Antik davrda o'lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik o'rni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	710.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Antik davrda o'lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik o'rni

Купить

MAVZU: ANTIK DAVRDA O'LKAMIZNING QADIMGI DAVR TARIXIY
GEOGRAFIK O'RNI
MUNDARIJA:
KIRISH …………………………………………………………………………..3
I BOB O‘LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATLARI
BAQTRIYA, MARG‘IYONA, SUG‘DIYONA, XORAZM, USTRUSHONA,
CHOCH, FARG‘ONANING GEOGRAFIK O‘RNI..……………………….....5
1.1 Antik davrida o‘lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik o‘rni.Kushonlar
davri tarixiy geografiyasi. Ilk o‘rta asrlar davrida o‘lkamiz tarixiy geografiyasi ...5
1.2 O’rta Osiyoning ibtidoiy jamoa va antik davrdagi tarixiy geografiyasi ……12
II BOB ANTIK DAVRDA O'LKAMIZNING QADIMGI DAVR TARIXIY
GEOGRAFIK O'RNI………………………………………………………...….17
2.1 Qadimgi davr tarixining o`ziga xos xususiyatlari. Salavkiylar Yunon-baqtriya,
Qang, Dovon davlati O’rta Osiyo tarixiy geografiyasi ……………….17
2.2 Ahmoniylar xukumronligi va makedonskiy yurishlari davridagi O`rta Osiyo
tarixiy geografiyasi ………………………………………………………………..25
XULOSA……………………………………………………………………...….29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………..…...30
ILOVA……………………………...…………………………………………….31

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-
hududiy tuzilishi O‘zbekiston Respublikasi hududi Qoraqalpog‘iston Respublikasi,
12 viloyat va Toshkent shahridan iborat. Siyosiy-tarixiy geografiya bo‘limiga
ichki va tashqi chegaralar geografiyasi, siyosiy ma’muriy bo‘linishlar, shaharlar va
qal’alar joylashishi, shuningdek, tarixiy voqealar, harbiy yurishlar yo‘nalishlari,
muhorabalar kartalari, milliy-ozodlik harakatlari geografiyasi ham kiradi.
Qadimdan aholi qulay geografik shart-sharoitlar mavjud bo‘lgan hududlarda
istiqomat qilib kelgan. Jumladan, Qadimgi Misr aholisi uchun Nil, Xitoy uchun
Xuanxe va Yanszi, Ikki daryo oralig‘idagi xalqlar uchun Dajla va Frot, O‘rta Osiyo
aholisi uchun esa Amudaryo va Sirdaryoning qanchalik muhim ahamiyat kasb
etganligini alohida keltirish mumkin. Tabiiy geografiya ma’lum bir hududda
aholining kelib joylashishi yoki u erlarni tark etishiga ham sabab bo‘ladi.
Bularning barchasini tabiiy-tarixiy geografiya bo‘limi tadqiq etadi. Ma’lum bir
mintaqa yoki davlatning aholisi, u joylashgan hududlar, aholining etnik tarkibi va
soni kabi masalalarni aholi tarixiy geografiyasi o‘rganadi. Agar biror davlatning
tarixini o‘rganmoqchi bo‘lsak, tarixiy-iqtisodiy va xo‘jalik geografiyasini
o‘rganishimiz ham kerak bo‘ladi. Chunki iqtisodiy munosabatlar va xo‘jalik
turlarining mukammalashib borishi, savdo-sotiqning taraqqiy etishi
natijasida jamiyat larning ham rivoji kuzatiladi yoki aksincha. Tarixiy geografiyani
o‘rganish mobaynida turli xil muammo larga duch kelishimiz mumkin. Masalan, X-
XII asrlarda qoraxoniylar davlati hududlarining o‘zgarib turishi, XVII-XVIII
asrlarda ashtarxoniylar davlati chegaralarining o‘zgarib turishi, Amir Temur
davridagi muhim voqealar. XVIII asrning ikkinchi yarmi-XIX asrning birinchi
yarmida Buxoro amirligi Qo‘qon va Xiva xonliklarining asosiy savdo yo‘llarining
yo‘nalishlari, chor Rossiyasi mustamlakasi bo‘lgan Turkistonning siyosiy-
ma’muriy ishlari kabi muammo lardir.Tarixiy geografiya fanining muhim
vazifalaridan biri bu - o‘tmishdagi davlatlar siyosiy chegaralarini, tarixiy voqealar
bo‘lib o‘tgan joylarni aniqlash, shaharlar topografiyasini o‘rganishdan iborat.
3

Kurs ishining maqsadi : . Tarixiy geografiyasiz tarix haqidagi
tasavvurimiz to‘liq va mukammal shakllanmaydi. O‘rta osiyoning ibtidoiy jamoa
va antik davrdagi tarixiy geografiyasi:
1. O‘rta Osiyoning tosh asri manzilgohlari tarixiy geografiyasiga tavsif
2. O‘rta Osiyoning eneolit, bronza va ilk temir davri manzilgohlari tarixiy
geografiyasi. 3.O‘rta Osiyoning qadimgi xalqlari va davlat birlashmalari 4.
Ahamoniylar hukmronligi va Aleksandr Makedonskiy yurishlari davrida O‘rta
Osiyo tarixiy geografiyasi. 5. Miloddan avvalgi IV asr oxiri-milodiy IV asrning
boshlarida.O‘rta Osiyoning siyosiy va iqtisodiy geografiyasi. 6. Buyuk Ipak yo‘li:
uning asosiy yo‘nalish va tarmoqlariga tarixiy-geografik tavsif.
Kurs ishining vazifasi : O‘rta osiyo xonliklarining XVIII asr ikkinchi
yarmi-xix asr birinchi yarmidagi tarixiy geografiyasi O‘rta Osiyo xonliklarining
siyosiy tarixiga tavsif. Xonliklarning ma’muriy-hududiy chegaralari. Xonliklarning
aholisi va iqtisodiy geografiyasi. O‘rta osiyoning chor rossiyasi boshqaruvi
davridagi tarixiy geografiyasi. 1917-1920 yillarda turkiston
Kurs ishining metadologik asoslari: Tabiiy-geografik sharoiti nuqtai-
nazaridan oladigan bo’lsak, O’zbekiston qator qulayliklarga ega bo’lgan
mintaqalardan hisoblanadi. Respublika maydoni 448,9 ming kv. km. bo’lib u
g`arbdan sharqqa 1425 km, shimoldan janubga 930 km masofaga cho’zilgan.
O’zbekiston o’z maydoniga ko’ra Yevropaning Buyuk Britaniya, Belgi ya, Daniya,
Shveytsariya, Avstriya kabi mamlakatlar maydonini qo’shib hisoblaganda ham
ulardan kattalik qiladi.
Kurs ishining tuzulishi: Kurs ishi kirish, ikkita bob, to’rtta paragirf, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va ilovadan iborat.
4

I BOB O‘LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATLARI
BAQTRIYA, MARG‘IYONA, SUG‘DIYONA, XORAZM, USTRUSHONA,
CHOCH, FARG‘ONANING GEOGRAFIK O‘RNI
1.1 Antik davrida o‘lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik
o‘rni.Kushonlar davri tarixiy geografiyasi. Ilk o‘rta asrlar davrida o‘lkamiz
tarixiy geografiyasi.
O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanishning o‘tkazilishi. O‘zbekiston
SSRning tashkil topishi. XX asrning 20-80-yillarida Qoraqalpog‘iston.
O‘zbekistonning aholi geografiyasi (XX asrning 20-80-yillari)4. XX asrning 20-
80-yillarida O‘zbekistonning iqtisodiy geografiyasi. O’zbekiston Yevrosiyo
materigining markazida, geografik o’rni jihatidan hududning ikki yirik daryosi
bo’lmish Amudaryo va Sirdaryo oralig’ida joylashgan. Mamlakatimizning
shimoliy chekka nuqtasi Ustyurt platosining shimoli-sharqiy qismida, (45°36'
shim. kenglik), janubiy chekka nuqtasi Termiz shahrining janubida (37°11' shim.
kenglik) joylashgan. Garbiy nuqtasi Ustyurt platosining 56°00' sharqiy uzoqligida,
sharqiy nuqtasi Farg’ona vodiysining Qirg`iziston bilan chegaradosh qismida
(73°10' sharqiy uzoqlik) joylashgan. Tabiiy-geografik sharoiti nuqtai-nazaridan
oladigan bo’lsak, O’zbekiston qator qulayliklarga ega bo’lgan mintaqalardan
hisoblanadi. Respublika maydoni 448,9 ming kv. km. bo’lib u g`arbdan
sharqqa 1425 km, shimoldan janubga 930 km masofaga cho’zilgan. O’zbekiston
o’z maydoniga ko’ra Yevropaning Buyuk Britaniya, Belgi ya, Daniya,
Shveytsariya, Avstriya kabi mamlakatlar maydonini qo’shib hisoblaganda ham
ulardan kattalik qiladi.b Biz O’zbekistonning geografik o’rni haqida gapirishdan
oldin, iqtisodiy geografik o’rin (IGO’) nima ekanligini bilib olishimiz kerak.
Iqtisodiy geografik o'rini iqtisodiy geografiya fanining asosiy tushunchalaridan biri
(uning «kalitidir») bo’lib, uni yaxshi tahlil qila olish o’rganilayotgan ob'yektning
nima uchun xuddi shu yerda joylashganligi, hozirgi holatiga qanday erishganligi
hamda uning kelajagi to’g’risida mukammal va to’la ma’lumot beradi. Bu
tushuncha uchun eng avvalo ob'yekt qayerda joylashganligi, (o’rni), uning boshqa
qo’shni ob'yektlar bilan qanday munosabatda ekanligi muhim ahamiyatga ega. Shu
5

naqtai nazardan iqtisodiy geografik o'rin iqtisodiy geografik bilimning o'ziga xos
usulidir. Iqtisodiy geografik o'rin tushunchasini mukammal ravishda
N.N.Baranskiy ishlab chiqdi va fanga kiritdi.
Keyinchalik bu nazariya I.M.Mayergoyz, Yu.G.Saushkin, G.M.Lappo,
T.I.Raimov va boshqa olimlar tomonidan har tomonlama rivojlantirildi. Xo’sh
iqtisodiy geografik o'rin tushunchasi nima? Iqtisodiy geografik
o'rin o’rganilayotgan ob'yekt (korxona, shahar, viloyat yoki mamlakat) ning o’z
atrofida, undan tashqarida joylashgan geografik ob'yektlarga (tog`, daryo, dengiz,
chegara, konlar, yo'l va h.k.) nisbatan tutgan o’rnini va bu ob'yektlarni uning
rivojlanishiga iqtisodiy jihatdan ta'sir ko’rsatishi demakdir. Endi
Respublikamizning iqtisodiy geografik o'rniga to’xtalsak. Har qanday hududiy
birlikning iqtisodiy geografik o'rni, xususiyatlari avvalo uning qayerda
joylashganligiga bog’liq. Ma’lumki, O’zbekiston Yevrosiyo materigining deyarli
qoq markazida, dunyo okeanidan ancha ichkarida joylashgan. Shu sababdan
O’zbekiston dengizga tutash mamlakatlarga xos barcha qulayliklardan mahrumdir. 1
O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rniga to’g’ri baho berish respublikaning
hozirgi mustaqil rivojlanish pallasida alohida ahamiyat kasb etadi. Shunga ko’ra
O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rni xususiyatlarini uch jihatdan ko’rib
chiqish maqsadga muvofiq bo’ladi. O’zbekiston hududining mikrogeografik o’rni -
uning Markaziy Osiyo davlatlariga nisbatan tutgan o’rnidir. O’zbekiston qadim
Turon zaminida hamisha salohiyati katta davlat bo’lgan. Bu, ko’p jihatdan uning
geografik o’rni (markazligi) bilan bog’liq. Yaqin o’tmish (ya`ni sho’ rol ar
hukmronligi yillari)da ham O’rta Osiyodagi respublikalar bir-birlari bilan ijtimoiy
taraqqiyotning ko’p sohalarida bog`langan edilar. Birgina transport
kommunikatsiyasini olaylik. Turkmaniston faqat O’zbekiston orqali Tojikiston,
Qirg`iziston, Qozog`iston bilan aloqa qilgan. Ayni paytda bu respublikalarning har
biri ham Turkmaniston bilan faqat O’zbekiston orqali aloqa qilgan. O’z navbatida,
MODda bunyod qilingan temir yo’llar, avtomagistrallar, quvurlar ham bir-birlarini
1
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2018
6

bog`lagan. Mustaqil davlatchilik qaror topgan hozirgi davrda ushbu aloqalar tarixiy
omillar (ya`ni, qadimiy "Buyuk ipak yo’li" an`analariga muvofiq) asosida
rivojlantirilishi O’zbekistonning mikrogeografik imkoniyatlari istiqbolini ko’rsatib
turibdi. O’zbekistonning mezogeografik o’rni -uning birmuncha kengroq
miqyosdagi mavqei bilan belgi lanadi. Bugungi O’zbekiston jahonga yo’l
ochmoqda, jahon ham jamiyat iga dadil kirib bormoqda. Uning bu qutlug` qadamida
MODdan tashqari Kavkaz orti davlatlarining, Turkiyaning, Eronning,
Afg`onistonning ulushi bor. Afg`oniston orqali Pokiston (va so’ngra Hind
okeani)ga, Eron va Turkiya orqali Yevropaga chiqish ufqlari ochilmoqda. Bu,
yaqin qo’shnilarimiz bilan qadimiy aloqalarni qayta tiklashga va shu asosda
mamlakatimiz mavqeini yana ham ko’tarishga xizmat qiladi.
O’zbekistonning makrogeografik o’rni -jahondagi davlatlar bilan olib borilayotgan
aloqalarda belgi lanadi. O’zbekistonning MDH davlatlari bilan ko’p qirrali aloqalari
tarixiy haqiqat bo’lib, uning mamlakatimiz taraqqiyotidagi salohiyati juda katta.
O’zbekiston ushbu makrodarajadagi aloqalarini MDHning aksariyat davlatlari
bilan rivojlantirmoqda. O’zbekistonning hozirgi tashqi iqtisodiy aloqasining 15,5
foizi Rossiyaga to’g`ri kelyapti. Yevrosiyoning buyuk davlati Rossiya
Federatsiyasi bilan muntazam aloqada bo’lish O’zbekistonning manfaatlariga mos
keladi. 2
Hozirgi O’zbekiston hududi 1917 yilga qadar ma’muriy jihatdan Turkiston
general-gubernatorligi (Turkiston o’lkasi) hamda Rossiyaning yarim
mustamlakalari bo’lmish Buxoro amirligi va Xiva xonligiga bo’lingan edi. 1918
yil 30 aprelda Sho’ rol ar 5-O’lka s`yezdida tasdiqlangan "Rossiya Federatsiyasining
Turkiston Sovetlar Respublikasi to’g`risida Nizom"da Turkiston Respublikasining
davlat tuzumi, uning hududiy chegaralari belgi landi. 1924 yilga kelib Turkiston
ASSR 6 viloyat (Sirdaryo, Samarqand, Farg`ona, Zakaspiy, Yettisuv,
Amudaryo)ga hamda 30 uezd va 473 volostga bo’lib tashlanadi. 1920 yil aprelda
Xorazm Xalq Sovet Respublikasi e`lon qilindi. Mazkur respublikaning hududi 28
2
Zeymal Ye.V.Amudarinskiy klad. Leningrad, 2019.
7

tumanga bo’lindi. 1924 yilda esa uch viloyat (Qozoq-Qoraqalpoq, Yangi Urganch,
Toshhovuz) va Xiva tumaniga bo’lindi. 1920 yilning 8 oktyabrida Buxoro amirligi
negizida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e`lon qilindi. Mazkur respublika hududi
15 viloyat, 58 tuman va 197 kentga bo’lindi. Shunday qilib, O’rta Osiyoda
3 sotsial istik deb atalgan davlat: Turkiston ASSR, BXSR va XXSR tuzildi. 1924
yilda O’rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish amalga oshirildi. Qadimdan bir
mintaqada yashab kelayotgan turkiy xalqlar aholisining turmush tarzi , kelib
chiqishi, an`analari, xo’jaligi, madaniyati, mushtarak maqsadlari bir bo’lishiga
qaramasdan shu davrda beshga bo’lib yuborildi. Turkistonni milliy jihatdan qayta
chegaralash Markaz va RK(b)P O’rta Osiyo byurosi tomonidan 1924 yilda qat'iy
ishlab chiqilgan edi. Unga qarshi barcha urunishlar behuda ketardi. 1924 yil 10
mart kuni birlashgan kengashda mahalliy millat vakillari O’rta Osiyo
Federatsiyasini tuzish, Turkistonning yaxlitligini buzish maqsadga muvofiq
emasligini ta`kidlagan edilar. Xorazm rahbarlari ham alohida fikr bildirib,
Xorazmni chegaralanishga qo’shmaslik masalasini qo’ygan edilar. Biroq, ushbu
istaklar ushalmagan orzuligicha qolib ketdi. 1924 yil oxirida Turkiston, Buxoro,
Xorazm Respublikalari o’rnida O’zbekiston SSR, Turkmaniston SSR, Tojikiston
ASSR (O’zbekiston SSR tarkibida), Qoraqirg’iz (Qirg’iz) viloyati (RSFSR
tarkibida) va Qoraqalpoq AO (Qozog’iston ASSR tarkibida) tashkil etildi. Mazkur
davrda O’zbekiston SSR maydoni 312394 kv. km. tashkil etdi. Aholisi 4447,6
ming kishi bo’lib uning 74,2 foizi o’zbeklar edi (1926 yilgi aholi ro’yxati). 1925
yilning 29 yanvaridan respublikada yagona ma`muriy bo’linish joriy qilindi.
Poytaxti Samarqand shahri bo’lgan O’zSSR 7 viloyat (Samarqand, Toshkent,
Farg`ona, Zarafshon, Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm)ga va 22 uezd hamda
241 volostga bo’lindi. 1926 yilda mamlakatni ma`muriy-iqtisodiy rayonlashtirish
ishlari amalga oshirildi. 1927 yilning boshida mamlakat tarkibida 10 ta okrug, 87
tuman, 1746 qishloq kengashi tashkil qilingan edi. Markazning ko’rsatmasi bilan
O’zbekiston tarkibida bo’lgan Tojikiston Muxtor Respublikasi 1929 yildan sobiq
SSSR tarkibidagi ittifoqdosh respublikaga aylantirildi. 1930 yil 17 avgustda
mamlakatni okruglarga bo’lish bekor qilindi. Biroq, oradan ko’p o’tmay, 1932 yil
8

27 iyunda Xorazm okrugi, 1935 yil fevralda esa Qashqadaryo va Surxondaryo
okruglari qayta tiklandi. 1936 yilda Qoraqalpog’iston ASSR RSFSRdan olinib
O’zbekiston SSR tarkibiga kiritildi. Bu vaqtga kelib O’zbekiston SSR tarkibida bir
avtonom respublika, 3 okrug, 109 tuman, 22 shahar, 16 shaharcha va 1392 qishloq
kengashi bo’lgan. 1938 yil 14 fevraldan boshlab mamlakatimiz hududini hozirdek
viloyatlarga bo’lish joriy qilindi. O’sha yili Buxoro, Samarqand Toshkent,
Farg`ona va Xorazm viloyatlari tashkil qilindi. 1941 yilning 6 martida Andijon,
Namangan, Surxondaryo, 1943 yilning 20 yanvarida esa Qashqadaryo viloyati
tashkil topdi. 1957-1961 yillarda Markaz region istiqbolini ko’ra olmasligi
oqibatida ma`muriy-hududiy birliklar yana qator o’zgarishlarni boshidan kechirdi.
Jumladan, Namangan viloyatining hududi Farg`ona va Andijon viloyatlariga
qo’shib yuborildi. Shuningdek, Qashqadaryo viloyati Surxondaryoga birlashtirildi.
Mamlakatimiz hududida yangi yerlarni o’zlashtirish jarayoni uning yangidan
ma`muriy-hududiy bo’linishlariga birmuncha asos yaratib berdi. Masalan, Qarshi
cho’lining o’zlashtirilishi bu yerda 1964 yil 7 fevralda Qashqadaryo viloyatining
qayta tiklanishiga, Mirzacho’lning o’zlashtirilishi 1963 yil 16 fevralda Sirdaryo
viloyatining tashkil topishiga, Farg`ona vodiysida ishlab chiqarish kuchlarining
jadal rivojlantirilishi 1967 yil 18 dekabrda Namangan viloyatining qayta
tiklanishiga, Jizzax cho’llarining o’zlashtirilishi 1973 yil 29 dekabrda Jizzax
viloyatining tashkil qilinishiga olib keldi. 1982 yilning 20 aprelida mamlakatda
kon-metallurgiya sanoatini rivojlantirishi natijasida Navoiy viloyati tashkil qilindi.
Xullas, ana shu bo’linish mustaqillikgacha deyarli o’zgarmadi. O’zbekistonning
ma`muriy-hududiy bo’linishi mustaqillik yillarida sifat jihatidan yangi bosqichga-
bozor munosabatlariga muvofiq keladigan bosqichga qadam qo’ydi. Mamlakat
mustaqilligi tufayli o’zbek xalqining asriy orzusi ushaldi-O’zbekiston tinch,
parlament yo’li bilan o’zining haqiqiy davlatchiligiga erishdi. O’zbekiston
mustaqillikka erishgach, sho’ rol ar davrida ommaviy tus olgan va sho’ rol ar
tuzumini madh etuvchi joy nomlari bekor qilinib, aholi yashaydigan joylarning
tarixiy nomlari tiklanmoqda yoki yangi nomlar berilmoqda. Mamlakat ishlab
chiqaruvchi kuchlarining rivojlanishida umuman, milliy iqtisodiyotning
9

yuksalishida uning qanday ma`muriy-hududiy bo’linishlarga ajratilgani ham
muhim rol o’ynaydi. 1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi “O’zbekiston Respublikasining ma`muriy-
huquqiy tizim i” deb atalgan XVI bobining 68-moddasida shunday deyilgan:
“O’zbekiston Respublikasi viloyatlar, tumanlar, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar,
ovullar, shuningdek, Qoraqalpog`iston Respublikasidan iborat”. Hozirgi vaqtda
O’zbekiston Respublikasi tarkibida Qoraqalpog`iston Respublikasi, Andijon,
Buxoro, Jizzax, Navoiy, Namangan, Samarqand, Sirdaryo, Surxondaryo, Toshkent,
Farg`ona, Xorazm, Qashqadaryo viloyatlari va Toshkent shahridan tashkil topgan.
3
O’zbekistonning relyefi bir xil bo’lmay, uning g’arbiy va janubi-g’arbiy qismlari
asosan tekisliklardan iborat. Tekisliklar mamlakat hududining qariyb uchdan ikki
qismini egallab ularga Ustyurt platosining bir qismi, Quyi Amudaryo, Qizilqum
qumliklari kiradi. Tog’liklar respublikaning sharqiy hamda janubi- sharqiy
qismlarini egallagan. O’zbekistonning Tyanshan va Hisor-Oloy tog’ tizmalari
tarkibiga kiruvchi-Ugom, Pskom, Chotqol, Turkiston, Zarafshon tog’lari shimoli-
g’arb va janubi-g’arb tomon asta-sekin pasaya boradi va tekisliklarga qo’shilib
ketadi. Respublika tabiatining o’ziga xos xususiyati–uning serquyoshligidir.
Mamlakatimizni "Serquyosh O’zbekiston" deb atashlarining ramziy ma`nosi bor.
Negaki, mamlakatimizda quyosh yil davomida ufqdan balandda bo’lib nur sochadi.
Quyosh iyun oyida ufqdan Toshkentda 72°, Termizda 76° gacha ko’tariladi. Yozda
kunduz kuni 15 soat davom etadi. Atmosfera yog`in-sochinlarini keltiradigan
dengiz va okean oqimlaridan juda uzoqda bo’lgan bu o’lkada bulutli kunlar tabiiy
ravishda kam bo’ladi. Binobarin, uning barcha hududiga quyosh uzoq vaqtgacha
nur sochib turadi. Ziroatchilik qilinadigan barcha vodiy va vohalarda, ko’p yillik
meteo rol ogik kuzatishlarga qaraganda, quyosh yog`dusi davomiyligi yil davomida
o’rtacha 2500-3000 soat (Farg`ona vodiysi va Qashqadaryoning tog`li hududlarida
2600 soat, Toshkentda 2890 soat, Termizda 3100 soat)gacha boradi. Yoz oylarida
mamlakatimiz hududi quyosh nuridan nihoyat ko’p energiya qabul qiladi. O’rtacha
3
Masson V.M. Drevnezemledelьcheskaya kul’tura Margiain. MIA, 201 9, № 73.
10

bir yilda uning har bir sm² yer yuzasiga 100-120 ming kaloriya quyosh nuri
tushadi. Quyoshdan kelayotgan issiqlikning 70-80 foizi tuproq va yer yuzasi
havosining isishiga sarf bo’ladi. Eng sovuq oy-yanvarning o’rtacha havo harorati
Shimoli-g`arbiy O’zbekiston (Urganch va Nukus)da-4,8ºS va–6,4ºS; Shimoli-
sharqiy O’zbekiston (Toshkent va Guliston)da-0,9ºS va-2,0ºS; Sharqiy
O’zbekiston (Farg`ona va Andijon)da-3,5ºS va-3,0ºS; Markaziy O’zbekiston
(Qorako’l va Samarqand)da -0,2ºS va -0,3ºS va Janubiy O’zbekiston (G’uzor va
Denov)da -2,3ºS va-2,4ºS darajaga teng. Iyul oyining o’rtacha havo harorati
Urganch va Nukusda 27,5ºS va 27,1ºS; Toshkent va Gulistonda 26,9ºS va 26,8ºS;
Farg`ona va Andijonda 26,8ºS va 27,3ºS; Qorako’l va Samarqandda 29,1ºS va
26,0ºS; G’uzor va Denovda 29,9ºS va 28,2ºS darajaga teng. Biroq, havo
haroratidagi bu ko’rsatkichlar asosan mamlakatning tekislik mintaqasiga xos
bo’lib, u tog`lik va baland tog`li hududlarda birmuncha farq qiladi. Issiqlik
resurslari turli xil ziroatchilikni joylashtirish, ulardan yuqori hosil olish
va tabaqa lashtirib rivojlantirishga bevosita ta`sir ko’rsatadi. Shu jihatdan yillik
havo haroratining ijobiy va foydali ko’rsatkichlari, shuningdek, sovuq
bo’lmaydigan kunlar muddati amaliy ahamiyatga molikdir.Yuqoridagi jadval
ma`lumotlariga tayanib qayd qilish joizki, mamlakatning turli geografik
mintaqalarida o’rtacha havo harorati va ijobiy haroratlar yig’indisi keskin farq
qiladi. 4
Masalan, mamlakatning shimoliy qismida joylashgan Nukusda havo
haroratining 5 darajadan yuqori ko’rsatkichlari yig`indisi 4301 darajaga teng
bo’lgani holda, bu ko’rsatkich Termizda 5950 darajaga yetadi, ya`ni 1649 daraja
ko’p. Mamlakatning agroiqlim ko’rsatkichlaridagi ana shu farq qishloq xo’jaligi
ayniqsa, ziroatchilikni yurgizishda kuchli omil bo’lib hisoblanadi va dehqonchilik
tarmoqlariga yoki uni takroriy ekishga ta`sir ko’rsatadi.O’zbekistonda yoz fasli
uzoq davom etadi, hattoki, uning janubiy qismi (Surxondaryo)da, L. N.
Babushkinning ta`kidlashicha, bu fasl olti oyga cho’ziladi.
4
Masson V.M.Strana tыsyachi gorodov.Moskva, 201 6.
11

1.2 O’rta Osiyoning ibtidoiy jamoa va antik davrdagi tarixiy geografiyasi
O’rta osiyo insoniyat olamida juda qadimdan madaniyati rivojlangan, tarixi
boy mintakalardan biri. Bu mukaddas zaminda odamzodning ilk ajdodlari
faoliyatidan gu-voxlik beruvchi kupgina materiallar topilgan. Yakin kun-largacha
fanda Teshiktosh goridan topilan neandertal davri odamining koldiklariga
asoslangan xolda Markaziy osiyoda eng kadimgi ajdodlarimizning izlari 80-100
ming yillik tarixga ega degan tasavvur mavjud edi. Birok keyingi yillarda janubiy
Kozogistonda, Tojikistonda eng kadimgi ajdodlarimizning izlari topib urganildi.
Shuningdek arxeologlar Toshkent viloyatida(kulbulok) va Fargona vodiysida
(Selungur gori) arxeologik kazishmalar utkazib, odamzodning Markaziy osiyodagi
ilk faoliyati ashel` davriga (yakin bir million yilga) tegishli ekanligini anikladilar.
Endilikda Markaziy osiyo xududi jaxonda odamzodning ilk ajdodlari makon
topgan mintagaga ki-radi. Bu kashfiet uzbek arxeologlarining jaxon tarixiga
kushgan munosib xissasidir. 5

Ibtidoiy ajdodlarimiz dastlab tabiatning tayer noz-ne`matlarini istemol kilib
kun kechirdilar. Keyinrok esa, tabiat sirlarini urganishi tufayli bir vaktning uzida
dexkonchilik va chorvachilikni kashf etdilar. Bu kashfiet odamzodni tabiat
kulligidan abadiy ozod kildi. Bu vokealar ibtidoiy jamoa tuzumining neolit (yangi
tosh) davrida sodir buldi. Bu inkilobiy uzgarishlar Markaziy Osiening janubiy
rayonlarida miloddan avvalgi 5-chi ming yillikda (joytun madaniyati-Kopetdag
etak-larida, Korakum chulida yangi tosh (neolit) davrida ilk dexqonchilik bilan
shugullangan kabilalar madaniyati), markaziy va shimoliy rayonlarida esa,
miloddan avvalgi III chi ming yillikda (Kaltaminor madaniyati-Amudarening kuyi
xavzasida yangi tosh(neolit) davrida dare uzanlari va kul ekalarida makon topib,
ovchilik va balikchilik bilan shugullangan kabilalar madaniyati) so-dir buldi.
Dexkonchilik xujaligi uz navbatida xunar-mandchilik kator soxalarining
rivojlanishiga zamin yaratdi va ular asosida kadimgi shark tsivilizatsiyasining
mintakalari karor topdi. Kishilik jamiyatida ruy bergan bu inkilobiy uzgarishlar
5
Muhammadjonov A.R. Qadimgi Buxoro.Toshkent, 2011.
12

dastlab buyuk Nil, Yefrat, Dajla, Xind va Xuanxe darelari xavzalarida yuz berdi.
Bu mintakalarda miloddan avvalgi 4-3 ming yilliklarda kadimgi misr va
mesopatamiya, Xind va Xitoy kuldorlik davlatlariga asos bergan Maxonjo doro,
Xarappa va Yan-shao madaniyatlari tashkil topdi. Kishilik tarixining ilk bor
tsivilizatsiyasi karor topgan bu mintakalar butun insoniyat olamining kelajak
taraqqiyotida uzining ma-daniy va xujalik ixtirochilik rolini uynadi. Markaziy
osiyo uzining boy tarixi va madaniy dunesi bilan ana shu ka-dimgi Shark
tsivilizatsiyasi tizimida rivojlanib bordi. Keyingi yillarda arxeologlar Janubiy
Turkmanistonda kadimgi shark tsivilizatsiyasining yangi uchoklarini ochib
urgandilar. Anov eki Nomozgox madaniyati nomi bilan uzok utmish tariximizdan
muxim urin olgan bu uchoklar Markaziy osiyo xalklarining jaxon madaniyatiga
kushgan bena-zir xissasidir. Turkmanistonning kadimgi dexkonchilik madaniyati
ta``sirida miloddan avvalgi II ming yillik urtalarida O`zbekistonning janubiy
viloyati bulmish Surxondare xududida Nomozgox madaniyatiga uxshash So-
pollitepa (bundan 3,5-4 ming yil avval janubiy Yizbe-kistonda yashagan
bobodexkonlarning makoni sifatida tarkib topgan edgorlik, shaxar madaniyatining
maxalliy asosi va uning kelib chikishi, ildizlari janubiy Turk-maniston xududida
tarkib topgan kadimgi shark shaxar madaniyati bilan uzviy boglik ekanligi ilmiy
asoslandi, O`zbekistonda shaxar madaniyati kamida ming yilga kadi-
miylashdi)madaniyati tarkib topdi. Kadimgi Shark tsivi-lizatsiyasining yangi
uchogi- kadimgi Baktriya dunesi shakllandi. 6

Kadimgi Baktriya, Sugdiena, Parfiya va Margienada bronza davridaek
(miloddan avvalgi 11ming yillikda) ilk shaxarlar vujudga keldi.
Kadimgi Xorazm xakida gap ketganda kuz ungimizda Amudarening kuyi
xavzasi rayonlari-Korakolpogiston, Xorazm va Toshovuz viloyatlari keladi Bu
kadimda bir butun yagona xudud, yaxlit madaniyat uchogi bulgan. Bu mas-kanda
ilk Xorazm davlati tashkil topgan. Sugdiena ka-dimdi xozirgi Samarkand,
Kashkadare, Navoiy va Buxoro viloyatlari xududida tashktl topgan. Miloddan
6
Pidayev Sh.R.Sirli kushonlar saltanati.Toshkent, 2015.
13

avvalgi 6-4asrlarda Sugd erlari Eron Axamoniylariga eatta ja-rima tulab turuvchi
tobe yurtlardan biri bulgan. Uning xalki Spitamen boshchiligida I Zulkarnayn
lashkarlariga karshi mardonovor kurashgan Sugdiena miloddan avvalgi III asr
urtalarida Yunon-Baktriya podsholigi tarkibida keyinrok esa, buyuk Kushonlar
saltanati kul ostida ri-vojlandi. Milodiy eraning II asrida u Kang davlatiga karar
edi. Uning bosh shaxri Samarkand Shark bilan Garbni iktisodiy jixatdan boglab
turuvchi "buyuk ipak yuli"da Shark darvozasi rolini uynadi. Sugd savdogar-
larining savdo faktoriyalari, karvonsaroy va kishlokla-ri Yettisuvda (Balxash,
Sassik kul, Olakul, Jungariya olatovi va shimoliy Tyan`shan oraligida joylashgan)
Sharkiy Turkistonda (xozirgi Sin`tszyan-uygur avtonom rayonidagi tarixiy
viloyat), Xitoyning kator shimoliy viloyatlarida, xatto butun Sibir` viloyatlarida
kad ku-tardi. Baktriya O`zbekistonning Surxondaryo viloyati, janubiy garbiy
Tojikiston erlari, shimoliy Afgoniston tashkil etgan. Bu yurt xam uz vaktida Eron
axamoniylariga tobe sifatida katta jarima tulardi Markaziy osiyoda birinchi bulib, I
Zulkarnaynga buyin egdi. Bu xududda miloddan avvalgi IIIasrda Yunon-Baktriya
davlati tashkil topdi. Bu yurtda miloddan avvalgi 8-7 asrlarda Kadimgi Baktriya
podsholigi tashkil topdi. O`zbekiston xududidagi eng ka-dimgi shaxar shu yurtda
shakllandi, Markaziy osiyo xududidagi voxa axolisi sugdiylar, xorazmiylar,
baktriyaliklar, parkanlar, chochliklar nomi bilan yuritilib, ular yashagan voxalarni
urab olgan dasht axolisi umumiy nom bilan saklar deb yuritilgan. 7
Sak eki skif nomi bilan atalgan dasht axolisi asosan chorvachilik bilan
shugullangan. Avestoda Eron va Turon zamin axolisi xakida gap ket-ganda
Amudarening chap soxilida yashovchi axolini dexkon-chilik bilan shugullanuvchi
xalk,ung tomonda, ya``ni shi-molda yashovchi axolining asosiy mashguloti
chorvachilik deb tushunilgan. Anu shu chorvadorlar turlar deb atalib, ularning yurti
esa, Turon deb atalgan. Markaziy osiyoning ka-dimgi davri miloddan avvalgi 8
asrdan to 4 asrgacha bulgan tarixiy jaraenni uz ichiga oladi. Bu davr ikki
boskichdan iborat. Uning birinchi boskichi miloddan avvalgi 8-4asrlarni kamrab
7
Pugachenkova G.A., Rtveladze E.V. Severnaya Baktriya-Toxaristan.Tashkent, 2015.
14

oladi. Bu davr Markaziy osiyo tarixining arxeologik davriy tizimida ilk temir
davriga tugri ke-ladi. Markaziy osiyo kadimgi dunesining ikkinchi boskichi esa,
miloddan avvalgi 4 asr oxirlaridan to milodiy 4 asrgacha bulgan davrni uz ichiga
oladi. Bu davr tarixi Markaziy osiyoda kuldorlik davlatlarining paydo bulishi,
rivojlanishi va ularning inkirozga yuz tutishi bilan tavsiflanadi. Ka-dimgi dunening
dastlabki boskichi-ilk temir davridir. Kishilik tarixida ilk temir davrining
boshlanishi bi-lan yangi tarixiy zamon boshlanadi. Bu davr bilan boglik xolda
jamiyat iktisodiy-ijtimoiy xaetida tub uzga-rishlar yuz beradi.
Arxeologik materiallarning guvoxlik berishicha, bu davrda 4 ta soxada
tub uzgarishlar yuz beradi:
1. Mexnat kurollari ishlab chikarish va uy-ruzgor buyumlari yasashda ilk bor
temirdan foydalanishga uti-ladi, temirning ishlab chikarishga kirib kelishi mexnat
unumdorligining keskin darajada rivojlanishiga olib keladi;
2. Bu davrda magistral kanallar kurish boshlanadi. Bu esa, sun`iy sugorish
tizimini yaxshilaydi, dexkonchilik va undan keladigan doimiy daromad axolining
ishonchli yashash manbai bulib koladi;
3. Dexkonchilik bilan shugullanuvchi yirik axoli punktlarida nufuzli jamoa
a``zolarining atrofi mudo-faa devorlari bilan uralgan karorgoxlar paydo buladi,
ya``ni xokim urdasi(tsitadeli) rasmiylashadi.
4. Chorvador axoli orasida kabila oksokollari va ularning baxaybat oilaviy
mavzoleylari vujudga keladi.
Ilk temir davrining yukorida sanab utilgan 4 ta xu-susiyati Markaziy osiyo
axolisi xaetida tub ijtimoiy-iktisodiy va mulkiy uzgarishlar yuz berganligidan dalo-
lat beradi. Shu bilan birga ular ilk temir davri jamiyat tarkibi, madaniyati va siesiy
tuzumi xakida fikr yuri-tishga imkon yaratadi. Agar biz ana shu mezondan kelib
chikadigan bulsak, Markaziy osiyo kadimgi dunesining davst-labki boskichi xarbiy
demokratiya printsiplari asosida kurilgan boshkaruv tizimini kuramiz. Bu
boshkaruv ti-zimi boshida kabila aslzodalari, kabila oksokollari va koxinlar turgan
Markaziy osiyoning shimolida xususan, ka-dimgi Xorazmda ilk temir davrining
ana shu 4 xususiya-tidan 2 tasi Markaziy osiyoning shimoliy sharkiy viloyatla-rida
15

(Fargona vodiysi va Toshkent voxasida) 1 tasi va janubida esa, 3 tasi uz ifodasini
topgan. Arxeologik materiallarda namoen bulgan ilk temir davrining bu xu-
susiyatlari Markaziy osiyoda xuddi shu davrda agrar taraqqiyot yunalishi asosida
shaxarlarning paydo bulishi jamiyat-ning sinflarga bulinishi va dastlabki xarbiy
demokra-tik davlat uyushmalarining paydo bulishidan guvoxlik beradi. S P Tolstoy
"Katta Xorazm"davlatining tashkil topish boskichini xuddi shu davr tarixiy jaraeni
bilan boglaydi. Shuningdek, "Kadimgi Baktriya"podsholigi xam shu davrda tarkib
topgan edi. Bu davrning eng muxim xu-susiyatlaridan yana biri Markaziy osiyoda
anik xududiy chega-raga ajralgan 2 ta xujalik majmuining tashkil topishi edi.
Birinchi xujalik majmui kuchmanchi sak kabilalariga xos bulib, ularning
chorvachilik xujaligida bu davrda mulkiy tengsizlikning usishi kuzatiladi. Ikkinchi
xu-jalik majmui esa, sugorma dexkonchilik asosida kurilgan ziroatchilikning utrok
xujalik yuritishi faoliyati bilan boglik edi. Shu davrda dexkonchilik olamida bir
necha ta-rixiy madaniy xujalik viloyatlari dexkonchilik markaz-lari tarkib topgan.
Antik davrga kelib, bu markazlarda usha davr tsivilizatsiyasining eng kadimgi
uchoklari paydo buldi. Bular Kadimgi Baktriya, Sugdiena, Margiena (geo-grafik
xudud-Turkmanistonning Mari viloyati), Parfiya (Turkmanistonning Ashgabad
viloyati va unga yakin bulgan shimoliy-sharkiy Eron erlari karagan, axolisi Par-
fiyaliklar), Xorazm, Choch (Sirdarening urta xavzasi, xo-zirgi Toshkent viloyati va
janubiy Kozogiston erlari), kadimgi Fargona va Ustrushona (ilk urta asrlarda
xozirgi Jizzax va Xujand viloyatlariga tegishli xududlar shu nom ostida
tushunilgan) edi. Ularning xar biri chukur ildiz otgan uz moddiy madaniyatiga ega.
Shu bilan birga ular-ning moddiy madaniyati Markaziy osiyo mintakasiga xos
umu-miylik uxshashlik shuning- dek, aloxidalik xususiyatlari xam mavjud. 8
8
Sagdullayev A.S. Kadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda.Toshkent, 2016.
16

II BOB ANTIK DAVRDA O'LKAMIZNING QADIMGI DAVR
TARIXIY GEOGRAFIK O'RNI
2.1 Qadimgi davr tarixining o`ziga xos xususiyatlari. Salavkiylar
Yunon-baqtriya, Qang, Dovon davlati O’rta Osiyo tarixiy geografiyasi.
Antik davr ma`lumotlari shuni kursatadiki, Markaziy osiyo tabiiy
geografiyasi urganganlik va uzlashtirganlik darajasi ilk tsivilizatsiya
markazlaridagi il-miy darajalarga yakin bulgan.
Antik davr geografik ma`lumotlari mukammal bulmay nisbatan
kamchiliklardan xam xoli emas. Ulkaning kuplab ob`ektlari xakida
ma``lumotlarning yukligi, maxalliy axolining bu davrga oid geografik bilimlarning
saklanib kolmaganligi antik davrga xos xususiyatlardir.
O’rta Osiyo xakidagi antik davr geografik ma``lumotlari ancha cheklangan
va xatto kamchiliklari bul-sada, birok keyingi tarixiy boskich urta asrlarning em-
pirik bilimlari va nazariy umumlashmalari uchun zamin yaratadi.
Qadimiy yozma manbalarga qaraganda, mil.av.1ming yil-likning yirtalarida
Yirta Osiyo xududida ilk davlatlar bulgan. Bu davlatlar Atrea, Gurgon, Murgob,
Kunduz dare-larining xavzalarida Amudare, Zarafshon etaklarida joylashgan.
Mil av 6-5asrlarda toshga uyib ezilgan Axamoniy ezuvlarida saklarning 3
kabilaviy birlashmalari kursa-tib utilgan.
"Saka-tigraxauda"- bular Sugdienaning shimoli-sharkida, Sirdarening ung
tomonida Toshkent oblasti, Yettisuv, janubiy Kozogiston erlarida yashaganlar.
Tadkikotchilarning aytishlaricha, bu nomni "chukkoyma kalpok kiygan saklar" deb
tarjima kilish mumkin.
"Saka-tiay-taradaraye"- "dare naregidagi saklar" Kadimiy Eron tilida "dare"
suzi dengiz eki dare degan ma``noni xam ifodalar edi. Shu sababli saklarning bu
kabilalarini "dengizning naregidagi saklar" degan nom bilan xam ataganlar. Bu
kabilalar Sirdare va Orol den-gizi etaklarining narigi tomonida yashaganlar.
"Saka-xaumavarka"-kadimiy Eron manbalarining ma``lumotlariga
karaganda, bu kabilalar Markaziy osiyoning markaziy va janubiy kismida
yashaganlar Sugdiena, Bak-triya, Xorazm va boshka viloyatlarning nomlari bulgan
17

xolos, lekin shu viloyatlarda yashagan axolining nomlari xech kaerda tilga
olinmaydi. Saka-xaumavarga jangovor kabilalarning katta ittifoki bulgan deb
kat``iy aytish mumkin. Bu kabilalarning bir kismi utroklik xolatiga kuchib,
dexkonchilik bilan shugullana boshlagan. Natijada, ularning katta kismi toglarda,
chullarda kuchib yurgan ut-rok bulib yashagan kabilalar esa, "Sugdlar,
Baktriyaliklar, Fargonaliklar" deb ataladigan bulib kolgan A. Makedonskiy
istilosiga kadar, bu kabilalar Sirdare-ning kuyi okimidagi erlarda va Orol
dengizining shi-molida yashaganlar.
Turli kadimgi tillar ezma manbalardagi Baxdi, Bak-trish, Baktriena, Baxli,
Baxlika (xind manbalari) yirik ulka va davlatning nomidir Baktriya bu baxdi,
baktra da-resi (xozirgi balxob) nomi bilan boglikdir. Baktriya erlari-bu
Afgonistonning shimoli-sharkiy kismini, janubiy Tojikiston, Surxondare viloyatini
uz ichiga olgan "Avesto" ning yasht kitobida tilga olingan "Sugd makoni Gava"-
Sugdienaning eng kadimgi viloyati bulishi mumkin.
Sugdiena- bu Zarafshon, Kashkadare voxalarida joy-lashib, janubi-sharkda
Baktriya va shimoli-garbda Xo-razm bilan chegaradosh bulgan. Sugdiena muxim
savdo yul-larining chorraxasida joylashgan. Sugdienaning markazi Marokanda
shaxri bulgan Sugd tilida Smorakanda, olim-lar fikriga kura, uchrashuv,
anjumanlar joyi" Sugdiena-ning Yerkurgon, Uzunkir degan shaxar markazlari xam
bulgan. 9
Xorazm "Avesto"da Xvarizam, kadimgi fors tilida Xvarazmish, kadimgi
Yunon tilida Xorosmiya deyilgan. Xorazm edgorliklari mil. av IX- III asrlarga oid
Amiro-bod madaniyati nomi bilan atalgan.
"Katta Xorazm" davlati tarkibiga Girkanlar, Par-fiyaliklar, sarashlar va
tamakeylar erlari xam kirgan Xorazm davlatining markazi Marv va Xirot atrofida
bulgan. Mil.av 6-asrning urtalariga kelib, Axamoniylar podshosi Kir-11 uz
lashkarboshisi Garpakka kichik osiyodagi shaxar davlatlarni bosib olishni
buyuradi. Uzi esa, Bobil, Markaziy osiyo xududlariga viloyatlarni (Baktriya,
9
Pugachenkova G.A.Shedevrn Sredney Azii.Tashkent, 2016.
18

Xorazm, Sugdiena, Margiena va boshkalar) va Misrni bosib olishga tayergarlik
kura boshladi.
Kadimgi dune mualliflari Gerodot, Ksenofont ma``lumotlaridan xulosa
chikaradigan bulsak, mil.av 545-539 yillarda Kir-11 sharkiy Eron viloyatlari va
Mar-kaziy osiyodagi Xorazm, Sugdiena, Margiena viloyatlari va sak kabilalarini
uziga buysundiradi. Lekin shuni ta``kidlash lozimki, Kir 11 markaziy osiyoni kay
tarzda bosib olganligi tugrisida anik ma``lumotlar saklanmagan.
Mil.av 539 yil Kir-11 Bobilni buysundirib, Misr yurishiga tayergarlik
kuradi. Lekin markaziy osiyodagi axvol bu yurishni keyinga koldirishga majbur
kildi. Kuchmanchi massaget kabilalari Axamoniylar davlatiga xujumlar kilib, utrok
Eron kabilalariga anchagina zien etkazar edilar. Kir11ning ikkinchi yurishi
maxalliy axolining kattik karshiligiga uchragan va kuchmanchi mas-sagetlar
tomonidan tor-mor etilgan Massagetlarga Tu-maris boshchilik kilgan Jangda Kir11
xalok bulgan.
Mil.av 522 yil sentyabrida Doro 1 taxtga utirdi. U taxtga utirishi bilanok,
bosib olingan kupgina viloyat-larda kuzgolonlar kutariladi 522 yilning oxirida
Mar-gienada kutarilgan Fraada kuzgoloni Baktriya satrapi Dodarmish tomonidan
aevsiz bostiriladi Mil av 519-518 yillar saklar Skulxa boshchiligida kuzgolon
kutaradi lekin bu kuzgolon xam bostiriladi.
Kadimgi davr muallifi Loshen uzigacha etib kelgan sak afsonalaridan
foydalanib, jasur Shirok obrazi orkali saklarning axamoniylarga karshi
kaxramonona kurashini xikoya kiladi. Bunga kura Shirok Doro1 kushinlarini xiyla
bilan suvsiz saxroning urtasiga boshlab boradi va uz yurtini shu tarika
boskinchilardan saklab koladi.
Axamoniylar Eronini buysundirgach, A.Makedonskiy Markaziy osiyoga
xujum kiladi Mil av 329 yilning baxorida A.Makedonskiy kushinlari
Oks(Amudare) buylariga etib keldi. A.Makedonskiy Termizning garbiy tomonidan
Amudaredan suzib utadi. Oksdan suzib utgan Yunon-makedon kushinlarining
dastlab Ptolemey Lag boshchiligidagi ilgari keyinrok esa, asosiy kushinlar Nautaka
viloyatiga kirib bordilar. Bu erdan esa, Iskandar ku-shinlari Sugdiena poytaxti
19

Marokanda(Samarkand) shax-riga yul oladilar A Makedonskiy Marokandani
osonlik bilan egallaydi va bu erda bir garnizon koldirib, uzi shimoli-shark tomon
xarakatlanadi. Lekin endigi yurishlar Yunon-makedonlar uchun ogir kechdi.
Sug axolisi bir tan bir jon bulib, boskinchilarga karshi chikdi. Eng ogir
janglar Ustrushonaning togli xu-dudlarida bulib utdi Bunday janglarning birida
Iskan-darning katta kiyinchilik bilan maxalliy axolining karshiligini sindirdi Kup
utmay Baktriya va Sugdiena-ning kupgina joylarida Iskandarga karshi kuzgolonlar
kutarildi. Iskandar ikki kun ichida Yaksart buyidagi beshta shaxardagi
kuzgolonlarni aevsiz bostiradi. Sungra Yunonlar kuzgolon markazi bulgan
kiropolni kamal ki-ladi. Shu erda Iskandar xam yaralanadi Kiropol bosib olinadi.
329 yil kuzida Spitamen Sugdda kuzgolon kutaradi. Spitamen Marokanddagi
Iskandar koldirib ketgan gar-nizonni kirib tashlab, shaxarni egallaydi. Iskandar
yuborgan Forluk boshchiligidagi kushin Spitamendan Yak-sart buyida markaziy
osiyodagi sunggi tayanch nuktasi Aleksandriya esxatini barpo kiladi. Sungra u
Marokanda tomon yurish kiladi va Zarafshon axolisidan kattik uch oladi Spitamen
chulga chekinadi. Iskandar Baktriyada kishlaydi Iskandarga Klark boshchiligidagi
yangi kuchlar kelib kushildi. 328 yildagi janglarda Yunon-makedonlar Spitamen
ustidan galaba kozonadi. Spitamen shundan sung, saklar yurtiga kochib ketadi. 328
yilning oxirlarida Spitamen saklar yurtida xienatkorona uldiriladi Lekin Spitamen
xalok bulsada Sugd xalki boskinchilarga buy-sunishni xoxlamas edi.
Iskandar endi maxalliy zadagonlar bilan yakinlashadi. Oksiart kizi
Roleanaga uylanadi. Maxalliy zadagonlar xam Iskandar xizmatiga uta boshlaydi.
Mil av 327 yil oxirlaridagina Sugdiena Iskandar tomonidan batamom bosib olinib,
kuzgolonlar bostiriladi Iskandar esa, Xindiston yurishiga otlanadi.
Iskandarning ulimidan keyin anikrogi mil.av 323 yilda viloyat satraplari
(xokimlari) urtasida xukmron-likka intilish kayfiyati kuchaydi. 3000 mingdan ortik
Yunonlar esa, uz vatanlariga kaytish maksadida yulga ot-landilar. Iskandarning
yirik lashkarboshilaridan biri bulgan Salavka kuzgolonchilarni bu yuldan
kaytarishga intildi. Birok bundan natija chikamagach, ularni uz ko-niga botirdi.
Ammo lashkarboshilar urtasida xokimiyat uchun kurash tobora kuchaya bordi.
20

Kuplab konli janglardan keyin imperiya garbiy viloyatlarining xokimi Salavka
mil.av 312 yilda Vavilonda uz xokimiyatini mustaxkam-ladi. Salavka mil.av 311-
302 yillarda boshka satraplar bilan jang kilib, sharkda uz xukmronligini batamom
mustaxkamladi. Shunday kilib Salavka 1 Parfiyaliklar, Baktriyaliklar, Sugdiylar,
Girkanlar ustidan uz xuk-mronligini urnatdi. Keyinchalik Salavka 1 ning meros-
xuri Antio XIII davrida Salavkiylar davlati tarkibidagi satrapliklar yana yiriklashdi.
Sharkiy viloyatlar Salavkiylar davlatining iqtisodiyotida muxim urin tutgan.
Shu maksadda Salavka 1 mil.av 293yilda uzining ugli Antioxni Sharkiy viloyatlar
xuk-mdori kilib tayinlaydi. Salavka 1 va Antioxlar davrida yangi shaxarlar barpo
etish masalasiga katta e``tibor be-rilgan. Yunon tarixchisi Iliyniyning ezishicha
Margie-nada Iskandar kurdirgan shaxarni (Aleksandriyani) ma-xalliy axoli
(yunonlar maxalliy axolini "varvarlar"deb ataydi) buzib tashlaydi. Uning
vayronalarida esa, Antiox yangi s`haxar barpo etib, uni "Antioxiya"deb atagan.
Mil av III asrda sodir bulgan tarixiy vokealarni eslar ekanmiz, birinchi
navbatda kuchmanchilar xarakati kuz ungimizga keladi. Bir tomondan
Xunnlarning sharkiy Turkistonga kirib kelishi, ikkinchi tomondan u erdan
oechjilarning garbga chekinishi, ularning beshta kabila ittifoki asosida Fargona
vodiysiga kirib kelishi, u erdan Jizzax va Samarkand orkali janubiy Sugdiena
ya``ni Nakshabga kirib kelishi sungra, ularning Baktriya tuprogida karor topishi
kuzatiladi.
Salavkiylar davlatining siesiy va iktisodiy ildiziga erli kuchmanchilar kup
putur etkazgan. Masalan, mil.av 4-asrning oxiri III asrning boshlarida kuchmanchi
dax kabi-lalari (uz vatani Ikki dare oraligidan chikib) amudare-ning chap soxiliga
xozirgi janubiy Turkmaniston erla-riga yurish kiladi va Margienada Iskandar
kurdirgan Aleksandriyani vayron etadilar. Mil.av 280 yilda Sa-lavka I vafot etadi.
Antiox IVning tungich ugli sifatida Salavkiylar davlatiga bosh bulib koladi. Shu
yildan boshlab Antiox I ning faoliyati sharkiy viloyatlarda se-zilmaydi. Chunki
garbiy viloyatlardagi xarbiy vaziyat uning kushin bilan birga bulishini takozo
etadi.
21

Markaziy osiyoning Salavkiylar davlati tarkibida bulishi bu zaminda xalkaro
savdoning rivojlanishiga turtki buldi. Markaziy osiyoning garbiy va janubiy
mamlakatlari xalki bilan savdo kilishga keng imkoniyatlar tugildi. Shu bilan birga
maxalliy savdo xam rivoj topdi.
Salavkiylar sulolasi xukmronlik kilgan davrda ular-ning davlatida Yunon-
makedonlar xarbiy kuchiga tayanib, shavkatsiz repressiyalar siesati utkazilaverdi.
Ular ma-xalliy madaniyatning rivojlanishini xar tomonlama cheklab kuydilar.
Fakat Yunon madaniyatini eyish va uning shuxratini oshirish bilangina
shugullandilar. 10
Yunon-makedoniyaliklar xarbiylarning Baktriyada va Sugdda yarim asr
davom kilgan xukmronligi maxalliy axoli madaniyatini boyitishga erdam bermadi.
Usha za-monda bizga etib kelgan juda kam mikdordagi edgorliklar Markaziy
osiyoda yunonlar ta``siri tarkalganligidan dalolat beradi.
Salavkiylar maxalliy aristokratiya bilan Yunon-makedoniyalik
aristokratiyani keltirish siesatidan voz kechganliklari va xalk ommasining
istilochilarga karshi kurashi asta-sekin kuchayib borganligi, uning natija-sida mil
av IIIasr urtalarida Yunon-baktriya davlati ajralib chikadi. Bu davlat kuldorlikka
asoslangan bulib, salavkiylarning Baktriyadagi vorisi Diodot tarafidan asos
solingan markazlashgan monarxiya shaklidagi yunon-baktriya davlati teppasida
podsho turgan Baktriyaning Salavkiylardan ajralib chikishiga Diodotdan tashkari
Yevtidem xam aralashgan U xuddi usha vaktda Sugdiena xo-kimi bulib, u
Diodotga tobe edi. Usha kezlarda Baktriyada Salavkiylarga karshi maxalliy axoli
kuzgolon kutaradi. Diodot esa bundan uz foydasiga foydalanadi. Uz musta-
killigiga erishgan Baktriya Diodot 1 davrida kudratli davlatga aylandi. Oliy
xokimiyat uchun kurashgan Yevtidem mil av 212 yilda Yunon-baktriya
davlatining podshosiga aylanadi. U uz xukmronligining dastlabki yillarida
Baktriyada uz mavkeini mustaxkamlash bilan shugullandi. Mil av 199-167yillar
10
O’zbekiston tarixi. Mualliflar jamoasi. A.Sagdullayev, B.Eshov taxriri ostida. Toshkent,
1997, ikkinchi nashri -2019.
22

mobaynida Demetriy (Yevtidemning ugli)xukmronlik kilgan. Uning xukmronligi
davrida Baktriyaning xududi kengayadi Isloxotlar utkaziladi. Uning zamonasida
Amudare soxilida Termiz shaxri kad kutaradi. Bu shaxar Yunon-baktriya davlatini
ayniksa Xindiston ulkasining shimoliy viloyatlari bilan ikti-sodiy va savdo
alokalarini rivojlantirishda muxim rol uynadi. Xullas, Yevtidem, Demetriy,
Yevkratid Xindiston-ning shimoli-garbiy kismi, Amudare Sirdare urtasidagi katta
erlar kushib olinadi. Davlatning poytaxti shimoliy Afgonistondagi Baktro shaxri
edi. Davlat bir necha sat-rapliklarga bulingan bulib, ma``lum darajada mustakil
bulgan Yuksak darajadagi iktisodi, xunarmandchiligi shaxarlari bilan mashxur
buldi. Ellin madaniyati va ma-xalliy madaniyatlarning kushilishidan uziga xos
madaniyat yaratilgan. Tovar-pul munosabatlari yuksak bulgan Pul tizimi kumush
va bronza tangalardan iborat bulib at-tik(tetradraxma) tangalaridan iborat bulgan.
Mil.av 11 asrning 4-chi choragida (ba``zi manbalarda aytilishicha, mil.av
166yilda) Yunon-baktriya podsholigi sak va yuechji kabilalari tomonidan istilo
kilinadi. Yunon manbalarining ezishicha bu davlat asiy, pasian, sak va toxar
kabilalari tomonidan barxam berilgan Xitoy manbalari esa, Yunon-baktriya
podsholigini fakatgina yuechji kabilalari istilo kilganlar deb ezishgan. Sirdarening
urta okimlarida xozirgi Toshkent va Sirdare viloyatlari xamda janubiy Kozogiston
erlarida yashovchi kadimgi shak kabilalarining makedoniyalik Is-kandar kushinlari
va Salavkiylarga karshi kurashlari jaraenida mil.av III asrda yarim utrok Kang
davlati tash-kil topdi. Bu davlat xalkining asosini shu erda yashovchi tub erli axoli
bir kancha kuchmanchi va yarim kuchmanchi ka-bilalar tashkil etgan. Bu zaminda
yashlvchi kadimgi Eron tilida suzlashuvchi tub erli xalklar janubiy Sibir, Ol-toy,
sharkiy Turkiston, Yettisuv viloyatlarida yashovchi turkiy tilda suzlashuvchi
kabilalar bilan yakinlashadi. Natijada mil. av 11-1 asrlarda Sirdarening urta okim-
lari rayonlarida turkiy tilda suzlashuvchi yangi etnos vujudga keladi. 11
Milodiy
eraning boshlarida bu yangi et-nos son jixatidan kupayib kupgina viloyatlarda uz
us-tunligini ta``minlay va ular aloxida kangar elati bulib shakllanadi. Ana shu elat
11
Baqtriya-Toxariston qadim va o’rta asrlarda. To’plam, Samarqand, 2013
23

birligi asosida tarkib topgan Kang davlati uzbek xalki tarixida rosa etti asr yashadi.
Kang davlatining emirilishi bilan(5-asr urtalarida) uning tarkibidagi elat va
kabilalar tarkalib ketadi. Uning urniga yangi siesiy uyushmalar va etnik birliklar
vujudga keladi. Ana shunday siesiy uyushmalardan biri ilk urta asrlarda
Sirdarening urta va kuyi okimlarida tarkib topib 11 asr davomida kadimiy etnik
nomni sak-lab kolgan. Kangarlar kabila ittifoki edi Keyinchalik parchalanib
ketgan. Kangarlar kabila ittifokining av-lodlari Kanglilar nomi bilan uzbek xalki
tarkibida singib ketgan Kang davlati va uning xalki Kangarlar xa-kida
ma``lumotlar Xitoy manbalarida, "Avesto"da va ba``zi bir yunon mualliflari
asarlarida uchraydi. Ammo bu ma``lumotlar juda kiska Kang davlatiga karashli
erlar 1 necha viloyatlarga bulingan. Ularni boshkargan boshlik-lar jobgu eki
ebgular deb atalgan. Tobe viloyatlarga ka-dimgi Xorazm Sugd erlari Urol togoldi
rayonlari kir-gan. Kadimgi manbalarda Kang davlatining chegarasi anik
kursatilmagan. Kang davlatining asosiy erlari Toshkent voxasi, Talas vodiysi,Chu
daresining kuyi okimlari undan to Sarisuv daresigacha bulgan xududlarni uz ichiga
olgan. Uning poytaxti 2ta edi Olimlar uning kishki poytaxti sifatida Kangdiz-
xozirgi kanka shaxar xarobasi ekan-ligini anikladilar Kang davlati parchalanib
ketgach, Kanka Shosh davlatining poytaxtiga aylandi. Kang davla-tining ezgi
poytaxti manbalarda eslatib utilgan Tar-band-xozirgi utror shaxri xarobasi shaxri
edi. U Kang davlati parchalanib ketgach (5asrning urtalarida) Shosh davlatining
tarkibiga kirgan Kanka Toshkent voxasida, Sirdarega yakin erda joylashgan. U mil
av III-asrda buned etilgan.
24

2.2 Ahmoniylar xukumronligi va makedonskiy yurishlari davridagi
O`rta Osiyo tarixiy geografiyasi.
O`rta Osiyo haqida geografik, jumladan kartografik tasavvurlari tarixi ham
ancha qadimgi, aniqrog'i antik davrdan boshlanadi. O`rta Osiyo to`g'risidagi
dastlabki karttografik ma`lumotlar antik davrning sivilizatsiya markazlari bo`mlish
qadimgi Yunoniston va qadimgi Rimda yozilgan manbalarda uchraydi. Chunki
"antik davr mamlakatlari Sharqning ko`plab mamlakatlari bilan ijtimoiy
iqtisodiy ,savdo , madaniy aloqalar bo`lgan, shu tufayli o`z tarixiy geografik va
kartografik tasavvurlarini kengaytirganlar va boyitganlar".Gerodot, Strabon,
Klavdi, Ptolemey va boshqa antik davr mualliflarining asarlardagi O`rta Osiyoning
ilk tarixiy kartografiyasiga oid malumotlarni uchratishimiz mumkin.
Chunonchi, Gerodotni (mil. avv. 484-425 yillar) OLD OSIYO,
MISR ,BOBIL,ERON va ‘’dunyo chegaralarida joylashgaan davlatlar ancha
qiziqtirgan.Qadimgi Yunonistonda mavjud tasavvurlarga ko`ra ,O`rta Osiyo va
Hindiston o`lkalari inson yashagan dunyo –Oykumenaning sharqiy chegaralarida
joylashgan . Gerodot O`rta Osiyoda hech qachon bo`lmagan va bu hudud haqida
o`zi eshitgan hikoyalari , surishtirib bilganlari asosida yozgan. Gerodot’’
TARIX’’kitobini mil.avv 455-445 yillar davomida yozganligi ma’lum .Bu muhim
asarida Gerodot BAQTRIYA ,BAQTRA ,BAQTRIYALIKLAR atamasini 13
marta ,sug`dlarni 2 marta, xorazmliklarni 3 marta saklarni 11marta ,massagetlarni
19marta tilga olib, ularning moddiy madaniyati ,urf odatlari ,dini ,tarixi haqida
hikoya qilgan. Gerodotning O`rta Osiyo to`g`risidagi asosiy xabarlari- forslarning
sak-massagetlarga qarshi yurishlari ,Kir II va To`maris o`rtasidagi harbiy –siyosiy
munosabatlar ,ahamoniylar harbiy qo`shinlari safida yurtimiz xalqlari jangchilari
ishtiroki ,ularning qurol aslahalari , yo`lboshchilari ,yunon –fors urushida
ko`rsatgan jasorati ,mintaqa xalqlarining ahamoniylar davlatiga bo`ysunishi, va
maxsus yillik soliq to`lashi ,sak massagetlarning urf –odatlari ,turmush tarzi va
diniy e`tiqodi ,O`rta Osiyo xalqlarining AKES daryosining suvlaridan
foydalanishaqida va boshqa ayrim manbalardan iborat. 12
12
25

"Tarix" asarida Kaspiy dengizdan sharqqa bepayon kenliklar mavjudligi
haqida ma`lumot beradi. U Kaspiy (Girkan) dengizi yopiq havza deb, uning
ko`lami haqida shunday fikr yuritadi: "Uzunligini eshkakli kemada 15 kunda,
kengligini esa hammasi bo`lib, 8 kunda suzib, o`tish mumkin" 13
. Araks
(Amudaryo) haqida ma`lumot berib, Gerodot: "Araks, aytishlaricha, Isterga
qaraganda kattaroq va (boshqa daryolarga ko`ra) kichikroq, Lesbos kattaligidan
ko`plab orollarga ega... Araks Matiyonlar yurtidan oqib keladi. Gindis (Hind)
daryosi ham o`sha erdan oqadi",-deb qayd etgan. R. Э .Lentsning fikriga ko`ra,
Gerodot yozgan Araks daryosi Sirdaryo yoki Tajan daryosi bo`lishi kerak. Ammo
ko`plab olimlarning fikriga ko`ra, u Amudaryodir. Gerodot Amudaryoning bir
o`zani (O`zboy) Kaspiyga quyilgan deb o`ylagan bo`lsa kerak.
Professor A.Sa`dullaev ham "Araks bu Amudaryo, Matiyon tog'lari,
Gerodotning tushunishicha, Pomir yoki Hindukush tizmalaridir, chunki tarihning
(Gerodotning) aytishicha, Matiyon tog'laridan Hind daryosidan ham boshlanadi",-
deb yozadi. 14
Gerodot massegetlarning Yerlari haqida fikr yuritib, ular "Kasbiy
dengizidan sharqqa, quyosh chiqish yo`nalishida joylashgan" deb yozadi. Uning
Baqtriya va Xorazm haqidagi ma`lumotlari ham qiziqarlidir: "Osiyoda bir vodiy
bor. Uning hamma tomoni tog' bilan o`ralgan, tog'ni esa beshta dara kesib o`tadi.
Bir vaqtlar bu vodiy xorazmliklarga qarashli bo`lib,xorazimlik, parfiyaliklar,
saranglar va tamaneylarning chegaradosh yerlarida joylashgan".
Yuqoridagi ma`lumotlardan kelib chiqib, J.Tomson. V.Fedchina.
V.Dement'ev. O.Andryushenkolar Gerodot ma`lumotiga tayanib,antik davr tarixiy
kartalarini yaratgan. J.Tomson Kasbiy dengizining kenligini uzaytirib yuborgan,
bu esa Gerodot yozganlariga mos tushmaydi. V.Dementy'ev. O.Andryushenkolar
Araks (Amudaryo)ni birmuncha to`g'riroq chizganlar, lekin uning Kaspiyga
quyiluvchi irmog'i tasvirlanmagan. Shuningdek, baqtriyaliklar yurti ham aks
etmagan. V.Fedchina tiklagan kartada Gerodot tilga olgan "botqoqlik va ko`llar"
13
14
Hasanov M. Sayyoh olimlar. –T.: 2014.
26

mavjud hududlar tasvirlangan bo`lsa-da, biroq baqtriyaliklar va massagetlar yerlari
chizilmagan.
Yana bir yunon olimi Gerodotning tarixiy an`analarini davom ettirgan
Ktesiy
(miloddan avvalgi V-IV asrlar yashagan yunon olimi )Kichik Osiyoning
Kind shahridan bo`lib miloddan avvalgi 414 yildan boshlab Ahamoniylar podshosi
ArtakserksII saroyida tabib bo`lib ishlagan ,shu vaqt mobaynida u O`rta Osiyoning
qadimgi davlatlari haqida ma`lumotlar to`playdi. Asosiy ma`lumotlarni o`zining
‘’persiya tarixi’’asarida yozib qoldirgan bo`lib ,uning kattagina bir qismi Baqtriya
tarixiga bag`ishlangan . O`rta Osiyod а bo`lmagan bo`lsa-da, lekin bu yerlar haqida
bir qadar ma`lumotlarga ega bo`lgan. Uning qayd etishicha, qariiyb barcha xalqlar
satrapliklarga bo`lingan bo`lib, faqatgina sak qabilalarigina satrapliklarga
kirmagan. Ktesiy davrida sharqdagi yirik va ahamiyatli satrapliklardan biri
Baqtriya bo`lgan , Sug'diyona, Hind daryosi yo`nalishidagi hududalarni o`z ichiga
olgan edi.
Baqtriya yerlarida kumush konlari haqida gapirib, Ktesiy ushbu zaminni
chuqur yer qatlamlarida ushbu metallning ko`pligini yozadi.
Ktesiyga ko`ra, sharqda yirik Shimoliy dengiz (Kasbiy dengizi), bo`lib,
dengiz bo`yiga girkanlar va ularning qo`shnisi darbiklar istiqomat qilganlar.
Ulradan ham sharqda esa parfiyalik va barkaniyaliklar, xaramney va Karmoniylar
istiqomad qilishgan. Baqtriya "tekisliklari"ga esa g'arbdan faqatgina kichik tog'
yo`li orqali o`tish mumkin. Baqtriya erlari Tanais daryosidan Hind daryosi
bo`ylarigacha bo`lgan yerlarni egallagan. Tanais Baqtriya yerlarini YEvropadan
Hind va Hindistonni ajratib turgan. Ketesiy tasavvuriga ko`ra, Tanais Hind
daryosiga qarama-qarshi bo`lib, Pont (Qora) dengiziga quyilgan. Shu o`rinda
ta`kidlash kerakki, Ktesiyning Tanais deganda ikki daryo-Don va sirdaryo haqida
ma`lumotlar bir-biriga ziddir. Ktesiy yozganidek, Baqtriya Yerlarini Tanais
bo`ylariga cho`zilganligini etiborga oladigan bo`lsak, u holda Tanais daryosi bu
Sirdaryo bo`ladi va bu nisbat noto`g'ri tushuncha. Baqtriya satrapligi Ktesiy
27

davrida ham, Aleksandr Makedonskiy zamonida ham Sirdaryogacha bo`lgan
hududlarni qamrab olgan edi.
O`rta Osiyo haqida ma`lumotlar keyinroq Aleksandr Makedoniskiy
yurishlari (mil. avv. 329-327 yillar) davrida to`plandi. Julmadan, antik davrning
yirik geograf olimi Strabon milodiy birinchi asrda 17 ta kitobdan iborat
"Geografiya" asarini yaratdi. U "miloddan avvalgi V asrdan milodiy I asrdacha
bo`lgan barcha geograf va tarihchilarni asarlariidan tanqidiy foydalandi".
"Geografiya"ning XI kitibida O`rta Osiyoning Parfiya va Girkaniya kabi
o`kalari, Amudaryo, Sirdaryo haqida ma`lumotlar uchraydi. Shuningdek, kitobda
O`rta Osiyoda yashovchi sak, so`g'd, skif, massaget kabilalari haqida ham
ma`lumotlar bor. Yaksart (Sirdaryo), Politimet (Zarafshon), Epard (Murg'ob)
daryolari haqida yozilgan; Amudaryo Araks yoki Oks deb atalgan. Uning suvlari
esa botqoqliklarga emas, "suvlar mamlakati"ga singadi. "Suvlar mamlakati",
Shimoliy dengiz deganda, Strabon Orol dengizini tushungan, Amudaryoni bir
o`zani Girkan qo`ltig'iga quyiladi, deb o`ylagan. 15
Yaksart haqida Strabon quyidagicha yozadi: "Yaksartning boshlanishi Oks
daryosi (boshlanishi)dan boshqa joyda, ammo ular bitta dengizga quyiladi". Bu
dengizni Strabon Kaspiy deb tushungan. Sababi Kaspiydan sharqdagi o`lkalar
haqida yozganda, "birorta ham yunon va rim mualliflari o`z asarlarida Orol dengizi
haqida bevosita yoki bilvosita eslatmagan". Ammo akademik L.S.Berg bir
tadqiqotida Shimoliy dengiz deganda Strabon Orol dengizini tushungan, deb
yozadi.
15
O`zberistonda etno-demografik jarayonlar. Xalqaro konferensiya materiallari. 1-2-qismlar. T.: 2015.
28

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, har qanday hudud iqtisodiy geografik
o’rniga baho berishda uning yirik transport tugunlariga, fan-texnika markazlariga
nisbatan joylashganligi muhim ko’rsatkich hisoblanadi. Shu jihatdan olib
qaraganda O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rni tobora yaxshilanib bormoqda.
Shu bilan birga u qulay investitsiya makonini vujudga keltirishda, qo'shma
korxonalar qurishda, erkin iqtisodiy mintaqalarni shakllantirishda ham muhim,
ba'zan hal qiluvchi omil sifatida xizmat qiladi. O’zbekiston Respublikasining
chegaralari . Mamlakatimiz shimol va shimoli-g`arbda Qozog`iston, sharq va
shimoli-sharqda Qirg`iziston, janubi-sharqda Tojikiston, g`arb va janubi-g`arbda
Turkmaniston, janubda esa Afg`oniston davlatlari bilan chegaradosh.
Respublikamiz davlat chegaralarining umumiy uzunligi 6221 kilometrga teng
bo’lib, undan 2203 km Qozog`iston, 1621 km Turkmaniston, 1161
km Tojikiston, 1099 km Qirg`iziston va 137 kilometri Afg`oniston davlatiga
to’g’ri keladi. O`rta Osiyo haqida geografik, jumladan kartografik tasavvurlari
tarixi ham ancha qadimgi, aniqrog'i antik davrdan boshlanadi. O`rta Osiyo
to`g'risidagi dastlabki karttografik ma`lumotlar antik davrning sivilizatsiya
markazlari bo`mlish qadimgi Yunoniston va qadimgi Rimda yozilgan manbalarda
uchraydi. Chunki "antik davr mamlakatlari Sharqning ko`plab mamlakatlari bilan
ijtimoiy iqtisodiy ,savdo , madaniy aloqalar bo`lgan, shu tufayli o`z tarixiy
geografik va kartografik tasavvurlarini kengaytirganlar va boyitganlar".Gerodot,
Strabon, Klavdi, Ptolemey va boshqa antik davr mualliflarining asarlardagi O`rta
Osiyoning ilk tarixiy kartografiyasiga oid malumotlarni uchratishimiz mumkin.
Kushonlar davri madaniyatining muhim, katta yutuqlaridan biri shundaki, bunda
turli qutb va mintaqada yashagan xalqlarning madaniyatlari o'zaro yaqinlashib, bir-
birlarini to'ldirib, boyitib borgan. Bu esa ularning bir-birlari bilan turli-tuman
sohalarda yaqindan hamkorlik, hamjihatlik qilishlariga keng yo'l ochgan, umumiy
yuk-salishiga turtki bergan.
29

Adabiyotlar
1. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent, 20 18
2. Zeymal Ye.V.Amudarinskiy klad. Leningrad, 201 9.
3. Masson V.M. Drevnezemledelьcheskaya kul’tura Margiain. MIA,
201 9, № 73.
4. Masson V.M.Strana tыsyachi gorodov.Moskva, 201 6.
5. Muhammadjonov A.R. Qadimgi Buxoro.Toshkent, 2011.
6. Pidayev Sh.R.Sirli kushonlar saltanati.Toshkent, 2015.
7. Pugachenkova G.A., Rtveladze E.V. Severnaya Baktriya-
Toxaristan.Tashkent, 2015.
8. Sagdullayev A.S. Kadimgi O’zbekiston ilk yozma
manbalarda.Toshkent, 2016.
9. Pugachenkova G.A.Shedevrn Sredney Azii.Tashkent, 2016.
10. O’zbekiston tarixi. Mualliflar jamoasi. A.Sagdullayev, B.Eshov taxriri
ostida. Toshkent, 1997, ikkinchi nashri - 201 9.
11. Baqtriya-Toxariston qadim va o’rta asrlarda. To’plam, Samarqand,
201 3
12. Hasanov M. Sayyoh olimlar. –T.: 2014.
13. Ahmedov E.A. O`zbekiston shaharlari. –T.: O`zberiston. 2011.
14. O`zberistonda etno-demografik jarayonlar. Xalqaro konferensiya
materiallari. 1-2-qismlar. T.: 2015.
15. Bobojonova D. O`zbekistonda demografik jarayonlar va ularning
xususiyati. –T.: Fan, 2015.
Internet saytlari
16. www.arxiv.uz
17. www.ziyonet.uz
18. www.fayillar.org
19. www.aim.uz
30

ANTIK DAVRDA O'LKAMIZNING QADIMGI DAVR TARIXIY GEOGRAFIK O'RNI

Купить