     ning     ichida     Android
qurilmasining  emulyatori  ham  mavjud.  Shuning  uchun  Androidda dastur
tuzmoqchi     bo‗lsak,     bizda     haqiqiy     kommutator     bo‗lishi     shart   emas,
dasturni bemalol virtual qurilmada sinab ko‗rish mumkin. 
Android   tizimida   ishlovchi   dastur   yaratishimiz.   Bizning   dastur   Java
dasturlash tili yordamida va Intellij IDEA redaktorida yoziladi.  IntelliJ IDEA 
14.0.1  redaktorini ishga tushiramiz: 
 
 
3.1.1-rasm. Intellij IDEA 14.0.1 dasturini ishga tushirish. 
Yangi   proyekt   yaratishning   turlarini   ushbu   muloqot   oynasida   ko‗rishimiz
mumkin. Biz Android ilova yaratmoqchimiz, shuning uchun ―Android  bo‗limini‖
tanlaymiz:  
30  
   
3.1.2-rasm. Intellij IDEA 14.0.1 da yangi proyektni qanday yaratish
mumkinligi oynasi. 
Next tumasini bosganimizdan so‗ng keyingi muloqot oynasi ochiladi. Unda
yaratayotgan   dasturimiz   qanday   nomda   bo‗lishi   kerakligi   hamda   Activity   nomi
ko‗rsatiladi.  
31  
   
3.1.3-rasm. Intellij IDEA 14.0.1 da yangi ilovaning xususiyatlarini belgilash
oynasi. 
 
Keyin   muloqot   oynasi   so‗ngisi   hisoblanadi.   Unda   biz   proyektning
xususiyatlarini belgilashimiz kerak bo‗ladi.  Bular: 
• Proyektning nomi( AndroidScanner ) 
• Proyekt kompyuterimizning qayerida turishi kerakligi  
• SDK ni ko‗rsatish 
• Ilova ko‗rish uchun device tanlash oynasi halatini belgilash 
 
32  
   
 
3.1.4-rasm. Intellij IDEA 14.0.1 da yangi proyektning xususiyatlarini
belgilash oynasi. 
― Finish  tugmasi bosganimizdan so‗ng  ‖ IDEA 14.0.1   proyektimizning
ishchi maydonini ochib beradi.  Unda quyidagi bo‗limlar mavjud: 
• res/drawable/   -   tasvirlar   (rasm)   uchun   (png,   jpeg   va   boshqalar);    
res/layout/ - XML-fayl razmetkalari uchun (ilovalar oynasi grafik 
elementlarini  boshqarish);  
• res/values/   -   satrli   resurslar   va   massivlar   uchun;       src   –   asosiy
funksiyalar yoziluvchi papka; 
33  
   
3.1.5-rasm. Intellij IDEA 14.0.1 da ishchi maydon oynasi. 
 
AndroidManifest   –   strukturalashgan   XML-fayl   bo‗lib,   u   ilova
konfiguratsiyasini belgilaydi. Ilova komponentlarini e‘lon qiladi. 
Android ilovalari komponentlari 4 turga bo‗linadi.  Ular quyidagilar:  
1. Activity – faoliyat;  
2. Service – xizmat;  
3. Broadcast Reciever – keng hajmda ma‘lum 
4. Content Provider – Kontent provayder. 
Activity   –   ilovalar   uchun   foydalanuvchi   visual   interfeysi   –   oynani
o‗zida   aks   ettiradi.   Oyna   mobil   qurilmani   to‗liq   egallaydi,   biroq   o‗lchamni
o‗zgartirish   mumkin.   Barcha   jarayonlar   Activity   klassining   ostklass   sifatida
o‗zlashtiriladi. Ilovalar esa o‗zida bir qancha jarayonlarni saqlaydi.  
Android   da   XML   –   lug‗atdan   foydalangan   holda   foydalanuvchi
interfeysi hamda ekran elementlarini loyihalash mumkin.   Bunda ham HTML
Web-sahifa yaratish usullari qo‗llaniladi.  Har  bir  XML  fayli  View  yoki  
ViewGroup     obyekti     bo‗lgan     1     ta     asosiy   element     saqlaydi.     Asosiy
element  aniqlangach,  unga  qo‗shimcha  elementlar yoki  vidjetlar  qo‗shish
34  
  mumkin.    Bu    elementlarni   esa    o‗z    navbatida    doimiy  ravishda tahrirlash
mumkin. Misol:  
<? xml version="1.0" encoding="utf-8" ?> 
<manifest xmlns:android="http://schemas.android.com/apk/res/android"
package="com.tuitdev.scanner"             android:versionCode="1"             
android:versionName="1.0">       <uses-sdk 
android:minSdkVersion="17"/>  
 
     <uses-permission android:name="android.permission.INTERNET" />  
     <uses-permission android:name="android.permission.CAMERA" />  
     <uses-permission android:name="android.permission.FLASHLIGHT" />  
     <uses-permission  
android:name="android.permission.WRITE_EXTERNAL_STORAGE" />  
     <uses-feature  
            android:name="android.hardware.camera"  
            android:required="false" />  
     <uses-feature  
            android:name="android.hardware.camera.autofocus"               
android:required="false" />  
 
        <application android:label="@string/app_name"
android:name=".ScannerApplication"
android:icon="@drawable/ic_launcher">
<activity android:name="WelcomeActivity"  
                  android:theme="@style/Theme.Sherlock.Light.NoActionBar"                   
android:label="@string/app_name">  
             <intent-filter>  
                 <action android:name="android.intent.action.MAIN"/>  
                 <category android:name="android.intent.category.LAUNCHER"/>  
             </intent-filter>  
         </activity>  
         <activity android:name=".ui.HomeActivity"/>  
         <activity android:name=".ui.ScannerActivity"/>  
     </application>  
</manifest>  
Dastur ishga tushganda ― Android Scanner  yozuvi paydo bo‗ladi va keyin‖
oynaga avtomatik o‗tib ketadi. 
35  
   
3.1.6-rasm. Dastur ishga tushish oynasi. 
Keyingi   ochilgan   oynada   agar   dasturdan   oldin   foydalanilgan   bo‗lsa,
ma‘lumotlar   ro‗yhati   tartiblangan   holda   ko‗rinadi.   Aks   holda   hech   qanday
ma‘lumot bo‗lmaydi, ya‘nu ushbu ko‗rinisda bo‗ladi: 
 
3.1.7-rasm. Dastur ishga tushgan keyingi asosiy oyna. 
Android tizimida oynalari ko‗rinishi layout.xml fayllarida chiziladi. Bu
oynalar   funksiyalarini   WelcomeActivity.java   classida   joylashadi.   Shuning
36  
  uchun   ham   oyna   ko‗rishi   .xml   fayllarda   chizib   olinadi   va   kalit   so‗zlardan
foydalangan holda   WelcomeActivity classga chaqirilib qo‗yiladi.  
 
3.1.8-rasm. WelcomeActivity oynasi. 
Dasturning bir nechta ishchi oynalari quyida ko‗rsatilgan: 
 
3.1.9-rasm. Skaner qilingan qilingan fayllardan bittasi. 
 
37  
   
3.1.10-rasm. Skaner qilish uchun o„tish oynasi 
Dasturimizda   chap   menudan   foydalandim.   Menu   oynasini   ko‗rinishi
left_menu_layout.xml   da   chizib   chiqdim.   Menu   ko‗rinishi   navbatdagi   rasmda
keltirilgan.   Chap   menuni   yaratish   uchun   Androidning   maxsus   komponentalari
mavjud:  RelativeLayout, ImageView, ListView, TextView;  
 
 
3.1.11-rasm. Chap menu oynasi. 
3.2. Dasturning funksional imkoniyatlari va foydalanuvchi uchun   qo„llanma 
 
38  
  Ushbu   dasturning   funksional   imkoniyatlariga   turli   komponentalar, ya`ni
  ImageButton, 
  Button lar bilan ishlash ko‗rsatib o‗tiladi.   
                 
- ushbu ImageButton skanerlash oynasini ochish uchun xizmat qiladi. 
                 
- ushbu strelka chap menu ni ochib beradi 
         
- ―Scanner  tugmasi telefon kamerasini ishga tushiradi.   ‖
 
- ―OCR  tugmasi suratgan olingan keyin bosilishi kerak, chunki                 u	
‖
rasmga olingan faylni elektron shaklga o‗tkazib beradi. 
                        
- ―To   Word   tugmasi   o‗qib   olingan   ma‘lumotlarni   .doc	
‖
kengaytmasida saqlash imkoniyatini beradi.   
 
- ―To   PDF   tugmasi   o‗qib   olingan   ma‘lumotlarni   .pdf
‖
kengaytmasida saqlash imkoniyatini beradi.   
 
- ― Crop  tugmasi belgilangan sohani qirqib beradi.	
‖  
 
    
- rasmni soat strelkasiga qarshi aytlantirib beradi 
 
      
- rasmni soat strelkasi bo‗yicha aytlantirib beradi 
 
 
 
 
 
 
3.3. “ Android Scanner ” dasturining interfeysi 
 
39  
   
Foydalanuvchi   ushbu   dasturni   o‗rnatganidan   keyin   telefonning   Menu
qismidan ushbu                dastur  logotipini tanlaydi  va  quyidagi oyna  ochiladi. 
 
3.3.1-rasm. Dasturning ishga tushishdagi oyna 
Dastur   nomi   ko‗rsatilgan   oyna   bir   necha   sekundga   ochiladi   va   keyingi
oynaga o‗tib ketiladi. Bir necha sekunddan keyin dasturning bosh oynasi ochiladi. 
 
3.3.2-rasm. Dasturning bosh oynasi 
40  
  Keyingi   oynaga   o‗tish   uchun   ImageButton   bosiladi   va   asosiy   funksiyalar
oynasi ochiladi.  
 
3.3.3-rasm. Dasturning asosiy funksiyalar oynasi 
Kamera   tugmasi   bosib   telefon   kamerasi   ishga   tushadi,   suratga   olinadi   va
kerakli qism qirqib olinadi. 
         
3.3.4-rasm. Qirqib olish va qirqib olingan qism 
41  
  Kerakli qism tayyor bo‗lgandan keyin  
                            ushbu tugma yodamida
elektron shaklga o‗tazish mumkin.  
     
3.3.5-rasm. Elektron shaklga o„tkazish 
Pdf yoki word tugmalarini bosib olingan ma‘lumotlarni mos ravishda .pdf va
.doc   formatlarda   telefon   xotirasiga   saqlab   olish   mumkin   bo‗ladi.   U   sizning
telefonningizning quyidagi joyida saqlanadi:  
3.3.6-rasm. Telefon xotirasidagi ma lumotlar ‟
42  
        IV BOB.  HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI 
 
4.1   Kompyuter xonalarida ish joyiga qo„yiladigan erganomik talablar. 
 
Kompyuterni xonada to‗g‗ri joylashtirish va to‗g‗ri loyihalanib, o‗rnatilgan
yoritgichlar   foydalanuvchini   ko‗rishini   yaxshi   taminlaydi,   asab   tizimiga
qo‗shimcha zo‗riqish bermaydi, operatorni normallashi faoliyatini taminlaydi, ish
jarayonidagi   xatolarni   keskin   kamaytiradi.   Kompyuterlarni   alohida   xonalarga   5-6
displeydan   ortiq   bo‗lmagan   holda   joylashtirish   tavsiya   qilinadi.   Bu   eng   avvalo
mikroiqlimni   yo‗l   qo‗yilgan  qiymatlari   parametrlarini   taminlashga   imkon  beradi.
Sanitar   normalarga   muvofiq   bitta   foydalanuvchi   uchun   5m 2
  maydon,   hajmi   20m 3
dan kam bo‗lmasligi kerak. Gigienik nuqtai nuqtai nazardan kompyuterni shunday
joylashtirish   kerakki,   ekrandan   ko‗zni   ko‗targanda,   xonadagi   eng   uzoqda
joylashgan narsa ham ko‗rsin. Operatorning ish joyini kirish eshigiga yuzi qaragan
holda joylashtirish eng samarali hisoblanadi. Eng uzoq masofaga nigohni o‗tkazish
imkoni kompyuterda ishlagandagi ko‗rish tizimining og‗irligini kamaytirishni eng
samarali usuli hisoblanadi. Ish joylarini kompyuterdan devorgacha bo‗lgan masofa
1   m   dan   kam   bo‗lmagan   holda   xonaning   burchaklariga   yoki   devorga   qaratib
joylashtirish,   derazadan   tushgan   yorug‗lik   ko‗z   uchun   ortiqcha   zo‗riqish
bo‗lmasligiga   yordam   beradi.   Shuning   uchun   ham   kompyuterni   derazaga   qaratib
joylashtirmaslik   darkor.   Agar   bir   xonada   bir   necha   komp‘yuterlar   joylashgan
bo‗lsa, elektromagnit nurlarning ta ‘
sirini kamaytirish uchun bir manitor ekranidan
ikkinchisining orqa devorigacha masofa 2 m dan kam bo‗lmasligi kerak.     Sanitar
qoidalarga muvofiq shaxsiy kompyuterlar joylashgan xonada aralash yoritilganlik,
ya‘ni tabiiy va sun‘iy bo‗lishi kerak. Tabiiy yoritilganlik iloji boricha shimolga va
shimoliy   sharqqa   yo‗naltirilgan   bo‗lishi,   imkoni   bo‗lmasa,   jadal   quyosh   nuri
janubiy   va   g‗arbiy   derazalardan   yaltillashlar   yuzaga   keltirmasligi   va   ishlashga
halaqit qilmasligi uchun derazalarni pardalar, jalyuzlar yoki tashqi to‗sqichlar bilan
ta ‘
minlash kerak. Ish joyi derazaga nisbatan yonlanmasiga joylashgan bo‗lib, tabiiy
yorug‗lik chap tarafdan tushishi maqsadga muvofiq. 
43  
  Kompyuterlar   shunday   joylashishi   kerakki,   yoniq   ekran   boshqa   operatorning
ko‗rish maydoniga tushmasligi, ekranda tabiiy va sun ‘
iy yoritilganlikning aksidan
yaltillashlar bo‗lmasligi kerak. 
Ko‗rish   sharoitini   baholash   uchun   yaltillaganlik   tushunchasi   kiritiladi.
Yaltillaganlik-ko‗rish funksiyasini buzilishiga olib keluvchi yaltillagan yuzlarning
kuchaygan   yorug‗ligi   bo‗lib,   ob ‘
ektni   ko‗rishni   yomonlashtiradi.
Yaltillamaslikning   birligi-kg/m 2
  .   30   ming   kg/m 2
  ga   teng   yorug‗lik   ko‗zni   ko‗r
qiladi.   Yaltillaganlik   haddan   tashqari   asabiylashuvini   yuzaga   keltiradi.   Shuning
uchun   sanitar   qoidalar   yorug‗lik   keltiradi.   Shuning   uchun   sanitar   qoidalar
yorug‗lik   manbaidan   to‗g‗ridan-to‗g‗ri   paydo   bo‗ladigan   yaltillaganlikni
chegaralaydi.   Deraza,   yoritgichlardan   tushgan   yorug‗lik   ko‗rish   maydonida   200
kg/m 2
  dan   oshmasligi   kerak.   Ekran,   stol,   klaviatura   kabi   ish   yuzasidan   qaytgan
nurlardan   hosil   bo‗ladigan   yaltillaganliklarni   ham   chegaralash   kerak.   Bu
yoritgichlarni to‗g‗ri tanlab, ish o‗rinlarini tabiiy va sun‘iy yoritgichlarga nisbatan
to‗g‗ri   joylashtirish   hisobiga   amalga   oshadi,   bunda   yaltillashlarning   yorug‗ligi
displey ekranida 40 kg/m 2
 dan oshmasligi kerak.  
  Mutahassislarning   tavsiyasiga   ko‗ra   devorlar,   mebellar   och   sut   rangda,   shipdan
nur qaytarish koefficienti 0.7 - 0.8, devordan va poldan 0.6 va 0.3 bo‗lishi kerak.
Bunga shipni  oq ranga, devorlarni och sariq va qizg‗ish ranga bo‗yash natijasida
erishish   mumkin.   Umumiy   yoritish   uchun   lyuminescent   lampalar   ishlatilishi
natijasida   ulardan   yorug‗lik   oqimi   kuchlanishining   o‗zgarishiga   qattiq   bog‗liq
bo‗lganligi   sababli   yoritilganlikning   tebranishi   yuzaga   keladi,   bu   o‗z   yo‗lida
ko‗zni   har   safar   adaptatsiya   qilishiga,   toliqishiga   olib   keladi.   Shuning   uchun
mahalliy   va   umumiy   yoritgichlar   sifatida   yuqori   chastotali,   yonishini   nazorat
qiluvchi   uskunali   gazorazryadli   lampalar   ishlatilishi   kerak.   To‗g‗ri   tanlangan,
ya ‘
ni   eng   kamida   Shvetsiya   o‗lchovlar   va   sinovlar   Milliy   komiteti   tomonidan
qabul  qilingan  MRK(II)   talablariga  javob  beradigan  va  kerakli  sertifikati  bo‗lgan
kompyuterlarda ishlaganda foydalanuvchi sog‗lig‗ini saqlash maqsadida quyidagi
qiyin bo‗lmagan qoidalarga rioya qilish kerak: 
44  
  • ish   joyi   qulay   bo‗lishi   va   tayanch-harakat   apparatini   hamda   qon
almashishini normal ishlashini ta ‘
minlash kerak;  
• kun   davomida   videoterminalda   umumiy   ishlash   davomiyligi   4   soatdan
oshmasligi,   videoterminalda   uzluksiz   ishlash   1.5-2   soatdan   ko‗p
bo‗lmasligi,  har   bir  soat   ishdan  so‗ng   kamida  10-15  minut  tanaffuz  qilish,
shu paytda o‗rindan turib, ko‗z, bel, qo‗l va oyoq uchun mahsus mashqlar
qilish kerak. 
• normal   ko‗rish   qobiliyatida   ko‗z   ekrandan   qo‗l   cho‗zganchalik   (ya‘ni   60-
70 smdan kam bo‗lmagan) masofada bo‗lishi va yiliga kamida bir marotaba
ko‗z vrachiga tekshirtirib turish kerak; 
• bir   soat   mobaynida   10   mingdan   ortiq   klavishni   bosish   kerak   emas;  
manitor ekranida yaltillashlar paydo bo‗lishiga yo‗q qo‗yilmasligi kerak; 
homilador ayollarning kompyuterda ishlashiga ruxsat berilmaydi. 
 
4.1.2. Elektr toki, elektromagnit nurlanishlarning organizmga ta siri va‟
ularda himoyalanish 
 
 Hozirgi zamon elektr qurilmalari, shu jumladan eng zamonaviy kompyuterlar ham
sanoat   chastotasidagi   50  Gs  li  elektr  toki   bilan  ishlaydi.  Bunday   toki   0.6-1.5  mA
miqdoridagi   tok   o‗tsa   muskullar   tartibsiz   qisqarib,   inson   o‗z   a ‘
zolari   qismlarini
boshqarish qobiliyatidan mahrum bo‗ladi, ya‘ni elektr simini ushlab turgan bo‗lsa,
panjalarini   echa   olmaydi.   Bunday   tok   chegara   miqdoridagi   ushlab   qoluvchi   tok
deyiladi.   Agar   tok   miqdori   25-50   mA   ga   etsa,   unda   tok   ta ‘
sir   ko‗rsatadi,   buning
natijasida   nafas   olish   qiyinlashadi.   Ta‘sir   qiluvchi   tok  miqdori   100   mA  dan   ortiq
bo‗lsa, u yurak muskullariga ta‘sir ko‗rsatadi va yurakning ishlash tartibi buziladi,
natijada   qon   aylanishi   tizimi   butunlay   ishdan   chiqadi   va   bu   holat   o‗limiga   olib
keladi.   Eng   zararli   tok   chastotasi   20   Gs   dan   kam   toklarning   ta ‘
sir   darajasi
kamayadi.   Katta   chastotadagi   elektr   toklarida   tok   urish   bo‗lmaydi,   lekin   kuyishi
mumkin. Elektr kuchlanish qancha yuqoiri bo‗lsa, u shuncha xavfli hisoblanadi.  
45  
    Elektr   qurilmalar,   elektron   hisoblash   mashinalari   va   kompyuter   bilan   ishlashda,
ularning   tok   o‗tkazuvchi   qismlarining   izolaciya   qobig‗i   emirilishi   oqibatida,
ularning   korpusida   elektr   kuchlanganligi   paydo   bo‗lishi   mumkin.   Shuning   uchun
ular  qaysi  joyda va qanday binoda ishlatilashidan qa‘iy nazar, ularning korpusida
elektr kuchlanganligi paydo bo‗lishi mumkin. Shuning uchun ular qaysi  joyda va
qanday   binoda   ishlatilishidan   qat ‘
iy   nazar,   ularning   metall   korpuslarini   erga   ulab
muhofazalanadi.   Еrga   ulab   muhofaza   qilish   qurilmasining   umumiy   qarshiligi,
yilning hamma fasllari uchun, 1000 V kuchlanishiga bo‗lgan elektr qurilmalarda 4
Om dan kata bo‗lmasligi kerak.  
  Elektr   qurilmalarining   tok   o‗tmaydigan   metall   qismlarini   oldindan   nolga   ulab
muhofaza qilish deb yuritiladi. Agar elektr qurilmasi korpusida inson hayoti uchun
xavfli   kuchlanish   hosil   bo‗lib   qolsa,   uni   tezda   o‗chirish   uchun   muhofazalofchi
avtomatik   o‗chirish   qurilmalari   o‗rnatiladi.   Ular   elektr   asbobni   0.2   s   dan
oshmagan vaqt davomida o‗chirish imkoniyatini berish kerak. 
  Elektromagnit maydonning elektr kuchlanganligining eng katta miqdori: 
• Elektromagnit   maydon   kuchlanganligining   elektr   tashkil   etuvchisining
videomanitor yuzasidan 50 sm masofadagi qiymati-10V/m;  
• Elektrmagnit   maydon   kuchlanganligining   magnit   tashkil   etuvchisining
videomonitor yuzasidan 50sm masofadagi qiymat-0.3 V/m; 
• Elektr maydon kuchlanganligi talabalar uchun 15 kV/m va kata yoshdagilar
uchun 20 kV/m  va kata yoshdagilar  uchun 20 Vt/m 2
  dan oshmasligi  kerak.
Elektr   qurilmalari,   SHK   va   kompyuterlardan   foydalanishda   turli   hildagi
yonishlar   xavfi   doim   mavjuddir.   Zamonaviy   kompyuterlarda   elektron
shemalarning elementlarini joylashish zichligi juda yuqoridir, ulash simlari,
kommunakatsion   kabellar   bir-biriga   juda   yaqin   joylashgan.   Ulardan   tok
oqqanda, kata miqdorda issiqlik ajraladi, ba ‘
zi bo‗limlarda harorat 80-100 C
gacha   ko‗tarilishi   mumkin.   Bu   ularning   izolyatsiya   qobig‗ining   erishiga,
o‗tkazgich   qismlarining   ochilib   qolishiga,   oqibatda   qisqa   tutashuv   bo‗lib,
uchqun chiqishi va yonib ketishiga olib kelishi mumkin. 
46  
    Ortiqcha   issiqlikni   yo‗qotish   uchun   havoni   kondentsionerlash   va   ventilyatsiya
tizimi   xizmat   qiladi.   Lekin   bu   tizmlar   mashinazallari   va   boshqa   xonalar   uchun
qo‗shimcha   yong‗in   xavfini   yuzaga   keltiradi,   chunki   bir   tarafdan,   yong‗in   sodir
bo‗lganda,   ularni   xonalarga   tezda   tarqalishiga   yordam   beradi.       Elektr
qurilmalariga   tok   alohida   yong‗in   xavfi   bo‗lgan   kabel   simlari   orqali   uzatiladi,
yonuvchi   izolyatsiya   materialining   mavjudligi,   elektr   uchquni   va   yaqinlashish
qiyinligi   kabel   liniyalaridan   yong‗in   yong‗in   chiqishi   va   rivojlanishi   ehtimoli
yanada   kattaligidan   dalolat   beradi.   Shuning   uchun   kabel   simlari   yonmaydigan
materiallardan tayyorlangan, olib-qo‗yiluvchi tehnalogik pol ostidan o‗tishi kerak.
Hisoblash   markazlaridagi   xonalarda   yong‗in   jo‗mraklari   yo‗lkalarga   zina
maydonchalariga,   kirish   joylariga   o‗rnatiladi.   Olov   o‗chirgichlari   40-50   sm 2
  ga
bitttadan   o‗rnatiladi.   Yong‗in   signalizatorlari   va   avtomatik   yong‗in   o‗chirish
qurilmalari o‗rnatiladi. 
 
4.2. Yong„in xavfsizligi 
 
         Yong‗inlar  aloqa  korxonalari  , xalk xo‗jaligining hamma tarmoqlari, qishloq
xo‗jaligi   va   turar   joylarda   yuz   berishi   mumkin   bo‗lgan,   yetkazadigan   zarari
jihatidan   tabiiy   ofatlarga   tenglashishi   mumkin   bo‗lgan   hodisa   hisoblanadi.
Yong‗inlar   katta   moddiy   zarar   keltirishi   bilan   birga,   ogir   baxtsiz   hodisalar,
zaharlanish, kuyish natijasida kishilar hayotini olib ketgan hollar ko‗plab uchraydi 
. 
        Shuning   uchun   ham   yong‗inga   qarshi   kurash   barcha   fuqarolarning   umumiy
burchi  hisoblanadi va bu ishlar davlat miqyosida amalga oshiriladi. 
          Umuman   yong‗in   chikmasligini   ta ‘
minlash   ,   yong‗in   chiqqan   taqdirda   ham
uning   rivojlanib,   tarqalib   ketishining   oldini   olish,   moddiy   boyliklarni   inson
salomatligi   va   uning   hayotini   saqlab   kolishga   qaratilgan   chora   tadbirlar   bulib,   bu
masalalar mehnatni muhofaza kilishning tarkibiy kismi hisoblanadi .  
47  
         Bizning vazifamiz yong‗in haqida asosiy tushunchalar berish bilan birga, unga
qarshi samarali kurash olib borish, yong‗inni uchirishda qo‗llaniladigan birlamchi
vositalar , har hil tadbirlar bilan o‗quvchilarni tanishtirishga qaratilgan . 
Yong‗inning   sabablari:     isitish   pechlarini   kurish   yoki   ishlatish   qoidalarini
buzish, ishlab chiqarish yoki uyda olovni ehtiyotsizlik bilan ishlatish, kerosin bilan
ishlayotganda   yoritish   yoki   qizdirish   asboblaridan   noto‗g‗ri   foydalanish   yoki
noto‗g‗ri o‗rnatish, yashin yoki statik elektr  razryadlarini ishlatish. Mashinalar va
ishlab   chiqarish     jihozlaring   nosozligi   hamda   ularni   ishlatish     qoidalariga   roya
qilmaslik sabab bo‗ladi. 
Yong‗inni oldini olish uchun tadbirlar: 
  tashkiliy  
texnikaviy 
 
4.2.2.   Aloqa korxonalarini yong„inga  va portlashga xavfi bo„yicha toifalanishi 
 
Har   bir   aloqa   korxonasi   uning   ishlab   chiqarish   texnalogiyasi   ishlatadigan
xom - ashyosi,  chiqaradigan mahsuloti  va joylashgan binolarning konstuksiyasiga
ko‗ra   yong‗in   chiqishiga,   portlashiga   va   yong‗in   chiqqan   taqdirda   uning
tarqalishiga,   yong‗inning   asoratiga   asoslangan   holida   yong‗inga   va   portlashga
xavfli   darajasi   belgilaniladi.   Qurilish   norma   va   qoidalariga   asosan   korxonalar,
skladlar va portlash xavfi bo‗yicha beshta toifaga bo‗linadi. 
A toifa - yong‗inga va portlashga xavfli korxona. Bularga suv, kislorod va bir-
biri   bilan   birikish   natijasida   portlash   va   yonishi   mumkin   bo‗lgan   moddalarni
ishlatadigan   korxonalari:   alangalanish   kuyi   chegarasi     xonadagi   havo   hajmiga
nisbatn   10%   miqdorni   tashkil   qilishi   mumkin     bo‗lgan   yonuvchi   gazlarni
ishlatadigan   korxonalar:   xona   hajmiga   nisbatan   5%   miqdorni   tashkil   qilishi
mumkin   bo‗lgan   va     bug‗laning   alangalanish   harorati   28   s   gacha   bo‗lgan
suyuqliklar   bilan   ish   olib   boradigan   korxonalar.   Ular   oltingugurtli   uglerod.efir.
aceton va boshqa shunga o‗hshash moddalr oladigan korxonalar. 
48  
  B toifa - yong‗inga va portlashga xavfli korxona. Bu toifaga kuyi  alangalanish
chegarasi    havo  hajmiga nisbatan 10 %  dan   ortiq bo‗lgan  yonuvchi  gazlar  bilan
ish   olib   boradilar.shuningdek   chaqnash   harorati   28   C   dan   61   C   gacha   bo‗lgan
suyuqliklar hamda ishlab chiqarish jarayonida chaqnash haroratigacha  suyuqliklar
Bilan   ishlaydigan   va   changlar   xona   hajmining   5%   dan   ko‗proq   miqdorida
to‗planaldigan.portlovchi   aralashma   hosil   qilishi   mumkin   bo‗lgan   sanoat
korxonalri   kiradi.   Mana   shunday   sanoat   korxonalari   sirasiga   ammiak   haydovchi
kompressor stansiyalari, detallarni kerasin bilan yuvib tozlash korxonalri kiradi. 
  V   toifa   -   yong‗inga   xavfli   toifa.   Bu   toifaga   bug‗larning  chaqnash   harorati   61   C
dan   yuqori   bo‗lgan   suyuqliklar,   quyi   alangalanish   chegarsi   65g/m 3
  dan   ortiq
bo‗lgan   yonuvchi   changlar   va   tolalar.     Shuningdek   kislorod   bilan   birikkan   holda
yonuvchi moddalar va qattiq yonuvchi moddalar bilan ishlovchi korxonalar kiradi.
Ko‗mir kukuni hosil qiluvchi, yog‗ochsozlik korxonalri kiradi. 
G toifa - yong‗inga xavfli toifa. Bu toifaga  yonmaydigan jism materiallarga,
qizdirib,  cho‗g‗latib  va   eritib  ishlov    beradigan  va   ishlov  berish  davomida    nurli
issiqlik,   uchqun   va   alanga   chiqarish   mumkin   bo‗lgan,   qattiq,   suyuq   va   gazsimon
moddalr   yoqilg‗i   sifatida   ishlatiladigan   korxonalar.   Qozonxonalar,   eritish   va
quyish sehlari, metal sehlari kiradi. 
  D   toifa   -   yong‗inga   xavfsiz   toifa   bunga   yonmaydigan   jismlar   va   materiallarga
sovuq ishlov beradigan korxonalar kiradi. Qurilish, mashinasozlik korxonalari. 
Korxonalarni loyhalashda va qurishda yong„inga qarshi kurash tadbirlari. 
Korxonalarni qurish va loyihalashda uning bajaradigan ish mohiyatidan kelib
chiqadigan talablaridan unga texnik mustahkamlik sanitariya - gigena va iqtisodiy
talablardan   tashqari   unga   yong‗in   xavfi   va   yong‗inga   qarishi   tura   olish   talablari
ham   qo‗yiladi.   Davlat   standartlariga       asosan     hamma   qurilish   konstuksiyalari
yonishi bo‗yicha  uch gruppaga bo‗linadi. 
1. Yonmaydigan   kontruksiyalar-   bunga   katta   harorat   yoki   alanga   ta‘sirida
yonib,kulga   yoki   ko‗mirga   aylanmaydigan   ыurilish   konstukciyalari   kiradi.
Maslan metall konstruksiyalari, va mineral materiallari. 
49  
  2. Qiyin   yonadigan   konstruksiyalar-bunga   katta   harorat   yoki   kuchli   alanga
doimiy   ta‘sir   etganda   tutab   yonadigan,   alanga   ta‘siri   yo‗qalishi   bilan
o‗chadigan sanoat konstruksiyalari   kiradi. Bularga misol qilib o‗tga qarshi
ishlov   berilgan   yog‗och   konstuksiyalar   va       chiqindilardan   tayyorlangan
yarim organik va yarim meniral moddalardan tayyorlangan konstuksiyalar. 
3. Yonadigan   konstruksiyalar-   bularga   alaga   yoki   katta   harorat   yondiruvchi
vosita   bo‗lib   keyoin   alaga   olib   ketilgandan   keyin   ham   yonishda   davom
etadigan     kontstruksiyalar   kiradi.   Bularga     yog‗och   materiallari,   qurilishda
ishlatiladigan turli tuman plasmassalar kiradi  
  Konstruksiyalarning   o‗tga   chidamliligi   soatlarda   belgilaniladi.   Mana   shu   chegar
soatlarning   kattaligiga   qarab   kurilish   konstukciyalarining   o‗tga   chidamlilik
darajasi belgilaniladi va ular rim raqami bilan belgilaniladi: I.II.III.IV.V. 
I darajadagi   o‗tga   chidamlilikka   ega   bo‗lgan   binolar   asosiy
devorlari   Zina   poya   maydonlari   va   kolonnalarining   o‗tga   chidamlilik
chegarasi   2.5   soatdan   kam   bo‗lmasligi.tashqi   devor   va   oroliq   devorlar
0.5 soatdan kam bo‗lmaslik kerak.  
II darajadagi   binoalar   esa   yuqoridagi   ko‗rsatgichlari   2.1   va   0.25
soatni  tashkil  qiladi.   O‗tga chidamligi    III bo‗lgan  binolarning hamma
qismlari yonmaydigan bo‗ladi. Binolarning poydevorlari qiyin yonadigan
va   tomlari     ko‗taruvchi   konstruksiyaga   ega   bo‗lgan   yonadigan   bo‗lishi
kerak. 
IV darajali   binolarda   katta   binoni   qismlarga   ajratadigan   eshik   -
derazasiz maxsus yong‗inga qarshi devorlari yonmaydigan bo‗ladi.  
V darajadagi   binolar   uchun   esa   o‗tga   chidamlilikning   minimal
miqdori belgilanmaydi. 
Qurilish konstruksiyalarini o‗tga chidamlilik darajsini ortirish imkoniyatlari
mavjud Maslan,  metallarni o‗tga chidamliligi   nihoyatda past  bo‗lib 15-20 minut
ichida     egilib   -   bukilib   ketadi,agar   o‗tga   chidamli   bo‗yoqlar   bilan   bo‗yalsa,
chidamliligi bir muncha ortadi. Alebaster yoki  sement aralashmalari bilan suvalsa
50  
  uning o‗tga chidamliligi 1 soatga ortadi, agar gips plitalari bilan qoplasak, plitalar
qalinligi 6 sm dan kam bo‗lmasa, ularning  o‗tga chidamliligi 3 soatga etadi. 
Yog‗och   konstruksiyalarni     o‗tga   chidamliligini   oshirishga   uni   suvash     va
qalinligi   20   mm   bo‗lishi   kerak     shunda   o‗tga  chidamliligi   20-25   minutga   yetadi.
Yana   yog‗ochni   o‗tga   chidamliligini   oshirishda   antiprin   deb   ataluvchi   yog‗och
ustiga sepiladi, bu preparat yog‗ va shimilib yonishini qiyinlashtiradi. 
4.3. Atrof muhitni muhofazalash  
Atrof   muhitni   muhofazalash   -   tirik   (o‗simliklar   va   hayvonot   dunyosi)   va
o‗lik   (tuproq, suv, atmosfera, iqlim)  tabiatni  tiklash  va muhofazalash  va ulardan
racional foydalanish bo‗yicha kompleks tadbirlardir.  
 
Hozirgi   vaqtda   har   bir   mamlakatda   atrof   borliq  muhitini   himoyalash   uchun
tabiatni   saqlash   bo‗yicha   qonunchilik   ishlab   chiqarishda   va   xalqaro   mamlakat
ichkarisida va xalqaro huquq doirasidagi tabiat muhofazasi huquqiy bo‗limlari o‗z
aksini   topgan   va   u   tabiiy   resurslarni   va   hayotni   asrash   muhitini   huquqiy   asosi
hisoblanadi. 
Birlashgan millatlar tashkiloti (BMT) 1992 yil iyun ‘
 oyida Rio-de-Janeyroda
atrof   muhit   va   uning   rivojlanishi   bo‗yicha   bo‗lib   o‗tgan   konferenciyada   tabiatni
himoyalashga   huquqiy   yondoshishning   2   ta   asosiy   prinsipini   Qonuniy
mustahkamlab qo‗ydi: 
1. Har   bir   mamlakatning   atrof   muhitni   himoyalash   bo‗yicha   samarali
qonunchilikni   yo‗lga   qo‗yishi.   Ular   tomonidan   ilgari   so‗riladigan
me‘yorlar, masalalar va yo‗nalishlar atrof muhit va uni rivojlanishi, amalga
oshiriladigan   ishlar   atrof   muhitni   muhofazasi   bo‗yicha   real   holatni   aks
ettirishi; 
2. Har bir mamlakat atrof muhitni ifloslantirilganlik uchun javobgarlik boshqa
ekologik zarar etkazganlik uchun zarar ko‗rganlarga tovon to‗lash bo‗yicha
milliy qonunchilikni ishlab chiqishi kerak.  
Tabiatni   muhofaza   qilishga   huquqiy   yondoshishning   umumiy   prinsiplari
barcha   davlatlarni   bir   vaqtda   va   tabiatni   saqlashning   oqilona   qonunchiligiga   ega
51  
  bo‗lishini taqoza etadi. Shu sababli har bir mamlakatda tabiatni, ekologik muhitni
buzish   orqali   odamlar   sog‗ligiga   yetkazilgan   zararlar   uchun   tovon   to‗lash
bo‗yicha   va   boshqa   qonunlar   qabul   qilinishi   zarur.   Bu   qonun   jismoniy   shaxslar
uchun  ham,   xo‗jalik  faoliyati   yurituvchi   istalgan   shakldagi   sub‘ektga   ham   bir   xil
darajada ta‘sir etishi lozim.  
Ekologik   masalalarni   echimini   amalga   oshirilishi   maxsus   davlat   organlari
xuddi   shuningdek   aholisi   faoliyatiga   ham   bog‗liq   bo‗ladi.   Bunday   faoliyatni
maqsadi   tabiiy   imkoniyatlardan   ratsional   foydalanish,   atrof   muhitni
ifloslantirilishiga   barham   berish,   mamlakat   barcha   jamoatchiligini   ekologik
bilimlarga o‗qitish va tarbiyalash hisoblanadi. 
Tevarak   atrof   tabiat   muhitini   huquqiy   jihatdan   muhofazalash   deganda
muhofaza   ob‘ekti   va   uni   ta‘minlovchi   tadbirlar   hisoblanadigan   me‘yoriy   aktlarni
tayyorlash   asoslash   va   amalda   qo‗llash   tushuniladi.   Bu   tadbirlar   jamiat   va   tabiat
o‗rtasidagi munosabatlarni tartibga solib turadigan ekologik huquqni tashkil etadi.
Atrof   muhitni   himoya   qilish   va  tabiiy  resurslardan  oqilona  foydalanish  murakkab
va ko‗p rejali muammolardir. Bu muammolarni echimlari inson va tabiatni o‗zaro
munosabatlarini   tartibga   solinishi,   ularni   ma‘lum   Qonuniyatlarga,   yo‗riqnomaga
va   qoidalarga   bo‗ysunishi   bilan   aloqadordir.   Bizning   mamlakatimizda   bunday
sistema qonunchilik tartibida o‗rnatilgan. 
Tabiatni   huquqiy   himoyalash   davlat   tomonidan   o‗rnatilgan   huquqiy
me‘yorlar   majmui   bo‗lib,   huquqiy   munosabatlarni   amalga   oshirish   natijasida
paydo   bo‗ladi   va   ular   tabiiy   muhitni   saqlash   bo‗yicha   tadbirlarga   tabiiy
resurslardan   oqilona   foydalanishga,   hozirgi   va   kelajak   avlodlar   manfaati   uchun
insonni   o‗rab   turgan   atrof   muhitni,   borliqni   sog‗lomlashtirilishiga   qaratiladi.
Davlat   tadbirlarining   bu   sistemalari   insonlar   hayoti   uchun   zarur   bo‗lgan   qulay
sharoitlarni   yaratish,   saqlash   va   tiklashga   va   moddiy   boyliklar   ishlab   chiqarishni
rivojlantirishga yo‗naltirilgan va huquqiy mustahkamlangan.  
O‗zbekistonda tabiatni huquqiy muhofazalash sistemasiga quyidagi qonuniy
tadbirlar kiradi: 
52  
  1. Tabiiy   resurslardan   foydalanish,   saqlash   va   rivojlantirish   bo‗yicha
munosabatlarni huquqiy tartibga solish; 
2. Kadrlarni   o‗qitish   va   tarbiyalashni   tashkil   etish,   tabiatni   muhofazalash
ishlarini moddiy tehnik taminlash va moliyalashtirish; 
3. Tabiatni   muhofazalash   talablari   bajarilishi   yuzasidan   davlat   va   jamoyat
nazorati;  
4. Tartib buzarlarni qonuniy javobgarligi. 
Ekologik   qonunchilikka   ko‗ra   tabiiy   muhit   huquqiy   muhofaza   ob‘ekti
hisoblanadi   va   u   insondan   tashqarida     unga       bog‗liq   bo‗lmagan   holda   mavjud
bo‗lib, tabiat insonni yashash sharti va vositasidir.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
53  
  XULOSA 
Hozirda     axborot   texnologiyalarini   rivojlantirish   va   faoliyatini     yaxshilash
borasida   mamlakatimizda     bir     qator     Prezidentimiz   Farmonlari   amalda
qo‗llanyapti va   yangi qonun   hujjatlari   ishlab   chiqilmoqda.   Bularning barchasi
aholi savodhonligini oshirish va malakali kadrlar tayyorlash uchun xizmat qiladi.
Mamlakatimizda yosh dasturchilar uchun juda katta imkoniyatlar yaratilgan.
Misol   uchun,   Prezidentimiz   Islom   Karimovning     2013-   yilning     20-sentabrida
qabul qilgan qarorini keltirsak bo‗ladi. Unda aytilishicha, O‗zbekistonlik da‘sturiy
ta‘minotni   ishlab   chiqaruvchilarga   2017   yilning   1-yanvariga   qadar   bir   qancha
soliqlardan   ozod   qilinishi,   bundan   tashqari   bir   qancha   imtiyozlarga   ega   bo‗lishi
nazarda tutilgan.  
Bundan   tashqari   yosh   dasturchilar   o‗rtasida   o‗tkazilayotgan   tanlovlarni
aytadigan   bo‗lsak,   ―BestSoft   Challenge ,   ―Kelajak   ovozi ,   ―BestSoft‖ ‖
Uzbekistan  va yana bir qancha tanlovlar   yoshlar o‗rtasida dasturiy ta‘minotlarni	
‖
ishlab chiqishiga katta qiziqish uyg‗otmoqda.  
Mana   shunday   imkoniyatlardan   unumli   foydalangan   holda   men   ham   o‗z
mobil dasturimni yaratdim. Uning ta‘rif va tavsiflarini yuqoridagi boblardab berib
o‗tdim   va   shuni   qo‗shimcha   qilmoqchimanki,   keyinchalik   dasturimni   yanada
ommalashishi   uchun   ikkita   funksiya   qo‗shishni   rejalashtirdim   hamdan   deyarli
amalga   oshirib   bo‗ldim.   Bular:   barcode   ni   o‗qish   va   vizitkadagi   ma‘lumotlarni
bitta   tugma   yordamida   telefon   xotirasiga   yuklash.   Yuqorida   nomi   keltirilgan
musobaqa, (BestSoft Uzbekistan)da qatnashdim va sertifikat bilan taqdirlandim.  
Yurtimizda   mobil   texnologiyalar   sohasi   ancha   rivojlanib   bormaqda.   Bu
mobil texnologiyalarning asosiy qismi Android tizimida ishlaydi. Bu esa Android
tizimida ishlay oladigan dasturlarga bo‗lgan talabni  orttiradi. Men ham  kelajakda
ushbu tizimda ishlay oladigan bir  nechta ilovalar yaratmoqchiman. Buning uchun
mamalakatimizda yetarlicha imkoniyat va rag‗batlantirishlar mavjud. 
 
 
 
54  
  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO„YHATI: 
 
1. Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat - yеngilmas kuch. Toshkеnt:  Ma‘naviyat,
2008. - 176 b. 
2. O‗zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   I.A.Karimovning
―Axborotkommunikatsiya   texnologiyalarini   yanada   joriy   etish   va
rivojlantirish choratadbirlari to‗g‗risida gi qarori(2012 yil 21 mart, pq-1730-‖
son)  
3. Karimov     I.A.     Asosiy     vazifamiz     -     Vatanimiz    taraqqiyoti     va    xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirish G‗G‗ Xalq so‗zi, 2010 yil 30 yanvar. №
21 
4. ―Android для программистов. Создаем приложения.  П. Дейтел, Х. 	
‖
Дейтел, Э. Дейтел, М. Моргано – 2013.  
5. Голощапов   А.Л.   Google   Android.     Программирование   для   мобил ‘
ных
устройств  (Профессионал ‘
ное  программирование).  Санк-Петербург:  
 «БХВ - Петербург», 2011. – 438 с.  
6. ―Android   2:   программирование   приложений   для   планшетных
комп ‘
ютеров и смартфонов.  - 	
‖   P. Майер    2011 
7. Экология   и   безопасность   жизнедеятельности:   Учебное   пособие   для
студентов ВУЗов/ ред. Л. А. Муравий, 2002. 
8. Белов С.В. Безопасность жизнедеятельности М.: Высшая школа. 2003. 
9. "Введение в системний анализ" Ф.И Лерегудов, Ф Л.Тарасенко, 
М.Висшая школа 1989 йил. 
10. Yormatov G‗.Y. , Isamuxamedov Y.U. Mehnatni muhofaza qilish. Darslik. 
O‗zbekistan nashriyoti. Toshkent 2002. 
11. http://www.visionbib.com/bibliography/image    -   proc146.html     
12. http://www.java.sun.com/javase/downloads/index.jsp 
13. http://chernykh.net/content/view/810/891/     
14. http://informatika.sch880.ru/p22aa1.html     
55  
  15. http://www.google.com     
16. http://www.yandex.ru     
 
ILOVA 
Dastur kodi:  ScannerActivity:   public class ScannerActivity 
extends BaseActivity implements 
View.OnClickListener { 
    @Inject     private DataManager dataManager;     
private final String PHOTO_TAKEN = "photo_taken";    
private final int ROTATE_LEFT = 90;     private final int
ROTATE_RIGHT = -90;     private DocFile docFile;     
private RelativeLayout main_content;     private 
RelativeLayout crop_content;     private CropImageView 
crop_view;     private ImageView left_rotate;     private 
ImageView right_rotate;     private ImageView 
croped_image_view;     private EditText ocrText;     
private ImageView scanner;     private Button 
crop_image;     private ImageView ocr_button;     private 
ImageView to_word;     private ImageView to_pdf;     
private Ocr ocr;     protected boolean isPhotoTaken = 
false;     private Uri outputPath = null;     private 
ProgressDialog dialog;     private 
SafeAsyncTask<String> safeScanner;     private String 
TAG = "ScannerActivity"; 
 
    @Override     protected void onCreate(Bundle 
savedInstanceState) 
{         super.onCreate(savedInstanceState);         
setContentView(R.layout.scanner_view);         ocr = 
new Ocr(this);         initView(); 
56  
          Intent intent = getIntent();         if (intent.getExtras() != null) {             docFile
= (DocFile) intent.getExtras().get(Constants.DOC_PUT_EXTRA);             
handleIntent(docFile); 
        } 
    } 
    private void handleIntent(DocFile docFile) {         if (docFile.getImgUrl() != null)
croped_image_view.setImageBitmap(FileUtil.createBitmap(docFile.getImgUrl())); 
if (docFile.getRegonitionText() != null)             
ocrText.setText(docFile.getRegonitionText()); 
    } 
    private void initView() {         croped_image_view = 
finder.find(R.id.croped_image_view);         main_content = 
finder.find(R.id.main_content);         crop_content = 
finder.find(R.id.crop_content);         left_rotate = 
finder.find(R.id.rotate_left);         right_rotate = 
finder.find(R.id.rotate_right);         crop_view = 
finder.find(R.id.image_croper);         scanner = 
finder.find(R.id.btn_scanner);         ocrText = 
finder.find(R.id.edit_text);         crop_image = 
finder.find(R.id.btn_crop);         ocr_button = 
finder.find(R.id.btn_ocr);         to_word = 
finder.find(R.id.convert_to_docs); 
to_pdf = finder.find(R.id.convert_to_pdf); 
        scanner.setOnClickListener(this);         
crop_image.setOnClickListener(this);         
left_rotate.setOnClickListener(this);         
right_rotate.setOnClickListener(this);         
ocr_button.setOnClickListener(this);         
to_word.setOnClickListener(this);         to_pdf.setOnClickListener(this);
    } 
57  
      @Override     public void 
onClick(View view) {         switch 
(view.getId()) {             case 
R.id.btn_scanner:                 
startCameraActivity();                 
break;             case R.id.btn_crop:    
cropButtonClick();                 break; 
case R.id.rotate_left: 
                crop_view.rotateImage(ROTATE_RIGHT);
break;             case R.id.rotate_right: 
                crop_view.rotateImage(ROTATE_LEFT); 
                break;             case 
R.id.btn_ocr:                 
ocrButtonClick();                 
break;             case 
R.id.convert_to_docs: 
                createWordDoc(); 
                break; 
            case R.id.convert_to_pdf: 
                                createPdfDoc();
break; 
        } 
    } 
    private void ocrButtonClick() { 
        Bitmap bitmap = crop_view.getCroppedImage();
if (bitmap != null)             
getTextFromImage(bitmap);         else { 
            bitmap = FileUtil.drawableToBitmap(croped_image_view.getDrawable());
if (bitmap != null)                 getTextFromImage(bitmap);             else 
                ToastUtils.show(ScannerActivity.this, "Image not found"); 
        } 
58  
      } 
    private void cropButtonClick() { 
               Bitmap cropBitmap = crop_view.getCroppedImage();
if (cropBitmap != null) { 
            FileUtil.saveBitmapOnSD(cropBitmap, outputPath.toString());             
mainContentVisible(true);             
croped_image_view.setImageBitmap(cropBitmap); 
        } 
    } 
    private void startCameraActivity() {         final Intent intent = new 
Intent(MediaStore.ACTION_IMAGE_CAPTURE);         outputPath = 
FileUtil.setOutputFileUri(System.currentTimeMillis());         
intent.putExtra(MediaStore.EXTRA_OUTPUT, outputPath); 
startActivityForResult(intent, 0); 
    } 
    @Override     protected void onActivityResult(int requestCode, int 
resultCode, Intent data) {         super.onActivityResult(requestCode, resultCode, 
data);         if (resultCode == -1) {             onPhotoTaken(); 
        } 
    } 
    private void onPhotoTaken() {         mainContentVisible(false);         
crop_view.setImageBitmap(FileUtil.createBitmap(outputPath.toString()));       
isPhotoTaken = true; 
    } 
        private   void   mainContentVisible(boolean   visible)   {
if (visible) { 
            ViewUtils.setGone(main_content, false); 
            ViewUtils.setGone(crop_content, true); 
        } else { 
            ViewUtils.setGone(main_content, true); 
59  
              ViewUtils.setGone(crop_content, false); 
        } 
    } 
    private void getTextFromImage(final Bitmap bitmap) { 
 
        safeScanner = new SafeAsyncTask<String>() { 
            @Override             protected void onPreExecute() throws 
Exception {                 dialog = new 
ProgressDialog(ScannerActivity.this);                 
dialog.setMessage(getResources().getString(R.string.loading));                
dialog.requestWindowFeature(Window.FEATURE_NO_TITLE);           
dialog.setCancelable(false);                 dialog.show(); 
            } 
            @Override             public String call() 
throws Exception {                 return 
ocr.recognize(bitmap); 
            } 
            @Override             protected void onSuccess(String s) 
throws Exception {                 if (!s.isEmpty() && s != null)    
ocrText.setText(s);                 dialog.dismiss();                 
croped_image_view.setImageBitmap(bitmap);                 
saveScannerFile(s); 
            } 
            @Override             protected void onException(Exception e) throws 
RuntimeException {                 dialog.dismiss(); 
                                ToastUtils.show(ScannerActivity.this,   R.string.error_in_regonition);
super.onException(e); 
            } 
        }; 
        safeScanner.execute(); 
60  
      } 
    private void saveScannerFile(String s) {         docFile = new DocFile(); 
docFile.setImgUrl(outputPath.toString().replace("file:///", ""));         
docFile.setRegonitionText(s);         docFile.setTextName(s.substring(0, 
s.length() > 20 ? 20 : s.length())); 
docFile.setScannerDate(System.currentTimeMillis()); 
        try { 
            docFile.setId(dataManager.storeDocFile(docFile));
} catch (Exception e) {             e.printStackTrace(); 
        } 
    } 
    private void createWordDoc() { 
        String regonitionText = ocrText.getText().toString(); 
        String path = Ocr.DATA_PATH + "Docs";
File file = new File(path);         if (!file.exists()) 
file.mkdirs();         try {     
DocumentHelper.createDocFile(TimeUtils.fullDateFormatForImage(System.curre
ntTimeMillis()) + ".doc", 
                    docFile); 
        } catch (IOException e) 
{             Log.i(TAG, e.getMessage());       
e.printStackTrace(); 
        } 
    } 
        private   void   createPdfDoc()   {
if (docFile != null)           
DocumentHelper.createPdfFile(TimeUtils.fullDateFormatForImage(System.curren 
tTimeMillis()) + ".pdf", docFile);         else if (ocrText.getText().toString() != null 
|| !ocrText.getText().toString().equals("")) {             String text = 
ocrText.getText().toString();             docFile = new DocFile(); 
61  
                          docFile.setRegonitionText(text);
docFile.setTextName(text.substring(0, text.length() > 20 ? 20 : 
text.length())); 
            docFile.setScannerDate(System.currentTimeMillis());    
DocumentHelper.createPdfFile(TimeUtils.fullDateFormatForImage(System.curren
tTimeMillis()) + ".pdf", docFile); 
        } 
    } 
} 
 
OCR result: 
public class OcrResult {   private Bitmap 
bitmap;   private String text;   private int[] 
wordConfidences;   private int 
meanConfidence;   private List<Rect> 
regionBoundingBoxes;   private List<Rect> 
textlineBoundingBoxes;   private List<Rect> 
wordBoundingBoxes;   private List<Rect> 
stripBoundingBoxes;   private List<Rect> 
characterBoundingBoxes;   private long 
timestamp;   private long 
recognitionTimeRequired;   private Paint 
paint;    public OcrResult(Bitmap bitmap, 
                                      String   text,
int[]   wordConfidences,
int meanConfidence, 
                   List<Rect> regionBoundingBoxes, 
                   List<Rect> textlineBoundingBoxes, 
                   List<Rect> wordBoundingBoxes, 
62  
                     List<Rect> stripBoundingBoxes,       
List<Rect> characterBoundingBoxes,                   
long recognitionTimeRequired) {     this.bitmap 
= bitmap;     this.text = text; 
    this.wordConfidences = wordConfidences;     
this.meanConfidence = meanConfidence;     
this.regionBoundingBoxes = regionBoundingBoxes;     
this.textlineBoundingBoxes = textlineBoundingBoxes;     
this.wordBoundingBoxes = wordBoundingBoxes;     
this.stripBoundingBoxes = stripBoundingBoxes;     
this.characterBoundingBoxes = characterBoundingBoxes;     
this.recognitionTimeRequired = recognitionTimeRequired;    
this.timestamp = System.currentTimeMillis();      this.paint = 
new Paint(); 
  } 
  public OcrResult() {     timestamp = 
System.currentTimeMillis();     this.paint = 
new Paint(); 
  } 
    public   Bitmap   getBitmap()
{     return getAnnotatedBitmap(); 
  } 
  private Bitmap getAnnotatedBitmap() {     Canvas 
canvas = new Canvas(bitmap);     for (int i = 0; i < 
wordBoundingBoxes.size(); i++) 
{       paint.setAlpha(0xFF);       
paint.setColor(0xFF00CCFF);       
paint.setStyle(Style.STROKE);       
paint.setStrokeWidth(2);       Rect r = 
63  
  wordBoundingBoxes.get(i);       canvas.drawRect(r, 
paint); 
    }         
    return bitmap; 
  }   
    public   String   getText()
{     return text; 
  } 
    public   int[]   getWordConfidences()
{     return wordConfidences; 
  } 
    public   int   getMeanConfidence()
{     return meanConfidence; 
  } 
    public   long   getRecognitionTimeRequired()
{     return recognitionTimeRequired; 
  } 
    public   Point   getBitmapDimensions()   {           return   new
Point(bitmap.getWidth(), bitmap.getHeight()); 
  } 
    public   List<Rect>   getRegionBoundingBoxes()
{     return regionBoundingBoxes; 
  } 
    public   List<Rect>   getTextlineBoundingBoxes()
{     return textlineBoundingBoxes; 
  }   
    public   List<Rect>   getWordBoundingBoxes()
{     return wordBoundingBoxes; 
  }  
64  
      public   List<Rect>   getStripBoundingBoxes()   {        
return stripBoundingBoxes; 
  }   
    public   List<Rect>   getCharacterBoundingBoxes()
{     return characterBoundingBoxes; 
  } 
    public   long   getTimestamp()
{     return timestamp; 
  }   
    public   void   setBitmap(Bitmap   bitmap)
{     this.bitmap = bitmap; 
  }  
    public   void   setText(String   text)
{     this.text = text; 
  } 
    public   void   setWordConfidences(int[]   wordConfidences)
{     this.wordConfidences = wordConfidences; 
  } 
    public   void   setMeanConfidence(int   meanConfidence)
{     this.meanConfidence = meanConfidence; 
  } 
    public   void   setRecognitionTimeRequired(long   recognitionTimeRequired)
{     this.recognitionTimeRequired = recognitionTimeRequired; 
  }  
    public   void   setRegionBoundingBoxes(List<Rect>   regionBoundingBoxes)
{     this.regionBoundingBoxes = regionBoundingBoxes; 
  }   
    public   void   setTextlineBoundingBoxes(List<Rect>   textlineBoundingBoxes)
{     this.textlineBoundingBoxes = textlineBoundingBoxes; 
  } 
65  
      public   void   setWordBoundingBoxes(List<Rect>   wordBoundingBoxes)
{     this.wordBoundingBoxes = wordBoundingBoxes; 
  }   
    public   void   setStripBoundingBoxes(List<Rect>   stripBoundingBoxes)   {        
this.stripBoundingBoxes = stripBoundingBoxes; 
  } 
   public void setCharacterBoundingBoxes(List<Rect> characterBoundingBoxes)  {
this.characterBoundingBoxes = characterBoundingBoxes; 
  }  
  @Override   public String toString() {     return text + " " + meanConfidence 
+ " " + recognitionTimeRequired + " " + timestamp; 
  } 
} 
66
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
  • Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
  • Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish
  • Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi
  • Mikroprotsessorlar asosida tizimlarni loyihalash va uni laboratoriya platasida yoritish

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский