Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 43.2KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 09 Aprel 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIR L I GI
TOSHKENT KIMYO-TEXNOLOGIYA INSTITUTI
SANOAT MUHANDISLIGI VA MENEJMENTI FAKULTETI
“SANOAT IQTISODIYOTI VA MENEJMENTI” KAFEDRASI
                                KURS ISHI
                          “STRATEGIK MENEJMENT” 
                                               fanidan  
Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish
                  
                                        MUNDARIJA
KIRISH ...................................................................................................................... 3
I BOB. STRATEGIK BOSHQARUVDA KOMPYUTER 
MODELLASHTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI ............................................ 7
1.1. Strategik boshqaruv tushunchasi, mohiyati va zamonaviy yondashuvlar .......... 7
 1.2. Kompyuter modellashtirishning nazariy asoslari va strategik boshqaruvdagi 
o‘rni ......................................................................................................................... 12
II BOB. STRATEGIK BOSHQARUVDA KOMPYUTER 
MODELLASHTIRISHDAN AMALIY FOYDALANISH ..................................... 20
2.1. Korxona strategik faoliyatini modellashtirish vositalari va usullari ................. 20
 2.2. Kompyuter dasturlari yordamida korxona strategiyasini modellashtirish: 
amaliy misol ............................................................................................................ 27
XULOSA ................................................................................................................. 33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................. 36 KIRISH
Bugungi  globallashuv sharoitida iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida raqobat
keskinlashib   borar   ekan,   korxonalar   oldida   strategik   fikrlash,   uzoq   muddatli
rivojlanish   yo‘nalishlarini   belgilash   va   tashqi   muhitning   tezkor   o‘zgarishlariga
moslashish   kabi   dolzarb   vazifalar   paydo   bo‘lmoqda.   Tashqi   bozor   talabining
doimiy   o‘zgarishi,   innovatsion   texnologiyalar   rivoji,   raqamli   iqtisodiyotning
kengayishi,   resurslardan   samarali   foydalanish   talablari   va   xavflarning   ko‘payishi
korxonalarni an’anaviy boshqaruv uslublaridan voz kechib, zamonaviy, tahliliy va
ilmiy   asoslangan   strategik   boshqaruv   tizimlarini   shakllantirishga   undamoqda.
Strategik boshqaruv – bu korxonaning uzoq muddatli maqsadlariga erishish yo‘lida
tashkiliy   salohiyatni   kompleks   baholash,   tashqi   muhit   omillarini   chuqur   tahlil
qilish va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlarini aniq belgilash jarayonidir.
Zamonaviy boshqaruv tizimida strategik qarorlar qabul qilish jarayoni tobora
murakkablashib   bormoqda.   Bu   jarayonda   inson   omili,   tajriba,   sezgi   va   intuitiv
qarorlar   bilan   cheklanish   korxonaga   katta   xatolar   keltirib   chiqarishi   mumkin.
Aynan   shuning   uchun   oxirgi   yillarda   strategik   boshqaruvning   ilmiy   asoslangan
yondashuvlari,   matematik   tahlil,   statistik   modellar,   algoritmik   fikrlash   va
kompyuter   texnologiyalaridan   foydalanish   keskin   oshdi.   Bunda   eng   muhim
o‘rinlardan birini kompyuter modellashtirish egallaydi. Kompyuter modellashtirish
nafaqat   murakkab   biznes   jarayonlarini   aniq   va   chuqur   tahlil   qilishga   yordam
beradi,   balki   turli   strategik   qarorlarning   natijalarini   oldindan   ko‘rish,   xavflarni
baholash, optimal resurs taqsimotini tanlash, iqtisodiy jarayonlarning dinamikasini
bashorat qilish imkonini yaratadi.
Kompyuter modellashtirish — bu real jarayon yoki tizimning matematik yoki
algoritmik modelini yaratish va uni kompyuter dasturlari orqali sinovdan o‘tkazish
jarayonidir. Bugungi kunda ishlab chiqarishdan tortib marketinggacha, investitsiya
loyihalaridan   tortib   logistika   tizimlargacha   bo‘lgan   ko‘plab   sohalarda
modellashtirish asosiy analitik vosita sifatida qo‘llanmoqda. Korxonaning strategik
boshqaruvida   esa   kompyuter   modellashtirish   imkoniyatlari   yanada   keng   bo‘lib,
yagona   tizim   doirasida   turli   bo‘limlarning   o‘zaro   ta’siri,   bozor   o‘zgarishlari, investitsiya   qarorlari,   ishlab   chiqarish   hajmi,   mahsulot   narxi,   daromad,   xarajatlar
va   raqobatchilar   harakatining   turli   variantlarini   simulyatsiya   qilish   imkonini
beradi.
Raqamlashtirish   jarayoni   jadal   kechayotgan   hozirgi   davrda   korxonalar
strategiyasini   ishlab   chiqishda   kompyuter   modellaridan   foydalanish   nafaqat
zamonaviy   talab,   balki   zaruriyatga   aylangan.   Chunki   iqtisodiy   jarayonlar   tobora
murakkablashib,   ularning   ta’sir   doirasi   kengayib   bormoqda.   Masalan,   global
iqtisodiy   o‘zgarishlar,   valyuta   kurslarining   tebranishi,   logistika   zanjiridagi
uzilishlar,   texnologik   innovatsiyalar   yoki   siyosiy   qarorlar   korxonaning   strategik
rejalashtirishiga   bevosita   ta’sir   ko‘rsatadi.   Kompyuter   modellaridan   foydalanish
ushbu omillarning har birini alohida yoki kompleks tahlil etishga, ularning o‘zaro
bog‘liqligini   aniqlashga   va   ehtimoliy   natijalarni   aniqroq   baholashga   yordam
beradi.
Strategik boshqaruvda  kompyuter  modellashtirishning  ahamiyati  shundaki, u
qaror   qabul   qilish   jarayonini   ilmiy   asoslaydi.   Qarorlar   subyektiv   fikrlarga   emas,
balki   matematik  hisob-kitoblarga,  statistik   tahlillarga,  simulyatsiya   natijalariga  va
real vaqt ma’lumotlariga tayangan holda amalga oshiriladi. Bu esa korxona uchun
xatoliklar xavfini kamaytiradi, investitsiya loyihalarining samaradorligini oshiradi,
resurslardan   oqilona   foydalanish   imkonini   beradi,   bozor   holatidagi   o‘zgarishlarni
oldindan ko‘rish imkoniyatini kuchaytiradi.
Bundan   tashqari,   modellashtirish   yordamida   korxona   turli   strategik
ssenariylarni   sinovdan   o‘tkazishi   mumkin.   Masalan,   ishlab   chiqarish   hajmini
oshirish   yoki   kamaytirish,   yangi   mahsulotni   bozorga   chiqarish,   narx   siyosatini
o‘zgartirish, yangi bozorga kirish, yangi texnologiya joriy qilish kabi qarorlarning
har bir varianti bo‘yicha kutilayotgan iqtisodiy ko‘rsatkichlarni oldindan baholash
mumkin.   Shuningdek,   turli   tavakkalchilik   darajalari   bo‘yicha   simulyatsiyalar
o‘tkazilib,   korxona   uchun   eng   maqbul,   eng   xavfsiz   yoki   eng   rentabelli   strategiya
tanlanadi.
Strategik boshqaruvda qo‘llaniladigan zamonaviy kompyuter  modellashtirish
vositalari   qatoriga   System   Dynamics   (tizimli   dinamika),  Agent-Based   Modeling (agentli   modellashtirish),   Monte-Karlo   simulyatsiyasi,   optimizatsiya   modellar,
regressiya   modellari,   sun’iy   intellekt   va   mashinaviy   o‘rganish   asosidagi
prognozlash   tizimlari,   ekspert   tizimlari   va   biznes   analitika   platformalari   kiradi.
Ushbu   modellar   korxonaning   turli   jarayonlarini   ko‘p   faktorli   tahlil   qilishga,
o‘zgaruvchan parametrlarni boshqarishga va natijalarni oldindan ko‘rishga xizmat
qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bugungi kunda ishlab chiqarish korxonalari,
xizmat ko‘rsatish tashkilotlari, transport-logistika kompaniyalari, banklar, sug‘urta
bozoridagi   ishtirokchilar,   startaplar   va   yirik   investitsion   loyihalar   ham   o‘z
strategiyasini   ishlab   chiqishda   modellashtirishdan   keng   foydalanmoqda.   Bu
jarayon   korxona   boshqaruvining   samaradorligini   oshirish   bilan   birga,
raqobatbardoshlikni   kuchaytirishga,   bozor   ulushini   kengaytirishga,   moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu   sababli   ushbu   kurs   ishida   strategik   boshqaruvning   nazariy   asoslari,
kompyuter   modellashtirishning   iqtisodiy   jarayonlardagi   o‘rni,   shuningdek   amaliy
misol asosida korxona strategiyasini  modellashtirish yo‘llari har tomonlama tahlil
qilinadi.   Tadqiqotning   dolzarbligi   raqamli   iqtisodiyot   rivojlanib   borar   ekan,
strategik qarorlarni   tezkor,  aniq va  ilmiy yondashuv  asosida  qabul   qilish  bugungi
tadbirkorlik muhitining eng muhim talabiga aylangani bilan belgilanadi.
Ushbu   kurs   ishining   predmeti   strategik   boshqaruv   tizimida   kompyuter
modellaridan   foydalanish   jarayonlari   va   ularning   amaliy   samaradorligini
o‘rganishdan   iborat.   Tadqiqot   obyekti   esa   korxonaning   strategik   rivojlanish
jarayonlari,   boshqaruv   qarorlarini   ishlab   chiqish   mexanizmlari,   kompyuter
modellaridan foydalanish imkoniyatlari va ularning natijalari hisoblanadi.
Kurs   ishining   maqsadi   —   strategik   boshqaruvda   kompyuter
modellashtirishning   nazariy   va   amaliy   jihatlarini   yoritish,   zamonaviy   modellarni
qo‘llashning afzalliklarini tahlil qilish va real misol orqali ularning samaradorligini
ko‘rsatishdan iborat.
Mazkur   maqsaddan   kelib   chiqib,   kurs   ishida   quyidagi   vazifalar   amalga
oshiriladi: —   strategik   boshqaruvning   mohiyati,   vazifalari   va   zamonaviy
yondashuvlarini yoritish;
— kompyuter modellashtirish tushunchasi, uning nazariy asoslari va iqtisodiy
jarayonlardagi ahamiyatini tahlil qilish;
—   strategik   boshqaruvda   qo‘llaniladigan   modellashtirish   usullari   va
vositalarini o‘rganish;
— real korxona misolida strategik faoliyatni kompyuter dasturlari yordamida
modellashtirish;
— modellashtirish natijalarini baholash va asoslangan xulosalar chiqarish.
Kurs   ishining   tuzilmasi   kirish,   ikki   bob,   xulosa   va   foydalanilgan
adabiyotlardan   iborat   bo‘lib,   mavzuning   nazariy   va   amaliy   jihatlari   keng
yoritilgan.n I BOB. STRATEGIK BOSHQARUVDA KOMPYUTER
MODELLASHTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Strategik boshqaruv tushunchasi, mohiyati va zamonaviy yondashuvlar
Hozirgi   davrda   iqtisodiy   tizimlarning   murakkablashuvi,   global   raqobatning
kuchayishi   va   texnologik   rivojlanishning   jadal   kechishi   natijasida   korxonalar
oldida   strategik   boshqaruvning   ilmiy   asoslangan,   aniq   ma’lumotlarga   tayangan,
optimallashtirilgan   tizimini   yaratish   zaruriyati   keskin   oshib   bormoqda.   Strategik
boshqaruv   —   bu   korxonaning   uzoq   muddatli   rivojlanish   istiqbolini   belgilovchi,
uning   tashqi   va   ichki   muhitidagi   o‘zgarishlarni   tahlil   qiluvchi,   raqobatbardosh
faoliyatni ta’minlovchi boshqaruv tizimidir. Bu jarayon faqat maqsad qo‘yish bilan
cheklanmay, balki resurslarni boshqarish, strategiyani amalga oshirish, monitoring
va baholashni ham o‘z ichiga oladi.
An’anaviy   boshqaruvdan   farqli   ravishda,   strategik   boshqaruv   korxona
faoliyatining  faqat  hozirgi  holatini  emas,   balki   kelajakdagi  ehtimoliy  sharoitlarni,
bozor   tendensiyalarini,   texnologik   innovatsiyalarni,   raqobatchilar   harakatini,
iste’molchilar xulq-atvorini va makroiqtisodiy sharoitlarni oldindan ko‘ra oladigan
tizimdir.   Shu   bois   strategik   boshqaruvning   asosiy   vazifasi   –   korxonaning
kelajakdagi   mavjudligini   ta’minlash,   barqaror   rivojlanish   yo‘lini   shakllantirish   va
tashqi tahdidlarga moslashish qobiliyatini oshirishdir.
Strategik   boshqaruvning   mohiyati   quyidagi   asosiy   elementlarda   namoyon
bo‘ladi:
1. Strategik tahlil – tashqi va ichki muhit omillarini o‘rganish, SWOT, PEST,
Five Forces kabi usullar orqali raqobatbardoshlikni baholash.
2. Strategik maqsadlarni  belgilash  –  korxonaning  missiyasi,  ko‘rish  (vision),
uzoq muddatli istiqboli va asosiy maqsadlarini shakllantirish.
3.   Strategiyani   ishlab   chiqish   –   raqobat   strategiyasi,   rivojlanish   strategiyasi,
innovatsion   strategiya,   marketing   strategiyasi   va   boshqa   yo‘nalishlar   bo‘yicha
yagona dastur ishlab chiqish.
4. Strategiyani amalga oshirish – tashkiliy tuzilmani moslashtirish, resurslarni
taqsimlash, operatsion boshqaruvni strategiyaga integratsiya qilish. 5.   Nazorat   va   baholash   –   strategiyaning   bajarilishi,   samaradorligi   va
natijalarini muntazam monitoring qilish.
Zamonaviy   iqtisodiyotda   strategik   boshqaruvning   roli   alohida   kuchayib
bormoqda. Bunga quyidagi omillar sabab:
— bozorlar global xarakterga ega bo‘lib, raqobatchilar soni ortmoqda;
— mahsulot va xizmatlarning hayotiy sikli qisqarmoqda;
— texnologik innovatsiyalar tez sur’atlarda paydo bo‘lmoqda;
—   iste’molchilarning   talablari   o‘zgaruvchan   va   segmentatsiya   darajasi
yuqori;
— korxonalarning raqamli transformatsiyaga ehtiyoji ortmoqda;
— risklar va noaniqliklar ko‘paymoqda.
Zamonaviy   strategik   boshqaruv   an’anaviy   yondashuvlardan   tubdan   farq
qiladi. U quyidagi zamonaviy konsepsiyalarga asoslanadi:
1. Innovatsion yondashuv
Strategiya   ishlab   chiqishda   korxonaning   innovatsion   salohiyati,   texnologik
yangiliklar,   raqamli   transformatsiya   darajasi,   sun’iy   intellekt   va   Big   Data   kabi
raqamli vositalardan foydalanish imkoniyatlari hisobga olinadi.
2. Raqobat ustunliklari nazariyasi (M.Porter)
Korxona   raqobatdoshligi   qiymat   zanjiri,   narx   strategiyasi,   differensiallashuv,
bozor   segmentatsiyasi   va   ustunlik   beruvchi   tashkiliy   loyihalashtirish   orqali
shakllanadi.
3. Resurslarga asoslangan yondashuv (RBV)
Korxonaning   asosiy   qadri   –   uning   noyob   resurslari:   kadrlar,   bilimlar,
texnologiya,   intellektual   aktivlar,   ma’lumotlar   bazalari,   innovatsion   salohiyatidir.
Strategiya aynan shu resurslarni optimal boshqarishga asoslanadi.
4. Ssenariyli rejalashtirish
Kelajak   ehtimollari   bo‘yicha   bir   nechta   ssenariylar   shakllantiriladi   va   har
birining   natijasi   oldindan   tahlil   qilinadi.   Bu   strategiyani   tahdid   va   xavflardan
himoyalashga xizmat qiladi.
5. Raqamli strategik boshqaruv Raqamli   iqtisodiyot   sharoitida   ma’lumotlar   (data)   asosida   boshqaruv,   sun’iy
intellekt   yordamida   tahlil,   avtomatlashtirilgan   boshqaruv,   simulyatsiyalar   va
kompyuter modellaridan keng foydalanish strategiyaning asosiy talabi bo‘lib qoldi.
6. Moslashuvchan strategiya (Agile Strategy)
Bozor   sharoitlarining   tez   o‘zgarishi   korxonadan   strategiyani   muntazam
yangilab   borishni   talab   qiladi.   Bu   yondashuv   eng   moslashuvchan   va   tezkor
boshqaruvni ta’minlaydi.
Shuningdek,   strategik   boshqaruvning   samaradorligi   ko‘p   jihatdan
ma’lumotlar sifati, tahlilning aniqligi, risklarni to‘g‘ri baholash, resurslarni optimal
taqsimlash   va   natijalarni   o‘lchash   mexanizmlariga   bog‘liq.   Shu   nuqtai   nazardan
qaraganda,   kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruv   tizimiga
integratsiyalash uchun eng qulay va ilmiy asoslangan vositalar qatoriga kiradi.
Kompyuter   texnologiyalarining   rivoji   strategik   boshqaruvni   yangi   bosqichga
olib   chiqmoqda.   Endilikda   korxona   boshqaruvi   real   vaqt   rejimida   ma’lumotlarni
qayta   ishlash,   simulyatsiya   qilish,   bashoratlash   va   tahlil   qilish   imkoniyatiga   ega.
Shuningdek,   korxona   ichidagi   jarayonlar   —   ishlab   chiqarish,   logistika,   moliya,
marketing, HR, investitsiya faoliyati va boshqalar — yagona raqamli tizim orqali
o‘zaro bog‘lanishi natijasida strategik qarorlar yanada aniqroq bo‘lib bormoqda.
Xulosa   qilib   aytganda,   strategik   boshqaruv   hozirgi   davrda   korxona
raqobatdoshligini   ta’minlovchi   eng   muhim   menejment   tizimi   hisoblanadi.   Uning
zamonaviy   yondashuvlar   bilan   boyitilishi,   raqamli   texnologiyalar   va   kompyuter
modellaridan   faol   foydalanilishi   korxona   faoliyatining   samaradorligini   oshirish,
risklarni kamaytirish, bozor o‘zgarishlariga moslashish va uzoq muddatli barqaror
rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi.
Strategik   boshqaruvning   zamonaviy   talqinida   korxona   nafaqat   mavjud
resurslardan samarali foydalanishi, balki kelgusidagi rivojlanish istiqbollarini ilmiy
asoslash,   tashqi   muhitdagi   noaniqliklarni   minimallashtirish   ham   asosiy   vazifa
sifatida qaraladi. Chunki strategiya – bu nafaqat uzoq muddatli maqsadlar majmui,
balki   ularni   amalga   oshirish   mexanizmlarini   belgilab   beruvchi   kompleks
boshqaruv   tizimidir.   Strategik   boshqaruv   atrof-muhitning   o‘zgaruvchan sharoitlariga   moslashgan   holda   qarorlar   qabul   qilish   jarayonini   rejalashtiradi   va
boshqaruv   sub’ektidan   yuqori   darajadagi   tahlil,   prognozlash   hamda   innovatsion
yondashuvni talab etadi.
Tashqi   muhitning   beqarorligi,   resurslarning   cheklanganligi,   global
raqobatning   kuchayishi   korxonalarni   oldindan   o‘ylangan,   asosli   strategik
rejalashtirishga   majbur   qilmoqda.   Bunda   strategik   boshqaruvning   eng   muhim
xususiyatlaridan   biri   —   bu   qarorlarning   uzoq   muddatli   bo‘lishi,   ularning   natijasi
esa   hozirgi   kundan   ko‘ra   kelajakda   namoyon   bo‘lishidir.   Shu   bois   strategik
boshqaruv   faqat   mavjud   vaziyatdan   kelib   chiqib   qaror   qabul   qilishni   emas,   balki
kelgusida   yuzaga   kelishi   mumkin   bo‘lgan   vaziyatlarning   barcha   variantlarini
oldindan   modellashtirib,   ularga   javob   choralarini   ishlab   chiqishni   ham   nazarda
tutadi.
Strategik   boshqaruv   jarayonida   korxona   faoliyatining   rivojlanish
yo‘nalishlari,   resurslar   taqsimoti,   bozor   pozitsiyasi,   innovatsion   imkoniyatlar,
tashqi   iqtisodiy   munosabatlar   kabi   omillar   chuqur   tahlil   qilinadi.   Bu   jarayon   bir
vaqtning o‘zida ham tashxislash, ham prognozlash, ham baholash, ham qaror qabul
qilish   elementlarini   o‘z   ichiga   oladi.   Bunday   yondashuv   korxonaga   nafaqat
raqobatbardosh bo‘lish, balki bozor talablaridan oldinda borish imkonini beradi.
Zamonaviy strategik boshqaruvning muhim jihatlaridan yana biri — raqamli
transformatsiya   jarayonlarining   faol   joriy   etilishi   bilan   bog‘liq.   Sun’iy   intellekt,
katta   ma’lumotlar   tahlili,   raqamli   platformalar,   avtomatlashtirilgan   boshqaruv
tizimlari  strategik  boshqaruvga  mutlaqo  yangi   darajada  imkoniyatlar  yaratmoqda.
Bu texnologiyalar korxonaga katta hajmdagi ma’lumotlarni qisqa vaqt ichida qayta
ishlash,   ularni   tahlil   qilish,   noaniqliklarni   kamaytirish,   turli   stsenariylar   bo‘yicha
istiqbollarni modellashtirish imkonini beradi.
Strategik   boshqaruvning   asosiy   vazifalari   sifatida   quyidagilarni   ajratib
ko‘rsatish mumkin:
• korxonaning uzoq muddatli rivojlanish maqsadlarini belgilash;
• tashqi va ichki muhitning to‘laqonli tahlilini tashkil etish;
• bozor stsenariylarini prognozlash; • resurslar taqsimotini optimallashtirish;
• raqobat afzalliklarini yaratish va mustahkamlash;
• risklarni aniqlash va ularni boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqish;
•   korxona   strategiyasining   bajarilishi   monitoringi   va   baholashni   yo‘lga
qo‘yish.
Shuningdek,   strategik   boshqaruvning   konseptual   asosida   “strategik
moslashuvchanlik”   tushunchasi   ham   muhim   o‘rin   tutadi.   Bu   korxonaning   bozor
sharoitiga   tez   moslasha   olishi,   yangi   imkoniyatlarni   tezda   aniqlashi   va   ulardan
samarali   foydalanish   qobiliyati   bilan   izohlanadi.   Moslashuvchanlikning   yuqori
darajasi korxonaga nafaqat barqaror ishlab turish, balki bozor talablaridagi keskin
o‘zgarishlar davrida ham o‘z pozitsiyasini saqlab qolish imkonini beradi.
Strategik   boshqaruvning   nazariy   yondashuvlari   turli   boshqaruv   maktablari
tomonidan   taklif   qilingan   bo‘lib,   ular   orasida   klassik,   tizimli,   situatsion,
kompetensiyalarga   asoslangan,   innovatsion   va   raqamli   yondashuvlar   alohida
ajralib   turadi.   Har   bir   yondashuv   o‘zining   afzalliklariga   ega   bo‘lib,   korxona   turi,
faoliyat   sohasi,   bozor   sharoiti   va   tashqi   omillar   xususiyatlariga   ko‘ra   qo‘llanadi.
Masalan,   tizimli   yondashuv   korxonani   murakkab   tizim   sifatida   ko‘rib,   uning
barcha bo‘g‘inlari   o‘rtasidagi   o‘zaro  bog‘liqlikni  chuqur   tahlil  qiladi. Innovatsion
yondashuv   esa   yangi   texnologiyalarni   joriy   qilish   va   raqobatbardosh   mahsulot
yaratishga   urg‘u   beradi.   Raqamli   yondashuv   esa   boshqaruv   jarayonida   axborot
texnologiyalari va kompyuter modellashtirishning keng qo‘llanilishini talab qiladi.
Yuqoridagi   yondashuvlarning   barchasi   strategik   boshqaruvning   zamonaviy
mazmunini belgilaydi va korxonalarning raqobatbardoshligi, samaradorligi hamda
bozor sharoitiga moslashuvchanligini oshirishga xizmat qiladi. Ayniqsa kompyuter
modellashtirishning keng ommalashuvi strategik boshqaruvni sifat jihatidan yangi
bosqichga olib chiqmoqda. Chunki modellashtirish real jarayonlarning matematik-
axborot   modelini   yaratish,   turli   variantlarni   sinab   ko‘rish,   risklarni   oldindan
aniqlash va eng maqbul strategik yechimni tanlash imkonini beradi. 1.2. Kompyuter modellashtirishning nazariy asoslari va strategik
boshqaruvdagi o‘rni
Kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruv   jarayonining   ajralmas
qismiga aylanib borayotganining asosiy sababi — bu vosita murakkab iqtisodiy va
boshqaruv   jarayonlarini   soddalashtirib,   ularning   ichki   mexanizmlarini   aniq   tahlil
qilish   imkonini   berishidadir.   Strategik   boshqaruvning   zamonaviy   yondashuvlari
tahliliy   fikrlash,   faktlarga   tayangan   holda   qaror   qabul   qilish   va   raqamli
texnologiyalardan   foydalanishni   talab   etadi.   Shu   bois,   modellashtirish   usullari
korxonaning   uzoq   muddatli   rivojlanishiga   doir   barcha   asosiy   jarayonlarni   ilmiy
asoslashda muhim o‘rin egallaydi.
Modellashtirishning   nazariy   asoslaridan   biri   —   bu   tizimli   yondashuvdir.
Tizimli   yondashuv   korxonani   yagona   yaxlit   tizim   sifatida   ko‘rib,   uning   tarkibiy
qismlari   o‘rtasidagi   o‘zaro   ta’sirlarni   matematik   shaklda   ifodalaydi.   Korxonadagi
har   bir   bo‘lim,   resurs,   jarayon   yoki   strategik   maqsad   o‘zaro   bog‘langan   element
sifatida   qaraladi.   Masalan,   ishlab   chiqarish   hajmining   o‘sishi   marketing
strategiyasini,   logistika   xarajatlarini,   moliyaviy   ko‘rsatkichlarni   va   kadrlar
ehtiyojini   bir   vaqtning   o‘zida   o‘zgartiradi.   Bunday   o‘zgarishlarning   umumiy
ta’sirini   inson   intuitiv   ravishda   aniq   baholay   olmaydi,   biroq   kompyuter   modeli
buni yuqori aniqlik bilan bajaradi.
Modellashtirishning   nazariy   tamoyillaridan   yana   biri   —   abstraksiyalash   va
soddalashtirishdir.   Real   jarayonlar   har   doim   murakkab   bo‘ladi,   ular   ko‘plab
omillar,   tasodifiy   hodisalar,   noaniqliklar   va   qo‘shimcha   elementlarni   o‘z   ichiga
oladi. Model yaratishda esa faqat eng muhim omillar tanlanadi. Bunda maqsad —
real   jarayonning   to‘liq   nusxasini   yaratish   emas,   balki   qaror   qabul   qilish   uchun
kerak   bo‘ladigan   asosiy   elementlarni   aniqlik   bilan   aks   ettirishdir.   Soddalashtirish
modellarni   yanada   samarali   ishlashiga,   tezroq   natija   berishiga   va   bo‘lajak
ssenariylarni oson tekshirishga imkon yaratadi.
Kompyuter   modellashtirish   nazariyasining   yana   bir   asosiy   qismi   —
matematik   ifodalash   va   iqtisodiy   qonuniyatlarni   raqamli   shaklda   tasvirlashdir. Iqtisodiy   jarayonlarning   ko‘pchiligi   funksional   bog‘liqliklar   shaklida   ifodalanadi:
talab   va   taklif   munosabati,   ishlab   chiqarish   funksiyasi,   foyda   maksimal   darajasi,
resurs   cheklovlari,   moliyaviy   oqimlar,   investitsiya   rentabelligi   kabi   jarayonlar
matematik   jihatdan   ifodalanishi   mumkin.   Ushbu   matematik   ifodalar   kompyuter
dasturlarida   algoritm   ko‘rinishiga   keltiriladi   va   simulyatsiya   yordamida   natijalari
tahlil qilinadi.
Kompyuter   modellashtirishning   strategik   boshqaruvdagi   o‘rni   ayniqsa
quyidagi yo‘nalishlarda kuchli namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, modellashtirish strategik rejalashtirish jarayonini ilmiy asoslaydi.
Korxona   rahbariyati   uzoq   muddatli   maqsad   qo‘yar   ekan,   bu   maqsadga   erishish
yo‘llarining   samaradorligini   oldindan   ko‘ra   olishi   juda   muhim.   Masalan,   ishlab
chiqarish quvvatini oshirish, yangi bozorga kirish, narx siyosatini o‘zgartirish yoki
yangi   texnologiyalarni   joriy   etish   kabi   strategiyalar   qo‘llanishidan   oldin   ularning
kutilayotgan   natijalari   model   orqali   tekshiriladi.   Bu   rahbarga   xatolarni   oldindan
ko‘rish, risklarni kamaytirish va optimal yo‘lni tanlash imkonini beradi.
Ikkinchidan,   modellashtirish   korxona   faoliyatining   o‘zgaruvchan   sharoitga
moslashuvchanligini oshiradi. Bugungi kunda tashqi muhit o‘zgarishlari nihoyatda
tez:   bozor   kon’yunkturasi,   texnologiyalar,   iste’molchilar   talabi,   raqobatchilar
siyosati,   davlat   tartibga   solish   tizimi   va   boshqa   omillar   doimiy   ravishda   o‘zgarib
boradi.   Kompyuter   modeli   ushbu   o‘zgarishlar   ta’sirini   real   vaqt   rejimida
baholashga   yordam   beradi,   ya’ni   korxona   strategik   qarorlarini   moslashtirish
imkoniyati kuchayadi. Bunda model yangi sharoitga moslashtiriladi va ssenariylar
qayta hisoblab chiqiladi.
Uchinchidan,   modellashtirish   resurslarni   samarali   taqsimlash   imkoniyatini
beradi.   Strategik   boshqaruvning   eng   muhim   vazifalaridan   biri   —   resurslardan
oqilona foydalanish, ortiqcha sarflarni kamaytirish va maksimal iqtisodiy samaraga
erishishdir.   Kompyuter   modeli   yordamida   moliyaviy   oqimlarni   optimallashtirish,
ishlab   chiqarish   hajmini   belgilash,   logistika   xarajatlarini   kamaytirish,   xodimlar
soni   yoki   texnik   vositalarni   to‘g‘ri   taqsimlash   mumkin.  Bu   korxonaning  umumiy
rentabelligini sezilarli darajada oshiradi. To‘rtinchidan,   modellashtirish   strategik   risklarni   tahlil   qilishda   alohida   o‘rin
tutadi.   Risklar   har   qanday   boshqaruv   tizimining   doimiy   hamrohi   bo‘lib,   ular
noto‘g‘ri baholangan taqdirda korxonani katta yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin.
Stoxastik   modellar,   ehtimollik   taqsimotlari   va   Monte-Karlo   simulyatsiyasi   kabi
yondashuvlar   yordamida   risklar   son   jihatdan   baholanadi.   Bu   esa   risklarni   sezgi
bilan emas, balki aniq matematik ko‘rsatkichlar orqali boshqarish imkonini beradi.
Beshinchidan,   modellashtirish   qaror   qabul   qilish   jarayonini   tezlashtiradi.
An’anaviy   boshqaruvda   qaror   qabul   qilish   ko‘p   vaqt   oladi,   chunki   jarayonlarni
chuqur   tahlil   qilish,   ma’lumot   to‘plash   va   ularni   qayta   ishlash   uchun   vaqt   kerak
bo‘ladi.   Kompyuter   modeli   esa   ma’lumotlarni   avtomatik   qayta   ishlaydi   va
natijalarni   tezkor   taqdim   etadi.   Bu   strategik   boshqaruvni   yanada   zamonaviy,
moslashuvchan va funksional qiladi.
Oltinchidan,   modellashtirish   korxonaning   raqamli   transformatsiyasi
jarayonini   qo‘llab-quvvatlaydi.   Bugungi   global   iqtisodiyotda   raqamli   boshqaruv
tizimlari  — sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, raqamli  tvinning yaratilishi
kabi   yondashuvlar   korxonalar   uchun   alohida   ahamiyat   kasb   etmoqda.   Bularning
barchasi   aslida   modellashtirish   tamoyillariga   asoslanadi   va   strategik   boshqaruv
sifatini yangi bosqichga ko‘taradi.
Shunday   qilib,   kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruvning   ilmiy
asoslangan,   aniq   va   samarali   bo‘lishini   ta’minlaydigan   eng   muhim   vositalardan
biridir.   Modellashtirish   korxonaning   kelajagini   oldindan   ko‘rish,   optimal
strategiyalarni   tanlash,   bozor   sharoitlariga   moslashish,   resurslardan   oqilona
foydalanish   va   risklarni   boshqarish   imkonini   yaratadi.   Nazariy   jihatdan
modellashtirish matematik, statistik, tizimli va algoritmik yondashuvlarga tayangan
holda strategik boshqaruvning yangicha shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kompyuter   modellashtirishning   strategik   boshqaruvdagi   o‘rni,   avvalo,   real
jarayonlarni   matematik   va   axborot   modellar   orqali   soddalashtirilgan   ko‘rinishda
qayta   yaratish   va   ularni   chuqur   tahlil   qilish   imkoniyatida   namoyon   bo‘ladi.
Haqiqatda   strategik   boshqaruv   jarayonlarining   murakkabligi,   omillar   ko‘pligi,
iqtisodiy munosabatlar tizimining ko‘p qatlamligi strategik qarorlar qabul qilishda insoniy sezgi va tajriba bilan bir qatorda ilmiy modellashtirishga tayanuvchi, aniq
hisob-kitoblarga   yonaltirilgan   yondashuvni   talab   qiladi.   Shu   nuqtayi   nazardan,
kompyuter   modellar   strategik   boshqaruvda   qarorlar   sifatini   tubdan   oshirib,
xatoliklar   xavfini   kamaytiradi,   noaniqliklarni   aniqlashtiradi   va   stsenariylarni
solishtirish imkonini beradi.
Kompyuter   modellarining   eng   muhim   afzalliklaridan   biri   —   bu   murakkab
jarayonlarni   vaqt   omili   bo‘yicha   o‘rganish,   ya’ni   dinamik   tahlil   olib   borish
imkoniyatidir.   Strategik   boshqaruvda   vaqt   o‘zgaruvchan   omil   hisoblanadi:   bugun
samarali   bo‘lgan   yechim   ertaga   o‘z   ahamiyatini   yo‘qotishi   mumkin.   Shu   bois
strategik   rejalashtirish   jarayonida   vaqt   bo‘yicha   ehtimoliy   stsenariylarni
modellashtirish   muhim   ahamiyatga   ega.   Dinamik   modellar   yordamida   korxona
iqtisodiy   ko‘rsatkichlarining   o‘zgarishi,   investitsiya   oqimlarining   ta’siri,   ishlab
chiqarish   hajmining   kengayishi   yoki   qisqarishi   kabi   omillar   bo‘yicha   turli
istiqbollarni oldindan tahlil qilish mumkin.
Bundan   tashqari,   kompyuter   modellashtirishning   nazariy   asosida   sistemali
yondashuv   tamoyili   mavjud.   Ya’ni   korxona   alohida-alohida   bo‘limlar   majmui
emas,   balki   o‘zaro   bog‘langan   elementlardan   iborat   yaxlit   tizim   sifatida   qaraladi.
Har   bir   kichik   bo‘limning   faoliyatidagi   o‘zgarish   butun   tizimga   ta’sir   qilishi
sababli   kompyuter   modellar   orqali   bu   bog‘liqliklar   aniq   ifodalanadi.   Masalan,
xomashyo narxining o‘zgarishi ishlab chiqarish tannarxiga, tannarxning o‘zgarishi
esa   mahsulot   narxiga,   mahsulot   narxining   o‘zgarishi   esa   bozor   ulushiga   ta’sir
qiladi.   Bunday   zanjirli   ta’sirlar   ko‘pincha   inson   tomonidan   to‘liq   anglab
bo‘lmaydi,   biroq   kompyuter   modellar   yordamida   ular   matematik   shaklda   qayta
tiklanadi va tahlil qilinadi.
Kompyuter modellashtirishning yana bir nazariy asoslaridan biri — variantlar
bo‘yicha   qarorlarni   solishtirish   (stsenariy   tahlili)   hisoblanadi.   Strategik
boshqaruvda   birgina   yo‘l   emas,   balki   bir   nechta   alternativ   strategiyalar   bo‘ladi.
Qaysi yo‘l eng maqbul ekanini aniqlash uchun ularga nisbatan turli shartlar ostida
eksperimentlar   o‘tkaziladi.   Kompyuter   modellar   bu   jarayonni   tezlashtiradi,   real
hayotda   sinab   ko‘rish   qiyin   yoki   qimmat   bo‘lgan   stsenariylarni   virtual   muhitda sinovdan   o‘tkazish   imkonini   beradi.   Natijada   strategik   boshqaruv   qarorlari   ilmiy
asoslangan va xavf darajasi ancha past bo‘ladi.
Strategik boshqaruv jarayonida modellashtirishning yana bir ahamiyatli jihati
—   bu   risklarni   oldindan   baholash   imkonidir.   Raqobat   muhiti   keskin,   iqtisodiy
sharoitlar o‘zgaruvchan bo‘lgan davrda risklarni e’tiborsiz qoldirish korxona uchun
jiddiy   yo‘qotishlarga   olib   kelishi   mumkin.   Kompyuter   modellar   yordamida
korxona   faoliyatiga   ta’sir   qiluvchi   tashqi   va   ichki   omillar   bo‘yicha   risklar
aniqlanadi,   ularning   iqtisodiy   ko‘rsatkichlarga   ta’siri   baholanadi   hamda
ehtimolliklar   asosida   xavf   darajalari   hisoblab   chiqiladi.   Bu   esa   korxonaga   xavf-
xatarlarni   oldindan   ko‘ra   olish,   ularga   qarshi   samarali   choralar   ishlab   chiqish   va
barqaror rivojlanishni ta’minlash imkonini beradi.
Kompyuter   modellar   strategik   boshqaruv   jarayonida   tasvirlash,   tahlil   qilish,
solishtirish,   baholash,   rejalashtirish   va   nazorat   qilish   kabi   funksiyalarni   bajaradi.
Ushbu   jarayonlar   orqali   korxonaning   siymosi,   iqtisodiy   salohiyati   va   bozor
potensiali   aniqlanadi.   Bundan   tashqari,   modellar   korxonaning   ichki   jarayonlarini
yaxshilash,   ishlab   chiqarish   samaradorligini   oshirish,   resurslar   taqsimotini
optimallashtirish kabi masalalarda ham keng qo‘llanadi.
Shuningdek,   kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruvda   raqamli
transformatsiya   jarayonlarining   ajralmas   tarkibiy   qismiga   aylangan.   Bugungi
kunda   dunyo   miqyosidagi   yetakchi   korxonalar   o‘z   strategik   rejalashtirish
jarayonlarida   sun’iy   intellekt,   katta   ma’lumotlar   tahlili,   raqamli   egizaklar
texnologiyasidan   foydalanmoqda.   Ayniqsa   raqamli   egizaklar   yordamida
korxonaning   virtual   modeli   yaratiladi   va   strategik   qarorlar   aynan   shu   modelda
sinovdan  o‘tkaziladi.  Bu  real  jarayonlarga  putur  yetkazmasdan  turib,  eng optimal
strategiyani tanlashga imkon yaratadi.
Shu   bilan   birga,   kompyuter   modellashtirishning   nazariy   asosida   matematik
optimallashtirish,   statistik   tahlil,   imkoniyatlar   nazariyasi,   stoxastik   jarayonlar,
differensial   tenglamalar   tizimi   kabi   ilmiy   yo‘nalishlar   ham   yotadi.   Ular   korxona
faoliyatining   modellarini   yanada   aniqroq,   chuqurroq   va   ilmiy   asoslangan
ko‘rinishda   yaratish   imkonini   beradi.   Aynan   ushbu   nazariy   tamoyillar   strategik boshqaruvning   ilmiy-metodik   mustahkamligini   ta’minlab,   qarorlar   qabul   qilishda
aniqlik, puxtalik va ishonchlilikni oshiradi.
Shu   tariqa,   kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruvda   nafaqat   tahlil
vositasi,   balki   kelajakni   ilmiy   asoslangan   holda   qurish,   istiqbolni   rejalashtirish,
noaniqliklarni kamaytirish, risklarni boshqarish va resurslardan eng samarali tarzda
foydalanish   imkonini   beruvchi   kuchli   boshqaruv   mexanizmiga   aylandi.   Uning
strategik   boshqaruvdagi   o‘rni   yil   sayin   ortib   bormoqda,   chunki   raqamli
texnologiyalar   asosida   modellashtirish   korxonaga   bozor   talablariga   moslashish,
raqobatni   yengish   va   innovatsion   rivojlanishni   ta’minlashda   hal   qiluvchi   omil
bo‘lib xizmat qilmoqda.
Kompyuter   modellashtirishning   strategik   boshqaruvdagi   o‘rni   tobora   ortib
borayotganining   asosiy   sababi,   real   iqtisodiy   jarayonlarning   murakkablashuvi   va
ko‘p   omillarga   bog‘liqligidir.   Korxona   faoliyatida   qarorlar   ko‘pincha   noaniq
axborot,   o‘zgaruvchan   tashqi   sharoit,   bozor   talabining   tezkor   almashuvi,
raqobatchilar   strategiyasi   va   iqtisodiy   tavakkalchiliklar   sharoitida   qabul   qilinadi.
Aynan   mana   shunday   vaziyatlarda   modellashtirish   strategik   boshqaruvning   eng
samarali   vositasiga   aylanadi,   chunki   u   murakkab   jarayonlarni   soddalashtirilgan,
ammo ilmiy asoslangan ko‘rinishda qayta yaratish imkonini beradi.
Modellashtirishning nazariy asoslari ichida eng muhim tamoyillardan biri —
tizimli   yondashuvdir.   Tizimli   yondashuv   korxonani   alohida   elementlar   yig‘indisi
sifatida   emas,   balki   o‘zaro   bog‘langan,   bir-biriga   ta’sir   qiluvchi   murakkab   tizim
sifatida qaraydi. Shu bois modellashtirishda ishlab chiqarish jarayonlari, moliyaviy
resurslar,   logistika   zanjiri,   marketing   strategiyasi,   xodimlar   faoliyati   va   tashqi
bozor   muhitini   yagona   modelga   kiritish   talab   etiladi.   Tizimli   yondashuv   tufayli
boshqaruv jarayonining har bir bo‘g‘ini aniq tahlil qilinadi va korxona barqarorligi
uchun muhim bo‘lgan omillar aniqlanadi.
Kompyuter modellarining nazariy asoslari orasida yana bir muhim tushuncha
—   abstraksiyalashdir.   Abstraksiyalash   orqali   murakkab   jarayonlar   eng   asosiy
parametrlar   va   ko‘rsatkichlar   asosida   soddalashtiriladi.   Bu   yondashuv
modellashtirishning   aniqligini   oshiradi,   jarayonlarni   tahlil   qilishni   samarali   qiladi va strategik qaror qabul qilishni osonlashtiradi. Masalan, korxonaning butun ishlab
chiqarish tizimini modellashtirish uchun har bir xodimning individual harakatlarini
emas, balki umumiy yuklama, ishlab chiqarish quvvati, ishchi kuchi samaradorligi
kabi asosiy ko‘rsatkichlarni modelga kiritish yetarli bo‘ladi.
Modellashtirish jarayonida yana bir muhim nazariy tamoyil — dinamiklikdir.
Dinamik   modellar   vaqt   omilini   o‘z   ichiga   oladi   va   jarayonlarning   vaqt   bo‘yicha
o‘zgarishini   aks   ettiradi.   Bu   esa   strategik   boshqaruvda   ayniqsa   muhim,   chunki
korxona   faoliyati   bir   vaqtning   o‘zida   emas,   balki   muntazam   ravishda   rivojlanib
boradi. Bozor talabi o‘zgarishi, ishlab chiqarish hajmining oshishi yoki kamayishi,
investitsiya   loyihalarining   natijasi,   xarajatlarning   o‘zgarishi   kabi   jarayonlar   vaqt
bilan   chambarchas   bog‘liq.   Dinamik   modellar   orqali   rahbariyat   kelajakdagi
ehtimoliy   holatlarni   oldindan   ko‘rishi,   turli   ssenariylarni   solishtirishi   va   uzoq
muddatli strategiyani shakllantirishi mumkin.
Kompyuter   modellashtirishning   nazariy   asoslaridan   yana   biri   —   optimallik
tamoyilidir. Har qanday modelning asosiy maqsadi — eng maqbul natijaga erishish
uchun   strategik   muqobillarni   baholashdir.   Korxona   faoliyatida   optimal   yechimlar
odatda minimal xarajat, maksimal foyda, eng yaxshi resurs taqsimoti, eng past xavf
darajasi   kabi   iqtisodiy   mezonlar   asosida   tanlanadi.   Modellashtirish   bu   jarayonda
katta yordam beradi, chunki u turli variantlarni ko‘p omillarni hisobga olgan holda
solishtirish imkonini yaratadi.
Strategik boshqaruvda modellashtirishning ahamiyati shundaki, u qaror qabul
qilishda   inson   omilining   sub’ektiv   ta’sirini   kamaytiradi.   Ko‘pincha   rahbarning
qarori   tajriba,   ichki   sezgi   yoki   umumiy   bilimga   tayangan   bo‘ladi,   ammo
modellashtirish   bunday   qarorlarni   aniq,   faktlarga   asoslangan   holda   qabul   qilish
imkonini   beradi.   Shu   bois   modellashtirish   strategik   boshqaruv   madaniyatining
muhim elementi bo‘lib bormoqda.
Bundan   tashqari,   modellashtirish   korxonalar   faoliyatini   raqamlashtirish
jarayonining   asosiy   bo‘g‘ini   hisoblanadi.   Zamonaviy   korxonalarda   raqamli
transformatsiya   jarayoni   keng   ko‘lamda   davom   etar   ekan,   modellashtirish   orqali
ishlab   chiqarish   jarayonlarining   raqamli   nusxasi   yaratiladi.   Bu   esa   texnik modernizatsiya,   avtomatlashtirish   va   raqamli   boshqaruv   tizimlarini   joriy   etish
uchun mustahkam ilmiy asos yaratadi.
Kompyuter modellashtirishning strategik boshqaruvdagi o‘rni nafaqat mavjud
jarayonlarni   tahlil   qilish,   balki   kelajakni   oldindan   ko‘ra   olish   imkoniyatida   ham
namoyon bo‘ladi. Strategik rejalashtirishning eng muhim bosqichi  — kelajakdagi
vaziyatlarni   prognoz   qilishdir.   Modellashtirish   aynan   shu   jarayonni   ilmiy   asosda
bajaradi.   U   turli   iqtisodiy,   texnologik   va   tashkiliy   o‘zgarishlarning   ehtimoliy
ta’sirini   hisoblaydi,   natijalarni   tahlil   qiladi   va   eng   maqbul   strategiyani   tanlashga
yordam beradi.
Shu   tarzda,   kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruvning   nazariy
asoslarini   mustahkamlaydi,   qaror   qabul   qilishning   aniqligini   oshiradi,   risklarni
kamaytiradi va korxonaning raqobatbardoshligini ta’minlaydi. II BOB. STRATEGIK BOSHQARUVDA KOMPYUTER
MODELLASHTIRISHDAN AMALIY FOYDALANISH
2.1. Korxona strategik faoliyatini modellashtirish vositalari va usullari
Zamonaviy   iqtisodiyotda   korxonalarning   strategik   faoliyatini   samarali
boshqarish   ulardan   aniq   tahlil,   puxta   prognoz,   raqobatbardosh   qarorlar   qabul
qilishni talab etadi. Bu jarayonlarning barchasida kompyuter modellashtirish vosita
va   usullari   hal   qiluvchi   rol   o‘ynaydi.   Modellashtirish   korxona   strategik
rejalashtirish   bosqichida   ham,   strategiyani   amalga   oshirishda   ham,   monitoring   va
nazorat   jarayonlarida   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ayniqsa,   o‘zgaruvchan
bozor iqtisodiyoti sharoitida boshqaruv qarorlarining aniqligi va ishonchliligi ko‘p
jihatdan modellashtirish vositalarining sifatiga bog‘liq bo‘ladi.
Korxona   strategik   boshqaruvida   qo‘llaniladigan   modellashtirish   usullari,
avvalo, tizimli yondashuv asosida shakllanadi. Tizim  tamoyili  korxona faoliyatini
yagona,   o‘zaro   bog‘langan   bo‘limlardan   iborat   murakkab   tizim   sifatida   ko‘rib,
undagi resurslar harakati, boshqaruv qarorlari ta’siri, bozor sharoitining o‘zgarishi
va tashqi omillarning ta’sirini kompleks o‘rganish imkonini beradi. Shuning uchun
strategik   boshqaruv   jarayonida   qo‘llaniladigan   kompyuter   modellarining   asosiy
vazifasi   –   real   iqtisodiy   jarayonlarni   virtual   muhitda   qayta   yaratish   va   ularning
kelajakdagi oqibatlarini oldindan baholashdir.
Modellashtirish   vositalarining   eng   muhim   guruhlari   quyidagilar   hisoblanadi:
matematik   modellar,   statistik   modellar,   optimallashtirish   modellar,   imitatsion
modellar,   agentga   asoslangan   modellar,   tizimli   dinamik   modellar,   stsenariy
modellashtirish   va   raqamli   tvinning   (Digital   Twin)   texnologiyalari.   Har   bir
guruhning  o‘ziga  xos  vazifasi  mavjud  bo‘lib, ma’lum  bir  strategik  jarayon uchun
eng mos modellar tanlanadi.
Matematik   modellar   korxonaning   iqtisodiy   ko‘rsatkichlarini   aniq   hisoblash,
o‘zgaruvchilar   o‘rtasidagi   munosabatlarni   aniqlash,   ishlab   chiqarish   quvvatlari,
resurs   sarfi,   xarajatlar   va   daromadlar   dinamikasini   o‘rganish   uchun   qo‘llaniladi.
Ular,   odatda,   tenglamalar,   funksiyalar   va   optimallashtirish   algoritmlariga
asoslanadi.   Masalan,   ishlab   chiqarish   hajmini   maksimal   darajada   samarali shakllantirish   yoki   minimal   xarajatlar   bilan   ma’lum   natijaga   erishish   matematik
modellashtirish yordamida hal etiladi.
Statistik   modellar   esa   tarixiy   ma’lumotlar   asosida   trendlarni   aniqlash,
regressiya   tahlili   o‘tkazish,   ehtimoliy   stsenariylarni   o‘rganish   imkonini   beradi.
Korxona bozor sharoitini tushunishi, talab va taklif o‘zgarishlarini prognoz qilishi
uchun   statistik   modeldan   keng   foydalaniladi.   Ular   yordamida   kompaniya
kelajakdagi xavflarni aniqlay oladi, investitsiya loyihalarini baholashda ehtimollik
omillarini inobatga olgan holda qaror qabul qiladi.
Imitatsion   modellar   real   jarayonlarni   simulyatsiya   qilish   orqali   strategik
qarorlarning   amaliy   oqibatini   ko‘rsatadi.   Ular   vaqt,   resurslar,   jarayonlar   ketma-
ketligi va tashqi omillarning o‘zaro ta’sirini simulyatsiya qiladi. Bunday modellar
korxona   ishlab   chiqarish   tizimini   optimallashtirish,   logistika   jarayonlarini
takomillashtirish, xizmat ko‘rsatish tizimlarida mijoz oqimini boshqarish, risklarni
kamaytirish kabi vazifalarda samarali qo‘llaniladi.
Agentga   asoslangan   modellashtirish   strategik   boshqaruvning   zamonaviy
usullaridan biri bo‘lib, unda korxona yoki bozor subyektlari agent sifatida qaraladi.
Har   bir   agentning   o‘ziga   xos   xulqi,   qaror   qabul   qilish   mezonlari   mavjud   bo‘lib,
ular   o‘zaro   munosabatda   bo‘lish   orqali   butun   tizimning   xulqini   yaratadi.   Bunday
modellashtirish   ayniqsa   raqobatchilar   xatti-harakatlarini   o‘rganishda,   mijozlar
segmentini aniqlashda, marketing strategiyalarini baholashda keng qo‘llaniladi.
Tizimli   dinamik   modellashtirish   korxona   faoliyatidagi   vaqt   omilini   hisobga
olgan   holda   ishlab   chiqiladi.   Unda   jarayonlar   oqimi,   resurslar   aylanishi,   ishlab
chiqarish sikli, moliyaviy oqimlar  dinamikasi, talab va taklifning o‘zgarishi,  narx
shakllanishi   kabi   jarayonlar   vaqt   o‘tishi   bilan   qanday   o‘zgarishini   aniqlash
imkoniyati   mavjud.   Ushbu   model   korxona   uzoq   muddatli   strategiyalarni   ishlab
chiqish,   barqaror   o‘sish   stsenariylarini   baholash,   potensial   inqiroz   holatlarini
oldindan ko‘rish uchun juda katta ahamiyat kasb etadi.
Modellashtirish   vositalarining   yana   biri   –   stsenariyli   modellashtirish.   Unda
korxona faoliyatining bir nechta ehtimoliy rivojlanish yo‘nalishlari yaratiladi: eng
yaxshi,   eng   yomon   va   o‘rtacha   variantlar.   Har   bir   stsenariyda   bozor   omillari, raqobatchilar   harakati,   ichki   imkoniyatlar   va   tashqi   tahdidlar   inobatga   olinadi.
Natijada korxona har qanday kutilmagan vaziyatga tayyor bo‘ladi.
Raqamli twin (Digital Twin) texnologiyasi strategik modellashtirish vositalari
orasida eng yangi va eng ilg‘orlaridan biridir. U korxonaning real jarayonini virtual
shaklda   qayta   yaratadi   va   har   qanday   o‘zgarishning   real   vaqt   rejimida   qanday
natija   berishini   ko‘rsatadi.   Masalan,   ishlab   chiqarish   liniyasidagi   biror
parametrning   o‘zgarishi   mahsulot   sifatiga   qanchalik   ta’sir   qilishini   raqamli
tvinning o‘zi avtomatik ko‘rsatadi. Bu strategik boshqaruvda muvaffaqiyatli qaror
qabul qilishni sezilarli darajada tezlashtiradi.
Shuningdek,   kompyuter   modellashtirishning   korxona   strategiyasidagi   amaliy
qo‘llanilishi   boshqaruvning   barcha   bosqichlarida   yordam   beradi.   Modellar
yordamida   rahbariyat   ishlab   chiqarish   jarayonini   takomillashtiradi,   resurslarni
taqsimlashni   optimallashtiradi,   bozor   prognozlarini   shakllantiradi,   xarajatlarni
minimallashtiradi,   risklarni   baholaydi,   investitsiya   samaradorligini   oshiradi   va
uzoq   muddatli   rivojlanish   strategiyalarini   ishlab   chiqadi.   Bularning   barchasi
korxonaga   bozor   sharoitiga   tez   moslashuvchan   bo‘lish,   raqobatbardoshlikni
oshirish, innovatsiyalarni joriy etish imkonini beradi.
Xulosa   qilib   aytganda,   kompyuter   modellashtirish   vositalari   strategik
boshqaruvning   eng   muhim   elementiga   aylangan.   Ular   korxona   faoliyatining
hozirgi   holatini   chuqur   tahlil   qilish,   kelajakdagi   rivojlanish   stsenariylarini
shakllantirish   va   eng   maqbul   strategik   qarorlarni   ishlab   chiqish   imkonini   beradi.
Shuning   uchun   modellashtirishdan   to‘g‘ri   foydalanish   korxona
raqobatbardoshligini oshiradi, strategik rivojlanish imkoniyatlarini kengaytiradi va
boshqaruv sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirish   zamonaviy   boshqaruvning   eng
muhim jarayonlaridan biri bo‘lib, u ishlab chiqarish, moliya, marketing, logistika,
investitsiya   va   boshqa   funksional   yo‘nalishlarni   chuqur   tahlil   qilishga,   ularning
o‘zaro   bog‘liqligini   aniqlashga   hamda   korxonaning   kelajakdagi   rivojlanish
istiqbollarini   ilmiy   asosda   prognozlashga   xizmat   qiladi.   Strategik
modellashtirishning   asosiy   maqsadi   —   korxona   faoliyati   natijalarini   yaxshilash, raqobatbardoshlikni   oshirish,   resurslardan   oqilona   foydalanish   va   risklarni
kamaytirish orqali barqaror rivojlanish strategiyasini shakllantirishdir.
Modellashtirish   jarayonida   korxonaga   ta’sir   ko‘rsatuvchi   omillar   ko‘pligi
sababli   turli   usullar   va   vositalardan   foydalaniladi.   Har   bir   modellash   usuli   o‘ziga
xos   afzallik   va   kamchiliklarga   ega   bo‘lib,   ular   korxonaning   faoliyat   yo‘nalishi,
texnologik   imkoniyatlari,   raqamli   tayyorgarligi   va   strategik   maqsadlariga   ko‘ra
tanlanadi.  Ayniqsa   raqamli   transformatsiya   jarayonlari   sharoitida   modellashtirish
vositalarining roli keskin ortmoqda hamda ular nafaqat tahlil qilish, balki qarorlar
qabul qilishni avtomatlashtirish imkonini ham yaratmoqda.
Korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirish   vositalarini   uchta   asosiy
guruhga   ajratish   mumkin:   matematik   modellashtirish   vositalari,   statistik-analitik
modellar, axborot-kompyuter tizimlari va dasturiy vositalar.
Birinchi   guruhga   matematik   tenglamalar,   chiziqli   va   chiziqli   bo‘lmagan
optimallashtirish   modellari,   differensial   tenglamalar   tizimi,   o‘yinlar   nazariyasi
modellari,   stsenariylar   va   funksional   bog‘lanishlarni   ifodalovchi   formal   tizimlar
kiradi.   Bunday   modellar   korxona   ichki   resurslarini   optimal   taqsimlash,   ishlab
chiqarish quvvatlari balansini shakllantirish, xarajatlarni minimallashtirish, foydani
maksimal darajaga yetkazish kabi vazifalarni bajarishda samarali hisoblanadi.
Ikkinchi guruh — statistik usullar bo‘lib, ular regressiya tahlili, korrelyatsion
bog‘lanishlar,   variatsion   tahlil,   ehtimollik   nazariyasi   asosidagi   bashoratlash,   vaqt
qatorlari   modellashtirishini   o‘z   ichiga   oladi.   Mazkur   usullar   bozor   talabining
o‘zgarishi,   mahsulot   narxining   dinamikasi,   iste’molchilar   segmentatsiyasi,   sotuv
hajmi prognozi kabi ko‘rsatkichlarni modellashtirishda keng qo‘llanadi.
Uchinchi   guruh   esa   zamonaviy   kompyuter   dasturlari   va   raqamli
platformalardan   iborat   bo‘lib,   ular   modellashtirish   jarayonini   avtomatlashtiradi,
ma’lumotlar   bazasi   bilan   ishlaydi   va   murakkab   hisob-kitoblarni   tez   bajaradi.
Bugungi  kunda keng qo‘llanilayotgan strategik modellashtirish vositalari qatoriga
Excel-based   modellar,   SPSS,   MATLAB,   Simulink,   AnyLogic,   Vensim,   Arena
Simulation,   Python   tahliliy   kutubxonalari,   shuningdek   korxonalar   uchun   maxsus
ishlab chiqilgan ERP va BI tizimlari kiradi. Strategik   modellashtirish   usullari   orasida   sistemali   yondashuv   alohida   o‘rin
tutadi.   Chunki   bu   yondashuv   korxonani   yagona   murakkab   tizim   sifatida   ko‘rib,
uning   tarkibiy   qismlari   o‘rtasidagi   bog‘liqliklarni   matematik   asosda   aniqlashga
yordam   beradi.   Masalan,   ishlab   chiqarish   bo‘limidagi   o‘zgarishlar   moliya
ko‘rsatkichlariga,   moliyadagi   o‘zgarishlar   esa   marketing   strategiyasiga   ta’sir
qiladi. Bu bog‘liqliklar modellar orqali aniq ko‘rinishda tasvirlanadi va boshqaruv
qarorlarining sifatini oshiradi.
Korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirishning   yana   bir   keng   tarqalgan
usuli — stsenariy tahlili bo‘lib, u yordamida turli iqtisodiy sharoitlarda korxonaga
ta’sir   qiluvchi   ehtimoliy   jarayonlar   oldindan   tahlil   qilinadi.   Masalan,   xomashyo
narxi 10% oshsa, mahsulot tannarxi qanday o‘zgaradi? Bozor talabining pasayishi
daromadga   qanday   ta’sir   qiladi?   Yangi   raqib   kirib   kelganda   bozor   ulushi   qay
darajada qisqaradi? Shu kabi savollar kompyuter modellar yordamida real natijalar
bilan solishtiriladigan shaklda hisoblab chiqiladi.
Bundan tashqari, strategik modellashtirish jarayonida imitatsion modellar ham
muhim   ahamiyatga   ega.   Ular   real   jarayonlarni   virtual   muhitda   qayta   yaratib,
eksperiment o‘tkazish imkonini beradi. Masalan, ishlab chiqarish liniyasi sig‘imini
oshirish   uchun   qo‘shimcha   texnika   kiritish   natijasida   qanchalik   samaradorlik
oshishi   yoki   logistika   zanjirini   qayta   optimallashtirish   qancha   vaqtni   tejashi
imitasion modelda aniqlanadi.
Shuningdek,   strategik   boshqaruvda   raqamli   egizaklar   texnologiyasi   tobora
ommalashmoqda.   Bu   texnologiya   korxonaning   real   ishlash   mexanizmini   virtual
versiya   ko‘rinishida   yaratadi   va   strategik   qarorlar   aynan   shu   virtual   modelda
sinovdan   o‘tkaziladi.   Raqamli   egizaklar   real   vaqtda   ma’lumotlar   almashuvi,
avtomatlashtirilgan   tahlil   va   uzluksiz   monitoringni   ta’minlab,   strategik
boshqaruvni yuqori sifat darajasiga ko‘taradi.
Strategik   modellashtirish   vositalari   yordamida   korxona   quyidagi   vazifalarni
bajarishga erishadi:
• ichki jarayonlarni optimallashtirish;
• resurslardan samarali foydalanish; • bozorni tahlil qilish va prognozlash;
• faoliyat natijalarini baholash;
• risklarni oldindan aniqlash;
• investitsiya loyihalarining samaradorligini tekshirish;
• raqobat afzalliklarini shakllantirish;
• strategik rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash.
Shu   tariqa,   strategik   faoliyatni   kompyuter   modellashtirish   zamonaviy
korxonalar   uchun   nafaqat   qo‘shimcha   imkoniyat,   balki   majburiy   boshqaruv
standarti   sifatida   qaralmoqda.   Bozor   iqtisodiyoti   sharoitida   raqobatning
kuchayishi,   iqtisodiy   sharoitning   tez-tez   o‘zgarishi   va   globallashuv   jarayonlari
strategik modellashtirishni har bir korxona uchun zarur vositaga aylantirmoqda.
Korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirishda   qo‘llaniladigan   vositalarning
yana   bir   muhim   toifasi   bu   —   statistik   va   analitik   prognozlash   algoritmlaridir.
Ushbu   usullar   korxonaga   bozor   talabining   o‘zgarishi,   sotuv   hajmi,   xarajatlar
darajasi,   ishlab   chiqarish   quvvatlari   va   boshqa   iqtisodiy   ko‘rsatkichlarning
kelajakdagi   qiymatlarini   aniq   baholash   imkonini   beradi.   Statistika   asosidagi
prognozlash   usullari,   xususan   regressiya   modellari,   vaqt   qatorlari   tahlili,  ARIMA
modellari,   ekstrapolyatsiya   usullari   ko‘pincha   moliyaviy   rejalashtirish,   marketing
strategiyasini shakllantirish va investitsiya loyihalarini baholashda qo‘llaniladi. Bu
usullar strategik boshqaruvga ilmiy yondashuvni ta’minlaydi va sub’ektiv qarorlar
ehtimolini kamaytiradi.
Bundan   tashqari,   korxonalarda   strategik   modellashtirishning   zamonaviy
shakllaridan biri — raqamli egizak (Digital Twin) texnologiyasidir. Raqamli egizak
real   korxonadagi   jarayonlarning   to‘liq   virtual   nusxasini   yaratadi.   Ushbu   tizim
orqali   ishlab   chiqarish   jarayonlari,   logistika   tizimi,   energiya   sarfi,   xodimlar
yuklamasi,   ishlab   chiqarish   quvvatlarining   yetarliligi   kabi   jarayonlar   real   vaqt
rejimida kuzatiladi  va modellashtiriladi. Raqamli  egizakning afzalligi  shundaki, u
korxona faoliyatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan har qanday o‘zgarishni virtual
muhitda   oldindan   sinab   ko‘rish   imkonini   beradi,   bu   esa   real   jarayonda   katta
xarajatlarni oldini oladi. Strategik modellashtirish vositalarining yana bir muhim yo‘nalishi – xavf va
noaniqliklarni   baholash   modellaridir.   Shu   maqsadda   Monte-Karlo   simulyatsiyasi,
sezgirlik   tahlili,   ssenariy   tahlili   keng   qo‘llaniladi.   Masalan,   korxona   yangi
investitsiya   loyihasini   amalga   oshirishni   rejalashtirayotgan   bo‘lsa,   Monte-Karlo
simulyatsiyasi   yordamida   turli   ehtimoliy   natijalar   orasidan   eng   optimal   variantni
tanlash   mumkin   bo‘ladi.   Bu   usul   tavakkalchilikni   miqdoriy   baholashga   yordam
beradi, boshqaruv samaradorligini oshiradi va strategik qarorlar aniqligini oshiradi.
Shuningdek,   tizimli   dinamik   modellar   korxonaning   strategik   faoliyatini
chuqur   tahlil   qilishda   muhim   vosita   hisoblanadi.   Bu   modellar   korxona   ichidagi
sabab-oqibat   aloqalarini   aniqlash,   jarayonlarning   o‘zaro   ta’sirini   o‘rganish,
iqtisodiy   jarayonlarning   vaqt   davomida   qanday   rivojlanishini   ko‘rsatish   imkonini
beradi.   Masalan,   ishlab   chiqarish   hajmi   oshirilsa,   xarajatlar   qanday   o‘zgaradi,
talabning   pasayishi   daromadlar   dinamikasiga   qanday   ta’sir   qiladi,   xodimlar
sonining   ko‘payishi   samaradorlikni   oshiradimi   yoki   aksincha   kamaytiradimi   —
bularning barchasi tizimli dinamik modelda aks ettirilishi mumkin.
Korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirishda   qo‘llaniladigan   usullarning
yana   bir   toifasi   —   optimizatsiya   modellaridir.   Bunday   modellar   korxonaga   eng
samarali   variantni   tanlashda   yordam   beradi.   Masalan,   ishlab   chiqarish   rejasini
tuzishda   resurslardan   optimal   foydalanish,   ta’minot   zanjiri   xarajatlarini
minimallashtirish,   transport   yo‘nalishlarini   samaralashtirish,   ishlab   chiqarish
quvvati va talab o‘rtasidagi optimal muvozanatni topish kabi jarayonlarda chiziqli
optimizatsiya,   integer   modellar,   genetik   algoritmlar   va   boshqa   optimizatsiya
usullari qo‘llaniladi.
Shu   bilan   birga,   strategik   boshqaruvda   vizual   analitika   vositalarining   o‘rni
ham beqiyosdir. Power BI, Tableau, Google Data Studio kabi platformalar  asosiy
moliyaviy   ko‘rsatkichlar,   ishlab   chiqarish   indikatorlari,   strategik   maqsadlar
bajarilishi kabi jarayonlarni interaktiv grafiklar orqali kuzatish imkonini beradi. Bu
rahbariyatga   real   vaqt   rejimida   qaror   qabul   qilishni   osonlashtiradi   va   strategik
ko‘rsatkichlarga tezkor munosabat bildirish imkonini yaratadi. Korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirish   jarayonining   yana   bir   muhim
jihati   —   yangi   texnologiyalarni   joriy   etishdan   oldingi   tahlildir.   Modellashtirish
yordamida   korxona   modernizatsiyasi,   robotlashtirish,   avtomatlashtirilgan
liniyalarni   joriy   etish,   axborot   tizimlarini   yangilash   kabi   jarayonlar   iqtisodiy
samarasini oldindan baholash mumkin bo‘ladi. Bu esa noto‘g‘ri qarorlar oqibatida
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy yo‘qotishlarning oldini oladi.
Natijada,   korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirish   vositalari   va   usullari
boshqaruvni   aniq,   tizimli,   ilmiy   asoslangan   holga   keltiradi.   Har   bir   modelning
o‘ziga   xos   afzalliklari   bo‘lib,   ular   birgalikda   qo‘llanilganda   korxonaning
raqobatbardoshligini sezilarli darajada oshiradi.
2.2. Kompyuter dasturlari yordamida korxona strategiyasini modellashtirish:
amaliy misol
Zamonaviy   boshqaruv   jarayonlarida   kompyuter   dasturlaridan   foydalanish
korxona strategiyasini ishlab chiqish, uni tahlil qilish va monitoring qilishning eng
muhim   amaliy   yo‘nalishlaridan   biriga   aylangan.   Axborot   texnologiyalarining
rivojlanishi   strategik   qarorlarni   aniq,   tezkor   va   ishonchli   shakllantirish   imkonini
bergan holda, korxonalarga raqobatbardoshlikni oshirishda ulkan ustunlik yaratadi.
Shuning uchun kompyuter dasturlari yordamida strategik modellashtirish bugungi
boshqaruv tizimining eng zarur amaliy vositasidir.
Korxonaning   strategik   faoliyatini   modellashtirish   uchun   ko‘plab   dasturiy
platformalar   mavjud.   Ular   orasida   MS   Excel,   MATLAB,   Python,   Vensim,
AnyLogic, Stella, SPSS, R Studio, Power BI, Tableau, Arena Simulation, Simulink
kabi   dasturlar   strategik   boshqaruvda   eng   samarali   qo‘llaniladigan   vositalardir.
Ushbu dasturlar iqtisodiy jarayonlarni matematik, simulyatsion, statistik va vizual
modellashtirish imkonini beradi. Har bir dastur o‘zining funksionalligi, qo‘llanish
osonligi, hisoblash tezligi va tahlil chuqurligi bilan ajralib turadi.
Korxona   strategiyasini   modellashtirish   jarayonini   amaliy   ko‘rinishda
tasvirlash   uchun   misol   sifatida   korxonaning   ishlab   chiqarish   hajmini   oshirishga
qaratilgan   strategiyasini   olamiz.   Faraz   qilaylik,   korxona   yaqin   uch   yil   davomida ishlab   chiqarish   samaradorligini   oshirish,   xarajatlarni   kamaytirish   va   bozor
ulushini   kengaytirishni   maqsad   qilgan.   Bunday   vaziyatda   kompyuter
modellashtirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
1-bosqich: boshlang‘ich ma’lumotlarni yig‘ish va raqamlashtirish.
Bu bosqichda korxonaning hozirgi iqtisodiy ko‘rsatkichlari – ishlab chiqarish
hajmi,   mehnat   unumdorligi,   texnologik   jarayonlar,   xomashyo   narxi,   bozor   talabi,
raqobatchilar   holati   va   investitsiya   salohiyati   haqida   ma’lumotlar   yig‘iladi.   Bu
ma’lumotlar   modellashtirishning   asosiy   bazasini   tashkil   etadi.   Dasturiy   vositalar,
xususan   Excel   yoki   Power   BI   orqali   birlamchi   ma’lumotlar   elektron   formatga
o‘tkaziladi.
2-bosqich: matematik model yaratish.
Bu  bosqichda  tashkilotning  ishlab  chiqarish  faoliyatiga  ta’sir  qiluvchi   asosiy
omillar   tanlanib,   ularning   o‘zaro   bog‘liqligi   matematik   tenglamalar   ko‘rinishida
ifodalanadi.   Masalan,   mehnat   unumdorligi   ishlab   chiqarish   hajmiga   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri proporsional bo‘lishi  yoki xomashyo narxining oshishi  xarajatlar modeliga
aks  etishi   kabi   bog‘lanishlar   formulalar   bilan   ifodalanadi.  MATLAB  yoki   Python
bu jarayonni juda aniq bajarish imkonini beradi.
3-bosqich: simulyatsion model yaratish.
Simulyatsion   model   korxonadagi   real   jarayonni   virtual   muhitda   qayta
yaratadi. Agar  ishlab chiqarish jarayonini  vaqt bo‘yicha o‘zgartirish kerak bo‘lsa,
AnyLogic   yoki   Vensim   kabi   dasturlar   juda   samarali   bo‘ladi.   Bu   dasturlar
yordamida   ishlab   chiqarish   quvvatidagi   o‘zgarishlar,   uskunalar   samaradorligini
oshirish, yangi texnologiyalarni joriy etish natijasida ishlab chiqarish hajmi qanday
o‘zgarishi mumkinligi simulyatsiya qilinadi.
4-bosqich: stsenariylar ishlab chiqish.
Strategik   modellashtirishda,   odatda,   uchta   asosiy   stsenariy   yaratiladi:   eng
yaxshi,   o‘rtacha   va   eng   yomon   stsenariy.   Masalan,   xomashyo   narxining   keskin
oshishi   bozor   sharoitiga   qanday   ta’sir   qiladi   yoki   yangi   investitsiyaning   joriy
etilishi   ishlab   chiqarish   hajmini   qanchalik   ko‘paytiradi   —   bularning   barchasi stsenariy   orqali   tekshiriladi.   Power   BI,   Excel   va   Python   dasturlari   yordamida
stsenariylar grafik ko‘rinishda tahlil qilinadi.
5-bosqich: optimallashtirish.
Kompyuter   modellashtirishning   eng   muhim   funksiyalaridan   biri   —   optimal
strategiyani   topishdir.   Masalan,   korxona   qancha   investitsiya   kiritishi   kerak,   qaysi
texnologiyani yangilashi maqsadga muvofiq, ishlab chiqarishning qaysi bosqichini
avtomatlashtirish   kerak   —   bular   optimallashtirish   modellarida   aniqlanadi.
MATLAB va Pythonning optimallashtirish paketlari bu borada keng qo‘llaniladi.
6-bosqich: natijalarni vizualizatsiya qilish va qaror qabul qilish.
Modellashtirish   natijalari   grafik,   diagramma,   jadvallar   ko‘rinishida
ko‘rsatiladi.   Tableau,   Power   BI,   Excel   dasturlari   strategik   ko‘rsatkichlarni   qulay
ko‘rinishda   aks   ettiradi.   Rahbariyat   ushbu   vizual   taqdimotlar   asosida   strategik
qarorlarni qabul qiladi, investitsiya yo‘nalishlarini aniqlaydi va risklarni baholaydi.
Amaliy   misol   sifatida   korxonadagi   ishlab   chiqarish   jarayonlarını
optimallashtirish   uchun   AnyLogic   dasturining   qo‘llanilishini   ko‘rib   chiqamiz.
Dastur   ishlab   chiqarishning   har   bir   bosqichini   blok-sxema   tarzida   ko‘rsatadi.
Xomashyo qabul qilish, qayta ishlash liniyasi, tayyor mahsulotlar ombori, logistika
jarayonlari   —   barchasi   virtual   modelda   aks   ettiriladi.   Korxona   rahbariyati   turli
stsenariylarni sinab ko‘rib, qaysi variant eng yuqori samaradorlikni berishini ko‘ra
oladi.
Shuningdek, digital   twin  texnologiyasi   misolida  korxonaga  yangi   texnologik
uskuna o‘rnatish natijasida ishlab chiqarish hajmi qanchalik oshishini simulyatsiya
qilish   mumkin.   Virtual   modelda   uskuna   parametrlarini   o‘zgartirish   orqali   real
natija   oldindan   baholanadi.   Agar   natija   kutilganidek   bo‘lsa,   korxona   real
investitsiya kiritishga qaror qiladi.
Strategik   modellashtirishning   amaliy   foydasi   quyidagi   natijalarda   o‘z   aksini
topadi:   ishlab   chiqarish   samaradorligi   oshadi,   resurslardan   foydalanish
optimallashtiriladi,   xarajatlar   kamayadi,   risklar   minimallashtiriladi,   bozor   talabi
aniq   prognoz   qilinadi,   investitsiya   qarorlari   ishonchli   bo‘ladi   va   korxonaning
umumiy strategik rivojlanish darajasi yuqorilaydi. Xulosa   qilib   aytganda,   kompyuter   dasturlari   yordamida   strategiyani
modellashtirish   nafaqat   nazariy   ahamiyatga,   balki   yuqori   darajadagi   amaliy
qiymatga   ham   ega.   Bu   jarayon   korxona   rivojlanishini   tezlashtiradi,   boshqaruvni
aniq   qiladi,   raqobatbardosh   ustunlik   yaratadi   va   strategik   qarorlarni   ilmiy
asoslaydi. Bu
Kompyuter   yordamida strategik  modellashtirishning  amaliy jihatlarini  ko‘rib
chiqish uchun, avvalo, korxona faoliyatining real yoki shartli modeli tanlanadi va
unga   mos   ravishda   matematik,   statistik   yoki   imitasion   model   quriladi.   Amaliy
misol   sifatida   ishlab   chiqarish   korxonasining   strategik   rivojlanish   rejasini
modellashtirish   jarayonini   ko‘rib   chiqamiz.   Bunda   korxona   mahsulot   ishlab
chiqarish   hajmini   oshirish,   ishlab   chiqarish   xarajatlarini   kamaytirish   va   bozor
ulushini kengaytirish kabi strategik maqsadlarni amalga oshirmoqchi bo‘ladi.
Modellashtirish   jarayoni,   odatda,   bir   necha   bosqichdan   iborat   bo‘lib,   har   bir
bosqichda   ma’lum   dasturiy   vositalar   va   analitik   usullar   qo‘llanadi.   Birinchi
bosqichda   dastlab   korxonaning   mavjud   holati   bo‘yicha   ma’lumotlar   yig‘iladi:
ishlab   chiqarish   quvvatlari,   mavjud   resurslar,   talab   dinamikasi,   xarajatlar   tarkibi,
foyda   marjasi,   bozor   segmentlari   va   raqobatchilar   faoliyati.   Ushbu   ma’lumotlar
keyinchalik   MS   Excel,   SPSS,   Python,   MATLAB,   Vensim   yoki   AnyLogic   kabi
dasturlarda qayta ishlanadi.
Strategiyani   modellashtirishda,   odatda,   asosiy   ko‘rsatkichlar   tizimi
shakllantiriladi. Misol uchun:
— ishlab chiqarish hajmi (Q);
— sotuv narxi (P);
— tannarx (C);
— foyda (F = Q × P – Q × C);
— bozor ulushi (S);
— investitsiya sarfi (I);
— risk ko‘rsatkichi (R).
Bu   ko‘rsatkichlar   o‘zaro   bog‘langan,   shuning   uchun   kompyuter   dasturlari
yordamida   ular   matematik   model   shaklida   ifodalanadi.   Masalan,   ishlab   chiqarish hajmi   oshishi   tannarxni   pasaytirishi,   tannarxning  pasayishi   esa   foyda  marjasining
ko‘tarilishiga olib kelishi  mumkin. Shuningdek, investitsiya miqdori  oshsa,  yangi
texnologiyalar joriy qilinishi natijasida samaradorlik ortadi.
Amaliy modellashtirish jarayonida dastlab “bazaviy stsenariy” yaratiladi. Bu
stsenariyda korxonaning hozirgi holati ifodalanadi. Keyin esa turli variantlar orqali
simulyatsiya o‘tkaziladi, masalan:
— ishlab chiqarish hajmini 10% oshirish;
— yangi ishlab chiqarish liniyasi uchun investitsiya kiritish;
— mahsulot narxini 5% o‘zgartirish;
— marketing xarajatlarini oshirish orqali talabni kuchaytirish.
Har   bir   stsenariy   kompyuter   dasturida   alohida   modellashtiriladi   va   natijalar
taqqoslanadi.   Misol   uchun  AnyLogic   dasturida   jarayon   imitasion   model   sifatida
tuziladi:   ishlab   chiqarish   liniyalarining   yuklama   darajasi,   xomashyo   yetkazib
berish   vaqti,   mahsulot   chiqarish   vaqti,   logistika   oqimlari   kabi   jarayonlar   real
vaqtda   virtual   muhitda   qayta   tiklanadi.   Natijada   korxona   uchun   eng   maqbul
strategiya aniqlanadi.
Agar   korxona   moliyaviy   ko‘rsatkichlarini   prognozlash   zarur   bo‘lsa,   Excel
yoki   SPSS   dasturlari   yordamida   regressiya   modellaridan   foydalaniladi.   Misol
uchun,   bozor   talabiga   ta’sir   qiluvchi   omillar   (narx,   sifat,   reklama,   mavsumiylik)
bo‘yicha   matematik  model   quriladi  va  kelgusi   yil   uchun  prognoz   shakllantiriladi.
Bu   prognozga   tayanib,   korxona   strategik   qarorlar   —   ishlab   chiqarish   hajmini
oshirish   yoki   aksincha   kamaytirish,   reklama   kampaniyalarini   kuchaytirish,   yangi
bozor segmentlarini o‘zlashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilishi mumkin.
Strategik   modellashtirishda   risksiz   qaror   bo‘lmaydi,   shuning   uchun   risklarni
baholash   ham   modellashtirishning   muhim   tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Buning
uchun   Monte-Karlo   simulyatsiyasi   kabi   ehtimollik   asosidagi   usullar   qo‘llanadi.
Monte-Karlo   usuli   orqali   korxonaga   ta’sir   qilishi   mumkin   bo‘lgan   noaniqliklar
(bozor   talabining   o‘zgarishi,   xomashyo   narxi,   valyuta   kursi,   raqobatchilar
strategiyasi)   1000–10000   marotaba   simulyatsiya   qilinadi   va   har   bir   ehtimoliy
natijaning ehtimolligi aniqlanadi. Shunday qilib, kompyuter dasturlari yordamida strategik modellashtirishning
amaliy jarayonida quyidagi natijalarga erishiladi:
• turli strategik variantlar samaradorligi solishtiriladi;
• korxonaning eng optimal rivojlanish yo‘li aniqlanadi;
• risklar va noaniqliklar darajasi baholanadi;
• resurslarni optimal taqsimlash modeli tanlanadi;
•   ishlab   chiqarish,   sotuv   va   moliyaviy   ko‘rsatkichlarning   prognozi
shakllantiriladi;
•   strategiya   real   vaqtda   simulyatsiya   qilinib,   uning   kuchli   va   zaif   tomonlari
aniqlanadi.
Amaliy   tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   kompyuter   modellashtirishdan
foydalanayotgan   korxonalar   raqobatbardoshlik   darajasini   15–25%   ga   oshirishi,
resurs sarfini 10–20% ga kamaytirishi va strategik qarorlarni qabul qilish tezligini
30–40%   ga   oshirishi   mumkin.   Bu   esa   modellashtirishning   korxonalar   uchun
qanchalik  muhim   va  zamonaviy  boshqaruv  jarayonlarida  ahamiyatli  ekanini  yana
bir bor tasdiqlaydi.
Yakuniy   xulosa   sifatida   aytish   mumkinki,   kompyuter   dasturlari   yordamida
strategiyani   modellashtirish   korxonaning   strategik   boshqaruv   tizimini   yanada
aniqroq, samaraliroq va ilmiy asoslangan qilishga xizmat qiladi. Bunday modellar
real   iqtisodiy   jarayonlarni   virtual   muhitda   sinovdan   o‘tkazish,   eng   maqbul
strategiyani   tanlash   va   korxonaning   uzoq   muddatli   barqaror   rivojlanishini
ta’minlash uchun eng ishonchli vositalardan biridir. XULOSA
Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirishdan foydalanish zamonaviy
korxonalar   faoliyatini   samarali   tashkil   etish,   boshqaruv   jarayonlarini
optimallashtirish   va   kelajakni   aniqroq   prognozlash   imkoniyatini   yaratadigan   eng
muhim   innovatsion   yondashuvlardan   biridir.   Tadqiqot   davomida   strategik
boshqaruvning   nazariy   asoslari,   zamonaviy   konsepsiyalari   hamda   ular   bilan
chambarchas   bog‘liq   bo‘lgan   kompyuter   modellashtirish   tamoyillari   chuqur
o‘rganildi. Olingan ilmiy natijalar shuni ko‘rsatadiki, strategik qarorlar qabul qilish
jarayonida   modellashtirish   texnologiyalari   qo‘llanilganda   boshqaruvning   aniqligi
keskin   oshadi,   xavflar   darajasi   kamayadi   va   korxona   resurslaridan   samarali
foydalanish darajasi yuqorilaydi.
Kompyuter   modellarining   asosiy   afzalliklaridan   biri   —   murakkab   iqtisodiy
jarayonlarni   matematik,   grafik   yoki   imitatsion   shaklda   aks   ettirish   orqali   real
sharoitni   sun’iy   ravishda   qayta   yaratish   imkoniyatidir.   Bu   esa   rahbarlarga   turli
strategik variantlarni taqqoslash, o‘zgaruvchan omillar ta’sirini baholash, muqobil
senariylarni   solishtirish   va   eng   optimal   boshqaruv   qarorini   tanlashga   zamin
yaratadi.   Ayniqsa,   bozor   talabining   o‘zgarishi,   raqobatchilar   strategiyasidagi
farqlar,   ishlab   chiqarish   quvvatlarining   yetarliligi,   xarajatlar   dinamikasi   va
moliyaviy   xavflar   kabi   ko‘rsatkichlarni   tahlil   qilishda   kompyuter
modellashtirishning roli beqiyosdir.
Tadqiqotda   shuningdek,   korxona   strategik   faoliyatini   modellashtirishning
amaliy   jihatlari   ham   atroflicha   yoritildi.   Amaliy   misollar   asosida   turli   dasturiy
vositalar — Excel, Power BI, AnyLogic, MATLAB, Arena va boshqa simulyatsion
platformalarning   strategik   boshqaruvdagi   qo‘llanish   imkoniyatlari   tahlil   qilindi.
Olingan   natijalar   shuni   ko‘rsatdiki,   zamonaviy   dasturiy   mahsulotlar   korxona
rivojlanishining   uzoq   muddatli   prognozlarini   tuzishda,   ichki   jarayonlar
samaradorligini   baholashda,   risklarni   boshqarishda   va   strategik   ko‘rsatkichlarni
monitoring qilishda yuqori aniqlik va qulaylik beradi.
Umuman   olganda,   strategik   boshqaruv   va   kompyuter   modellashtirishning
o‘zaro   integratsiyasi   korxonalar   uchun   raqobat   ustunligini   yaratadi,   boshqaruv jarayonining   tezkorligi   va   sifatini   oshiradi,   strategik   rejalashtirishning   zamonaviy
usullarini   shakllantiradi.   Bunday   yondashuv   korxona   barqarorligini   ta’minlash,
talabga   moslashish   darajasini   kuchaytirish   va   innovatsion   rivojlanishning
mustahkam asosini yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Shu   asosda   aytish   mumkinki,   kompyuter   modellashtirish   —   strategik
boshqaruvning   kelajagi   bo‘lib,   har   qanday   korxona   ushbu   texnologiyani   o‘z
faoliyatiga   joriy   etishi   orqali   yuqori   samaradorlikka,   aniqlik   va
moslashuvchanlikka   erishishi   mumkin.   Mazkur   kurs   ishida   keltirilgan   ilmiy
tahlillar,   metodologik   yondashuvlar   va   amaliy   misollar   kompyuter
modellashtirishning strategik boshqaruvdagi o‘rni naqadar muhim ekanini yana bir
bor asoslab berdi. 
Xulosaga   ko‘ra,   strategik   boshqaruvda   kompyuter   modellashtirish
texnologiyalaridan   foydalanish   nafaqat   samaradorlikni   oshiradi,   balki   korxona
faoliyati bilan bog‘liq barcha qarorlarni ilmiy asosda qabul qilish imkonini beradi.
Modellashtirish   yordamida   real   jarayonlarda   yuzaga   kelishi   mumkin   bo‘lgan
noaniqliklar   va   risklar   oldindan   ko‘riladi,   ularning   oqibatlari   baholanadi   va   eng
maqbul   boshqaruv   strategiyalari   ishlab   chiqiladi.   Zamonaviy   raqamli   iqtisodiyot
sharoitida bu yondashuv korxonalar uchun majburiy elementga aylanib bormoqda.
Tadqiqot   davomida   olingan   natijalar   shuni   ko‘rsatadiki,   modellashtirish
yordamida   ishlab   chiqilgan   strategik   rejalarning   aniqligi   an’anaviy   usullarga
nisbatan   bir   necha   baravar   yuqori   bo‘ladi.   Sababi,   kompyuter   modellarida   ishlab
chiqarish   ko‘rsatkichlari,   moliyaviy   oqimlar,   xarajatlar   tuzilmasi,   bozor   talabi,
raqobatchilar   harakati,   logistika   jarayonlari   va   inson   resurslari   kabi   ko‘plab
o‘zgaruvchilar   bir   vaqtning   o‘zida   hisobga   olinadi.   Shunday   qilib,   kompleks
yondashuv   strategik   rejalashtirishning   sifatini   oshiradi,   qaror   qabul   qilishdagi
sub’ektivlikni   kamaytiradi   va   korxona   uchun   optimal   yo‘lni   tanlash   imkonini
yaratadi.
Xususan,   amaliy   tahlillar   shuni   ko‘rsatdiki,   simulyatsion   modellar
korxonalarda ishlab chiqarish jarayonlarining to‘liq raqamli nusxasini yaratadi, bu
esa   “raqamli   egizak”   texnologiyasiga   yaqin   yondashuvni   shakllantiradi.   Bunday tizimlar   yordamida   korxona   rahbariyati   turli   ssenariylarda   ishlab   chiqarish
quvvatlarini   sinab   ko‘rishi,   bo‘limlar   o‘rtasidagi   resurs   taqsimotini
optimallashtirishi,   energiya   sarfini   kamaytirishi   va   xarajatlarning   minimal
variantlarini   topishi   mumkin.   Bu   korxonaga   nafaqat   bugungi   kun   uchun,   balki
uzoq muddatli istiqbol uchun ham raqobat ustunligini beradi.
Shuningdek,   kompyuter   modellashtirish   strategik   boshqaruvda   innovatsion
rivojlanishning katalizatori sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Chunki model tuzish
jarayonida   mavjud   jarayonlar   qayta  ko‘rib  chiqiladi,   ularning   samaradorligi   tahlil
qilinadi va zamonaviy texnologik yechimlar yordamida takomillashtiriladi. Bu esa
korxona   ichki   tizimlarining   qayta   qurilishi,   yangi   texnologiyalarni   joriy   etish,
avtomatlashtirish   darajasini   oshirish   va   ishlab   chiqarish   jarayonlarining
raqamlashtirilishiga   yordam   beradi.   Natijada,   korxonalar   innovatsion
rivojlanishning yangi bosqichiga ko‘tariladi.
Yakuniy   xulosaga   ko‘ra,   strategik   boshqaruv   ham,   modellashtirishning   o‘zi
ham   bir-birini   to‘ldiradigan   tizimlar   bo‘lib,   ularni   bir-biridan   ajratib   bo‘lmaydi.
Modellashtirishsiz   strategik   boshqaruv   yetarli   darajada   aniqlikka   ega   bo‘lmaydi,
strategik   boshqaruvsiz   esa   modellashtirish   natijalarining   amaliy   ahamiyati
kamayadi.   Shunday   ekan,   ularni   integratsiyalashgan   holda   qo‘llash   korxonalar
uchun zamonaviy boshqaruvning eng to‘g‘ri va samarali shakli hisoblanadi.
Shu   bilan   birga,   kompyuter   modellashtirish   strategik   qaror   qabul   qilish
jarayonida   inson   omilining   xatolarini   kamaytiradi,   vaqtni   tejaydi   va   raqamli
tahlilga asoslangan boshqaruv madaniyatini shakllantiradi. Bu esa bugungi global
raqobat   sharoitida   korxonaning   barqaror   rivojlanishini   ta’minlovchi   eng   asosiy
omillardan biri hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1.   Porter,   M.   E.   Competitive   Strategy:   Techniques   for  Analyzing   Industries
and Competitors. New York: Free Press, 1980.
2.  Ackoff,   R.   Creating   the   Corporate   Future:   Plan   or   Be   Planned   For.   New
York: John Wiley & Sons, 1981.
3.   Mintzberg,   H.,  Ahlstrand,   B.,   Lampel,   J.   Strategy   Safari:  A  Guided   Tour
Through the Wilds of Strategic Management. New York: Free Press, 1998.
4.   Kotler,   P.,   Keller,   K.   Marketing   Management.   15th   Edition.   Pearson
Education, 2016.
5. Ansoff, H. I. Corporate Strategy. McGraw-Hill, 1965.
6.   Greiner,   L.   Evolution   and   Revolution   as   Organizations   Grow.   Harvard
Business Review, 1998.
7.   Sterman,   J.   Business   Dynamics:   Systems   Thinking   and   Modeling   for   a
Complex World. McGraw-Hill, 2000.
8. Richardson, G. P. Feedback Thought in Social Science and Systems Theory.
University of Pennsylvania Press, 1991.
9. Forrester, J. Industrial Dynamics. MIT Press, 1961.
10.  AnyLogic   Software.  AnyLogic   System   Modeling   and   Simulation   Guide.
The AnyLogic Company, 2020.
Qo‘shimcha adabiyotlar
11. Robbins, S. P., Coulter, M. Management. 14th Edition. Pearson, 2018.
12. Thompson, A., Strickland, A. Strategic Management: Concepts and Cases.
McGraw-Hill, 2003.
13.   Schilling,   M.   Strategic   Management   of   Technological   Innovation.
McGraw-Hill, 2017.
14. Laudon, K., Laudon, J. Management Information Systems. Pearson, 2020.
15. Turban, E., Volonino, L. Information Technology for Management. Wiley,
2015. 16. Harrison, J., St. John, C. Foundations in Strategic Management. Cengage
Learning, 2014.
17.   OECD.   Digital   Transformation   in   Business   and   Industry.   OECD
Publishing, 2019.
18.   Qodirov,   Q.,   Toshqulov,   R.   Menejment   asoslari.   T.:   O‘zMU   nashriyoti,
2018.
19. Mamatqulov, A. Strategik boshqaruv. Toshkent: TDIU nashriyoti, 2020.
20.   Jo‘rayev,   Sh.   Axborot   tizimlari   va   texnologiyalari.   Toshkent:   O‘quv
qo‘llanma, 2021.
Internet manbalari
21. Harvard Business Review – Strategik boshqaruv bo‘yicha maqolalar:
https://hbr.org  
22. McKinsey Global Institute – Raqamli transformatsiya tahlillari:
https://www.mckinsey.com  
23.   World   Bank   Open   Knowledge   Repository   –   iqtisodiyot   va   boshqaruv
hisobotlari:
https://openknowledge.worldbank.org  
24. Statista – Bozor tahlillari va iqtisodiy ko‘rsatkichlar: 
https://www.statista.com  
25. ResearchGate – ilmiy maqolalar va modellashtirish bo‘yicha tadqiqotlar:
https://www.researchgate.net

Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • O’zbekiston yosh rassomlari asarlarini sotishga qaratilgan platformani yaratish loyihasi
  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
  • Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
  • Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский