Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish - Informatika va AT - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	7.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish

Sotib olish

Web 2.0 servislar orqali o quv jarayonini tashkilʻ
etish
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

KIRISH
Internet texnologiyalarining kirib kelishi bir necha asrlar davomida
o‘zgarmay kelgan holatlarni o‘zgartirib yubordi. Bu odatdagi xat yozishmalari
elektron pochta bilan, kutubxonalar esa web-saytlar bilan almashinishida namoyon
bo ldi. ‘
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining maqsadi ta lim sohasida tubdan
– ’
isloh qilish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida yuksak ma naviy va
’
axloqiy talablarga javob beruvchi malakali kadrlar tayyorlash tizimini yaratishdir.
Bu tizim dunyoga yangi ko z bilan qaraydigan, ishning ko zini biluvchi,
‘ ‘
vaziyatni tahlil qilib, to g ri xulosa chiqarib, qaror qabul qiluvchi, kelajakni
‘ ‘
mustahkam poydevorini quruvchi va jamiyat taraqqiyotini ta minlovchi kadrlar
’
tayyorlashni eng muhim va ma suliyatli vazifa sifatida amalga oshirishi lozim. Bu
’
vazifani amalga oshirishda ta lim muassasalarida o quv jarayonini tashkil etish,
’ ‘
fanlarni o qitishda o quv-uslubiy kompleks va uning o quv jarayonini tashkil
‘ ‘ ‘
etishda qo llash muhim rol o ynaydi. O qitish jarayonini kompyuterlashtirishda
‘ ‘ ‘
ikki yo nalishni ajratish mumkin: kompyuterni ta lim vositasi sifatida
‘ ’
qo llashning barcha usullarini o zlashtirish va kompyuterdan o rganish obyekti
‘ ‘ ‘
sifatida foydalanish. Kompyuterning texnik ko rsatkichlari va dasturiy
‘
ta minotining takomillashib borishi didaktik imkoniyatlarning kengayishi, uning
’
ta lim vositasi sifatida yangi xossalarini namoyon qilmoqda.
’
Kompyuterlar yordamida o qitishning rivojlanish tarixida an anaviy va
‘ ’
intellektual o qitish tizimlarini ajratish mumkin. Intellektual o qitish
‘ ‘
tizimlarining asosiy maqsadi o quv masalalarini hal etish bosqichlari
‘
xususiyatlarini inobatga olgan holda o quv faoliyatini amalga oshirish va
‘
boshqarishdan iboratdir. Intellektual o qitish tizimlarida individuallashtirilgan
‘
o qitish talabalarning dinamik modeli asosida amalga oshiriladi. Bunday tizimlar
‘
talabalar va kompyuter o rtasida boshqaruv vazifalarini taqsimlash imkoniyatini
‘
berish orqali talabalarda o quv faoliyatini shakllantirishda yangi o quv
‘ ‘
topshiriqlarini beradi, ya ni mustaqil o qishga o rgatishga optimal o tish
’ ‘ ‘ ‘
amalga oshiriladi.
2

Kompyuterlar vositasida o qitish o quv jarayonining barcha jabhalariga‘ ‘
samarali ta sir ko rsatadi. Kompyuterlarning o qitish mazmuniga ta siri
’ ‘ ‘ ’
talabalarga ko plab imkoniyatlar ochib beradi. Bu kompyuterlarning o quv
‘ ‘
materiallarini namoyish etish imkoniyatlari yuqori ekanligi, sun iy intellekt
’
g oyalarning joriy etilishi, talabalarga ko plab axborotlarni yetkazish vositasi
‘ ‘
ekanligi bilan bog liqdir. Ikkinchi tomondan kompyuterlar o qitish mazmuniga
‘ ‘
har xil evristik vositalarni kiritadi. Kompyuterlarning muhim ahamiyatli
tomonlaridan biri ularni integratsiyalashgan o quv fanlarini yaratishga real
‘
imkoniyat vujudga keltirishidir.
O quv maqsadlarida kompyuterlardan foydalanish talabalarning faoliyatini
‘
ijobiy tomonga o zgartiradi. Endi talaba o qituvchiga murojaat qilmasdan ham
‘ ‘
zarur axborotlarni mustaqil izlab topishga, ya ni mustaqil tadqiqot olib borish
’
imkoniyatiga ega bo ladi.
‘
Kompyuter yordamida o qitishning ikkinchi yo nalishi kompyuterlarni
‘ ‘
o rganish obyekti sifatida qo llashdir. Kompyuterlarning o quv jarayonida
‘ ‘ ‘
o qitish vositasida qo llanilishi didaktika va pedagogik psixologiyaning ayrim
‘ ‘
nazariy asoslarini takomillashtirishni taqozo etadi. Jumladan, ekspert tizimlar
talabani istalgan murakkablikdagi masalani yechishda optimal yechimni tanlash,
gipermatn o rgatuvchi tizimlar esa talabaga o quv materiallarini o zlashtirish
‘ ‘ ‘
ketma-ketligini tanlash imkoniyatlarini beradi.
Ta kidlash joizki, kompyuterlar vositasida o qitish ta limning barcha
’ ‘ ’
muammolarini yechishga olib kelmaydi. Kompyuter o quv jarayonida pedagog
‘
faoliyatini chegaralamaydi, o z navbatida zamonaviy axborot texnologiyalari
‘
an anaviy texnologiyalarning o rnini to liq qoplay olmaydi. Matn muharririda
’ ‘ ‘
tayyorlangan didaktik materiallar o quv jarayoni imkoniyatlarini kengaytiradi,
‘
ya ni bu jarayonni samarali va xilma-xil qiladi hamda talabalarning bilimlarini
’
kengaytirishga qiziqishlarini oshiradi. Zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan
foydalanish orqali talabalar auditoriyasining tayyorgarlik darajasiga qarab didaktik
materiallarni shakllantirish mumkin. Yaxshi o zlashtiruvchi talabalar uchun
‘
murakkabroq topshiriqlar tayyorlash yoki murakkab testlar berish imkoniyatlari
3

yaratiladi. Pedagog o zining kasbiy vazifalarini bajarishda, didaktik materiallarni‘
tayyorlashda kompyuterning bu imkoniyatlaridan to liq foydalanishi lozim.
‘
Elektron taqdimot slaydlardan darsda namoyish va ko rgazmali material
– ‘
sifatida foydalanish pedagogga keng imkoniyatlar yaratib beradi. O quv
‘
materialining elektron taqdimotda animatsiyalar shaklida berilishi o tilayotgan
‘
mavzuni o zlashtirishni yengillashtiradi va ko rgazmalilikni oshiradi. Namoyish
‘ ‘
slaydlarini talabalarga tarqatma materiallar sifatida ham tarqatish mumkin.
Slaydlarga nisbatan talabalar o zlarining fikrlarini bayon etishlari mumkin
‘
va bu orqali ular axborotlar bilan ishlashning quyidagi malakalariga ega
bo ladilar:
‘

– grafik axborotlarni matn shakliga keltirish yoki aksincha;

– muhokama etilayotgan mavzu bo yicha xulosalar va savollarni ‘
shakllantirish;

– o zining o quv-bilish faoliyatini rejalashtirish. ‘ ‘
O qituvchiga bunday metodika yangi axborotlarni ko payib borishi,
‘ ‘
talabalarning tayyorgarlik darajasini o zgarishi bilan ma lum bir mavzuga
‘ ’
mo ljallangan slaydni takomillashtirib borish imkoniyatini beradi.
‘
Metodik jihatdan o qituvchi va talabalarning o zaro muloqoti ikki turdagi
‘ ‘
ta sirdan iborat bo ladi. Birinchi tur ta sir o qitishning ma lum bosqichida
’ ‘ ’ – ‘ ’
talabaga shu bosqichdagi masalani tushunishga yordam beruvchi yo naltiruvchi
‘
savollar taqdim etiladi. Ikkinchisi masalani aniqlashtiruvchi fikrlar va harakatlar
–
usuli ko rsatiladi.
‘
Savollar va ko rsatmalar soni nazariy hamda amaliy materiallarning talaba
‘
tomonidan o zlashtirilishi va malakaning shakllanganiga bog liq ravishda
‘ ‘
beriladi.
Oliy ta lim oldida talabalarning kompyuter muhitidagi mustaqil ta limni
’ ’
tashkil etishni psixologik asoslash bilan bog liq muammolar mavjud. Bu
‘
muammolar bir qancha psixologik-pedagogik masalalar, jumladan:
masofaviy ta limni tashkil etishning psixologik-pedagogik sharoitlarini
– ’
tahlil etuvchi to laqonli tadqiqotlar amalga oshirilmaganligi;
‘
4

kompyuter ta limi muhiti tushunchasi hali psixologik-pedagogik nuqtai– ’
nazardan o zining ifodasini topmaganligi;
‘
bunday muhitda ta lim olgan mutaxassisning psixologik-pedagogik
– ’
modeli va professiogrammasi yaratilmaganligi;
masofaviy ta limning didaktik va metodik masalalari psixologik-
– ’
pedagogik jihatdan asoslanmaganligi bilan bog liq.
‘
Yuqoridagilardan kelib chiqib, oliy ta lim sohasida psixologik-pedagogik
’
tadqiqotlarni quyidagi yo nalishlarda rivojlantirishni tavsiya etish mumkin:
‘
oliy ta lim muassasalarida pedagog shaxsini kasbiy kompetentligini
– ’
ta minlashga nisbatan texnologik yondashuvga erishish;
’
ijtimoiy raqobat tobora o sib borayotgan sharoitda malakali
– ‘
o qituvchilarni tayyorlash va ularni malakasini oshirishda pedagog shaxsining
‘
mustaqil ravishda kasbiy jihatdan o z-o zini takomillashtirish sifatlarini
‘ ‘
shakllantirish;
talabalarning psixologik-pedagogik xususiyatlarini o rganish orqali
– ‘
ularning aqliy rivojlanish, axborotlarni qabul qilish bilan bog liq shaxsiy
‘
ko rsatkichlarini psixologik jihatdan tadqiq etish lozim.
‘
Shunday qilib, ta kidlash mumkinki, axborot texnologiyalari
’
taraqqiyotining ilg or yutuqlarini ta lim tizimiga tatbiq etishning nazariy
‘ ’
asoslarini yaratilishi, axborot texnologiyalari sohasida erishilgan ilm-fan
yutuqlarini pedagogik amaliyotga, o quv-tarbiyaviy jarayonlarni rivojlantirishga,
‘
yangi sifat ko rsatkichlariga erishishga qaratilgan imkoniyatlarni yaratadi.
‘
Mavzuning dolzarbligi . Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini
ta lim jarayoniga singdirish va undan amaliyotda samarali foydalanish hozirgi
’
kunda Davlat siyosati darajasidagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
O zbekiston Respublikasi Prezidentining «Kompyuterlashtirishni yanada
‘
rivojlantirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish
–
to g risi» 2002 yil 30 maydagi farmonini hamda shu farmon yuzasidan
‘ ‘ –
Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 6 iyundagi qarorida bu sohaning dolzarbligi o z
‘
ifodasini topgan.
5

Zamonaviy texnologiyalarning rivojlanish holati, birinchi navbatda,
jamiyatning intellektual salohiyatiga, jumladan, ta lim sohasining rivojlanishiga’
bog liq. Ta lim mazmuni va sifati masalalari jamiyatda ustuvor yo nalish
‘ ’ ‘
sifatida ko rilmoqda. Dunyoning rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarida
‘
ta limni axborotlashtirishga alohida e tibor qaratilmoqda. Shu borada, ta limni
’ ’ ’
rivojantirish, uning samaradorligini oshirish yo llari izlanmoqda, ta limda yangi
‘ ’
axborot texnologiyalarini joriy etish masalasi ommalashmoqda.
Bugungi kunda Web 2.0 texnologiyalari asosida o quv jarayonini
‘
tashkillashtirish muhim masala sifatida e tirof etilmoqda.
’
Web 2.0 atamasi ko pincha Internet rivojlanishidagi yangi yo nalish bilan
‘ ʻ
bog‘lanadi, aniqroq qilib aytganda – web-ilovalar ishlash texnologiyalari va
foydalanuvchilarning o‘zaro munosabati majmui hisoblanadi. Bu texnologiyalar
qatoriga bloglar, wiki, foto va video almashish qo‘llanmalari (youtube, mover.uz,
mytube.uz), flex va ajax texnologiyalari va ko plab boshqa qo llanmalar kiradi.
‘ ‘
Bu mavzuning keng tarqalganligi va aktualligiga yuborilgan sharhlarning soni ham
isbot bo la oladi. Masalan, Google qidiruv tizimida Web 2.0 xususida 23 700 000
‘
sharx joy olmoqda.
Time jurnali yilning umumlashtirilgan odami deb aynan Web 2.0
servislaridan foydalanib, tarmoqni yangi mazmun bilan to ldirayotgan insonlarni
‘
atagani bejiz emas. Web 2.0 ni ta limda qo llashning dolzarbligi, Ta lim
’ ‘ “ ’
2.0 atamasining odatdagi so zga aylanayotganini ta kidlamoqda.
” ‘ ’
Respublikamiz va xorijiy mamlakatlarning olimlari tomonidan olib borilgan
ilmiy-tadqiqot ishlarida Web asosida o qitish texnologiyalarini ishlab chiqish,
‘
ularni o quv-tarbiya jarayoniga kiritishning nazariy va uslubiy asoslari o z aksini
‘ ‘
topgan. Xususan, ushbu masala bilan, A.A.Abduqodirov, U.SH.Begimqulov,
M.Aripov, R.X.Hamdamov. N.Toyloqov, E.D. Patarakin, A.N.Tixonov,
A.D.Ivannikov, Q.T.Olimov, A.V.Solovov, Tim O’Reyli, P.V.Sisoyeva,
M.N.Yevstigneyeva, A.L.Semenova, R.England, A.S.Lauzen, C.Novas, W.Souder
va boshqa bir qator olimlar shug ullanganlar.
‘
6

Web texnologiyalari asosida o qitishni oliy ta limga qo llash borasidagi‘ ’ ‘
ilmiy tadqiqotlar A.Abduqodirov, T.F.Bardina, R.Boqiyev, V.D.Orexova,
R.Hamdamov, S.I.Raxmanqulova, U.Yuldashev, N.Hammond, A.Jones va
boshqalar tomonidan olib borilgan.
Bitiruv malakaviy ishi maqsadi . Web 2.0 texnologiyalari asosida o quv
‘
jarayonini tashkillashtirish.
Bitiruv malakaviy ishi vazifalari . Web 2.0 servislaridan foydalangan holda
o quv jarayonini tashkillashtirishda foydalanilsa, oliy o quv yurtlaridagi
‘ ‘
talabalarning bilim darajasi va sifati va o quv jarayonining samaradorligi yanada
‘
oshadi. Shu maqsadda quyidagi vazifalar belgilab olindi:
1. O quv jarayonini tashkilashtirish imkoniyatini beruvchi Web 2.0
‘
servislarni tahlil qilish;
2. Web 2.0 texnologiyalaridan axborot-ta lim muhitini shakllantirishda
’
foydalanish metodikasini yaratish;
Bitiruv malakaviy ishi ning amaliy ahamiyati .
Web 2.0 asosida ta lim jarayonini tashkil qilish niyatida bo‘lgan fan
’
o‘qituvchilari va keng foydalanuvchilar, soha mutaxassislari uchun ishida
keltirilgan ma’lumotlar foydali bo‘ladi.
Bitiruv malakaviy ishi ikkita bob, kirish, xulosa va adabiyotlar r о ‘yxatidan
tashkil topgan bo‘lib, birinchi bobda o‘quv jarayonini tashkillashtirishda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining imkoniyatlari, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalangan holda ta’lim jarayonini tashkil etish metodlari,
Web 2.0 texnologiyalaridan axborot-ta’lim muhitini shakllantirishda servislarning
ijtimoiy muammolari va tizimlar qiyosiy tahlili bo yicha ma’lumotlar keltirilgan.
ʻ
Ikkinchi bobda Web 2.0 texnologiyalardan foydalanish va uni qo‘llash
metodikasi keltirilgan.

7

I - BOB. O‘QUV JARAYONINI TASHKILLASHTIRISHDA
AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING
IMKONIYATLARI
1.1. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda
ta lim jarayonini tashkil etish metodlari ’
Bozor iqtisodiyotining globallashuv jarayonlari oliy ta lim tizimi oldiga har
’
tomonlama yetuk va professional kadrlarni tayyorlash masalasini dolzarb qilib
qo ymoqda.
‘
Zamonaviy oliy ta lim o qishning yangi ko rinishlarini tashkil etish,
’ ‘ ‘
uning mazmunini tubdan o zgartirish kabi bir qator muhim maqsadlarni amalga
‘
oshirishni izchillik bilan bosqichma- bosqich davom ettirmoqda.
Jamiyat taraqqiyotida ro y berayotgan eng ahamiyatli hodisa axborotlar
‘
oqimining jadal sur atlarda ortib borishi hisoblanadi. Axborotlar hajmining
’
bunday o sishi mavjud bilimlarga tayangan holda talabalarning o quv
‘ ‘
yuklamalarini yetarlicha o zlashtirishida salbiy ta sir ko rsatadi va buning
‘ ’ ‘
natijasida ular talab qilingan natijaga erisha olmaydilar.
Axborotlarning yuqori darajadagi o sishi va tez eskirishi oliy ta lim
‘ ’
muassasasini tugatgan talabalarning ta lim jarayonida olgan bilim va
’
ko nikmalarini ish faoliyatlarida qo llashlarida turli muammolarning vujudga
‘ ‘
kelishiga olib keladi.
Ta lim jarayonidagi insonlar o rtasidagi o zaro muloqot asosini
’ ‘ ‘
o qituvchi-talaba yoki talaba-talaba ko rinishi orqali ifodalash mumkin. Agar bu
‘ ‘
jarayonda axborot texnologiyalarining biror turidan foydalanilsa, ular o rtasidagi
‘
muloqot yetarlicha samarali bo ladi.
‘
Axborot texnologiyalarining qo llanilishi foydalanuvchiga keng
‘
imkoniyatlar yaratib beradi. Talabalar o quv rejalarini ko rib chiqishlari,
‘ ‘
kurslarning mazmuni bilan oldindan tanishishlari, zarur kursga doir ma ruzalarni
’
Internet yordamida o rganishlari mumkin. Tadqiqotlar natijasi shuni
‘
ko rsatadiki, talabalarning bunday ta lim jarayonini shakllantirish olingan
‘ ’
bilimlarining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
8

Keyingi vaqtlarda Internet asosida axborotlarni qayta ishlashning yangi
ko rinishi Web 2.0 servislardan foydalanish g oyasi paydo bo ldi. Web 2.0‘ ‘ ‘
termini birinchi marta 2004 yilning oktabr oyida o tkazilgan Web 2.0
‘
(http://www.web2con.com) texnologiyalarga bag ishlangan konferensiyada Tim
‘
O´Reyli tomonidan ancha shov-shuvga sabab bo lgan maqola e lon qilinib,
‘ ’
uning mazmuni tushuntirib berildi. Web 2.0 terminining ishlatilishi asosan ijtimoiy
servislar va tarmoqlar bilan o zviy bog liq, ya ni tarmoqda foydalanuvchi
‘ ‘ ’
ijtimoiy guruhlardagi insonlar o zlariga hamfikr insonlarni yoki kerakli
‘
axborotlarni tezda topib oladilar.
Shuni aytish lozimki, umumiy holda ijtimoiy servislar foydalanuvchining
o z ma lumotlarini Web sahifada e lon qilishi turli usullarda: diqqatni tortish
‘ ’ ’
maqsadida multimediyali, foydalanuvchilarni qiziqtiradigan mavzu bo yicha turli
‘
konkurslar shaklida yaratiladi.
Servislarning ko plab turlari tashkil qilingan bo lib, ularning bunday
‘ ‘
to plami yaxlit holda Web 2.0 texnologiyalar deb nomlangan. Web 2.0
‘
texnologiya asosida o qishni tashkil etish Internet tarmog i orqali amalga
‘ ‘
oshiriladi. Har bir alohida servis uchun maxsus joy ajratilgan bo lib, masalan,
‘
ma lumotnoma axborotlar Wikipedia turidagi ensiklopediyalar saytida saqlanadi,
’
foto va tasvir ma lumotlar fotoarxivlarda bo ladi, video va audio darslar
’ ‘
YouTube turidagi saytlarda joylashadi, o quvchilar bilan muloqot qilish uchun
‘
blog saytlardan foydalanish mumkin.
Web 2.0 texnologiyada o qituvchining bir nechta talabalar bilan real vaqt
‘
oralig ida xabarlar almashish tizimi orqali yoki berilgan topshiriqni tarmoq
‘
kundaligi orqali muloqotini amalga oshiriladi.
Web 2.0 texnologiya asosida o qitishni boshlash uchun o qituvchidan turli
‘ ‘
servislar haqidagi barcha zaruriy ma lumotlar va tarmoqda bog lanish uchun
’ ‘
kerak bo lgan murojaat manzillarini oldindan to plash lozim. Hozirgi vaqtda
‘ ‘
barcha funksiyalarga ega masofaviy ta limning maxsus tizimi mavjud. Lekin bu
’
tizim foydalanishda yetarlicha murakkablikka ega, u o qituvchidan tizimda
‘
ishlashga oid aniq malakasi bo lishini talab qiladi. Web 2.0 servislarining
‘
9

qulayligi esa, unda ishlash uchun foydalanuvchining kam darajadagi malakasi ham
yetarli bo ladi.‘
Web 2.0 servislari ishi odatdagi dasturiy mahsulotlarni prinsiplariga mos
holda amalga oshiriladi. Bu shuni anglatadiki, har bir foydalanuvchi web-
ilovalarning istalgan turi: onlayn matn redaktorlari, jadval protsessori,
organayzerlar, fayllarni saqlash va musiqa eshitish uskunalari bilan ishlay oladi.
Hozirgi vaqtda foydalanuvchi uchun yana bir qulaylik paydo bo ldiki, bu
‘
mobel ilovalardan foydalanish hisoblanadi. Mobel ilovalar orqali ham oddiy
kompyuter ilovalari bilan ishlash kabi tarmoqda ishlashga yetarlicha to liq ruxsat
‘
berilgan. Bu holatda hamma ilovalarga brauzer orqali ishlash imkoniyati berilgan.
Foydalanuvchi uchun esa faqat operatsion tizim kerak, chunki operatsion tizim
tarkibida brauzer mavjud va Internetga ishlashga ruxsat berilgan bo ladi.
‘
Hozirgi vaqtda butun dunyoda audiokitoblar ishlatimoqdaki, ulardan iPod
yoki mp3-pleyerlarda eshitish mumkin, hattoki biror fanlar bo yicha ham
‘
ma ruzalarni tinglash mumkin. Mobil aloqa vositalaridan foydalanib katta
’
hajmdagi axborotlarni qayta ishlash, zamonaviy axborot tashuvchilar yordamida
ma lumotlarni ko chirish, talabalarning axborotlardan foydalanish malakasi
’ ‘
oshirilmoqda.
Ta lim jarayonlari amaliyotida o qitishning to rtta asosiy metodidan
’ ‘ ‘
foydalaniladi. Bular:
- tushuntirish-illyustratsiyalash;
- reproduktiv;
- muammoli;
-tadqiqotchilik.
Birinchi metod - tushuntirish-illyustratsiyalash o quvchi bilan ta lim
‘ ’
tizimi o rtasida aks aloqaning mavjudligini ko zda tutmagani bois uni Shaxsiy
‘ ‘
kompyuter (axborot-kommunikatsiya texnologiyalari) dan foydalaniladigan
tizimlarda qo llash befoyda.
‘
O qitishning, hisoblash texnikasi vositalaridan foydalaniladigan,
‘
reproduktiv metodi o quvchiga o qituvchi va (yoki) axborot-kommunikatsiya
‘ ‘
10

texnologiyalari tomonidan xabar qilinadigan bilimlarni o zlashtirishni hamda‘
ta lim oluvchining o rganilgan materialni qayta yaratish, uni o xshash
’ ‘ ‘
(analogik) vaziyatlarda qo llashga oid faoliyatini tashkil qilishni ko zda tutadi.
‘ ‘
Mazkur metodni axborot-kommunikatsiya texnologiyalari dan foydalanish bilan
qo llash ta lim jarayonini tashkil qilish sifatini jiddiy yaxshilash imkonini bersa-
‘ ’
da, biroq o quv jarayonini an anaviy qo llanadigan sxemadan (axborot-
‘ ’ ‘
kommunikatsiya texnologiyalari siz) foydalanilganiga nisbatan tubdan
o zgartirishga imkon bermaydi. Bu jihatdan muammoli hamda tadqiqotchilik
‘
metodlaridan foydalanish ko proq o zini oqlaydi.
‘ ‘
O qitishning muammoli metodi axborot-kommunikatsiya
‘
texnologiyalarining o quv jarayonini qandaydir muammoni qo yish va uni hal
‘ ‘
qilish yechimlarini izlash sifatida tashkil qilishga oid imkoniyatlaridan
foydalanadi. Asosiy maqsad ta lim oluvchilarning bilish faolligini oshirishga
’
maksimal darajada ko maklashishdan iborat. Ta lim jarayonida olinayotgan
‘ ’
bilimlar asosida turli toifadagi masalalarning yechilishi, shuningdek, qo yilgan
‘
muammoni hal qilish uchun zarur bo ladigan qator qo shimcha bilimlarni olish
‘ ‘
va tahlil ko zda tutiladi. Bunda axborotni to plash, tartiblashtirish, tahlil va
‘ ‘
uzatishga oid ko nikmalarni egallashga alohida e tibor qaratiladi.
‘ ’
O qitishning axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanilgan
‘
tadqiqotchilik metodi ta lim oluvchilarning ma lum tematika doirasida ilmiy-
’ ’
texnik tadqiqot olib borish jarayonidagi mustaqil ijodiy faoliyatini ko zda tutadi.
‘
Bu metoddan foydalanilganda ta lim faol tadqiqot, kashfiyot va o yin natijasi
’ ‘
sanaladi, buning natijasida, odatda, yuqorida sanab o tilgan metodlardan
‘
foydalanilganidan ko ra yoqimliroq va muvaffaqiyatliroq bo ladi. O qitishning
‘ ‘ ‘
muammoli metodi metod, obyekt va vaziyatlarni ularga ta sir o tkazish
’ ‘
jarayonida o rganishni ko zda tutadi. Muvaffaqiyat qozonish uchun ta sirlarga
‘ ‘ ’
reaksiya qiladigan muhitning bo lishi zarur. Bu ma noda tengsiz vosita
‘ ’
modellashtirish, ya ni real obyekt, vaziyat yoki muhitning dinamikada imitatsion
’
tasavvuri sanaladi.
11

Kompyuter modellari o zining nozikligi va universalligi tufayli boshqa tur‘
modellariga qaraganda qator jiddiy ustunliklarga ega. Modellarni axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarida qo llash vaqtning borishini sekinlashtirish
‘
yoki, aksincha, tezlatish, makonni toraytirish yo kengaytirish, qimmat, xavfli yoki
real dunyoda umuman mumkin bo lmagan amallarning bajarilishini imitatsiyalash
‘
imkonini beradi.
Eng so nggi texnik yutuqlar ko pincha ta lim jarayonida o zining
‘ ‘ ’ ‘
munosib o rnini egallagan, bu ma noda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
‘ ’
ham istisno emas. O quv jarayonida kompyuterlardan foydalanish bo yicha
‘ ‘
dastlabki tajribalar hisoblash texnikasidan foydalanish ta lim jarayoni
’
samaradorligini sezilarli darajada oshirishi, bilimlarni hisobga olish va baholashni
yaxshilashi, qiyin vazifalarni hal qilishda o qituvchining har bir ta lim oluvchiga
‘ ’
yakka tartibda yordam berishini ta minlashi, yangi kurslarni yaratish va
’
qo yishni osonlashtirish kabi imkonyatlarni berishini ko rsatdi.
‘ ‘
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari so z, raqam, tasvir, tovush va
‘
boshqa ko rinishlarda beriladigan axborotni qayta ishlash uchun keng imkoniyatli
‘
vosita sanaladi. Ularning vosita sifatidagi asosiy xususiyati axborot olish va qayta
ishlash bilan bog liq turli xil amallarni bajarish uchun sozlash (dasturlashtirish)
‘
imkoni mavjudligidir.
O quv jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish
‘
foydalanuvchilarning tafakkur ko nikmalarini va murakkab vazifalarni hal qilish
‘
malakalarini rivojlantirishning yangi yo llarini ochib beradi, ta limni
‘ ’
faollashtirish uchun prinsipial yangi imkoniyatlarni taqdim qiladi. Axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari auditoriya va mustaqil mashg ulotlarni yanada
‘
qiziqarli, dinamik va ishonchli, o rganiladigan axborotning katta oqimini oson
‘
o zlashtiriladigan qilish imkonini beradi.
‘
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalarining ta limning boshqa
’
texnik vositalariga qaraganda asosiy ustunliklari nozikligi, ta limning turli
’
modellari va algoritmlariga sozlash, shuningdek har bir ta lim oluvchining xatti-
’
harakatlariga yakka tartibda reaksiya qilish imkoniyati sanaladi. Bunday
12

vositalardan foydalanish ta lim jarayonini yanada faollashtirish, unga’
tadqiqotchilik va izlanuvchanlik xarakterini bag ishlash imkonini yaratadi.
‘
Darsliklar, televideniye va kinofilmlardan farqli o laroq, axborot-kommunikatsiya
‘
texnologiyalari ta lim oluvchining xatti-harakatiga zudlik bilan javob berish, turli
’
toifadagi ta lim oluvchilar uchun materialni takrorlash, tushuntirish, puxtaroq
’
tayyorgarlikka ega bo lgan ta lim oluvchilar uchun yanada murakkab va o ta
‘ ’ ‘
murakkab materialga o tish imkoniyatini ta minlaydi. Bunda individual
‘ ’
sur atlarda o qitish oson va tabiiy tarzda amalga oshiriladi.
’ ‘
Shubha yo qki, ko p hollarda kompyuterning afzalliklari to g risida
‘ ‘ ‘ ‘
gapirib o tirishning o zi nojoiz. U nafaqat talabalarni mashaqqatli mehnatdan
‘ ‘
ozod qiladi, balki ularga mehnattalab amaliy topshiriqlar bilan chiziqli
dasturlashtirish hamda murakkab analitik tadqiqotlardan foydalanib shug ullanish
‘
imkonini beradi.
Test muharrirlaridan foydalanish talabalarni mashinkada terishdek og ir
‘
ishdan xalos etib, o qituvchilarga berilgan mavzuni u qoniqarli darajaga
‘
yetmagunicha ko p marta qayta ishlashni talabadan talab qilish imkonini beradi.
‘
Uslubni bu kabi «taroshlash» kompyutersiz mumkin bo lmasdi. Avvallari
‘
mashaqqatli, birin-ketin takrorlanadigan operatsiyalarga sarflanadigan vaqt
endilikda, fikr kuchlanishi va ijodiy yondashuvni talab etadigan yanada muhim
masalalarga ajratilishi mumkin.
Bilimlar hajmining ortib borishi va tahlil metodlarining murakkablashishi
bilan ta limni asosan ma ruzalarni passiv tinglash hamda o quv matnlarini
’ ’ ‘
o qish tamoyili asosida tashkil etish tobora qiyinlashib bormoqda. Tanqidiy
‘
fikrlash, murakkab muammolarni tushunish va hal qilish malakalari, juda katta
hajmdagi dastlabki ma lumotlarni foydali umumlashtirish qila olish qobiliyati
’ –
bularning hammasi katta ahamiyat kasb etib, talabadan yanada faol bo lishni talab
‘
etadi. Aynan, shu nuqtai nazardan kompyuter ta lim sohasi uchun nihoyatda keng
’
imkoniyatlar taqdim qiladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalari o quv jarayonida
‘
quyidagi eng muhim jihatlari bilan alohida ahamiyatga egadir:
13

– differensial va individual o qitish jarayonini tashkil qilishi; ‘

– o qish jarayonini baholash, teskari aloqa bog lashi; ‘ ‘

– o zini-o zi nazorat qilish va tuzatib borishi; ‘ ‘

– o rganilayotgan fanlarni namoyish etishi va ularning dinamik jarayonini ‘
ko rsatishi;
‘

– fan mavzularida animatsiya, grafika, multiplikatsiya, ovoz kabi kompter
va axborot texnologiyalardan foydalanishi;

– o quvchi-talabalarga fanni o zlashtirish uchun strategik ko nikmalar ‘ ‘ ‘
hosil qilishi va hokazo.
Shuningdek, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalarining amaliy
tomoni ulardan o quv jarayonida foydalanish va kelgusida ta lim tizimida
‘ ’
o quv jarayoni uchun ma lumotlar bazasini va virtual stendlar yaratishdek
‘ ’
muhim vazifani amalga oshirishga zamin hozirlaydi.
O quv-tarbiya jarayonining axborot-metodik ta minotini amalga
‘ ’
oshirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarning bajaradigan asosiy vazifasi
ikki tomonlama muloqotni ta minlashdir. Teskari aloqasiz, o qituvchi va
– ’ ‘
o quvchi orasidagi doimiy muloqotsiz o qitish mumkin emas. O qitish
‘ ‘ ‘
(mustaqil o qishdan farqli o laroq) ta rifiga muvofiq muloqotli hisoblanadi.
‘ ‘ ’
Ta limning kunduzgi shaklida muloqot imkoniyati o quv jarayonini tashkil etish
’ ‘
shakli, o qituvchi va o quvchining bir joyda va bir vaqtda bo lishini taqozo
‘ ‘ ‘
qiladi.
O quv-tarbiya jarayonida foydalanish mumkin bo lgan texnologiyalarni
‘ ‘
ikki: on-line va off-line turlarga ajratish mumkin. Bularning birinchisi haqiqiy
vaqtda axborot almashinishni ta minlaydi, ya ni jo natuvchi tomonidan
’ ’ ‘
yuborilgan ma lumot, adresatning kompyuteriga yetgach, o sha zahotiyoq mos
’ ‘
chiqarish qurilmasiga jo natiladi.
‘
Off-line texnologiyani foydalanilganda olingan ma lumotlar adresat
’
kompyuterida saqlanadi. Foydalanuvchi ularni maxsus dasturlar orqali o ziga
‘
qulay vaqtda ko rishi mumkin. Off-line texnologiyaning asosiy qulayligi,
‘
kompyuter qurilmalariga va aloqa liniyalarini o tkazish qobiliyatiga qo yiladigan
‘ ‘
14

talablarni kamroqligidadir. Ular, hatto kommutatsiyalangan liniyalar (Internetga
doimiy ulanish imkoniyati bo lmagan holllarda) bo yicha Internet ulanishda ham‘ ‘
foydalanilishi mumkin. Ushbu turdagi texnologiyalar qatoriga elektron pochta,
jo natmalar ro yhatlari va virtual anjumanlarni kiritish mumkin. List-server
‘ ‘
yordamida o quv axborotlarni jo natishni tashkil etish mumkin, elektron pochta
‘ ‘
orqali o qituvchi va o quvchi orasida shaxsiy muloqot o rnatiladi, Virtual
‘ ‘ ‘
anjuman esa, o ziga xos murakkab bo lgan masalalarni yoki kursning qiynchilik
‘ ‘
tug dirgan savollarini jamoaviy muhokama qilishni tashkil etish imkoniyatini
‘
beradi. Ushbu barcha taxnologiyalar Internet ga ulangan turli kompyuterlar orasida
ma lumotlar almashinish imkoniyatini beradilar.
’
Off-line texnologiyaning muhim ustunligi, elektron pochta va virtual
anjumanlar bilan ishlash uchun dasturiy vositalarni tanlash imkoniyati
kattaligidadir. Zamonaviy pochta dasturlarida ma lumotlarni gipermatn
’
ko rinishida (gipermurojaatlar, matnlarni shriftli va rangli ajratilgan lavhalari,
‘
grafik tasvirlarni joylashtirish bilan) jo natish imkoniyati mavjud. Bundan
‘
tashqari, xatga ixtiyoriy formatdagi, masalan, MS Word formatidagi faylini
jo natishni tashkil etish mumkin bo lgan fayl biriktirilishi mumkin. Off-line
‘ ‘
texnologiyaning samaradorligi joriy konsultatsiya, nazorat va mustaqil ishlar
asosida o qituvchi tomonidan «qo lda» tekshiriladigan joriy nazoratlarni tashkil
‘ ‘
etishda ko rinadi.
‘
On-line texnologiyalardan dastavval Internet orqali haqiqiy vaqtda matnli
ma lumotlarni almashinishni amalga oshirish imkoniyatini beradigan chat ni
’
eslatishimiz kerak. Eng sodda holda «gap» ikki foydalanuvchi orasida amalga
oshadi. Jamoaviy suhbat uchun maxsus Irc-serverga ulanish zarur. U holda ish
mobaynida foydalanuvchi o z oldida ma lumot yuboruvchisi ko rsatilgan
‘ ’ ‘
ma lumotli ekranni ko radi. Ko pgina dasturlar, shuningdek foydalanuvchilar
’ ‘ ‘
ichidan boshqa foydalanuvchilardan ajralgan kimnidur «xususiy» muloqotga
chaqirish imkoniyati mavjud. Shat bilan ishlash uchun juda ko p sonda dasturlar
‘
mavjud, masalan mirc. On-line texnologiyaning samaradorligi ayniqsa tarmoqli
seminar mashg ulotlar va guruhiy konsultatsiyalarini o tkazishda kattadir [3].
‘ ‘
15

1.2. Web 2.0 tizimlar maqsad va vazifalari
Talim tizimini isloh qilishning muhim yonalishlaridan biri axborot-’ ‘
kommunikatsiya texnologiyalari bilan oquv jarayonini tizimli interatsiyalash
‘
hisoblanadi. Bunda oquv jarayonini tashkil etish va uning mazmunini tubdan
‘
yangilash, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari muhitida oqituvchining
‘
pedagogik faoliyati va talabaning talim olish jarayonini tashkil etish strategik
’
masala sifatida namoyon boladi.
‘
Ilmiy-texnik taraqqiyotning rivojlanayotgan bosqichida axborotlarning
keskin kopayib borayotganligi va ulardan oqitish jarayonida foydalanish uchun
‘ ‘
vaqtning chegaralanganligi talim tizimiga yangi texnologiyalarni joriy etishni
’
taqozo etmoqda. Talim mazmunini takomillashtirishning yonalishlaridan biri talim
’ ‘ ’
oluvchilar uchun mustaqil talim olish imkoniyatlari, talimning axborot manbalarini
’ ’
shakllantirish va rivojlantirish uchun zarur sharoitlarni yaratishdan iboratdir.
Talim-tarbiya jarayonlarining asosini yuqori sifatli va yuqori texnologiyali muhit
’
tashkil etadi. Uning yaratilishi va rivojlanishi texnik jihatdan murakkab sanalsada,
ammo bunday muhit talim tizimini takomillashtirishga, talimda axborot
’ ’
texnologiyalarini tub manoda joriy etishga xizmat qiladi.
’
Zamonaviy axborot texnologiyalari talabalar uchun malumotlarni yetkazish,
’
saqlash, qidirish kabi jarayonlarda katta imkoniyatga ega. Hozirda talim
’
muassasalarida elektron shaklda koplab axborot-talim resurslari yaratilgan, ammo
‘ ’
ulardan foydalanishda tizimli yondashuv mavjud emas. Bu, birinchi navbatda,
ilmiy-metodologik bazaning, talim jarayonida zamonaviy axborot
’
texnologiyalarini qollash boyicha yetarli malaka va konikmaning yoqligi, metodik
‘ ‘ ‘ ‘
muammolarning toliq hal etilmaganligi bilan bogliq. Talim jarayoniga axborot
‘ ‘ ’
texnologiyalarini joriy etilishi borasida muvaffaqiyatlar mavjudligiga qaramasdan,
erishilgan natijalar tarqoq shaklga ega.
Bizning fikrimizcha, talim-tarbiya jarayonlarini axborotlashtirishni
’
rivojlantirish yonalishi turli talim axborot resurslarining birlashtirilishi orqali
‘ ’
axborot-talim muhitlarini yaratish bilan bevosita bogliq. Bunday muhitni tashkil
’ ‘
etishda, avvalom bor, talim muassasalarida axborotlashtirishni tashkil etish, yani
’ ’
16

barcha oquv, mamuriy va xojalik xizmatlarni, kutubxona va boshqaruv (rektorat,‘ ’ ‘
dekanat, oquv bolimi va boshq.) bolimlarini yagona tarmoqqa birlashtirish, ularni
‘ ‘ ‘
INTERNET tizimiga chiqish imkoniyatlarini yaratish, talim muassasida oquv
’ ‘
jarayonini nazorat qilish, hujjatlar elektron almanishuvini tashkil etish, axborot
texnologiyalari negizida maxsus oquv-metodik majmualarni yaratish orqali
‘
talabalarning mustaqil talim faoliyatini tashkil etish kabi vazifalarni amalga
’
oshirish zarur boladi. Hozirda bunday vazifalarni bajarishda portal
‘
texnologiyalarini yaratish orqali axborot-talim resurslaridan foydalanishni tashkil
’
etish mumkin. Talim muassasining yagona axborot-talim muhitini
’ ’
rivojlantirishning muhim yonalishi sifatida oquv jarayonida axborot va
‘ ‘
telekommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish hisoblanadi. Axborotlarni
tizimlashtirish axborot-talim resurslaridan foydalanishni yengillashtiradi. Axborot-
’
talim portallarining yaratilishi axborotlarni mantiqiy tartiblash va tizimlashtirishga
’
yordam beradi.
Web 2.0 atamasi kopincha Internet rivojlanishidagi yangi yonalish bilan
‘ ʻ
bog‘lanadi, aniqroq qilib aytganda – web-ilovalar ishlash texnologiyalari va
foydalanuvchilarning o‘zaro munosabati majmui hisoblanadi. Bu texnologiyalar
qatoriga bloglar, wiki, foto va video alishish qo‘llanmalari (youtube), flex va ajax
texnologiyalari va koplab boshqa qollanmalar kiradi.
‘ ‘ Bu mavzuning keng
tarqalganligi va aktualligiga yuborilgan sharxlarning soni ham isbot bo la oladi.
‘
Masalan, Google qidiruv tizimida Web 2.0 xususida 23 700 000 sharx joy
olmo q da.
17

Time jurnali yilning umumlashtirilgan odami deb aynan Web 2.0
servislaridan foydalanib, tarmoqni yangi mazmun bilan to ldirayotgan insonlarni‘
atagani bejiz emas. Web 2.0 ni ta limda qo llashning dolzarbligi, Ta lim
’ ‘ “ ’
2.0 atamasining odatdagi so zga aylanayotganini ta kidlamoqda.
” ‘ ’
Bu atamani Google komniyasi, shu nom ostida bolib otgan konferensiyada
‘ ‘
kiritgan. Web 2.0 servislarinig didaktik imkoniyatlari kuzatuvlari h ozirda oquv
‘
jarayonida ishlatish uchun quyidagi servislarga qizi q ish kattaligini korsatdi:
‘
Блог (Blog) – tarmoqda materiallarni joylash va ulrni o‘qish imkoniyatini
beruvchi qo‘llanma (sinonimlari: dastur mu h iti, qobiq) www.livejournal.ru.
Вики (wiki) – o‘zgartirishlar saqlanib qoluvchi kollektiv gipertekst yaratish
qo‘llanmasi. Misollar: http://wikipedia.com, http://letopisi.ru.
Делишес (delisious) – ta’riflangan w eb-sa h ifalarda zakladkalarni saqlash
qo‘llanmasi.
Youtube (youtube) – videoyozuvlarni saqlash, ko‘rish va muhokama qilish
qo‘llanmasi.
18

Umumlashtirgan h olda shuni aytish mumkinki, Web 2.0 servislari w eb
h ujjatlar bilan birgalikda ishlash, axborot almashish va ommaviy publikatsiyalar
bilan ishlash imkoniyatini beradi.
Servislardan foydalanishdagi tajriba va imkoniyatlar ularni yuqori
maktablardagi oquv jarayonida ishlatishda ayrim yonalishlarni ‘ ʻ h isobga olish
imkoniyatini berdi. Yuqorida sanab o ‘ tilgan servislarning umumiy funksional
xususiyatlari yetarli darajada to ‘ liq va to ‘ g ‘ ri ravishda vikipediya mustaqil
ensiklopediyasida keltirilgan . Servislarni qo‘llashni ayrim variantlarini qisqacha
tushuntirib o‘tamiz.
Блог . (Blog ) «tarmoq jurnali yoki voqealar kundaligi») – bu asosiy tarkibi
doimiy ravishda qo‘shiluvchi yozmalar, ko‘rnishlar yoki multimediyadan tashkil
topgan web-sayt. Mualliflik tarkibiga ko‘ra bloglar shaxsiy, guruhiy (korporativ,
klub) yoki ijtimoiy (ochiq) bo lishi mumkin.
‘
Blogning yuritilishi oddiy foydalanuvchiga internetdagi yozmalarga
o zgartirish kiritish va qo shimcha qilish imkoniyatini beruvchi dastur
‘ ‘
ta minotining mavjudligini nazarda tutadi.
’ Bunday dastur taminoti blogning ’
kuzgatuvchisi deb ataladi. Bunday kuzgatuvchilar yetarli: Diary.ru, Privet.ru,
Blog.ru, Beta.ya.ru va boshqalar.
19

Bloglarning qollanilishi pedagogika uchun ma‘ ’ q ul bolgan quyidagi ‘
funksiyalarni namoyon qilish imkoniyatini beradi: kommunikativ, memuarlarning,
ijtimoiy aloqalarning jipslashishi va ushlab qolinishi, rafleksiya yoki o‘zini
rivojlantirish, psixoterapevtik.
O‘quv jarayonidagi mumkin bo‘lgan yo nalishlar:
ʻ
– O‘qituvchi tomonidan oldindan chop etilgan o‘qish axborotinig manbai.
O quv dasturi mavzulari asosida seminarlar tashkillashuvi.
– ‘
Ma lum bir guruhni o qitish uchun masofaviy o qitishning
– ’ ‘ ‘
tashkillashuvi.
Studentlar o z bloglarida joylashtirgan vazifalar nazorat ishlarini
– ‘
muhokama qilish va chop etish bazasidagi nazorat.
Вики . Viki (viki) – bu sayt bo‘lib, xuddi shu saytning o‘zida joylashgan
qurollar orqali foydalanuvchilar undagi tizim va tarkibni o‘zgartirish imkoniyatiga
ega. Eng mashhur va yirik viki sayt Vikipediya hisoblanadi. Viki - muhitni yaratish
uchun ham maxsus dastur ta minoti zarur.
’
Viki asosida dars o tishning ikki oddiy ssenariyini keltirib utamiz.
‘
1. Glossariy ishlab chiqilishi.
Glossariy ishlab chiqilishi har qanday o quv-metodik kompleksning
‘
tarkibiy qismi hisoblanadi. Uni ishlab chiqishdagi qiyinchiliklar ko pincha bir
‘
ma no bir necha izohni anglatishi bilan ifodalanadi. O qituvchi o‘z xohishiga
’ ʻ
ko‘ra atamaning bir ma’nosini qo‘yishi mumkin, yoniga esa boshqa ma’nolarini
yozib qo yadi. Internetga chiqish imkoniyati bo‘lgan kompyuter joylashgan ish
ʻ
joyiga ega bo lgan talabalar, viki tizimida ro‘yxatdan o‘tganidan so‘ng atamalarni
ʻ
o‘ziga yarasha to‘g‘rilashi, ko‘rishi, o‘rganishi mumkin. Ommaviy to g‘rilanishlar
ʻ
tarixi saqlanib qolinishi tufayli, o‘quv jarayoni qatnashuvchilari butun dars
borishini analiz qilishi mumkin. Dars yakunida guruhning qilgan ishi serverda
saqlanib qoladi va u barcha uchun ochiq bo ladi. Bunday darsning afzalligi
‘
qatnashuvchilarning faolligi va ma lumotlarning mazmuni orqali ifodalanadi. Bir
’
vaqtning o zida talabalar analitik fikr yuritish va internetdagi yangi
‘
imkoniyatlarni o rganishi mumkin.
‘
20

2. Kollektiv o quv materialining yaratilishi. ‘
O qituvchi kursning nazariy bo limidan, masalan darslikdan, bir bo lakni
‘ ‘ ‘
joylaydi va talabalar uni tahrir qilishadi. Bir so z bilan aytganda, tekstning
‘
kollektiv modernizatsiyasi yuzaga keladi. Darsni baholash asosi qilib talaba
faolligini va sharhlar mazmunini keltirish mumkin. Natijada talabalar tomonidan
nazariyaning o rganilishi yanada chuqurroq tus oladi.
‘
Delishes. Delishes (ing. Delisious «ajoyib») bu foydalanuvchilarga
– –
tarmoqda malum bir maqsadlarda tanlangan sahifalarni bepul saqlab qoyish
’ ‘
xizmatini taqdim qiluvchi va zakladka qoyilganlarni chop etish imkoniyatini
‘
beruvchi web-sayt. Delishesga kirgan har qanday odam shu zakladkalarni korib
‘
chiqishi va muhimlik darajasiga kora ularni ozi xo
‘ ‘ h laganicha joylashtirishi
mumkin.
Royxatdan otgan foydalanuvchi istalgan web sahifaga zakladka qoyishi va
‘ ‘ ‘
bunda Internet manzilni, zakladkaning nomini, qisqacha mazmunini va kalit
sozlarni korsatib otishi mumkin. Zakladkalarni tashkillashtirish uchun saytda
‘ ‘ ‘
belgilarning noiyerarxik tizimidan foydalaniladi. Foydalanuvchilar zakladkalarga
istalgan belgilarni qoyishi mumkin. Bir zakladkaga bir necha belgini qoyish
‘ ‘
mumkin. Aynan bir belgi yoki belgilar guruhini tanlab, osha belgilarga tegishli
‘
zakladkalarni korish mumkin. Har bir zakladka uchun belgilar ruyxatini,
‘ q ardosh
belgilarni, shuningdek boshqa foydalanuvchilar qoygan belgilarni korish mumkin.
‘ ‘
Belgilangan oz zakladkalaringizdan tashqari, siz ommabop zakladkalar royxatini
‘ ‘
korishingiz (shrift qancha katta bolsa zakladka shuncha ommabop) yoki boshka
‘ ‘ –
foydalanuvchilar kiritgan yangilarini kuzatishingiz mumkin. Bu orqali internetdagi
oxirgi yangiliklardan xabardor bo lish imkoniyati tug iladi.
‘ ‘
Aslida foydalanuvchi tomonidan saqlangan hamma zakladkalarni barcha
ko rishi mumkin, lekin foydalanuvchi zakladkalarni shaxsiy belgisi bilan ham
‘
ajratishi mumkin.
Delishes uchun bo lgan rus tilidagi dastur ta minoti o z ichiga
‘ ’ ‘
Memori.ru, BobrDobr.ru, MoyoMesto.ru va boshqalarni oladi.
21

Shunday qilib, bu servisning imkoniyatlari unda aniq bir o quv mavzulari‘
bo yicha saytlar manzallariga tanlangan zakladkalarni sinflashtirish va saqlab
‘
qo yish kabi vazifalar bilan belgilanadi. Delishes yordamida shu sharhlarga kirish
‘
yuli va o quv guruhi uchun ro yxatlarni almashish yo llari ta’minlanadi.
‘ ‘ ʻ
Axborot bilan kollektiv ishlash va uni qidirish, reytinglash, saqlash uchun
manbalar taklif qilishga yo‘naltirilgan ijtimoiy zakladkalar servisining ruscha
varianti – BobrDobr, bunga yaxshi misol bo‘la oladi. Bir so‘z bilan aytganda bu
sharxlar ko‘rinishida Internet makoni haqida axborot yig ish maydoni bo‘lib, bunda
ʻ
foydalanuvchi nafaqat axborot bilan tanishadi, balki uni boshqalarga ham taqdim
qila oladi. Bundan tashqari bu o‘zini identifikatsiyalash quroli ham hisoblanadi.
Chunki foydalanuvchi u yoki bu manbaga sharhlar qidirishi moboynida o zining
‘
qiziqishlari doirasini ham anglab yetadi. Servisdan foydalanish jarayonida har bir
foydalanuvchi u yoki bu sharhlarga qo yilgan o zining takrorlanmas kalit
‘ ‘
so zlarini kashf etadi. Bu so zlar foydalanuvchining xaqiqiy qiziqishlarini ifoda
‘ ‘
etadi va ularning soniga qarab foydalanuvchining shu mavzuga qanchalik qiziqish
bildirayotganini aniqlash mumkin. Ba zan foydalanuvchining o z qiziqishlari
’ ‘
haqidagi tasavvurlari real hayotga yoki hamkasblarinikiga mos kelmasligi
mumkin. Bunday axborotning taqdim etilishi xayollarning haqiqatga aylanishiga
yordam beradi.
O z navbatida o qituvchi o zini qiziqtiruvchi mavzu bo yicha sharxlarni
‘ ‘ ‘ ‘
yig ishi mumkin. Bu servis bilan dars davomida internetdagi materialdan
‘
foydalanishni niyat qilgan har qanday o qituvchi foydalanishi mumkin. Bu yo l
‘ ʻ
bilan har bir tinglovchi turli mavzularga tegishli bir xil sondagi sharhlar bilan
ta’minlanadi. Bular u yoki bu materialning qaysi darsga tegishli ekanligini
bildiruvchi kalit so zlar ham bo lishi mumkin.
ʻ ʻ
Guruhda ishlashda servis talabalarning o quv guruhlarida axborot ustida
ʻ
birgalikda ish olib borish (ko‘rib chiqish, baholash, to‘ldirish) imkoniyatini beradi.
Jarayonni baholash uchun o‘qituvchi «menga kalit so‘zlarni ko‘rsat va men
vazifani to g‘ri bajardingmi yo qmi aytaman» prinsipidan foydalanishi mumkin.
ʻ ʻ
22

Youtube (YouTube) turli videomateriallarni joylashtirish xizmatini–
ko rsatuvchi servis. Foydalanuvchilar u yoki bu videomateriallarni ko rishi,
‘ ‘
qo shishi va izohlashi mumkin. O zining oddiyligi va ishlatilishinig qulayligi
‘ ‘
tufayli YouTube videofayllarni joylashtirish uchun eng mashhur joy bo lib chiqdi.
ʻ
Saytda professinal olingan filmlar va kliplardan tashqari, turli mavzudagi havaskor
videoyozuvlar ham taqdim qilinishi mumkin.
Youtube ni funksiyalarini tasavvur qilish imkoniyatlarini beruvchi ba’zi
misollarni keltirib o‘tamiz. Bu o‘quv videofilmlarida yaratilgan va yaratuvchilar
tomonidan muhokama qilininuvchi quyidagi ma lumotlardir:
’
Ijtimoiy tarmoqlarning ishlash prinsipi :
http://ru.youtube.com/watch?v=mxlwqr9gg8y&feature=related.
Rejalashtirishda Vikining qo llanilishi :
‘
http://ru.youtube.com/watch?v=ckbcyom_4da.
RSS http://ru.youtube.com/watch?v=nkkhjvttt20& feature=related ning
qo llanilishi.
‘
Ko rsatilgan manzillardagi o quv materiallarining tarkibini o rgana turib,
‘ ‘ ‘
bir paytning o zida podkast deb nomlanuvchi yangi elektron darslar ko rinishi
‘ ‘
bilan tanishish mumkin.
Youtube larning ruscha versiyalari http://www.rutube.ru,
http://video.mail.ru/ va boshqalardir.
1.3. Web 2.0 servislarining ijtimoiy muammolari
Web 2.0 da birinchi bo lib o ziga tortuvchi narsa bu ularning bepulligi va
‘ ‘
osonligidir.
Biz boshqa odamlar axborot qidirayotganini, yozayotganini, sinflashtirishini
va saqlashini kuzatishimiz mumkin.
Biz ular qanday o ylayotgani va harakat qilayotganini kuzatishimiz
‘
mumkin.
Biz boshqa odamlardan foylanishimiz, ularning faoliyatini ko chirishimiz
‘
va o rganishimiz mumkin.
‘
23

Web 2.0 servislarining yaratuvchilari har bir odamning qiziqishlariga
alohida ahamiyat bera boshladi. Buyuk odamlarning musobaqasi o rniga umuman‘
boshqa voqeani kuzatishimiz mumkin. Bunda odamlar bir-biriga yordam beribgina
qolmay, Dunyo o zini o zi o zgartirish usullarini kashf etadi. Web 2.0
‘ ‘ ‘
prinsiplarini tushunishda azaldan ma lum bo lgan ibratli hikoyani eslash
’ ‘
mumkin. Bu hikoyada ota o z o g illariga cho plar yordamida ahillikning
‘ ‘ ‘ ʻ
ma’nosini tushuntiradi. Bir dona cho‘pni sindirish oson bo lgan. Ammo ko‘plab
ʻ
cho‘plarni birlashtirsa, ularni hech kim sindira olmagan. Web 2.0 ba’zi to‘ldrishlar
bilan aytganda xuddi shu cho‘plarning yig‘indisidir.
Agar qaysidir Internet servis unda foydalanuvchilarning ko pligi tufayli
‘
mashhur bo la boshlasa, bilingki bu Web 2.0. Agar sizga ko plab yaxshi
‘ ‘
xizmatlarni, ikki gigabayt xotirani, dunyodagi eng aniq xaritani taklif qilishsada,
buning uchun pul so ralmasa, bilingki bu Web 2.0. Agar atrofda bir dona ham
‘
mutaxassis bo lmay faqat diletant havaskorlar bo lsa, bu ham Web 2.0. va
‘ ‘
hokazo.
Hozirgi talabalar bir zumda yetib boruvchi xabarlar, bloglar, vikilar, chatlar,
pleylistlar, onlayn o yinlar bilan tarbiyalangan, ular texnologiyalarni ishlatishi
‘
jarayonida ko proq qulayliklarga ega bo lishni istashadi. Ular uchun Blogger,
‘ ‘
Vikoid, Flikrer, Skratcher va boshqa shu kabi atamalar juda tanish bo lib qolgan.
‘
Bundan tashqari Web 2.0 servislari ta lim uchun yaratilmaganiga alohida
’
e tibor berish kerak va pedagogikani unga moslashtirish yo llarini izlash zarur.
’ ʻ
Web 2.0 servislaridagi ko‘plab qulayliklar va imkoniyatlarga qaramay, ular
o‘z ichiga ba’zi salbiy tomonlarni ham oladi:
– Eng yangi kompyuterlarning va yuqori tezlikdagi aloqa kanallarining
mavjud bo‘lishi sharti;
– O‘qituvchilar va talabalarning bu servislarda ishlashi uchun maxsus
tayyorlanishi;
O z o zini ko rsata olish va axborot ishonchliligi muammosi;
– ‘ ‘ ‘
Shaxsiy daxlsizlik muammolari;
–
Internet muloqotdagi psixologik muammolar;
–
24

Intellektual mulk va mualliflik huquqlari va boshqalar. –
Ko plab muammolar Web 2.0 servislari ta lim uchun ishlab
‘ ’
chiqilmaganligidan paydo bo ldi.
ʻ
Web 2.0 servislarining ko‘p qismi ularni ta’lim tizimining deyarli barcha
darajalarida qo‘llash imkoniyatini beradi. Blog, viki, delishes, youtube servislari
yaxshi didaktik xususiyatlarga ega. Servislardagi eng yaxshi tomoni bu ularnig
qulayligi, do‘stonaligi va bepulligi.
Ta’lim jarayonida ushbu servislarni qo‘llash imkoniyatlarini topish uchun
kuzatuvlarni kengaytirishi lozim. Buni elektron pedagogika nomi bilan ataluvchi
ilmiy yo nalish doirasida olib borish mumkin. Shunga bog‘liq ravishda elektron
ʻ
pedegogikaning aktual masalaridan biri Web 2.0 ni ta limda qo llash bo yicha
’ ‘ ‘
metodik qo llanmalarni ishlab chiqish hisoblanadi.
‘
Zamonaviy jamiyatning o zgarishi, ta lim tizimida ham o zgarishlar
‘ ’ ‘
boshlanishini taqozo etadi. Ta lim zamonaviy informatsion jamiyatdagi eng
’
muhim ijtimoiy funksiyalarni bajaradi va shu ma noda axborot jamiyatining
’
kelgusida rivojlanish imkoniyatini beruvchi mexanizm sifatida baholanadi.
Zamonaviy ta lim konsepsiyasi o quv-tarbiyalash jarayoni tizimi
’ ‘
paradigmasidan javobgarlik-yo naltiruvchi ta’limga o‘tishni ifodalaydi. Maktabda
ʻ
o‘qitishning maqsadlaridan biri axborot javobgarligini kuchaytirish, hozirgi
zamonaviy axborot makonida yo l topa bilish, axborotni qidirish, tanlab olish,
ʻ
internet manbalarini tanqidiy baholash, zamonaviy aloqa vositalari orqali muloqot
qilish hisoblanadi. O qish jarayoninig bunday o zgartirlishi o quvchilarni o zi
‘ ‘ ‘ ‘
bilim olishiga va ularning tanqidiy fikrlashi ortishiga yordam beradi.
Axborot kompyuter texnologiyalari orqali o zaro bog langan o qituvchi
‘ ‘ ‘
va o quvchi hamjihatlikning qismlariga aylanadi. Aynan shuning uchun hozirgi
‘
kunda chet tillarini web servislar orqali o rgatish faqatgina moda ortidan quvish
‘
emas, balki muhim davr talabiga aylanmoqda.
Web 2.0 (Tim O. Reyli talqinida) bu tizimlarni loyihalashtirish metodikasi
–
bo‘lib, ulardan qanchalik ko‘p odam foydalansa, ular shunchalik yaxshilanib
25

boradi. Tim O Reylining talqini ba’zi aniqliklarga muhtoj. Yaxshilanib boradiʻ
iborasi ostida, to‘lib boradi iborasi tushuniladi, ya’ni gap axborot haqida ketadi.
Web 2.0 ni ta limga kiritish o z isbotini topgan. Birinchidan, Web 2.0
’ ‘
texnologiyalarining chet tilini o rgatishda qo llanilishi, maktabda o qish
‘ ‘ ‘
jarayonida chet tilida muloqot qilishning ma lum darajasiga yetish imkoniyatini
’
beradi. Chet tili muloqot kompetensiyasi bu tilni egallashda ma lum bir
– ’
darajaga, og zaki va ijtimoiy madaniy bilimga ega bo lish, vaziyatga qarab
‘ – ‘
o z bilimlarini ishlata bilishdir. Ikkinchidan, kelgusi faoliyatida egallagan bilim
‘
va ko nikmalarini yanada takomillashtirish imkoniyatini beradi.
‘
Axborot texnologiyalaring rivojlanishi Internetdan foydalanishning yangi
usullarini kashf etdi.
Web 2.0 texnologiyalaring qulayligi ta lim jarayoniga ta sir ko rsatadi.
’ ’ ‘
Ko pincha bunday texnologiyalar o quvchilarga individual o quv usulini
‘ ‘ ‘
tanlashga imkoniyat beradi. Ular birgalikda ishlash usullarni ta’kidlaydi va
mualliflik huquqini saqlash kafolatini beradi. Bunday servislar tajriba olish va
almashish maqsadida turli jamiyatlarda qatnashish imkoniyatini beradi. Web 2.0
Internet tarmog‘i kuzatuvi jarayonining bir qismi hisoblanadi.
Ko‘rinish Maqsad Мисоллар
Media-sharing Ijodiy potensialni ishlatish
imkonini beradi. Tarmoqdagi
boshqa
foydalanuvchilar bilan ilm
almashish imkoniyati. http://youtube.com/group/reteache
rs
http://www.bbc.co.uk/blast
http://www.zentation.com
http://www.miniciti.com
http://www.notecentric.com
Media manipulation Diagrammalardan foydalanish,
prezentatsiyalar qilish uchun
mo ljallangan.
‘ http://www.gliffy.com
http://www.thumbstacks.com
http://www.yoono.com
http://www.googlelittrips.com
http://www.frappr.com
Conversational arenas Chat sahifalarida muloqot
qilish, o qituvchilar va
‘
o quvchilar qatnasha oladigan
‘
shaxsiy chat va forumlarni
tashkillashtirish http://vyew.com/site
http://www.think.com/en
http://b.whyville.net/smmk/nice
http://www.bbc.co.uk/onionstreet
http://www.chatmaker.net
http://www.schoolhistory.co.uk/forum
Social networking Bu saytlar ko‘pincha ta’limiy-
yo naltirilgan maqsadlar uchun.
ʻ
O qituvchilar ham o z
‘ ‘
jamiyatlarini yaratishi mumkin http://apps.facebook.com/mynewport
http://www.schoolnetglobal.com
http://www.goldstarcafe.net
http://learnhub.com
Blogging Bu saytlar faqatgina http://edublogs.org
26

oqituvchilar uchun bolib, ‘ ‘
axborot joylashtirish, blog
sahifalarida vazifalarni, fikrlar
almashuvini joylashtirish
mumkin. http://www.sandaigprimary.co.uk/
pivot
http://blogs.longeaton.derbyshire.sch.u
http://www.nature.com/blog
Social bookmaking Bu ish ko rnishi
‘
ishlaganlarning manzillarini
saqlab qolish va keyingi
seanslarda ulardan foydalanish
imkonini yaratadi. Ular asosan
ilmiy va talimiy maqsadlar
’
uchun moljallangan.
‘ http://www.bibsonomy.org
http://www.citeulike.org
Collaborative editing Ka t ta jadvallar va boshqalar
keyinchalik tahrir qilinishi
uchun saqlab qolinishi
mumkin http://www.google.com/docs
http://scribblewiki.com/main.php
http://thinkature.com
http://www.bubbl.us
http://www.virtual-whiteboard.co.uk
http://www.britishcouncil.org
http://www.skoolaborate.com
Wikis Bu saytlar o‘qituvchi va
o‘quvchilar uchun ta’limga
yo naltirilgan
ʻ
ensiklopediyalarga kirish
imkonini beradi. http://pbwiki.com/education.wiki
http://en.wikiversity.org/wiki
http://knowhomeschooling.com
http://westwood.wikispaces.com
http://www.squidoo.com
Syndication Bu yerda chop etilgan web
saytlardan axborot olish
imkoniyati mavjud. http://podcastschool.net
http://itunes.stanford.edu
O ‘ sib borayotgan avlod o ‘ z tengdoshlarini qiziqishlariga qarab muloqot
jamiyatlariga jalb qilish va tashkillashtirish orqali kompyuter olamiga kirishga
harakat qilmoqda . Shunday qilib , bizning yoshlarimiz tug ‘ ilganidanoq
kompyuterni o ʻ chirib yoqishni , mobil telefondan foydalanishni , distansion
boshqaruv pultini ishlatishni bilib , raqamli texnologiyalar olamida katta
bo ‘ lmoqda . Bundan kelib chiqadiki , XXI asr yoshlari kompyuter
texnologiyalaridagi o ‘ zgarishlarga tezroq ko ‘ nikadi va bu Web 2.0 servislarini
ta ’ limda qo ‘ llash uchun yaxshi imkoniyat beradi .
1-jadvalda o‘quvchilar tomonidan Internet texnologiyalarni ishlatish turlari
va darajalari keltirilgan. Ushbu manzillar ta’limda Internet manbalaridan
foydalanishning mumkin bo lgan misollaridir.
ʻ
1.4. Web 2.0 tizimlar qiyosiy tahlili
Barchaga malumki, butunjahon tarmogidagi Web-sahifalar kundan kunga
’ ‘
kopayib bormoqda.
‘ Bu holat O zbekistonda, ya ni Uznetda ham jadallik bilan ‘ ’
27

amalga oshmoqda. Kimdir o z shaxsiy sahifasini yaratsa, kompaniya va firmalar‘
korporativ saytlarini yaratmoqda. Yana kimdir o z kundaliklarini, ya ni
‘ ’
bloglarini olib boradilar.
Shu bilan birga, yirik portallar faoliyati ham rivojlanmoqda. Bularning
hammasi esa biror dasturiy vosita yordamida yaratiladi. Kimdir HTML tilida,
kimdir PHPda, yana kimlardir WEB 2.0 deb ataluvchi tizimlar yordamida Web-
saytlarni yaratmoqda. Xush, WEB 2.0 degani o zi nima? Bu tizimni nima ekanini
‘
tushunish uchun, keling, avvalo, Web-sahifalar qanday yaratilishi haqida bilib
olamiz.
1989-yilda Tim Berners-Li tomonidan World Wide Web, ya ni Butunjahon
’
o rgimchak to ri ixtiro qilinganidan boshlab uning har bir foydalanuvchisi oddiy
‘ ‘
bo lsa-da, o z Web-sahifasini yarata olish imkoniyatiga ega bo ldi.
‘ ‘ ‘
Lekin, buning uchun HTML (Hyper Text Markup Language) tilini bilish
shart edi. Turli xil IT-kompaniyalari tomonidan bu ishni osonlashtiruvchi bir
qancha dasturiy paketlar, jumladan Adobe Dreamweaver va Microsoft FrontPage
kabilar yaratildi. Bunday dasturlardan ba zilari sayt yaratishning barcha
’
bosqichlarini (HTML-kodni yozishdan bu kodni serverga yuklashgacha)
boshqarishni o z zimmasiga oladi.
‘
1.1-rasm. Adobe Dreamweaver dasturi
28

1.2-rasm. Microsoft FrontPage dasturi zarvarag iʻ
Shu bilan birga, ko‘pgina hollarda (aynan oddiy sahifalarni yaratishda)
foydalanuvchi bu kodni bilishi shart bo‘lmagan. Sababi bu dasturlarda Web-
sahifalarni yaratishning vizual usullaridan foydalanilgan.
Biroq, HTML-redaktorlarining barcha afzalliklariga qaramay, saytni
boshqarish vaqt o tgani sayin va yangi ma lumotlar qo shilishi bilan
‘ ’ ‘
qiyinlashib boraverdi. Chunki axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan Web-
saytlar ham rivojlanib bordi. Sayt xaritasini yaratishdek oddiy funksiyani qo shish
‘
uchun ham Web-yaratuvchilar tomonidan ancha-muncha mehnat talab etilar edi.
Axir buning uchun barcha ilovalarni ko rib chiqish, sahifalar orasidagi
‘
bog liqliklarni tekshirish, menyuni yaratish, forumni qo shish kabi ishlarni
‘ ‘
bajarish lozim edi. Bu esa doimiy diqqatni va juda ko p vaqtni talab etardi.
‘
Sayt yangilanishi muammosini, ya ni yangilanishning avtomatlashtirishini
’
hal qilish maqsadida yirik axborot kompaniyalari, jumladan, Newsweek va Time
yangi dasturiy ta minot yaratish ishlarini boshlashga majbur bo ladi. Bu dasturiy
’ ‘
ta minotlar kontentni (ma lumotlarni) boshqarish tizimlari (WEB 2.0 Content
’ ’ –
Management System) deb ataldi.
Web-serverlarning ishlash tamoyillari. Barcha WEB 2.0 lar Web
serverlarda ishlaydi. Server ushbu holatda bu hujjatlar va boshqa ma lumotlar
– ’
bo yicha so rovlarni bajarishga imkon beradigan kompyuter boshqaradigan
‘ ‘
ixtiyoriy dasturiy ta minotdir.
’
29

1.3-rasm. Web-serverlarning ishlashi
Hujjatlarni so rab oladigan va ularni aks ettiradigan (brauzer kabi) dasturlar‘
mijozlar deb ataladi. Misol uchun, karta-tasvirlar bilan ishlashda foydalaniladigan
«server tomonida» va «mijoz tomonida» atamalari jarayonni boshqarayotgan
mashinaga taalluqlidir. Mijoz tomonidagi funksiyalar foydalanuvchining
mashinasida, server tomonidagi funksiyalar uzoqdagi mashinada bajariladi.
–
Web-serverlar brauzerlar (mijoz dasturlari)ning so rovlariga javob beradi,
‘
berilgan fayllarni topadi (yoki CGI ssenariysini bajaradi) va hujjat yoki ssenariy
natijasini qaytaradi. Web-brauzerlar va serverlar Hyper text Transfer Protocol
protokoli (HTTP, gipermatnni uzatish protokoli) bo yicha aloqada bo ladi.
‘ ‘
Serverlarning dasturiy taminoti.
’ Aksariyat serverlar Unix (Linux)
platformasida ishlaydi. Aynan shuning uchun Web dunyosida Unix tizimining
atamalaridan foydalaniladi. Ish jarayonida bir necha Unix-buyruqlarni
o rganishga to g ri keladi. Biroq Windows va hattoki MacOS serverlarining
‘ ‘ ‘
soni doimo oshib bormoqda. Ba zi server paketlari Unix buyruqlar qatoridan
’
boshqarishga muqobil ravishda grafik interfeysni taklif etadi.
NCSA Server, Apache, CERN, Netscape Servers, Internet Information
Server (IIS) kabi serverlar mashhur hisoblanadi.
Hozirgi kunda ko pchilik (tahminan 70%) serverlar Apache yoki undan
‘
oldingi NCSA da ishlaydi. Serverning muayyan tipi dizayner qiladigan ishlarning
30

katta qismiga, masalan, grafikani yaratish yoki bazaviy HTML-fayllarni ishlab
chiqishga ta sir qilmaydi. Albatta, u Server Side Includes kabi Web-saytlarni’
yaratishning ancha takomillashgan usullariga, MIME tiplarini qo shishga va
‘
ma lumotlar bazalari tomonidan boshqariladigan Web-sahifalarga ta sir qiladi.
’ ’
Statik va dinamik Web-serverlar. Endi savol tug ilishi mumkin: oddiy
‘
HTML kodida yozilgan sahifa bilan WEB 2.0 nimasi bilan farq qiladi?
Avvalombor, HTML da yozilgan sayt statik holda bo lsa, zamonaviy saytlar
‘
dinamik ko rinishga ega.
‘
Oddiy sayt qanday prinsip asosida ishlashini ko rib chiqamiz.
‘
Foydalanuvchi biror-bir, masalan, page.html sahifasiga murojaat qildi deylik.
Web-server o zidagi Web-sahifalar katalogini ko rib chiqadi va agar page.html
‘ ‘
bo lsa, foydalanuvchiga uni ko rsatadi, aks holda esa 404-chi xabarni ( Fayl
‘ ‘ – “
topilmadi ) yetkazadi.
”
Dinamik sayt esa biroz boshqacha ishlaydi. Foydalanuvchi biror sahifaga
murojaat qiladi, biroq bu murojaat diskdagi aniq bir faylga emas, balki sayt
dvijokiga (agar dvijok PHP tilida yozilgan bo lsa, odatda bu fayl index.PHP
‘
bo ladi) qaratilgan bo ladi. Dvijok foydalanuvchiga kerakli ma lumotni biror
‘ ‘ ’
manbadan (masalan, ma lumotlar bazasi yoki diskdagi fayldan) oladi, uni HTML-
’
sahifaga aylantiradi va Web-serverga uzatadi, u esa o z navbatida, foydalanuvchi
‘
brauzeriga jo natadi.
‘
Unda yana bir savol tug iladi: agar bitta faylnigina so rab, uni brauzerga
‘ ‘
uzatish mumkin bo lsa, buncha murakkablashtirishning o zi nimaga kerak?
‘ ‘
Shuning uchunki, bu saytni boshqarish qulay bo lsin. Aytaylik, siz 100 sahifalik
‘
(bu unchalik ko p emas) oddiy sayt yaratdingiz. Ertami-kech siz bu sayt
‘
dizaynini, ko rinishini o zgartirmoqchi bo lasiz. U holda esa siz shu 100
‘ ‘ ‘
sahifani qo lda o zgartirib chiqishingizga to g ri keladi. Ustiga-ustak, siz
‘ ‘ ‘ ‘
avvaliga bu 100 sahifani kompyuteringizdagi lokal serverga yuklab olishingiz,
undan so ng tahrirlab, kerakli o zgartirishlarni kiritishingiz va oxirida yana
‘ ‘
serverga yuklashingiz kerak bo ladi.
‘
31

1.4-rasm.Web serverning WEB 2.0 siz holda qanday ishlashi
Ana endi dinamik sayt qanday ishlashini ko rib chiqaylik. Asosiy voqea ‘ –
HTML-sahifani yaratish . Ya ni dvijok kontentni matnli ma lumotni (u
“ ” ’ – ’
rasm va jadvallar bilan ham bo lishi mumkin) oladi va uni dizaynga
‘
kiyintiradi . Demak, saytning dizaynini o zgartirish uchun siz faqatgina tayyor
“ ” ‘
grafik mavzuni o rnatishingiz yoki bir-ikkita faylni sayt shabloni fayllarini
‘ –
o zgartirishingiz kerak.
‘
WEB 2.0 tizimi sahifalarni dinamik ko rinishga keltiradi: ular
‘
foydalanuvchi sahifani ko rmoqchi bo lgandagina amalda yaratiladi. Bu degani,
‘ ‘
sahifalar foydalanuvchi tomonidan bevosita ko rilayotganda yangilanishi yoki
‘
o zgartirilishi mumkin
‘ .
1.5-rasm. Web serverning WEB 2.0 bilan qanday ishlashi .
WEB 2.0 afzalliklari. Bu tizimlarning asosiy jihati shundaki, dinamik Web-
sahifalarni oson yarata olish va ularni turli xil axborot bilan toldirish imkoniyatini
‘
berishdir. WEB 2.0 tizimlari odatda murakkab bolib, ular oz ichiga xabarlarni
‘ ‘
tarqatish xizmatlari (RSS), forumlar va internet-dokonilarni oladi. Shu bilan birga,
‘
ularni ozgartirish ham oson.
‘
32

WEB 2.0 nafaqat saytdagi turli malumotlarni boshqarishni avtomatlashtiradi,’
balki shu bilan birga, sayt tuzilishining texnik tomonlari bilan tanish bolmaganlar,
‘
yani yozuvchi va jurnalistlarga saytda oz materiallarini bevosita foydalanuvchi
’ ‘
interfeysi orqali qoshish imkoniyatini beradi. Shu narsa tushunarli boldiki, endi
‘ ‘
foydalanuvchilarga saytda oz materiallarini korish uchun HTML ni ham, saytdagi
‘ ‘
malumotlar yangilanishining texnologiyasini ham bilishi shart emas.
’
WEB 2.0 tizimi, shuningdek, Web-sayt yaratishni turli xil mutaxassislar
orasida taqsimlab chiqish imkoniyatini beradi. Shunga kora, Web-dizayner oz
‘ ‘
diqqatini saytning korinishiga (dizaynni mukammallashtirish va shablonlarni
‘
ornatishga) qaratsa, texnik yonalishda bolmagan mutaxassislar uni malumotlar
‘ ‘ ‘ ’
(matn, tasvir va animatsiyalar) bilan toldirishga harakat qiladi.
‘
Bu ham hammasi emas. Ma lumki, dvijok WEB 2.0 ning bir qismi
’ –
xolos. U dizayn shabloni asosida sayt ma lumotlarini chiqarib beradi. Bundan
’
tashqari, WEB 2.0 da saytdagi ma lumotlarni boshqarish (ular sayt bo limlarini
’ ‘
va kategoriyalarini yaratishga va ma lumotlarni ular orasida bo lib chiqishga
’ ‘
imkon beradi) va bu ma lumotlarni tahrirlash vositalari ham mavjud. Shu bilan
’
birga, foydalanuvchi sayt ma lumotlari aynan qayerda (ma lumotlar bazasida,
’ ’
diskda HTML-fayl ko rinishida yoki umuman tashqi serverda) saqlanayotganini
‘
bilishi shart emas.
WEB 2.0 qo llanilishi bilan ko pgina qiyinchiliklar bartaraf etilishi
‘ ‘
mumkin. Yuqorida misol sifatida ko rilgan sayt xaritasi ham avtomatik ravishda
‘
tuziladi, buning uchun foydalanuvchidan hech qanday mehnat talab etilmaydi. Shu
bilan birga, WEB 2.0 saytdagi qo shimcha funksiyalarni, masalan, suratlar
‘
galereyasi yoki ro yxatdan o tish oynasini qo llash imkonini beradi shu kabi
‘ ‘ ‘ –
funksiyalar WEB 2.0 kengaytmalari orqali amalga oshiriladi. Faqatgina u yoki bu
kengaytmani ornatish kerak xolos.
‘
WEB 2.0 ga o tishning o ziga xos qiyinchiliklari.
‘ ‘ Xosh, WEB 2.0 ‘
larning shuncha afzalliklari bolganda nima uchun barcha sayt egalari Joomla! yoki
‘
Drupal kabi WEB 2.0 larga otishga intilmayapti? Bunga bir qancha sabablarni
korsatish mumkin.
‘
33

Birinchi sabab, inersiya boyicha ketish yoki boshqacha aytganda, ozi bilgan‘ ‘
narsaga organib qolish. Inson HTML ni ishlatishga organib qoladi va WEB 2.0 ga
‘ ‘
otish saytni boshqarishni avtomatlashtirish boyicha qancha qulayliklar keltirmasin,
‘ ‘
biror narsani ozgartirishni xohlamaydi.
‘ HTML dan WEB 2.0 ga o tish - yillar ‘
ichida amalga oshishi mumkin.
Ikkinchi sabab, mavjud minglab HTML-sahifalarni WEB 2.0 ma lumotlar
’
bazasiga moslab o zgartirish kerak bo ladi. Aksariyat hollarda buni qo lda
‘ ‘ ‘
bajarish kerak bo ladi. Katta sayt uchun bu jarayon ancha ko p vaqtni oladi, bu
‘ ‘
esa saytni vaqtinchalik faoliyatining to xtashiga va balki, kompaniya tomonidan
‘
ko riladigan moliyaviy zararga olib keladi. Albatta, WEB 2.0 ga o tish saytni
‘ ‘
boshqarish bo yicha ancha vaqt tejalishini hisobga olsa, kelajakda bu o zini
‘ ‘
oqlaydi.
Endi, WEB 2.0 ga o tishga halaqit beruvchi faqatgina bitta to siq qoladi
‘ ‘ –
texnik holat. Deyarli barcha zamonaviy WEB 2.0 ishlashi uchun xostingda PHP
interpretatori va MySQL ma lumotlar bazasi serveri bo lishi kerak. Besh-olti-yil
’ ‘
avval shu kabi funksiyalarni taqdim etuvchi xosting-provayderlar kam edi. Hozirga
kelib, vaziyat yaxshi tarafga o zgardi va PHP hamda MySQL ni qollaydigan
‘
xostingni O zbekistonning o zida topish qiyinchilik tug dirmaydi.
‘ ‘ ‘
34

II-BOB. O QUV JARAYONINI TASHKILLASHTIRISHDA WEB 2.0 ‘
SERVISLARIDAN FOYDALANISH METODIKASI
2.1. WEB 2.0 asosiga qurilgan tizimlar
Bu tizimlar o zi kommertik qayta ishlashlar bo lib, masofaviy ta lim
‘ ‘ ’
(MT) qo llanilishiga yo naltirilgan yoki o quv muassasalari shaklida elektron
‘ ‘ ‘
ta limni tashkillashtirish.
’ Ozimiz bozorimizda shunday tizimlarning bir nechtasi ‘
taqdim etilgan.
Bitriks : saytni boshqarish WEB 2.0 keng tarqalgan va mashhurlikka ega.
“ ” –
Bu mahsulot versiyalari quvvati bo yicha tarqalgan bo lib, bir biridan
‘ ‘ –
modullar to plami orqali ajraladi (shuningdek, imkoniyatlari bilan). Start
‘ “ ”
paketi 199 y.e bo lsa, unda ilg orroq Biznes 1699 y.e turadi. Nafaqat
‘ ‘ “ ”
MySQL, balki, Oracle bilan ishlaydigan versiyalar ham bor. Bitriks o zining
“ ” ‘
yetarli darajada jiddiy imkoniyatlari bilan ajralib turadi, u deyarli hamma
masalalarni yechishga imkon beradi, ammo sayti dizayni va uning boshlang ich
‘
tuzilishini ishlab chiqish faqtgina qimmat mutaxassislar o tkazishi mumkin.
‘
Shuningdek, tizim server resurslarga talabchan.
NetCat - hozirgi paytda WEB 2.0 2.3 versiyasi chiqarilyapti, birinchisi
“ ”
esa 1999 yil ishlab chiqilgan. Xaridorlar 3 xildagi modullar to plami
‘
redaktsiyasini sotib olishi mumkin Standart (300 y.e), Plus (750 y.e) va
– “ ” “ ”
Extra (1200 y.e), shuningdek, jiddiy ahamiyatga ega bo lmagan demo
“ ” ‘ –
versiyaga o xshash SmallBusiness (4 y.e) mavjud. Berilgan WEB 2.0 yetarli
‘ “ ”
darajada funktsional, qulay, qabul qilish oddiy. Bu hamma paketlarga
( SmallBusiness dan tashqari) tezkor texnik liniyalari va foydalanuvchiga qulay
“ ”
bo lgan barcha usullarda yordam qo shiladi.
‘ ‘
inDynamic 2.3 WEB 2.0 yetarli qulay va imkoniyatlari bo yicha
“ ” – ‘
jiddiy, ammo, narxi yetarli darajada baland, bazaviy yetkazilishi 1100 y.e, keng
tarqalgani 1500-3000 y.e, tizimning max komplekti modullari bilan 9000 y.e va
undan yuqori bo ladi. Narxlar balandligi sababli WEB 2.0 ishlab chiqaruvchilari
‘
buyutrmachi bilan individual ish olib boradi, masalan: aniq bir holda kerak
35

bo lgan komplektni yetkazib beradi. Bu tizim asosida qurilgan saytlar boshqa‘
saytlarga qaraganda ko proq imkoniyatga ega.
‘
Amiro.WEB 2.0 balanslangan ko p funktsiyali WEB 2.0, ko pgina
“ ” – ‘ ‘
jiddiy qulayliklarga ega, ulardan web-interfeys orqali saytni chuqur darajada
nazorat qilish, yuqori darajada yuzabiliti, optimal qidirishga qaratilgan, qimmat
bo lmagan narx. Amiro.WEB 2.0 eksplotatsiyada va sozlashda oddiy, lekin
‘ “ ”
saytning tuzilishini boshqarishdagi imkoniyatlar spektrini to liq beradi.
‘
Kamchiliklari: Amiro.WEB 2.0 bazasidagi saytni har qanday xostingga ham
“ ”
shikastsiz o tkazib bo lmaydi.
‘ ‘
Tizim Prometey dasturiy qobiq bo lib, nafaqat masofaviy ta lim va
“ ” – ‘ ’
eshituvchilarni testlashni ta minlash, balki, virtual o quv muassasasi faoliyatini
’ ‘
boshqarish ham mumkin, bu masofaviy ta limni tezkor ommalashtirib, keng
’
kommertik foydalanishga o tkazadi.
‘
Prometey masofaviy ta lim tizimi liderlik pozitsiyasi shundaki,
“ ” ’
samarali ta lim tarkibini birlashtirgan:
’
Ilg or metodiklar;
• ‘
Yangi texnologiyalar;
•
Quvvatli boshqaruv vositalari.
•
Hozirgi vaqtda Prometey masofaviy ta lim tizimi (MTT) MDH
“ ” ’
davlatlari va Rossiyaning ko plab korporatsiyalari va o quv muassasalari
‘ ‘
tomonidan foydalaniladi. Interfeysi bir necha milliy tillarga tarjima qilingan,
ulardan rus, o zbek (lotincha , krillcha), ingliz, ukrain, qozoq.
‘
Boshqa dasturiy mahsulotlardan farqli o laroq, Prometey masofaviy
‘ “ ”
ta lim tizimi rasmiy ravishda ixtiyoriy o quv va davlat birlashmalari
’ ‘
foydalanadi, chunki u Rosinfosert sertifikatiga ega bo lib, MTT dasturiy
“ ” ‘
vositalari STU normativ hujjati talablariga javob beradi. Mazkur hujjat RF Aloqa
va Axborot Vazirligi, hamda RF Ta lim Vazirligi ma sul shaxslari tomonidan
’ ’
imzolangan.
Hozirgi davrga kelib, WEB 2.0 asosiga qurilgan bir qancha tizimlar
yaratilgan. Ularga misol qilib, Drupal , PHP-Nuke, WebDirector, Joomla!, NetCat,
36

Slaed, Microsoft WEB 2.0, Wordpress, PHPShop kabilarni keltirish mumkin. Bu
tizimlarning ba zilari umuman tekin bo lsa, ba zilaridan esa haqqini to labgina’ ‘ ’ ‘
foydalanish mumkin.
WEB 2.0 ni tanlash bir tomondan oson va jo ndek ko rinsada, bu juda
‘ ‘
jiddiy masala. Internetda ularning turli yo nalishdagi o nlab: 100 dollarlab
‘ ‘
turadiganidan to ochiq kodli bepul turigacha, ma lum bir sohagagina
’
taalluqlisidan ixtiyoriy murakkablikdagi sayt qurish imkonini beradiganigacha,
oson boshqariladiganidan administrator uchun katta qiyinchiliklar
keltiradiganigacha turini topishingiz mumkin. Xullas, agar WEB 2.0 lar bilan
ishlash bo yicha hech qanday tajribangiz bo lmasa, keraklisini tanlash
‘ ‘
qiyinlashib ketishi tayin.
Dastlab keling, pullik WEB 2.0 larni ishlatmaslikka harakat qilamiz. Axir
katta pul to lab, WEB 2.0 ni ishlatishdan besamara foydalanishga naxojat. Shu
‘
yerda bir narsani aytib o tish kerak: bu bilan o zimizga qiyin qilamiz. Boshqa
‘ ‘
tarafdan esa, qanchalik murakkab bo lsa, shunchalik qiziq bo lishi aniq, shunday
‘ ‘
emasmi?
Endi WEB 2.0 larga yana bir talab qo yamiz: universallik. Bu degani, biz
‘
ishlatmoqchi bo lgan WEB 2.0 ixtiyoriy konfiguratsiyadagi kompyuterlarda ham
‘
ishlay olishidir. Shuningdek, saytni lokal serverdan haqiqiy serverga
ko chirganimizda yoki bevosita serverning o zida yaratayotganimizda WEB 2.0
‘ ‘
bilan hech qanday qiyinchiliklar tug ilmasligi kerak. Bu talabga esa, afsuski,
‘
ko pchilik bepul WEB 2.0 lar javob bera olmaydi.
‘
Servislarning ko plab turlari tashkil qilingan bo lib, ularning bunday
‘ ‘
to plami yaxlit holda Web 2.0 texnologiyalar deb nomlangan. Web 2.0
‘
texnologiya asosida o qishni tashkil etish Internet tarmog i orqali amalga
‘ ‘
oshiriladi. Har bir alohida servis uchun maxsus joy ajratilgan bo lib, masalan,
‘
ma lumotnoma axborotlar Wikipedia turidagi ensiklopediyalar saytida saqlanadi,
’
foto va tasvir ma lumotlar fotoarxivlarda bo ladi, video va audio darslar
’ ‘
YouTube turidagi saytlarda joylashadi, o quvchilar bilan muloqot qilish uchun
‘
blog saytlardan foydalanish mumkin.
37

Barcha dasturiy ta minotlarga qo yiladigan talablardan yana biri ’ ‘ –
xavfsizlik (axir siz haftalab-oylab yaratgan saytingizni shunchaki qiziqish uchun
bir kunda buzishlarini xohlamasangiz kerak?). Shuning uchun WEB 2.0 larning
xavfsizlik darajalari doimiy yangilanib turishi shart.
Natijada, talablarimizga deyarli to liq javob beradigan quyidagi: PHP
‘
Nuke, Drupal , Joomla!, Slaed WEB 2.0 tizimlarigina qoladi. Endi ana shu WEB
2.0 larni batafsilroq ko rib chiqamiz va o zimizga kerakli ba zi xulosalar
‘ ‘ ’
chiqaramiz. Eng birinchi WEB 2.0 lardan biri bo lib, afsuski, ancha vaqtlardan
‘
buyon yangilanmay kelmoqda. Biroq, uning kodi ko plab adashlari uchun asos
‘
bo lib xizmat qilmoqda (masalan, DotNetNuke, PostNuke).
‘
2.1-rasm. PHP Nuke interfeysi.
Bu bir biriga nom jihatdan yaqin bolgan tizimlar foydalanuvchi diqqatiga
‘
navbatma-navbat chiqib turadi.
Funksionallik jihatidan tizim ancha mukammal bo lib, uning uchun
‘
ko plab qo shimcha modullar yaratilgan. Masalan, xabarlar lentasi, forum,
‘ ‘
maqolalar, so rovlar tashkil qilish, statistika olib borish va boshqalar. Ammo,
‘
saytlarning tuzilishi jihatidan bir xillik kuzatiladi. Shu bilan birga, bu tizim
yuklanishi qiyin bo ladi, ya ni qo shimcha modullar sahifa yuklanishini
‘ ’ ‘
sekinlashtiradi. Bu esa ko plab foydalan o quvchilarga yoqmasligi tayin.
‘ ‘
38

Yuklanish nafaqat sahifaga, shuningdek, serverga ham tushadi, bu esa xosting
xizmatini taqdim etish o quvchilarga yoqmaydi. Agar sizni shunday vaziyat‘
qoniqtirsa, aynan shu WEB 2.0 ni tanlashingiz mumkin. Murojaat qilish uchun
rasmiy sayti: www.nukefiles.ru
Turli xil ozgartirishlar orqali ozimizga moslab olish boyicha eng mukammal
‘ ‘ ‘
WEB 2.0 deb aytish mumkin. Shu yerda shuni aytish kerakki, Tomchi (bu tizim
“ ”
nomi ingliz tilidan aynan shunday tarjima qilinadi) aslida, WEB 2.0 emas, balki
WEB 2.0 ni tuzuvchi tizim.
“ ” Uning yordamida siz tayyor bloklardan kerakli WEB
2.0 ni yig asiz.
‘
Shuni aytish mumkinki, funksionallik va dizayn jihatidan o zingizni
‘
qanoatlantiruvchi WEB 2.0 ni hosil qilasiz. Standart modullar to plamiga blog,
‘
forum, xabarlar lentasi, fayllarni yuklash, ovoz berish, qidiruv kabilar kiradi.
Bunda ko rinadigan kamchilik bitta: PHP va MySQL ni mukammal bilish lozim.
‘
Agar bu qisqartmalarni tushunmagan bo lsangiz, keyingi WEB 2.0ga o tavering,
‘ ‘
aks holda esa bu tizimga jiddiyroq e tibor bering. Rasmiy sayti:
’
www.Drupal .org. Texnik yordamni www.Drupal .ru saytidan ham olishingiz
mumkin.
2.2- расм . Drupal interfeysi.
Bugungi kunda ancha ommabop WEB 2.0 bo‘lib, turli xil saytlarda
ishlatiladi. Ikki xil varianti mavjud: pullik va tekin (OpenSlaed). Ikkovi ham bitta
39

yadroda qurilgan (bu degani xavfsizlik darajasi bir xil) va faqatgina
funksionalligiga ta sir qiluvchi modullar soni bilan farqlanadi. Bepul variantida’
biror mavzudagi nisbatan kichik portalni yaratishingiz mumkin.
2.3-rasm. Slaed WEB 2.0 interfeysi.
Ammo, bundan ortig ini emas. Dizayni ham unchalik katta qiyinchiliklarsiz
‘
o zgartirilishi mumkin. Tizim aslida Rossiyada yaratilgani uchun rus tilidagi
‘
yordam (Slaed.net) haqida qayg urmasa ham bo ladi
‘ ‘ .
Bugungi kunda eng mukammal dvijoklardan biri (agar bepullari ichida eng
mukammali bo lmasa) bo lib, uning uchun shunchalik ko p qo shimcha
‘ ‘ ‘ ‘
modullar yaratilganki, ular yordamida o zingizning saytingizga deyarli ixtiyoriy
‘
funksionallikni berishingiz mumkin.
Bu dizaynga ham tegishli bo lib, uni o zgartirish uchun ham juda ko p
‘ ‘ ‘
shablonlar mavjud. Biroq, bu yerda bir kamchilik ham bor: shablonlar tizimi
shunday tuzilganki, sahifalarni yaratish va to ldirish jarayonida sayt
‘
bo limchalari kichik-kichik qismlar bo lib, ajralib qolishi mimkin. Ya ni, bu
‘ ‘ ’
qismlar jadvallar asosida yaratilgan. Bu esa saytingizga o z shaxsiy ko rinish
‘ ‘
berishingizda bir qator noqulayliklar tug diradi: yuqorida tilga olingan qismchalar
‘
kutilmagan joyda chiqib qolib, jahlingizni chiqaradi, shuningdek, ularni yo qotish
‘
uchun vaqtingiz ketadi. Umuman olganda, agar sizni tayyor shablonlar qoniqtirsa
(ular esa juda ko p va xilma-xil), u holda bu tizim sizga juda mos keladi. Agar siz
‘
Joomla! ni tanlab o ziga xos original sayt yaratmoqchi bo lsangiz ozgina
‘ ‘
terlashingizga to g ri keladi.
‘ ‘ Rasmiy yordam sayti: Joomla.org.
40

2.4-rasm. Joomla interfeysi.
Shuningdek, ruscha yordamni norasmiy bolsada, ancha yaxshi bolgan‘ ‘
Joomlaportal.ru va joom.ru saytlaridan ham olishingiz mumkin.
Shunday qilib, yuqorida keltirilgan tavsiyalar asosida siz oz saytingizni tez
‘
va oson ravishda yaratishingiz mumkin. Ammo hech qaysi WEB 2.0 sizga tayyor
holdagi saytni taqdim etmaydi. Buning uchun sizdan harakat va mehnat talab
etiladi. Yaratayotgan saytingiz boshqalarnikiga o xshamasligi, dizayn jihatdan
‘
takrorlanmas va original bo lishi uchun esa shaxsiy fantaziyangiz va
‘
qobiliyatingizni ishga solishingiz kerak .
Moodle tizimi. Moodle (http://www.moodle.org) web-saytda o qitish va
– ‘
on-line rejimidagi darslarni tashkil qiluvchi ilova. Bu proyekt ta limga sotsio-
’
konstruktiv qarashni tarqatish uchun ishlab chiqarilgan.
Qisqacha qilib quyidagilarni taxmin qilish mumkin:
Yangi bilimlar oldingi olingan bilim va individual tajribalar asosida
•
olinadi.
O quv jarayonida o quvchi olgan bilimini boshqalarga tushuntirib
• ‘ ‘
berishida ko proq samaraga ega. Bu qarashni qo llaganda siz o quvchining
‘ ‘ ‘
tajribasiga suyanasiz, bu kerakli o quv materialini o zlashtirishdagi eng samarali
‘ ‘
usul. Bu usug o quv jarayonidagi o quvchini ham o quvchi ham o qituvchi
‘ ‘ ‘ ‘
sifatida qanashishini ta minlaydi. O qituvchining funktsiyasi o zgarishi
’ ‘ ‘
41

mumkin: bilim manbai o rniga, ta sir markaziga va sinf madaniyatining‘ “ ’ ”
modeliga aylanadi. O qituvchi har bir o quvchining bilim talabiga qarab
‘ ‘
individual munosabatda bo lishi kerak. Shuningdek o qituvchi diskussiya va
‘ ‘
birgalikdagi harakatni shunday yo naltirish kerakki, o qitish maqsadiga jamoa
‘ ‘
bilan erishilsin.
2.5-rasm.Moodle tizimining umumiy interfeysi
Moodle ko proq klassik stilda o qitishga mos, asosan, gibrid o qitish.
‘ ‘ ‘
Moodle mul timediali saytlarni yaratishga yaroqli. PHP va MySQL yoki
’
PostgreSQL bazalari o rnatilgan kompyuterlarda ishlaydi. Moodle web-sayti
‘
platforma foydalanuvchilariga bepul, sifatli yordam ko rsatadi.
‘
Moodle-bu tizim (Content Management System - WEB 2.0) saytining
mahsulotini boshqaruvi, o qituvchilarning onlayn-kurslarini tuzish qo llanmalari
‘ ‘
va ishlash tizimi. Bunday e-learning tizimlarni ko pincha boshqaruv ta limoti
‘ ’
(Management Systems - LMS) yoki virtual yaratish qurollari (Virtual Learning
Environments - VLE) deb ataladi. Moodle -bu nafaqat onlayn-kurslarni tuzish va
ishlash, balki uning yordamida o quv web saytlari bilan ishlash uchun
‘
mo ljallangan aslaxalar omboridir. Dasturning asosiga sotsial nazariya
‘
konstruktsiyasi va ishlata olishni o rgatish kiradi.
‘
Moodle avtori - Martin Dougiamas. Kursning yakunlashi bilan Computer
Science va Education yo nalishi bo yicha universitetni yakunida dissertatsiyani
‘ ‘
42

tayyorlab yoqlagan (Ph.D.). " The use of Open Source software to support a social
constructionist epistemology of teaching and learning within Internet-based
communities of reflective inquiry". O quv jarayonini qo llab quvvatlash‘ ‘
maqsadida informatsion texnologiyalardan foydalanish fikri 1999 yili - Curtin
University (Avstraliya) universitetida WebCT kommertsiyaviy platformasini
–
amaliyotda qo llagandan so ng paydo bo lgan. Moodle tizimining ishlab
‘ ‘ ‘
chiqilishining asosiy maqsadi WebCT va BlackBoard platformasidan tekin
foydalanish emas, balki o qitish jarayonida o qituvchilarning imkoniyatlarini
‘ ‘
kengaytirish. Lekin, Moodle tizimi shunchali omadli kechdiki, o ylangandan ham
‘
ko proq yutuqlarga sababchi bo lib, umumjahon birlaashmasining ishonchini
‘ ‘
qozondi. Bu tekin tarqatiluvchi programmali majmua o zining funktsional
‘
imkoniyatlariga, soddaligi va qulayligi sababli uning qo llanilishi bu dastur bilan
‘
faoliyat olib borayotganlar orasida, deyarli barcha talablarni qondirish bilan tanildi.
Moodle tizimi masofali o quv jarayonida keng qamrovli imkoniyatlar va
‘
o quv jarayonida qo l keladigan to la to kis quvvatlash o quv
‘ ‘ ‘ ‘ – ‘
materiallarining keng ko lamda yoritilishi, bilim saviyasini tekshirish va
‘
boshqaruvida ishlash imkonini yaratadi. Hozirgi vaqtda Moodle tizimi jahonning
yirik universitetlarida qo llab kelinmoqda. Moodle tizimida taxminan 2 mln nafar
‘
faoliyat olib boruvchilar qayd etilgan, 200-ta davlatda 70-tildagi 46-ming o quv
‘
portallari va 300-nafar programist-ishlab chiqaruvchilar faoliyat olib bormoqda.
Moodle tizimining taqdim etilishi kodlari bayon qilingan bo lib,
‘
(http://www.opensource.org/docs/definition_plain.html) GPL litsenziyasi ostida
(http://www.gnu.org/copyleft/gpl.html) saytlarida berilgan.
Moodle so zi so zlarning obbverturasi bo lib " Modular Object-
‘ – ‘ ‘
Oriented Dynamic Learning Environment". Moodle modifikattsiyasiz Unix, Linux,
FreeBSD, Windows, Mac OS X, Netware va boshqa PHPni qo llab
‘
quvvatlo vchi operativ sistemalarda ishlaydi. Ma lumotlar MySQL va
‘ ’
PostgreSQL ma’lumotlar omborida saqlanadi. Moodle dasturini o‘rnatish
murakkab emas va bu dasturni o‘rnatishda “ yangilash” va “o tish” talab
ʻ
43

qilinmaydi. Moodle so‘ngi versiyasi SDO Moodle ni mijozlarning umumjahon
birlashmasining http://www.moodle.org. saytidan ko chirib olish mumkin. ‘
Moodle tizimi masofadan turib o qitish kurslari va web-saytlarni yaratishni
‘
dasturiy ta minlash paketidan iboratdir. Tizimning asosiy xususiyatlari
’
quyidagilardan iborat:
-Tizim hozirgi zamon pedagogika yutuqlari va o quvchilar orasidagi
‘
hamkorlikka bo lgan e tibor, muhokamani hisobga olingan holda
‘ ’
loyihalashtirilgan.
-Masofadan turib o qitish uchun ham, kunduzgi o qitish uchun ham
‘ ‘
foydalanish mumkin.
-Oddiy va samarali web-interfeysga ega.
-Dizayn modul strukturasiga ega va osongina modifikatsiya qilinadi.
-Ulanadigan til paketlari to liq mahalliylashtirish imkoniyatini beradi. Ayni
‘
paytda 43 ta til qo llab-quvvatlanmoqda.
‘
-Talabalar o zlari hisob yozuvlarini tahrir etishlari, fotosuratlar
‘
qo shishlari va ko plab o z shaxsiy ma lumotlar va rekvizitlarini
‘ ‘ ‘ ’
o zgartirishlari mumkin.
‘
-Har bir foydalanuvchi o z mahalliy vaqtini ko rsatishi mumkin. Bunda
‘ ‘
tizimdagi barcha sanalar uning uchun mahalliy vaqtga o tkaziladi (forumlarda
‘
xabar berish vaqtlari, topshiriqlarni bajarish vaqtlari va boshqalar).
2.6-rasm. Moodle Web 2.0 tizimining strukturasi
44

-Kurslarning turli strukturalari (tarkiblari) qo llab-quvvatlanadi:‘
kalendarniy (taqvimiy), forum , tematik .
“ ” “ ” “ ”
-Har bir kurs qo shimcha ravishda kod so zi bilan himoyalanishi mumkin.
‘ ‘
-Chat, Opros (So rov), Forum, Glossariy, Rabochaya tetrad (Ish daftari),
‘
Urok (Dars), Test, Anketa, Skorm, Survey, Wiki, Seminar, Resurs (matn yoki web
sahifa yoki katalog ko rinishida) kurslari uchun modul-tuzuvchilar boy to plami
‘ ‘
mavjud.
-Foydalanuvchi oxirgi marta kirganidan keyingi kursda ro y bergan
‘
o zgarishlar, kurs birinchi varag ida aks ettirilishi mumkin.
‘ ‘
-Deyarli barcha teriladigan matnlar (resurslar, forumga xabarlar, daftarlarga
yozuvlar ...) ichiga joylashtirib qo yilgan WYSIWYG Rich Text muharrir
‘ –
tomonidan tahrir etilishi mumkin.
-Barcha baholar (Forumlardan, Ish daftarlaridan, Testlar va Topshiriqlardan)
bitta sahifada to planishi mumkin (yoki fayl ko rinishida);
‘ ‘
-Foydalanuvchining tizimga kirishi va ishi bo yicha, jadvallar va turli
‘
modullar detallari (jihatlari) ustida olib borgan ishlari to g risidagi to liq
‘ ‘ ‘
hisobot (oxirgi kirish, o qish sonlari, xabarlar, daftarlardagi yozuvlar) ni olish
‘
mumkin.
-E-mail ni yo naltirish mumkin xabarlar, forumlar va o qituvchilar baho
‘ – ‘
va sharhlarini jo natish mumkin.
‘
Tizim imkoniyatlaridan foydalanish uchun, Internet tarmog iga ulangan
‘
kompyuterga ega bo lishingiz lozim. Ishni boshlash uchun qatorda web- brauzer
‘
URL server adresini terish lozim. Unda CDO http:// localhost o rnatilgan
– ‘
bo lishi kerak. So rovga ishlov berilgandan keyin brauzer foydalanuvchiga tizim
‘ ‘
start sahifasini ko rsatadi.
‘
2.2. Web 2.0 texnologiyasidan foydalanish metodikasi
45

WordPressni o rnatish va sozlash. ‘ WordPressni oson va qulay o rnatish ‘
uchun quyida keltirilgan yo riqnomadan foydalanishingiz mumkin.
‘
1. WordPressni saytdan yuklab olgandan keyin, uni arxivlangan fayldan
ajratib olish kerak bo ladi;
‘
2. So ng, WordPress uchun maxsus ma lumotlar bazasini yaratasiz, agar
‘ ’
mavjud bo lsa uning tegishli joylarini o zgartirishingiz mumkin;
‘ ‘
3. wp-config-sample.php faylini wp-config.php deb qayta nomlang;
4. wp-config.php faylini o zingiz istagan matn tahrirlash dasturida oching
‘
va ma lumotlar bazasiga tegishli ma lumotlarni kiriting;
’ ’
5. WordPress fayllarini web serverdagi istalgan joyga yuklashingiz mumkin:

– Agar siz WordPressni to g ridan-to g ri domenga ‘ ‘ ‘ ‘
(http://example.com) o rnatmoqchi bo lsangiz, u holda arxivdan ajratib olingan
‘ ‘
WordPress fayllarini web serverning bosh katalogiga yuklashingiz lozim;

– Mabodo WordPressni boshqa bir katalog ichiga o rnatmoqchi ‘
bo lsangiz, o z-o zidan, WordPress fayllarini bosh katalog ichida yaratilgan
‘ ‘ ‘
tegishli katalog ichiga yuklaysiz. Masalan, bosh katalog ichidagi blog deb
“ ”
nomlangan katalog ichiga (http://example.com/blog) o rnatmoqchi bo lsangiz,
‘ ‘
WordPress fayllarini blog deb nomlangan katalog ichiga yuklashingiz lozim.
“ ”
6. Istalgan web brauzer yordamida wp-admin/install.php orqali WordPressni
o rnatishingiz mumkin.
‘
46

Agar siz WordPressni bosh katalog ichiga o rnatgan bo lsangiz, ushbu‘ ‘
manzilga boring: http://example.com/wp-admin/install.php
Agar siz WordPressni bosh katalog ichidagi blog katalogiga ornatgan
‘
bolsangiz, ushbu manzilga boring: http://example.com/blog/wp-admin/install.php
‘
WordPressni ozbekchalashtirish
‘ .WordPressni ozbekchalashtirish uchun ‘
quyidagi yoriqnomadan foydalanishingiz mumkin:
‘
uz_UZ.mo faylini ko chirib oling;
– ‘
wp-config.php faylini matn tahrirlash dasturi orqali oching va quyidagi
–
qatorni toping:
define ('WPLANG', '');
–
Ushbu qatorni quyidagi shaklda o zgartiring:
‘
define ('WPLANG', 'uz_UZ');
–
Faylni saqlang.
Serverda /wp-content yoki /wp-includes ichida /languages nomli katalog
yarating;
uz_UZ.mo faylini /languages katalogiga joylashtiring;
–
yuqorida o zgartirilgan wp-config.php faylini o z joyiga qayta
– ‘ ‘
joylashtiring.
"Dasturlash asoslari" elektron o quv-uslubiy majmua Frontpage dasturiy
‘
muhitida yaratiltan. Grafiklarni yaratish uchun Rhotoshop, Adobe Rremier, Image
Ready dasturlaridan foydalaniladi.
Denwer dasturini kompyuterga yuklab olish Avvalo denwer.ru ga kirib
Skachat Denwer degan ssilkani bosamiz, ochilgan sahifadagi formaga ism
familiyamizni, e-mail manzilimizni kiritamiz va Poluchit ssilku na skachivaniya
tugmasini bosamiz. Bir ozdan song pochtamizga Denwerni yuklab olish uchun
‘
ssilka keladi, kompyuterimizga yuklab olamiz.
Dasturni ornatish (Ustanovka)
‘
Yuklab olingan dastur ustiga 2 marta sichqonchaning chap tugmasi bilan
(tez) bosamiz va quyidagi ketma-ketlikni amalga oshiramiz: 1-rasmda chiqan
oynada "Da" ni bosamiz.
47

2.7-rasmda fayllar arxivdan chiqariladi, bunda siz ishtirok etmaysiz .
2.8-rasmda "Enter" tugmasini bosamiz.
2.9-rasmda yana "Enter" tugmasini bosing
2.10-rasmda klaviaturadagi "Y" harfini bosamiz va keyin "Enter" ni bosamiz
48

2 .1 1 -rasmda yana "Enter" bosiladi
2 . 1 2-rasmda yana "Enter" bosiladi
2.12-rasmda. 1 ni bosamiz va Enter
49

Denwer o rnatilishi tugatilganda brauzer (Internet Explorer yoki Opera‘
yoki Mozilla) ochilib, Denwer uspeshno ustanovlen degan yozuv chiqadi. Tamom!
Denwer o rnatildi! Rabochiy stolda 3 ta yorliq (yarlik) paydo bo ladi (Start
‘ ‘
Denwer, Restart Denwer va Stop Denwer):
Start Denwer - Denwerni ishga tushiradi Restart Denwer -Denwerni qayta
ishga tushiradi.
Start Denwer ni ishga tushirganimizdan keyin yaratgan brauzerni ochib web
sahifamiz nomini yozamiz (site/). Va natijada quyidagi sahifani ko rishimiz
’
mumkin:
2.13.-rasm. Dasturlash asoslari fani uchun qilingan dasturning bosh oynasi .
50

2.14-rasm. Yaratgan sahifamizning admin panelining tuzatish qismi
WordPress texnologiyasida asosiy admin qismida tuzatish ishlarini
bajaramiz.
Quyidagi rasmda sahifamizdagi Video bo‘limining ko rinish qismi : ʻ
2.15-rasm. Sahifaning Video darsliklar bo‘limi .
2.16-rasmda WordPress texnologiyasining Media bo‘liming tuzatish qismi
keltirilgan:
51

2.16.-rasm. Bibliotekadagi barcha media malumotlar saqlanadigan qismi.
Dasturlar yaratilayotganda albatta birinchi navbat uning blok sxemasini
tushunib olishimiz hamda yaratishimiz zarur bo ladi. Hamma dasturlash tillari‘
uchun algoritm bir xil bo ladi, lekin dasturlash tillari har xil hisoblanadi.
‘
2.17-rasm. Sahifaning Blok sxemalar bo limi .
‘
52

2.18-rasm. Hujjatlar bo limi.‘
WordPress texnologiyasida yaratilgan darsligimizni nafaqat lokal
tarmoqlarda, balki global tarmoqlarda ham ishlatishimiz mumkin. Internet
provayderdan hosting olib, uz domeni orqali ishlatish imkoniga ham ega
bo lamiz.
’
Hozirgi vaqtda foydalanuvchi uchun yana bir qulaylik paydo bo ldiki, bu
‘
mobel ilovalardan foydalanish hisoblanadi. Mobel ilovalar orqali ham oddiy
kompyuter ilovalari bilan ishlash kabi tarmoqda ishlashga yetarlicha to liq ruxsat
‘
berilgan. Bu holatda hamma ilovalarga brauzer orqali ishlash imkoniyati berilgan.
Foydalanuvchi uchun esa faqat operatsion tizim kerak, chunki operatsion tizim
tarkibida brauzer mavjud va Internetga ishlashga ruxsat berilgan bo ladi.
‘
Hozirgi vaqtda butun dunyoda audiokitoblar ishlatimoqdaki, ulardan iPod
yoki mp3-pleyerlarda eshitish mumkin, hattoki biror fanlar bo yicha ham
‘
ma ruzalarni tinglash mumkin. Mobil aloqa vositalaridan foydalanib katta
’
hajmdagi axborotlarni qayta ishlash, zamonaviy axborot tashuvchilar yordamida
ma lumotlarni ko chirish, talabalarning axborotlardan foydalanish malakasi
’ ‘
oshirilmoqda.
53

Darslik ishlanmasi bir vaqtning o zida ixtiyoriy o lcham asosida’ ʻ
moslashtirilgan bo‘lib, planshet kompyuterlarda, telefonlarda ham ishlatish
mumkin.
54

XULOSA
Zamonaviy, raqobatbardosh mutaxasis kadrlar tayyorlashda o‘quv jarayonini
tashkillashtirishda Web 2.0 tizimlardan foydalanish metodikasini yaratish, sinash
va baholashning ahamiyati katta. Agar uni yaxshi yolga qoyilmasa, turli-tuman‘ ‘
metodlarni qollashimiz, qiziqarli dars otish uchun turli topshiriqlar
‘ ‘
tayyorlashimizdan qati nazar, kutilgan natijaga erishib bolmaydi. Chunki inson
’ ‘
ongida har doim oz mehnat faoliyatini baholovchi psixologik jarayon roy berib
‘ ‘
turadi.
Bitiruv malakaviy ishida qo yidagi natijalarga erishildi:
‘
1. O quv jarayonini tashkillashtirishda Web 2.0 texnologiyasi WordPress
‘
kontent bilan ishlash tizimi muhitidan foydalangan holda o quv jarayonini
‘
tashkillashtirish tizimi yaratildi;
2. Yaratilgan o quv jarayonini tashkillashtirish tizimi SCORM standartiga
‘
javob bera oladigan ilova ko rinishida yaratdi;
‘
3. O quv jarayonini tashkillashtiruvchi Open source GPL litsinziyasi
‘
bo yicha yaratilgan dasuriy ta minotlardan foydalandi;
‘ ’
4. Yaratilgan o quv jarayonini tashkillashtirish tizimi interfeys jihatidan
‘
foydalanishga qulay va boshqaruv paneli ham turli GPL tizimlariga nisbatan
yuqori ko rsatkichlarga ega.
‘
Web 2.0 texnologiya shunday imkoniyatlarni taqdim etadiki, bunda
o qituvchi va talaba o rtasidagi bilimlarni almashinishda nafaqat o qituvchidan
‘ ‘ ‘
talabaga ma lumotlarni yuborish, balki talaba bilan talaba o rtasida yoki
’ ‘
talabadan o qituvchiga ma lumotlarni jo natish amalga oshiriladi. Bu hol
‘ ’ ‘
yuqori sifatli ta lim mahsulotlarini yaratish bilan bir qatorda kurs doirasida
’
faoliyat olib borayotganlar bilan kursni o rganish jarayonida paydo bo ladigan
‘ ‘
muammolar yuzasidan bir vaqtda bir nechta o qituvchilarga va ekspertlarga
‘
savollar berish imkoniyatini beradi. Amaliy matematika va informatika kafedarsida
mavjud barcha fanlarni shu Web 2.0 tizimlardan foydalangan holda nafaqat,
multimediali ma ruzalar, forumlar, chatdan foydalanilsa o quv samaradoligini
’ ‘
oshishiga olib keladi.
55

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati:‘
1. O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi Qonuni // Barkamol
‘ “ ’ ‘ ‘ ”
avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent: Sharq, 1997. B.
– ‘ – –
20-29.
2. O zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi // Barkamol avlod
‘
O zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent: Sharq, 1997. 31-61 b.
– ‘ – –
3. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 30 maydagi
‘
«Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish to g risida»gi farmoni.
‘ ‘
4. O zbekiston respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 6 iyundagi 200-
‘
sonli «Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora tadbirlari to g risida»gi
– ‘ ‘
qarori.
5. Zakirova F.M. va boshqalar. Elektron o‘quv-metodik majmualar va ta’lim
resurslarini yaratish metodikasi. Metodik qo‘llanma. – T.: OO‘MTV, 2010. –64 b.
6 . Кондрашов С.В. Использование интернет ресурсов (технологий WEB 2.0)
на уроках информатики // [Электронный ресурс]. URL:
http://intepra.ru/wiki/lib/exe/fetch.php/1_kondrashov_sv_.pdf 2005.
7 . Патаракин Е. Д. Социальные сервисы Веб 2.0 в помощь учителю. Учебно-
методическое пособие. — М. «ИНТУИТ.РУ», 2008г. — 96с. Интернет-
публикация.
8 . Краснова Г.А., Беляев М.И., Соловов А.В. Технологии создания
электронных обучающих средств: 2-е издание. – М.: МГИУ, 2002. – 304 с.
9. Farberman B.L. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar. T.: OO‘MMMI, 2000.
10. Taylaqov N.I. Masofaviy o‘qitish kurslarining model va shakllari Xalq ta’limi.
–2004. –№2. –B. 85–89.
11. Харгадон С. Web 2.0 — это будущее образования (2008). Интернет-
публикация. Режим доступа: http://www.websoft.ru
12. Tim O´Reyli. Chto takoye Veb 2.0. http:// www. computerra.ru/think/234100/
13. Karev N. Web 2.0 - revolyutsiya ili fars? http://www.infoman.ru/Articles.nsf
56

14. Черногорская Н.Н. Использование ресурсов сети интернет на уроках
информатики. - Чебоксары, 2011. – С. 229 – 231
15. Абрамов А.Г. и др., Электронная учебно-методическая библиотека
информационной системы "Единое окно доступа к образовательным
ресурсам": опыт формирования и перспективы развития // Дистанционное и
виртуальное обучение, 2008. №4. С. 4-15.
16. Пономарева Ю. С., Ульченко Е. Н. Сервисы web 2.0 как средство
создания среды профессионального развития будущих учителей
информатики // Научное и практическое обеспечение национальной
инициативы «Наша новая школа» в педагогическом образовании. – СПб.:
Учрежд. РАО ИПО, 2011. – С. 216-219.
17. Склейнов Е. Л. Интеграция интерактивных и интернет-технологий как
новое направление информатизации образования // Электронное
периодическое издание «Информационная среда образования и науки», 2012.
№ 9. С. 98-101.
18. Ульченко Е. Н. Разработка интерактивных мультимедийных ресурсов при
помощи социальных сервисов сети Интернет: материалы науч. исслед. –
Волгоград: Изд-во ВГСПУ «Перемена», 2012. – 64 с.
19. https://www.google.ru
20. http://badanovag.blogspot.ru/p/web-20.html Блог Александра Баданова
21. http://www.youtube.com . - поиск видео или создание собственного
57

Sotib olish