Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 80.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Anushteginlar davlatining boshqaruv tizimi

Купить
Mundarija Kirish……………………………………………………………………2-7 I BOB. Xorazmshoh - Anushteginlar davlatining ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi. 1.1 Xorazmshohlar davlatining poydevorlari yaratilishi Anushteginiylarning hokimiyat tepasiga kelish……………………………………………...….8-17 1.2 Yozma manbalarda Anushteginlar davlati ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi tarixining aks etishi……………………………..………………….18-22 II BOB. Xorazmshoh - Anushteginiylar davlatining unvonlar va mansablari va madaniy hayoti. 2.1.Xorazmshoh Anushteginiy hukmdorlar davridao zgarishlar…23-28 ʻ 2.2 Xorazmshohlar davlatida mansab va unvonlar………………..29-36 Xulosa…………………………………………………….……..…37-38 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………..39-40 1 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi. Xorazm sivilizatsiyasi, bu vohada shakllangan qadimiy Xorazm davlati nafaqat Markaziy Osiyo, balki jahon tarixida alohida o rin egallaydi. Asrlar davomida bu hududdaʻ shakllanib, rivojlangan davlatlar o zbek davlatchiligining muhim bosqichlarni ʻ tashkil qiladi. Xorazm vohasi qaysi bir saltanat va davlat tarkibida bo lmasin ʻ o ziga xos tarixi hamda madaniyati bilan ajralib, uning moddiy va ma’naviy ʻ merosi o zbek xalqining boy o tmishining namunasidir. ʻ ʻ Shuning uchun ham birinchi Prezidentimiz Islom Karimov Xorazm tarixi va uning ahamiyati borasida quyidagi xulosalarini bergan: “O zbek ʻ davlatchiligining tamal toshlari bundan 2700 yil muqaddam aynan Xorazm vohasida qo yilgan... Xorazm tarixi o zbek davlatchiligining asosi, uning qudrati ʻ ʻ va qadimiyligining tasdig’idir... Xorazm hamda Xiva tarixi xalqimizning yozuv, ilm-fan, sanat, madaniyat va manaviyat sohalaridagi yuksalish bosqichlarini o zida mujassam etadi... Bugun bolalarimiz maktablarda va oliy o quv yurtlarida ʻ ʻ o rganadigan algebra, algoritm kabi kashfiyotlarga asos solgan Muhammad ʻ Muso al-Xorazmiy bu go zal voha nomini dunyoga mashhur etgan. Atlantika ʻ ummoni ortida Amerika qitasi borligini Xristofor Kolumbdan 500 yil avval bashorat etib, hattoki uning xaritasini chizib qoldirgan buyuk ajdodimiz Abu Rayxon Beruniy mana shu muqaddas zaminda tug’ilgan” 1 . Ayniqsa bu davlatning siyosiy - ma’muriy boshqaruv tizimi va davlatdagi unvon va mansablar masalasi nisbatan sust yoritilgan va alohida mavzu sifatida chuqur ilmiy tahlil qilinmagan mavzulardan biri hisoblanadi. Ayni shu mavzu turli yozma manbalarda o z aksini topgan. Ammo, mazkur yozma manbalar ʻ ma’lumotlari qiyosiy va ilmiy jihatdan keng miqyosda tahlil qilinmagan. Shuning uchun ham mazkur mavzu o zbek davlatchilik tarixining uzviy ajralmas ʻ qismi sifatida ham, Xorazm tarixining kam organilgan sahifasi sifatida ham muhim va dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Shu jihatdan olganda biz tanlagan 1 Karimov. I.A. Asarlar. 6-tom. -Toshkent: O’zbekiston, 1998. B-375. 2 mazkur mavzumizda o zbek davlatchiligi tarixining muhim va boy qatlamini ʻ tashkil etgan Xorazmdagi anushteginiylar davlatining XII asrdan XXI asrning boshlariga cha yozma manbalar va mavzuga oid ilmiy tadqiqotl ar ma’lumotlarining qiyosiy tahlili asosida tadqiq qilinib, xulosa va natijalar berildi. Tadqiqotning mavzusining obyekti. Mazkur ishning asosiy ob’ekti Xorazmshohlar - Anushteginlar davlatining ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi, unvonlar va mansablar etib bergilandi. Tadqiqotning mavzusining predmeti. predmeti mazkur masala tarixiga doir ma’lumotlarning tahlilidir. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Xorazm yozma merosida o zbek davlatchiligi tarixining masalalari birinchi marotaba keng ʻ miqyosdagi manbalar asosida o rganilib, unda Xorazm vohasida shakllangan ʻ davlat uyushmalari o zbek davlatchiligining ajralmas bir qismi sifatida talqin ʻ qilindi. Xorazmshohlar - anushteginlar saltanati tarixi o zbek davlatchiligining ʻ shu vohadagi bosqichlari sifatida tarixda qolgan. Tadqiqotda birinchi marotaba o rta asrlarga doir Xorazmshohlar davlati tarixi har tamonlama o rganildi, shu ʻ ʻ davrlar yozma manbalari asosida tahlil etilib, mavzuga oid tarixiy asarlar manbashunoslik nuqtainazaridan tadqiqot doirasiga tortildi, muhim xulosalar va natijalarga kelindi. Ishda manbalarining shakllanishi, bosqichlari, namoyandalari va ular asarlarining kodikologik tavsifi berildi. Tadqiqo tning maqsadi Markaziy Osiyoning Anushteginiy - Xorazmshohlar davridagi davlat boshqaruv tartibi maqsad qilib belgilangan. Tadqiqotning vazifasi Qo`yilgan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: - Xorazmshohlar - Anushteginlar davlatining ma’muriy va saroy boshqaruv tizimining manbalarda va tarixiy tadqiqotlarda aks etishini yoritib berish; - Xorazmshohlar davlatining poydevorlari yaratilishi. Anushteginiylarning 3 hokimyat tepasiga kelishini manbalarda o rganish; ʻ - Yozma manbalarda Anushteginlar davlati ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi tarixining aks etishini tahlil qilish; - Xorazmshohlar - Anushteginlar davlatining ma’muriy va boshqaruv tizimini o rganish; ʻ - Xorazmshohlar - Anushteginlar davlatida saroy boshqaruv tizimi, unvonlar va mansablarini yoritib berishdir. Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). ʻ Markaziy osiyoda hukumronlik qilgan Anushteginilar sulolasi tarixini o rganishda biz uch ʻ davrga yuzlandik birinchi davrga sovet tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar va yozilgan ilmiy, monografik kitoblar. Ikkinchi davrda esa mustaqillikdan so ng yurtimiz tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqot ʻ ishlari, uchunchi davrga esa xorijiy tadqiqotchilarning asarlaridir. Birinchi guruh Sovet hukumronligi yillarida Anushteginilar sulolasi tarixini va boshqaruvini o rgangan olimlardan V. V. Bartold, S.P. Tolstov, ʻ A.Yu.Yakubovskiy, N.N.Vakturskaya, Ya.G’. G’ulomov, O.A.Vishnevskaya, Ye.E. Nerazik, A.M. Belenitskiy kabi bir qancha olimlar tomonidan tadqiqot ishlari olib borilgan 1 . Jumladan, rossiyalik tadqiqotchilardan V.V.Bartold “Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya”, “K voprosu o Chingizidax xristianax”, “Istoriya kulturnoy jizni Turkestana” kabi asarlarida ilk bor Xorazmshohlar - anushteginiylar sulolasi tarixini manbalar asosida, ijtimoiy va maishiy sharoitlarga e’tibor berilgan holda yoritadi. Xorazm yozma manbalarida o zbek davlatchiligi tarixini yoritar ekanmiz, ʻ 1 Бартольд В.В. К вопросу о Чингизидах-христианах. Соч.., Т. II.4. 2. 1964. - C. 417. Толстов С.П. Древний Хорезм. -М. -Л., 1948. Якубовский А.Ю. Феодальное общество Средней Азии и его торговля с Восточной Европой в X-XV вв. // Материалы по истории Узбекской, Таджикской и Туркменской ССР. Ч. I. — Л.: 1932, с. 1-60; Городище Миздахкан // «Записки коллегии востоковедов», т. V. — Л., 1930; с. 551-591; Развалины Ургенча // ИГАИМК, вып. 2, т. VI. — Л., 1930. Fуломов Я. Хоразмнинг сугорилиш тарихи. — Т., 1959. — 324. Вактурская Н.Н. О средневековых городах Хорезма // МХЭ, вып. 7, 1963; Вактурская Н.Н, Вишневская О.А. Памятники Хорезма эпохи Великих Хорезмшахов (XII — начало XIII вв.) // МХЭ, вып.1. — М.: Изд. АН СССР, 1959, с. 150-167. Вишневская О.А. Археологические разведки на средневековых поселениях левобережного Хорезма // МХЭ, вып. 7. — М., 1963. Неразик Е.Е. К проблеме развития городов Хорезма // В кн.: Культура и искусство древнего Хорезма. — М.: «Наука», 1981, с. 219- 227; Раскопки Якка-Парсана // МХЭ, вып. 7. — М.: 1963, с. 3-40; Сельское жилище в Хорезме (I—XIV вв.). Из истории жилища и семи. Археолого-этнографические очерки // ТХАЭЭ, т. 9. — М.: «Наука», 1976. — 256 с. 4 mavzuimiz doirasida, V.V. Bartoldning quyidagi xulosalari muhimdir: Xorazmshohlarning yuksalishiga ularning qulay tabiiy sharoitlari, ya’ni mustaqil yagona jug’rofiy va etnik muhit sabab bo lgan. Xorazmshohlar o z raqiblaridanʻ ʻ o zlarining doimiylik va siyosiy san’atlari bilan ustun bo lib, astasekin ʻ ʻ musulmon olamining sharqida birinchi bo lib oldilar. ʻ Xorazmshoh Muhammad o z hukmronligi davrida hamda noshudsiyosati ʻ natijasida harbiylar tabaqasi, ruhoniylar va xalq ommasini o ziga qarshi qilib ʻ qo ydi. Saltanat vaziri mansabini yo q qilgach, u o zining byurokratiyasini ham ʻ ʻ ʻ zaiflashtirdi. U tashqi dushmanlariga qarshi chiqish uchun davlat tizimining na biror bir unsuri, na aholining biror bir tabaqasiga tayana oldi va mag’lub bo ldi. ʻ Xorazmda davlatchilik masalasiga professor S.P. Tolstov ham katta ahamiyat bergan. Jumladan, u “Drevniy Xorezm”, “Po sledam drevnexorezmiyskoy tsivilizatsii” va “Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta” asarlarida Xorazmshohlar haqida to xtalib o tadi. ʻ ʻ Ikkinchi guruh Xorazmshohlar davlati tarixi keng o rganila boshlandi. ʻ Ayniqsa, 1999 yilda Jaloladdin Manguberdining 800 yillik yubileyi munosabati bilan halqaro konferentsiyaning o tkazilishi Xorazmshohlar davlatiga oid ʻ tadqiqotlarning yana kengayishiga imkon yaratdi. Bu davrda O.Masharipov, T.Saidqulo v, I.M.Jabbor ov, S.Sabirova, O.B.Bo rie ʻ v, Sh. Saidov, X. Muhamedov, Z. Bunyodovlar tomonidan ilmiy adabiyotlar nashr etilgan 1 . Xorazmshox Anushteginilar sulolasi tarixini yoritishda katta ishga qo l ʻ urgan tarixchi olimimiz Iso Jabborovdir . Iso Jabborovni ng “Buyuk Xorazmshohlar davlati” risolasida bir necha ming yillar davomida o z qudrati va ʻ tarixiy voqealarga boyligi tarix sahifalarini to ldirib kelgan xorazmliklarning ʻ 1 Машарипов. О, - Хоразмнома. Тошкент., 2007. Саидкулов Т. Урта Осиё халклари тарихининг тарихшунослигидан лавхалар. -Тошкент.: Укитувчи, 1993. Жабборов И. Буюк Хоразмшохлар давлати (Кадимий тарих сахифалари). -Тошкент.: Шарк. 1999. Собирова. С - Хорезм в период правления Ануштегин-Хорезмшахов (1097-1231 гг.)., 2008. Бўриев О.Б., Н.Т.Тошев. Жалолиддин Мангуберди. Тошкент. 1999. Саидов Ш. Ўрганила е?тган мамлакатлар тарихи (Хоразмшоҳлар ануштакинлар давлатининг юксалиши ва ҳалокати). Тошкент, 2006. Муҳамедов Ҳ. Мовароунн аҳрда давлатчил икнинг ривожланишининг муаммолари (VII-XIII асрлар). Тарих фан. док. Дисс. Т., 2001. Буниёдов З Ануштагин - Хоразмшохлар давлати (1097-1231) (Ахмад Ашраф ва Маркам Махмуд таржимаси). -Тошкент.: F.Fулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. 1998. 5 uzoq o tmishidan Buyuk Xorazmshohlar davrigacha rivojlanib kelgan qadimiyʻ davlat va uning madaniyati tarixi to g’risida hikoya qilinadi. Asar ko psonli ʻ ʻ tarixiy, arxeologik, etnografik adabiyot va manbalar asosida yozilgan. T. Saidqulov tomonidan “O rta Osiyo xalqlari tarixining ʻ tarixshunosligidan lavhalar” kitobida Xorazmshohlar davlati tarixiga oid masalalarni o z ichiga oladi. Unda mavzuga oid O rta Osiyoning tarixshunosligi ʻ ʻ masalasi, tarixiy adabiyotlarni, jumladan, arab, fors, turk tillarida yozilgan manbalarni tahlil etish asosida bayon etilgan. Uchinchi guruh Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi, yuksalishi va so ngra yemirilib ketishi nafaqat O rta Osiyo, balki o rta asr butun musulmon ʻ ʻ ʻ Sharqi tarixida muhim jarayon bo ldi. Shu sababdan ham bu mavzuga ʻ bag’ishlangan bir qancha tadqiqotlar yaratilgan. Jumladan, chet ellik olimlardan Ibrohim Qofas, Rene Krausset, Desmond Martin, Oven Lattimore, Rahula Maxapandita, Oydin Tonariy va bir qancha olimlar o rgandilar ʻ 1 . Turkiyalik olim Oydin Tonariy qalamiga mansub “Jaloliddin Xorazmshoh va uning davri” asari ko pgina asl manbalar, jumladan, arabiy, forsiy, gurjiy va ʻ armaniy qo lyozmalari asosida yaratilgan. Ushbu kitobda bayon etilgan ko pgina ʻ ʻ voqea-hodisalar, tarixiy jarayonlar, o sha zamondagi davlat, armiya va adliya ʻ tashkilotlari, turli mansabdorlar, marosimlar to g’risidagi ma’lumotlar beriladi. ʻ O rta Osiyo davlatlari boshqaruvi, unvon va mansablari, vazifalari to g’risida ʻ ʻ olimlar hamda sayyohlar tomonidan yozib qoldirilgan asarlar katta ahamiyatga ega. Ular qo lyozma manbalar, arxiv hujjatlari, ilmiy adabiyotlardan hamda ʻ sayyohlar, elchilar asarlaridan, turli kataloglardan foydalangan holda yoritildi. Desmond Martinning qalamiga mansub “Chingizxonning paydo bo lishi ʻ va uning Shimoliy Xitoyni zabt etishi” asaridir. Shuni ta’kidlash joizki, kitobning ilova qismida berilgan “Movarounnahrning mo g’ullar tomonidan zabt etilishi”ni ʻ 1 Иброхим Кофас угли. Хоразмшохлар давлати тарихи 485 - 617 (1092 - 1229). Анкара, 1956. (турк тилида). Qrousset R.L. Empire des steppes. Paris. 1938. Desmond Martin. The Rise of Chingiz khan and his conguest of North Chine. Baltimore. The Johns Hopkins Press. 1950. Mahapandita Rahula Sankrityayana. Histoty of Central Asia. Bronze aga (2000 B.C.) To Frengiz лhan (1227 A.D.). New Dehli. 1964. Ойдин Тонарий. Жалолиддин Хоразмшох ва унинг даври. (Турк тилидан Бобохон Мухаммад Шариф таржимаси). -Тошкент.: Шарк, 1999. 6 hisobga olmaganda, asarning o zida Xorazmshohlar, xususan, Chingizxonningʻ hayot yo li va uning faoliyatini yoritganda muallif deyarli butun asar davomida ʻ Jaloliddin yoki Xorazmshohlarni tez-tez tilga oladi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro yxatidan iborat ʻ bo lib, tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. ʻ Kurs ishining birinchi bobida Markaziy Osiyoda Anushtegi n Xorazmshoxlar sulolasining tashkil etilishi va boshqaruviga oid manbalarni yoritib o tildi. Kurs ishining ikkinchi bobida Ansuteginilar sulolasi boshqaruvi, ʻ mansab va unvonlariga oid manblarni o rganishda adabiyotardan foydalanib ʻ tahlil qilindi. 7 I BOB.XORAZMSHOH-ANUSHTEGINIYLAR DAVLATINING MA’MURIY VA SAROY BOSHQARUV TIZIMI 1.1.Xorazmshohlardavlatipoydevorining yaratilishi . Anushteginiylarnihokimyattepasigakelishi Anushteginlar sulolasi vakillari, sobitqadamlik bilan, uzoqni o ylab ʻ qilingan diplomatik ustomonlik, mavjud siyosiy shart-sharoitdan kelib chiqqan holda amalga oshirilgan oqilona faoliyat olib borganlari natijasida ulkan imperiyani yarata olganlar. Bunda ular, Saljuqiylar sulolasining zaif tomonlaridan ustalik bilan foydalandilar, Qoraxitoylar, Qoraxoniylar, G‘uriylar, Abbosiy xalifalar bilan goh nozik diplomatik usul, goh kuch ishlatish oqibatida buyuk saltanatga asos soldilar. Sulola asoschisi Anushtegin, o g‘uzlarning ʻ bekduli urug‘idan bo lib, saljuqiy hukmdor Sulton Malikshoh (1072-1092) ʻ saroyida tashtdorlik lavozimidan 1077-yili Xorazm shihnasi (boshqaruvchisi) lavozimiga tayinlanadi 1 . Anushtegin (1077-1097) o z faoliyati davomida ʻ Saljuqiylarning ishonchiga sazovar bo ldi. Bu ishonch tufayli, uning avlodlari ʻ Xorazmda hukmronlik qilishni qonuniy meros sifatida qabul qilib oldilar. Anushteginlar ma‘lum bir davrgacha vaziyat taqozosi bilan saljuqiylarga xizmatda sadoqat ko rsatdilar. Chunki XI asr boshlaridan XII asr o rtalariga ʻ ʻ qadar butun SHarqda, musulmon dunyosida saljuqiylardan qudratli bironta sulola va davlat bo lgan emas. Hatto xalifalik poytaxti Bag‘dod ham, ular tasarrufida ʻ bo lib, xalifa dunyoviy hokimiyatdan chetlashtirildi, amalda esa faqat diniy ʻ hokimiyatnigina ifodalardi xolos. Saljuqiylar G‘arbda O rta yer dengizi va ʻ Yevropagacha cho zilgan hududlarni egallab shon-shavkatda buyuklik darajasiga ʻ ko tarilgan edilar ʻ 2 . Xorazmshohlar-Anushteginlar sulolasi asoschilarining tarixiy xizmati shunda ediki, ular rasman saljuqiylarga qaram bo lgan holda, amalda ʻ bo lajak mustaqil Xorazm davlatining poydevorini yaratishga muvaffaq bo ldilar. ʻ ʻ Sulola asoschisi Anushtegindan keyin hokimiyat tepasiga kelgan Qutbiddin Muhammad 1 Жалолиддин Мангуберди. Тарихий манбалар. Тошкент., 1999. 45-б 2 Саидов Ш. Ўрганила е?тган мамлакатлар тарихи (Хоразмшоҳлар ануштакинлар давлатининг юксалиши ва ҳалокати). Тошкент, 2006. 59-б 8 (1097-1127) mavjud vaziyatdan ustalik bilan foydalanib, hatto saljuqiylarning eng buyuk mavqeini xalqaro miqyosda va shuningdek, ichki tomonidan ham mustahkamlashga xizmat kildi. Saljuqiy hukmdorlarining ishonchiga sazovor bo lgan Qutbiddin Muhammad Xorazmshoh amalda mustaqil Xorazm davlatigaʻ asos soldi. Uning saljuqiylarga qaramligi nomigagina, ya‘ni har yili muayyan o lpon to lab turish tarzida bo lgan. Mazkur hukmdor to g‘risida “Tarixiy ʻ ʻ ʻ ʻ yodgorliklarda Xorazmshohning unvoni” ‘Podsho qutb ad-Dunyo va ad-Din Abu al-Fath Mu‘an Amir al-mo minin” “Dunyo va din qutbi, g‘alabalar otasi, ʻ mo minlar amiri – xalifaning yordamchisi” so zlari ham Xorazmshohning obro i ʻ ʻ ʻ baland ekanidan shohidlik beradi” deb yozgan Ziyo Bunyodov 1 . “Qutbiddin Marvda ta‘lim olib, yaxshi ma‘rifat olgan, adab va din ilmlarini o rgangan edi. U har tomonlama iste‘dodli odam edi, olimlar va din arboblari uni ʻ yaxshi ko rishar, u ham ularni izzat-hurmat qilardi. Fuqarolariga adolatli, ular ʻ ham uni yaxshi ko rib, uning nomini aziz tutar edilar”. Qutbiddin Muhammad ʻ boshlagan xayrli ishlarni, uning o g‘li Al-Malik Abu Muzaffar Alouddin ʻ Jaloliddin Otsiz davom ettirdi. Xorazmshoh Otsiz (1127-1156) hukmronlik davrini, asosan, ikki bosqichga bo lish mumkin: 1127—1138—yillar 1138— ʻ 1156 yillar Agar Xorazmshoh Otsiz hukmronligining birinchi davrida (1127- 1138) Sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qilgan bo lsa, hukmronligining ʻ ikkinchi davrida (1138- 1156 y.y) mustaqil Xorazm davlatiga asos soldi. Xorazmshoh Otsiz har bir qulay vaziyatdan foydalanib, birinchi marta xorazmshohlar davlatining hududlarini kengaytirish siyosatini boshlab berdi. Xorazmshoh, Sulton Sanjar farmonini buzib, saljuqiylarga tobelikda bo lgan ko pgina yerlarni bosib oldi. Sulton Sanjar ham Xorazmshoh Otsizning ʻ ʻ qudratini tan olishga majbur bo ldi. Natijada siyosat maydonida kuchli davlat – ʻ Xorazmshohlar davlati paydo bo ldi va mustahkamlandi. Strategik siyosiy ʻ maqsadlarni ko zlagan Xorazmshoh Otsiz qo shni davlatlar bilan samarali ʻ ʻ diplomatik munosabatlarni o rnatishga intildi. V.V. Bartold uning qo shni davlat ʻ ʻ 1 Машарипов О. - Хоразм тарихидан саҳифалар. Тошкент., 1994. 87-б 9 hukmdorlariga yozgan maktublarini “SHarqona diplomatiya namunasi” deb baholagan. Bunday harakatlarning natijasida kuchli, amalda mustaqil davlatga asos solgan. Bu albatta, Xorazmshoh Jaloliddin Otsizning o z davridagi siyosiy ʻ vaziyatni chuqur anglagan mohir diplomat siyosiy arbob bo lganligidan dalolat ʻ beradi. Xorazmshoh Otsiz ham barcha xorazmshohlar kabi yuksak madaniyatli hukmdor edi. “Alouddin Otsiz otasiga o xshab, Marvda yaxshi ma‘lumot oldi. ʻ Otsiz musulmonlar podshohiga xos islom diniga va ilohiyot olimlariga homiylik qilishdan tashqari, turli fanlar va san‘at ahlini qadrlar, o zi ham forscha qasida va ʻ ruboiylar yozar, juda ko p buyuk shoirlarning bayotlarini yoddan bilardi. U ʻ Xorazm aholisiga g‘amxo r, adolatli podshohlik qildi. Fuqarolar Xorazmshoh ʻ Otsizni yaxshi ko rar, uning zamonida xalq xavf-xatardan mutlaqo holi, tinchlik ʻ va osoyishtalikda, adolatda yashadi. Jaloliddin Otsiz vafot etgach, o g‘li El- ʻ Arslon 1156-yil 22-avgust kuni taxtga chiqdi (1156-1172). U ham o z sulolasi ʻ an‘analarini sodiqlik va sobitqadamlik bilan rivojlantirib, mamlakat sarhadlarini kengaytirish siyosatini davom ettirdi. ElArslon 1167-yilga kelib Balx va Sabzavor shaharlarini, shuningdek, eng yirik shaharlardan biri bo lgan ʻ Nishopurni egalladi. Natijada, “Toj ud-Dunyo va ad-Din molik ut-Turk va al- Ajam” (Ajam va turklar podshosi) nomini oldi. El-Arslon 1172-yil 17-mart kuni vafot etdi. El-Arslon o limi oldidan kenja o g‘li Sultonshohni valiahd qilib ʻ ʻ tayinladi. Ammo davlat va harbiy ishlarga uning onasi Turkon Xotun qo lida ʻ bo lgan. Ammo Alouddin Takash, ya‘ni El-Arslonning katta o g‘li Xorazm xalqi ʻ ʻ va qo shinlarining madadi bilan rasman 1172-yil 11-dekabrda Xorazm taxtiga ʻ o tirdi. Oqibatda saltanatda aka-ukalar o rtasida toju-taxt uchun yigirma yil ʻ ʻ davom etgan o zaro urushlar boshlandi. Sulton Takash ukasiga kurashish bilan ʻ birgalikda, saltanatni mustahkamlash va sarhadlarini kengaytirish siyosatini davom ettirdi. Takash davrida Dehiston qo shib olindi. Sultonshoh ancha ʻ vaqtgacha Xurosonda hukmdorlik qilib, taxt uchun akasiga qarshi shiddatli kurash olib bordi. SHuni alohida qayd qilib o tish kerakki, Sultonshoh ham ancha ʻ qobiliyatli va ma‘rifatli hukmdor edi. Ammo, hokimiyatga intilish hissi uning aqlidan ustun keldi. Uzoq kurashlardan keyin, ya‘ni 1188-yil bahoriga kelibgina vositachilar 10 ishtirokida aka-ukalar o rtasida sulh tuzilib, Sultonshoh akasi Takashʻ hukmdorligini tan oldi. Shundan keyingina, 1189-yil 4-iyulda Rodekon (Rodgon) shahrida Takashning sultonlik taxtiga chiqish marosimi o tkazildi. Ammo ʻ Sultonshoh buzg‘unchilik ishlarini davom ettirib, akasiga qarshi kurashda g‘uriylardan madad so rab bordi. Biroq, u o z maqsadiga erisha olmadi. Faqat ʻ ʻ 1193-yilda Sultonshohning vafoti bu ayovsiz kurashga xotima yasadi. Endi Xorazmshoh Takash hech qanday xavotirsiz o z davlatini mustahkamlash va ʻ sarhadlarni kengaytirish siyosatini yanada kuchaytirish imkoniyatiga ega bo ldi. ʻ 1194-yili Marvni qo shib oldi. Hatto qoraxitoylar yurti Bolasog‘ungacha bo lgan ʻ ʻ hududlarni qo shib olish siyosatini olib bordi. ʻ 1194-yil 4-mart kuni SHimoliy Eron hududida bo lgan jangda ʻ saljuqiylarning so nggi hukmdori Tug‘rul III tor-mor keltirildi va Eron ʻ hududlarida saljuqiylar hukmronligi tugadi, Xamadon va Iroq Ajami (SHarqiy Eron hududlari) yerlarini bo ysundirdi. Xalifa An-Nosir (1180-1225) ʻ qo shinlarini bir necha marta yengib, juda katta hududlarda o z hukmronligini ʻ ʻ o rnatishga muvaffaq bo ldi. Takash 1200-yil 3-iyulda SHahriston shahrida vafot ʻ ʻ etdi. Takash Xorazmshohlar saltanatining (imperiyasining) asoschisi edi. SHunday ulkan saltanat hukmdori bo lishi bilan birgalikda u adolatni yaxshi ʻ ko rardi. «Xorazmshoh Takash o z fuqarolariga nisbatan adolatli bo lgan, ʻ ʻ ʻ odatdan tashqari qobiliyatga ega, buyuk diplomat va lashkarboshi edi», – deb ma‘lumot beriladi tarixiy manbalarda. Sulton Takash o z o g‘li Alouddin ʻ ʻ Muhammadga mustahkam va ulkan saltanatni meros qilib qoldirdi. Sulton Alouddin Muhammad ham o z sulolasining ichki va tashqi siyosat bilan bog‘liq ʻ an‘analarini muvaffaqiyat bilan davom ettirib, saltanat sarhadlarini yanada kengaytirdi. Sulton Muhammad davrida (1200-1220) saltanat tarkibiga sharqda Yettisuv, Qoshg‘ar, SHimoliy Hindistongacha bo lgan hududlar, g‘arbda Iroq ʻ (xalifalik), Kavkaz yerlarigacha, shimolda Dashti Qipchoq kengliklaridan, 11 janubda to Hind okeani va Fors ko rfazigacha bo lgan hududlar kirardiʻ ʻ 1 . Hatto eng cheka Ummon (Arabiston yarim oroli) yerlarida ham Muhammad nomiga xutba o qilardi. Anushteginiylar davrida davlat boshqaruvi ikki tizimdan: dargoh ʻ va devonlar majmuidan iborat bo lgan. Dargohda hojib, ulug‘ hojib tutgan ʻ mavqe yuqori bo lgan. Hojiblik xizmati xorazmshohlar davrida ham o z ʻ ʻ ahamiyatini saqlab qoldi. Ulug‘ hojib hukmdorning eng yaqin kishilaridan biri hisoblangan. Hojiblarga g‘oyatda muhim vazifalar, masalan, maxsus muzokaralar olib borish va, hatto, vazirlar faoliyatini taftish etish kabilar topshirilgan. Shuningdek hojib lavozimidagi amaldorga butun bir viloyat noibligi topshirilgani ham ma‘lum. Dargohdagi barcha xo jalik xizmatlari faoliyatini ʻ boshqarish ustozdorga yuklatilgan. Sulton chaqirganda birinchi hozir bo ladigan ʻ shaxs ham ustozdor hisoblangan. Oliy farmon olgan ustozdor shunga ko ra ʻ tegishli xizmatlarga buyruq bergan va uning gapini ikki qilish bo lmagan. U ʻ dargohning barcha masalalari bilan shug‘ullangan va bundan tashqari bosh xazina mablag‘laridan ham istifoda etgan holda nonvoyxona, oshxona, otxona, saroy xizmatchilarining xarajatlarini qoplar edi. Shuningdek, u ushbu mablag‘dan maosh berish va boshqa xarajatlar uchun ham foydalangan. Nisaviyning yozishicha, bunda ustozdor ulardan tilxat olgan. Tilxatga vazir, mustavfiy, mushrif, nozirning muhrlari bosilgan bo lishi kerak edi. A‘yonlar ʻ xarajatiga ketgan mablag‘ haqidagi tilxat ariz muhri bilan tasdiqlanishi kerak bo lgan. Amiri oxur mansabi ham mas‘uliyatli hisoblanib, uncha-muncha kishi ʻ bu lavozimga tayinlanmagan. Chunki uning bo yniga sultonga tegishli otlar ʻ parvarishi yuklatilgan. Otlarning soni esa 30 minggacha bo lgani ma‘lum ʻ 2 . Podshohona ovlarni o rniga qo yish tadbirlarini amiri shikor uyushtirgan. ʻ ʻ Saroydagi muhim xizmatlardan yana biri bu tashtdordir. Garchi tashtdor yuvinish anjomlarini saqpovchi ma‘nosini bersa-da, ammo aslida bu mansabni egallagan kishi sultonning eng yaqin kishilaridan biriga aylangan. Hukmdor unga o zining ʻ eng maxfiy fikrlarini ham izhor qilishi mumkin edi. 1 Машарипов О. - Хоразм тарихидан саҳифалар. Тошкент., 1994. 89-б 2 Буниёдов З. Ануштагин – Хоразмшоҳлар давлати (1097-1231). (Аҳмад Ашраф ва Маҳкам Маҳмуд таржимаси) Т. 47-б 12 Yuqorida tilga olganimiz Anushtegin saljuqiy Sulton Malik saroyida xuddi mana shunday tashtdor mavqeiga erishganda, unga mazkur mansabga viloyatda mutanosib keluvchi shihnalik, ya‘ni Xorazm shihnaligi lavozimi beriladi 1 . Chunki tashtdor xizmati bilan bog‘liq barcha xarajatlar Xorazm viloyatidan tushadigan soliqlar bilan qoplanardi. Yana bir muhim lavozim bu qissadordir. U hafta davomida sultonga tushgan arzlar, shikoyatlarni yig‘ib, juma kuni kechasi hukmdorga topshirardi. Keyin esa har bir arzchi yo shikoyatchiga tegishli javobini berardi. Bu mansabga ham har kim tayinlana berilmasdi. Zero, hukmdor bilan oddiy xalq o rtasida aloqa bog‘lab, raiyyat ahvoli va zoridan xabardor qilibʻ turish savobli ishini hamma ham halol bajara olmasligi tabiiy. Dargohda shuningdek chashnigir — sultonga beriladigan ovqat, ichimliklarni tekshirib ko ruvchi, jomador, sultonning kotibi (davatdor), sharobdor, farrosh, bayroqdor ʻ (amiri alam), xos xizmatkorlar boshlig‘i (maliki xavas) kabi xizmat va vazifalar ham bo lgani ma‘lum ʻ 2 . Ijroiya ishlarini devonlar (vazirliklar) olib borib, bu tizim tepasida vazir (bosh vazir) turgan. Vazir ham hukmdorning eng yaqin kishilaridan, birinchi maslahatchisi sifatida gavdalanadi. O z faoliyatida u faqat ʻ sulton oldidagina javobgar bo lgan. Rasmiy tadbirlar, turli maqsaddagi ʻ muzokaralarda hukmdor nomidan ish tutgan. Unga barcha amaldorlar, noiblar, harbiylar bo ysungan. Ishdan olish, ishga tayinlash, maosh, nafaqa tayinlash, ʻ xazina va soliq tizimini nazorat etish, mahalliy vazirlar hisobotini olish kabi qator vazifalar uning vakolatida bo lgan. Xorazmshohlar davlatida markaziy ʻ boshqarish apparati al-majlis al-faxri deb atalib, uni oliy darajadagi mansabdor vazir boshqargan. Vazir devon mansabdorlari (asxabul-davovin) boshlig‘i ham edi. Ularga nafaqa (arzak), ish haqi (mavojib) to lash, soliq boshqarmasini, ʻ davlat hazinasini nazorat qilish ham uning vazifasi hisoblangan. Vazirlik mansabi davlatda juda katta ehtirom bilan hurmat qilingan. Chunki mamlakatning moddiy ahvoli, aholining tartib-intizomga rioya etishi, amaldorlarning haqqoniy xizmat qilishi, qolaversa davlat boshlig‘ining siyosiy va ma‘naviy mavqei ana shu 1 Машарипов О. - Хоразм тарихидан саҳифалар. Тошкент., 1994. 87-б 2 Бўриев О.Б., Н.Т.Тошев. Жалолиддин Мангуберди. Тошкент. 1999, 97-б 13 vazirning ishbilarmonligi, mamlakatni boshqarish qoidalarini bilishi va unga amal qilishi, hayot tajribasiga ega bo lishi bilan bog‘liq edi. Shariat qoidalariniʻ yaxshi biladigan, katta hayot tajribasiga ega bo lgan, sadoqat bilan xizmat ʻ qilaoladigan shaxslarning vazirlik mansabiga tayinlanganlar. Vazirlarning sadr, dastur yoki xoja‘i buzrug unvonlari bo lib, ular mansabining belgisi siyoxdon ʻ (davlat) va maxsus matodan to qilgan salla edi. Vazirlik mansabiga odatda ʻ ajdodlari mansabdor bo lgan arab yoki fors millatiga mansub bo lgan shaxs ʻ ʻ tayinlangan. Turkiy xalq vakillari bu mansabga tayinlanmagan. Vazir arab yoki fors tilini bilishi, ma‘muiy ishlarga qobiliyatli bo lishi, saroy axloq-odob ʻ qoidalarini bilishi zarur edi. Vazirlar qabul paytida shohning o ng tomoniga ʻ qo yilgan mahsus kursida o tirgan. Xorazmshohlar davlatida vazir mansabi ʻ ʻ birinchi marta sulton Otsiz davrida joriy etilgan. Xorazmshohlar davlati tarixida o z vazifasini vijdonan bajargan, mamlakatda sadoqat bilan xizmat qilgan va ʻ tarixda yaxshi nom qoldirgan vazirlar ko p bo lib, ulardan eng mashhuri sulton ʻ ʻ Takash hukmronligi davrida vazirlik qilgan Nizomalmulk Shams-ad-din Mas‘ud ibn Ali ad-Xaraviy edi. Uning davrida Marv, Urganch kabi shaharlarda machit, madrasa va qo lyozmalar saqlanadigan joy qurdirganligi tarixda ma‘lum. ʻ Mo g‘ullar bosqinchiligi arafasida shoh Alovuddin Muhammad vazirlik ʻ mansabini bekor qilib, uning o rniga oltita vakildorlardan iborat kengash tuzgan ʻ edi. Bu Xorazmshohlar davrining oxirlarida tuzilgan davlat kengashi bo lib, ʻ muhokama etilgan har bir masala yakdillik bilan qabul qilinishi va qarorda kengash a‘zolari hammasining imzosi bo lishi kerak edi. Devonlarning faoliyati ʻ saljuqiylar zamonasidagi tizimdan deyarli farqlanmagan. Insho yoki tug‘ro devoni rasmiy hujjatlar, yozishmalarni tuzish bilan shug‘ullangan. Moliya ishlari bilan istifo devoni, davlat nazorati tadbirlari bilan ishrof devoni, harbiy masalalar, chunonchi, qo shinni qurol-aslaha bilan ta‘minlash, qo shin qismlari shaxsiy ʻ ʻ tarkibini nazorat qilish, harbiylarga ajratilgan yer-suv nazorati, harbiy ko riklar ʻ o tkazish kabilar bilan devoni arz yo jaysh shug‘ullangan. Yana bir devon bo lib u ʻ ʻ devoni xos deyilgan. Haqiqatan ham bu maxsus devon hisoblanib, hukmdor sulolaga tegishli yer-suv, mol-mulk, sulton mamluklariga maosh berish vazifalari 14 bilan mashg‘ul bo lgan. Davlat musulmon olamida qabul qilingan qonunʻ chiqaruvchi-dargoh hamda ijroiya-devonlar tizimida boshqarilgan, davlat boshlig‘i sulton hokimiyatining huquqlari hech bir qonun-qoida bilan chegaralan magan edi. Saltanatni hokimlar, noiblar, vazirlar, lashkar boshliqlaridan iborat kuchli harbiy aslzoda guruhlar, mustavfiy (daftardor hisobchilar), qozilar, sadrlar va boshqa ko plab saroy mansablaridan iborat ulkan ʻ arkoni davlat doirasi qurshab turar edi. Vakildorlar Davlat kengashi tuzilishiga sabab ko chmanchi mo g‘ullar hujumi xavfining kuchayganligida edi. Lekin ʻ ʻ mo g‘ullar xujumi xavfiga qarshi vakillar kengashi birorta jiddiy qaror qabul ʻ qilganligi yoki chora-tadbir ishlab chiqqanligi haqida ma‘lumotlar yo q. ʻ Mamlakatdagi oliy mansablardan yana biri- bu viloyatlar va nohiyalar vazirlari edi. Bu mansab faqat Xorazmshohlar davlatida bo lgan. Bunday vazirlar odatda ʻ siyosiy jihatdan muhim hisoblangan viloyatlarga, shaharlarga va nohiyalarga tayinlanib, ular shohning maxsus topshiriqlarini bajarganlar. Oxirgi Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi ha bir shaharga vazir tayinlangani tarixdan ma‘lum. Xorazmshohlar davlati markaziy boshqarish apparatida siyosiy ahamiyati jihatidan uchinchi o rinda turadigan mansab-buyuk hojib mansabi edi. Odatda bu ʻ mansabga turk urug‘-qabila zadogonlari vakillaridan tayinlangan. Hojiblar shohning shaxsiy xizmatida bo lib, saroy tantanalari tartibini ʻ nazorat qilishgan, shaxsan shohga aloqador masalalar yuzasidan unga axborot berib turgan, uning maxsus topshiriqlarini bajargan va unga doimiy hamrohlik qilgan. Shoh ixtiyoridagi maxsus topshiriqlarni bajaruvchi hojiblar ustidan nazorat ishlarini amalga oshirish kotib-al-kabir (buyuk xojib)ga yuklatilgan. Masalan, Xorazm shohlaridan Nizom-al-Mupini o zboshimchaligi, xazina ʻ mulkini talon-taroj qilayotganini tekshirish va aniqlash uchun yuborgan. Hojib Erboz vazirot devoni daftarlarini, mol-mulk ro yhatini (jaroidni), arxivni ʻ (mahzan), kotiblarni va moddiy tassarrufining faoliyatini tekshirish vakolatini olgan edi. Sulton Jaloliddin Manguberd i Hojib-al- xoss Xonberdin i 15 qo zg‘olonchilar boshlig‘i Bandar, Hojib al-xosa Badriddin Tutakchi Sulton ʻ Jaloliddin nomidan ismoiliylar bilan muzokaralar olib borish uchun yuborgan 1 . Xorazm davlatida Hojiblar sulton-shohlarning maxsus topshiriqlarini bajargan va hattoki uning nomidan qo shni davlatlar hukmdorlari bilan ʻ muzokaralar olib borgan hamda elchilik vazifasini o tagan. Hattoki xalifa ʻ muntaqsir elchisini qabul qilgan. Yuqorida ko rib o tilgan davlatning asosiy ʻ ʻ amaldorlaridan tashqari shoh saroyida turli mayda vazifalarni bajaruvchi mansabdorlar ham bo lgan: Ustozdir – shoh saroyidagi barcha xo jalik ʻ ʻ yumushlariga boshchilik qilgan. Otxona, nonvoyxona, oshxona va saroy yugurdaklari uning ixtiyorida edi. Ustozdir saroy sarfiyot xizmatlariga haq to lash uchun xazina hisobidan xarajat qila olar edi. Keyingi saroy mansabdorlari ʻ qatoriga Amir-oxur shoxning otboqari, amir-shikorovchilik ishlarini tashkil qiluvchi, toshdor – shoxning shaxsiy hammomini boshqaruvchi, tarobdor shoxni shaxsiy mirzasi, amir-al-alam-tug‘dor va boshqa amaldorlar ham mavjud edi. Xorazmshohlar qo shini o z zamonasi uchun g‘oyatda kuchli hisoblanar va o z ʻ ʻ ʻ davrining eng yaxshi qurollari bilan jihozlangan edi. Bu qo shinlarda odatdagi ʻ qurollardan tashqari qamal mashinalari ham bo lgan. Bular orasida harakatchan ʻ minorlar, taranlar, hujum narvonlari ajralib turgan. Z.M.Buniyotov bular Takash yorlig‘iga ko ra «olovdan dahshatliroq, shamoldan ko ra tezroq» deydi. ʻ ʻ Xorazm yaxshi tayyorgarlik ko rgan doimiy armiyaga ega edi. Doimiy ʻ armiya asosan turklardan tuzilgan bo lib, qo shin bo linmalar qabilachilik ʻ ʻ ʻ asosida tuzilgan edi. 1195-yilgi harbiy reestrga ko ra Xorazmshohlar 170 ʻ mingdan ziyod doimiy armiyaga ega edi. Ba‘zi tarixiy ma‘lumotlarda Xorazmda 400 mingli armiya borligi qayd etilgan 2 . Xorazmshoxlarning shuningdek qullardan tuzilgan shaxsiy gvardiyasi (xaras) ham bor edi. Xaras ko proq savdo ʻ karvonlarini kuzatib borgan. Qo shinlarning bosh boshqarmasi devon-aljoyish ʻ bo lib, uni shoh tayinlaydigan sohib – al-joyish (devon)- mohib devon al-ard ʻ boshqargan. Ba‘zi 1 Машарипов О. - Хоразм тарихидан саҳифалар. Тошкент., 1994. 95-б 2 Муҳамедов Ҳ. Мовароуннаҳрда давлатчиликнинг ривожланишининг муаммолари (VII-XIII асрлар). Тарих фан. док. Дисс. Т., 2001. 17-b 16 manbalarda umum harbiy boshqaruv organi divan-i arz dar jumlai- mamolik deb ataladi. (Rashid-ad-din Vadvad to plamida). Devon-al-joyish hrbiylarga berilganʻ iqta ishlarini, hamma unvondagi harbiylarga maosh va boshqa to lovlarni, ʻ qo shinlarni va ularning qurollanishi ro yxatga olish, xamma jangchilarga ʻ ʻ maoshni (arzaq) o z vaqtida to lanishini, ularning barcha zarur anjomlar bilan ʻ ʻ ta‘minlanis hini tekshirib turgan. Buyuk viloyatlarda mahalliy harbiy boshqarmalar ham tuzilgan. 17 1.2 Yozma manbalarda Anushteginlar davlati ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi tarixining aks etishi. O rta Osiyoga arablarning bosqini va islom dinining yoyilishi natijasidaʻ musulmonlarning tarixiy tafakkuri, islomiy istoriografiya va istoriosofiyasi ham kirib kelishiga sabab bo lgan. Arab xalifaligi tarkibiga kirgan vatanimizning ʻ hududlaridagi Somoniylar, Qaroxoniylar, Saljuqiylar, G’aznaviylar, G’uriylar, Xorazmshohlar sulolalarining hukmronliklari yagona bir tarixiy jarayon, aniqrog’i xalifalik tarixi doirasida o rganilib, talqin etilishi kuzatiladi. Jahon ʻ tarixiga, shu jumladan, musulmon olami tarixiga bag’ishlangan barcha asarlarda mahalliy sulolalar, yoki xalifa gumashtalari tarafidan tuzilgan barcha davlatlarning tarixi xalifalik islom davlatining ajralmas bir qismi sifatida yoritilgan. O rta Osiyoning XIII asri tarixini to liqroq bayon qiluvchi asarlardan ʻ ʻ yana biri Abu-l-Fazl ibn Muhammad Jamoliddin Al-Qarshiyning “Al-Mulxaqot bi-sSuroh (Suroh lug’atiga ilovalar)” asaridir. Ushbu asar Chig’atoy ulusidagi (1227 1370) Qayduning vorisi Chopar hukmronligi davrida bitilgan hamda mahalliy musulmon olimiga tegishli, mo g’ullar hukmronligi davrida ayni shu ʻ usulda yozilgan yagona tarixiy asar hisoblanadi. Aynan shuning uchun mazkur asar mo g’ullar hukmronligi davrida (1218-1370) O rta Osiyo va SHarqiy ʻ ʻ Turkiston tarixi, hamda madaniy hayotini yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi 1 . Jamol al-Qarshiyning ushbu asari O rta Osiyo tarixshunosligida musulmon ʻ namoyondasi, filolog, tarixchi, adabiyotshunos hamda tilshunos sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Asarni Chig’atoy ulusi va Qoshg’ar madaniyati tarixiga bag’ishlangan entsiklopedik harakterga ega bo lgan mustaqil ravishdagi asar deb ʻ hisoblasak, mubolag’a bo lmaydi. Unda mo g’ullar davridagi diniy va dunyoviy ʻ ʻ hayot, islom madaniyati markazlari, O rta Osiyo shaharlarining olimu-ulamolari, ʻ fozilu-fuzalolari haqidagi ma’lumotlarga ega bo lishimiz mumkin. Asarda, ʻ Ma’lumki, Chig’atoy va uning avlodlari haqidagi ma’lumotlar Eron hamda Xitoy manbalarida berilgan ma’lumotlarga nisbatan anchayin zaif berilgan va ana shu 1 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. / Сочинения. Том I. - С. 77. 18 dawning zaif qismini Jamol al-Qarshiyning “Al-Mulxaqot bi-s-Suroh ” asari ma’lum darajada to ldiradi. Shuningdek, ayni paytda mazkur asar XIII asrʻ tarixini bayon etuvchi hamda O rta Osiyo mintaqasida bitilgan yagona asar ʻ bo lib qolayotganini yana bir marta ta’kidlash lozim. ʻ Muallif haqida gapirishdan avval, shuni aytish kerakki, asarning matnida muallif o zi haqida ham ko p ma’lumot beradi. Unga ko ra, Jamol al-Qarshiy hijriy ʻ ʻ ʻ 628/1230-31 yilida Olmaliq shahrida, shu dawning mahalliy hukmdori bo lgan ʻ Buzarxonning o g’li Sig’noqtegin davrida tug’ilgan bo lib, otasi Bolasog’un ʻ ʻ shahri hofizlaridan biri va onasi esa shayx Abu Alishoh avlodidan edi. Muallifning to liq ismi sharifi asarda keltirilgan bo lib, - Abu-l-Fazl Muhammad ʻ ʻ ibn Umar ibn Xoliddir. Biroq ilmiy adabiyotlarda uni ko proq Jamol al-Qarshiy ʻ nomi bilan uchratamiz. U o z davlati hukmdorlari homiyligidan foydalanib, davlat ʻ ishlaridagina xizmat qilmay, Sig’noq-teginning o g’li valiaxd Il-Butar va Jo jining ʻ ʻ qizi Bilganbekaning tarbiyachisi ham bo ldi. Jamolning davlat ishlaridagi bu kabi ʻ faolligi va sulolaga yaqinligi, unga “Jamol al-Qarshiy” (mo g’ul tilida - qarshi ʻ «saroy», jamol esa «husn, ko rk» degani) taxallusini berdi. Ushbu manba haqidagi ʻ ilk ma’lumotlarni biz Mir Haydarning (905/1499 75 958/1551) «Tarixi Rashidiy» asarida uchratamiz. N.F. Petrovskiy «Tarixi Rashidiy» da eslatilgan va musulmon olimlari tomonidan unga taqdim yetilgan “As-Suroh min as-Sihoh lug’atiga ilovalar”i haqida o zining asarlaridan birida shuningdek, avtobiografik ʻ harakterdagi ko plab ma’lumotlarga duch kelish mumkin. ma’lumot beradi76. ʻ «Tarixiy Rashidiy» asarining muallifi ham ushbu «Mulhaqot» o zida muhim ʻ tarixiy-adabiy ma’lumotlarni jamlaganligi bilan qimmatli ekanligini ta’riflaydi. Rus sharqshunos olimi Baron V.R. Rozen ham «As-Suroh”ning Oksford nusxasi haqida Petrovskiy maqolasiga izoh sifatida ko rsatib o tadi. Lekin 1895 yilida ʻ ʻ akademik V.V. Bartold Oksfordda bo lganida Baron Rozenning V. Petrovskiy ʻ maqolasi izohida berilgan ko rsatmasiga binoan, “as-Suroh”ning nusxasini ko rib ʻ ʻ chiqib, ushbu nusxa «Tarixi Rashidiy»da qayd qilingan «Mulhaqot umuman aloqasi yo qligini aytadi. SHunda Baron Rozen afsuslangan holda vaqt o tishi ʻ ʻ bilan O rta Osiyoda “Mulhaqot bi-s-Suroh”ning 19 ʻ yana boshqa nusxalari topilishi mumkinligini ta’kidlagan holda o zi ham bunga ʻ ishonib qoladi. Hozirga qadar “Mulhaqot bi-s-Suroh”ning uchta nusxasi ma’lum bo lib, ulardan ikki nusxasi Rossiya FA Sharqshunoslik institutining Sankt- ʻ Peterburg bo limi fondida saqlanmoqda. Asarning yana bir uchinchi nusxasi esa ʻ professor Sh. X. Vohidov tomonidan topib o rganildi va to la qonli tarjima ʻ ʻ qilinib, ayni paytda esa kitobxonlarni qiziqtiruvchi bir kitob holida nashr ettirildi. Ammo Sh. X. Vohidov asarni faqatgina tarjima qilgan bo lib, undagi ʻ ma’lumotlar keng tahlil qilinmagan 1 . Bizningcha, tarjimon va noshirlarning vazifalariga ham uning to liq tahlili ʻ vazifasi kirmagan edi. Bugungi kunlarda manbaning mazkur nashridan keng ilmiy jamoa foydalanmoqda. Ma’lumki, tarixiy kitoblar O rta Osiyoning XIII ʻ asrdagi siyosiy, madaniy hamda geografik ahvoli bir muncha bo sh yoritilgan. ʻ Aytilgan gaplar ham uzuqyuluq bo lib, bu davr tarixidagi kemtik joylarni to ldira ʻ ʻ olmaydi. Ammo Muhammad ibn Umar ibn Xolidning biz o rganayotgan “Al- ʻ Mulhaqot bi-s-Suroh” asari tarixchilarimiz uchun ayni qulaylik yaratadi.Chunki Jamol al-Qarshiy nomi ila shuhrat qozongan bu muallifning mazkur mehnati biz uchun, avvalambor, ayni vaqtda O rta Osiyo tarixidagi ana shu yuqorida aytib ʻ o tilgan kemtik joylarni ma’lum darajada to ldirsa-da, ikkinchidan, muallifning ʻ ʻ bu asari yana takror bo lsa ham aytish darkorki mo g’ullar davrida Chig’atoy ʻ ʻ ulusi hududida musulmon ahli ilmi bo lgan shaxs tomonidan bitilgan yagona ʻ tarixiy manba bo lganligi bilan yanada qimmatlidir ʻ 2 . Asarda arab grammatikasi, arab-fors leksikografiyasi, islom tarixi, O rta ʻ Osiyoda hukmronlik qilgan sulolalar hamda muallifning memuarlari, Jand, Barchkent, Olmaliq kabi shaharlar haqida ma’lumot aks etgan. Hajmiga ko ra, ʻ “Al-Mulhaqot bi-s-Suroh” asari turli xildagi ma’lumotlardan iborat bo lib, 41 ʻ bob (zikr) dan iborat. Shubhasizki, biz uchun uning tarixiy qismi, ya’ni boblari 1 Жувайний Хужа Алоуддин Атомалик. Тарихи Жахонкушо. // Кулёзма Узбекистон ФА ШИ. - № 610. 261 варак. Яна каранг: Тошов Н.И. «Та’рих-и джахангуша» Ала ад-дина Джувайни - ценный источник по истории Централной Азии XII-XIII вв. Автореферат канд.ист. наук. Ташкент: ИВ АН Узбекистана, 2004. - 22 с. 2 Ёкут. Иршод. Жилд III. - Лондон. 1910. - Б. 212. 20 muhimdir. Shular jumlasidan, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, “Mo g’ulʻ hukmdorlari va ularning tarixi zikri” qismlari mavzuimiz uchun qimmatli . Asarning bu qismi o zida mo g’ul hukmdorlari, Chingizxon tarixi, uning ʻ ʻ avlodlari hamda Chig’atoy ulusining Chopar (Ja’far) ibn Qaydu (Haydu) hukmronlik qilgan vaqtiga qadar qimmatli va muhim ma’lumotlarni mujassam etgan. Mo g’ullar saroyidagi xizmatlari bizning muallif uchun mahalliy tub ʻ aholisi vakili hamda musulmon olimi sifatida katta hurmat-ehtirom olib keldi. Zero, u tarix ilmida mutaxassis bo lmasa-da, lekin o z davrining yetuk ʻ ʻ adabiyotshunosi va tilshunosi hisoblanadi. Uning asarini esa Chig’atoy ulusi va Qoshg’ar madaniyati tarixiga bag’ishlangan entsiklopedik harakterga ega bo lgan ʻ mustaqil ravishdagi asar deb hisoblasak mubolag’a bo lmaydi. Unda mo g’ullar ʻ ʻ bosqinidan oldin va keyingi davrdagi diniy, dunyoviy hayot, islom madaniyati markazlari, O rta Osiyo shaharlarning olimu-ulamolari, fozilu-fuzalolari ʻ haqidagi ma’lumotlarga ega bo lishimiz mumkin. Asarda, shuningdek, ʻ avtobiografik xarakterdagi ko plab ma’lumotlarga duch kelish mumkin. Asar ʻ haqqoniy tarixiy manba hisoblanib, unda O rta Osiyoda hukmronlik qilgan ʻ sulolalar va o sha davrda yashab, ijod etgan mashhur shayxlar-u, olimlar zikri ʻ bitilgan. Unda boshqa qo lyozma asarlarda uchramaydigan malumotlar ham o rin ʻ ʻ olgan. Jumladan, Qoraxoniylar, Qoshg’ar va XIII asrda Olmaliqda hukmronlik qilgan Turkiy sulolalar, shuningdek, shu davrning mashhur shayxu ulamolari va ular yashab, ijod etgan davr haqidagi ma’lumotlar ham ta’kidlangan. Asarning “Taniqli amirlar, vazirlar va buyuk shaxslar” haqidagi bobi davlat arbobi, xorazmlik Mahmud Yalovoch va uning o g’li Ma’sud hamda uning avlodlariga ʻ bag’ishlangan. V.V. Bartoldning aytishicha, aynan shu asarda Mahmud Yalovochning vafot etgan yili aniq berilgan (1254). Jamol al-Qarshiy uni eng adolatli vazir, ishonchli shaxs hamda islom namoyondalarining vafodor himoyachisi sifatida ko klarga ko taradi. Ammo shuni ta’kidlab o tish lozim ʻ ʻ ʻ bo ladiki, mazkur asardagi voqealar jarayoni, asosan, Movaraunnahr bo ylab ʻ ʻ yoritilgandir. Shuningdek, asarning xuddi shu qismida Mahmud Yalovochning vorisi Mas’ud ibn Mahmud al-Xorazmiy haqida ham boshqa manbalarda berilmagan ko pgina qiziqarli ma’lumotlar e’tirof etiladi. ʻ 21 Jamol al-Qarshiy uni o z zamonasining yetuk shaxsi sifatida ko klarga ko taradi.ʻ ʻ ʻ Muallif uning vafot etgan yilini shavvol oyi 688/ noyabr 1289 yil Buxoroda deb ko rsatadi. Jamol al-Qarshiyga yana «Zubdat at-tavorix» (Tarixlarning ʻ qaymog’i) asarini nisbat beradilar. Fors tilida bitilgan «Tazkirat at-tavorix» asari muallifi mazkur asarni foydalangan manbalari ro yxatida bergan . Biroq al- ʻ Qarshiyning bu nomdagi tarixiy asari topilmagan. 22 II – BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATIDA UNVONLAR VA MANSABLAR, MADANIY HAYOT. 2.1 Xorazmshoh-Anushteginiy hukmdorlar davrida o zgarishlar ʻ Xorazm vohasi arab istilosidan keyin Arab xalifaligi tarkibiga kirgach, bu yerda islom diniga asoslangan davlat boshqaruvi, diniy qadriyatlar joriy qilindi. X asrning oxirlarida Shimoliy Xorazmning hukmdori bo lmish Ma’mun ibn ʻ Muhammad mamlakatni birlashtirib, o zini Xorazmshoh deb e’lon qildi, poytaxti ʻ Gurganj shahri bo lib qoldi. Ma’muniylar - Ma’mun ibn Muhammad (995-997), ʻ Ali ibn Ma’mun (997-1009), Ma’mun ibn Ma’mun (1009-1017) hukmdorligi davrida Xorazmning mavqei siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan kuchaydi. Xorazmda ilm-fan ravnaqi ham shu davrda yaxshi kuzatiladi, buyuk Xorazmlik alloma Abu Rayhon Beruniy ham ushbu Xorazmshohlar davlatida yetishib chiqqan. Xorazm 1017 yilda sulton Mahmud davlatiga qo shilgach, bir asr ʻ davomida mustaqil davlat maqomini yo qotgan edi. 1040 yilgacha Xorazm - ʻ g’aznaviylar davlati tarkibida, shundan so ng saljuqiylar davlati tarkibida ʻ bo lgan. Juvayniy, Qazviniy, Nizom al-mulkning “Siyosatnoma”, mo g’ul ʻ ʻ hukmronligi davrida yaratilgan Jamol al-Qarshiyning “Mulhaqot bi-s- Suroh” asarlarida xorazmshohlar anushteginlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Anushteginiylardan avvalgi Xorazm hokimlari ham o zlarini an’anaga ko ra ʻ ʻ “xorazmshoh” deb ataganlar 1 . Lekin ularning ta’siri faqat Xorazm vohasi va hatto goho uning bir qismi bilangina chegaralangan. Yuqorida aytib o tilganidek, ʻ Anushteginiy xorazmshohlar davlati esa nafaqat Xorazm, balki Dashti Qipchoqning janubi, Sharqiy Turkiston, O rta Osiyo, Yaqin va O rta Sharq ʻ ʻ davlatlarini birlashtirgan buyuk saltanat bo lgan ʻ 2 . XI asr oxiri XII asr boshlarida tarix sahnasida Buyuk Saljuqiylarga tobe davlat sifatida paydo bo lgan Xorazmshohlar davlati, sulola asoschisi Anushtegin Alouddin Otsiz ʻ (1127-1156), Abulfath El-Arslon (1156-1172), Alouddin Takash (1172-1200) singari iqtidorli va siyosatli 1 5 Буниёдов З. Ануштегин Хоразмшохлар давлати (1097-1231) / Ашраф Ах,мад ва Махкам Махмуд таржимаси. Тошкент, 1998. - Б.159. 2 Азамат Зиё. Узбек давлатчилиги тарихи. -Тошкент.: Шарқ. 2000. - Б.144. 23 avlodlarining sa’yi harakatlari tufayli mustaqillikni qo lga kiritibgina qolmay,ʻ balki o z davrining yirik hamda qudratli saltanatlaridan biriga aylandi. XIII asr ʻ boshlarida Muhammad Xorazmshoh davrida Xorazm ulkan davlatmaqomiga ega bo ldi. Uning davrida katta hududda markazlashgan yirik siyosiy birlikning ʻ vujudga kelishi tufayli, davlatning siyosiy mavqei ortdi, unda hunarmadchilik va savdo-sotiq rivojlandi, shaharlar yuksaldi, xo jalikning turli sohalaridagi o sish ʻ ʻ umumiy iqtisodiy va madaniy taraqqiyot uchun omil bo ldi. Shuningdek, ʻ davlatning boshqaruvi da ancha mustahkam tartib o rnatilgan ʻ bo lib, ʻ takomillashgan tizim qaror topgan edi. Xorazmshoh huzurida o zini oqlamagan ʻ vakildorlik kengashi tashkil topdi. Davlatning iqtisodiy va harbiy qudrati mustahkamlandi. Lekin bu jarayon Chingizxon boshliq mo g’ul lashkarlarining ʻ 1219 yili Xorazmshoh Muhammad mamlakati hududiga bostirib kirishi natijasida to xtatildi. Xorazmshohlar davlatining bir qadar kuchayishi Alouddin ʻ Tekesh faoliyatining natijasi bo ldi. Bu esa uzoq davom etgan og’ir janglar ʻ natijasida, shuningdek, yakka hokimlik uchun kurashlarda qo lga kiritildi: ʻ Tekesh mamlakat taxtiga da’vogar birodari Sulton Mahmudshohga qarshi yigirma yilga yaqin kurash olib bordi. Manbalarning xabar berishicha, Xorazmshoh qaerda bo lmasin o sha yer aholisi uning idora usuli va ko rgan ʻ ʻ ʻ ma’muriy choralaridan mamnun bo lgan. Tekesh davridagi hokimiyat ʻ markazlashuvi o lpon to laydigan xalq ahvolini ancha yengillashtirgan ko rinadi. ʻ ʻ ʻ Tekesh davrida davlat ma’muriy idora boshqaruvi qat’iyatligi va tartib intizomi bilan ajralib turadi. Davlat qo shini qang’li, qipchoq, uroniy va boshqa qabilalardan iborat yollanma ʻ turk qo shini bir necha marta kuchli va jangovar tajribaga ega ekanligini ko rsatdi. ʻ ʻ Jang paytlarida, ko pincha, Tekeshning o zi rahbarlik qilardi. Sulton Tekesh jon ʻ ʻ berar chog’ida, o g’li Qutbiddin Alouddin Muhammadga birlashgan mustahkam ʻ davlat va tashkiliy jihatdan qudratli qo shinni meros qoldirgan edi. Tarixchi olim ʻ Ziyo Buniyodovning yozishicha: “Mo g’ullar istilosi arafasida Xorazmshohlar ʻ davlatida o ziga xos diarxiya - ikkihokimlik tuzumi yuzaga keldi: mutlaq ʻ hukmdor deb Xorazmshoh Sulton Alouddin Muhammad hisoblanardi, aslida u onasi Turkon Xotunning to la itoatida edi. Turkon Xotun esa davlatning 24 ʻ ichki va tashqi ishlarida ikkinchi hukmdor edi, deyish mumkin, ayrim masalalarda hatto o g’liga muxolif edi ham”ʻ 1 . Bahouddin Muhammad al- Bag’dodiy tomonidan tuzilgan rasmiy hujjatlar to plamida xorazmshohning ʻ “buyuk Otabek SHams ud-davla va-d-din Iroq Pahlavoni”ga yozilgan to rt ʻ maktubi saqlanib qolgan. To rt maktub ham do stparvarlik ruhi bilan sug’orilgan, ʻ ʻ ularda Tekeshning Otabek bilan tinch-totuv munosabatda bo lishdan ʻ manfaatdorligi seziladi. Xorazmshoh otabekka “oliy nasab qardosh” (birodari humoyun) deb murojaat qiladi. Anushteginiylar davrida ham davlat boshqaruvida ilgari ko rib o tilgan sulolalar boshqaruvidan farqli tizim bo lmagan. Zero, bir ʻ ʻ ʻ tomondan, sulolalar o zgarishi bilan voqelik, ya’ni an’analar shundayligicha ʻ qolavergan, ikkinchi tomondan, anushteginiylar ma’lum muddat saljuqiylar dargohi bilan nihoyatda yaqin munosabatda bo lganliklari uchun ulardagi ʻ boshqaruv tizimi tajribasini o zlashtirishlari qiyin bo lgan. Demak, davlat ʻ ʻ boshqaruvi ikki tizimdan: oliy dargoh va devonlar majmuidan iborat bo lgan . ʻ Davlat tashkiloti, ya’ni ma’muriy boshqaruv tizimi Saroy, Devon(lar), O rdu ʻ (qo shin) va qazovat (qozilik) dan iborat bo lgan. Ijroiya ishlarini devonlar, ʻ ʻ (vazirliklar) olib borib, bu tizim tepasida vazir (bosh vazir) turgan. Saroy boshqaruvi. Xorazmshohlar (Tekesh, Alouddin Muhammad va Jaloliddin) mohiyat e’tibori bilan eroniy va turkiy - islom sultonlariga xos salohiyat, qobiliyatlarni o zida mujassamlashtirgan bir hukmdor - sulton edilar. ʻ Ko pgina fors va turkiy - islom davlatlarida bo lgani singari, Xorazmshohlarda ʻ ʻ ham saltanat vorisligi masalasi ma’lum bir tamoyillarga bog’liq bo lmagan. ʻ SHunga qaramay, sulton ko pincha katta o g’lini valiahd qilib tayinlab, boshqa ʻ ʻ shahzoda va yuksak martabali a’yonlarni valiahdga itoat qilish to g’risida ʻ qasamyod ettirardi. Ma’lumki, sulton Alouddin Muhammad onasi Turkon Xotunning tazyiqi ostida katta o g’li Jaloliddinni emas, balki kichik o g’li ʻ ʻ O zloqshohni valiahd etib tayinlagan edi. Mo g’ul istilosi vaqtida sulton Xazar ʻ ʻ dengizidagi Abiskin oroliga qochdi. Turkon Xotun esa mo g’ullarga asir tushadi. ʻ 1 Султон ва халифа уртасидаги тафовутлар хакида каранг: Бартольд В.В. Халиф и султан. // Сочинения. Т. VI. - Москва: Наука, 1966. - С. 15 25 Sulton o limidan bir necha kun oldin o g’illari Jaloliddin, O zloqshoh vaʻ ʻ ʻ Oqshohni huzuriga chorlab, Jaloliddin Manguberdini voris qilib, o z qo li bilan ʻ ʻ qilichini o g’lining beliga bog’lab qo yadi. Shu tariqa Jaloliddin valiahd qilib ʻ ʻ tayin etiladi. Biroq Jaloliddin Abiskindan chiqib, ukalari bilan Gurganchjga borgan vaqtida birodarlarining fitnasiga duch keldi va poytaxtni tark qilishga majbur bo ldi. Oqibatda Jaloliddin uchun bay’at va julus, ya’ni qasamyod va ʻ taxtga chiqish marosimi o tkazilmay qoldi. Jaloliddin bu marosimni faqat uch ʻ yildan keyin Hindistondan qaytib, ukasi G’iyosiddin Pirshohni va Xorazmshohlar imperiyasining Erondagi eski vassallarini bo ysundirganidan ʻ so nggina G’iyosiddinning chodirida o tkaza oldi, xolos. Xonlar, maliklar, ʻ ʻ amirlar kafanlari va qilichlarini bo yniga ilib, peshonalarini yerga tekkizguday ʻ ta’zim etib qasamyod qildilar. Shu tariqa Jaloliddinning bay’at va taxtga chiqish marosimi u valiahdlikka tayin etilganidan so ng ancha uzoq muddatdan keyin ʻ amalga oshirildi va Jaloliddin huquqan sulton sifatiga ega bo ldi. Hukmdorning ʻ hokimiyat ramzi bo lgan unsurlar turli-tumandir. Bu ramzlar ikki: ma’naviy va ʻ moddiy unsurlardan iborat. “Unvonlar” va “Xutba” ma’naviy unsurlar sirasiga kiradi. Moddiy unsurlar esa: “Sikka” (tanga zarb etish), “Taxt”, “Toj”, “Shamsiya”, “Libos”, “Bayroq”, “Harbiy musiqa marshi”, “Tug’”, “Kamar”, “Saroy/Borgoh” va “Chodir/Saroparda/Yurta”dan iborat bo lgan. Hukmdorning ʻ qabul marosimlari (tseremonial, ro zi bor, ro zi bordihi) saroyda yoki chodirda ʻ ʻ o tkazilgan134. Hukmdorning rasmiy va shaxsiy hayot kechiradigan va bu hayot ʻ uchun kerakli rasm-rusumlarni o tkazishga mas’ul shaxslar ishlaydigan binoga ʻ saroy/borgoh deyilgan. Saroy ikki - salomxona va devondan iborat bo lgan. ʻ Haramda sultonning nikohida bo lgan umr yo ldoshlari va joriyalari yashagan. ʻ ʻ Manbalarda haram haqida ma’lumotlar ham juda ko p. Ulardan sultonning ʻ ayollari va joriyalarining nomlari, farzandalarining nomlari, xotinlarining qaysi urug’ va qabiladan ekanlari haqida ma’lumot olishimiz mumkin. Salomxonada hukmdorning rasmiy yoki g’ayrirasmiy qabul marosimlari o tkazilgan. Xorazmshohlarning saroylari Xorazm, Samarqand, Tabrizda. ʻ Shuningdek, boshqa yirik shaharlarda ham hokimlar saroylarida ular qo nishlari ʻ 26 mumkin edi. Aftidan bu saroylarning ba’zilari sulton tomonidan barpo etilmagan. Xorazmshohlar oldingi hukmdorlardan qolgan saroylardan yoki zabt etgan shaharlardagi saroylardan foydalangan. Hukmdor sayohat yoki safarga chiqqan vaqtlarda uning uchun katta bir chodir/yurta tiklanar edi. Chodirda ham saroydagiga o xshash hayot kechirilgan.ʻ Saroy tashkilotiga mansub amaldorlar bu yerda ham o z vazifalarini ʻ o tayverganlar. Sulton safarga chiqqanida harami va xazinasini birga olib yurgan. ʻ Vaziyat, sharoit taqozosiga ko ra, Xorazmshohlar butun umr to xtovsiz yurishda ʻ ʻ bo lgan. Shunga ko ra, ularning hayoti saroydan ko ra, ko proq chodirda kechdi, ʻ ʻ ʻ ʻ desa bo laveradi. Hukmdorning saroy yoxud chodirda o tkazgan qabul ʻ ʻ marosimlari shartli ravishda ikki xil: rasmiy va g’ayrirasmiy marosim bo lgan. ʻ Ayni chog’da sultonning barcha qabul marosimlarini rasmiy yoki g’ayrirasmiy deb keskin farqlash mushkul. Saroy xizmatchilari rasmiy marosimlarda ham, g’ayrirasmiy marosimlarda ham o z vazifasini o tashda davom etavergan. ʻ ʻ Hukmdorning hokimiyat ramzlari rasmiy va g’ayrirasmiy qabullarda birdek qo llanilgan. Rasmiy qabul marosimlari “ro zi bor”(qabul kuni) da bo lib o tgan. ʻ ʻ ʻ ʻ Vazir, davlat arkoni, chet el hukmdorlari va vassal hukmdorlar, elchilar, maslahat kengashi, raiyatning qabuli, ziyofatlar (xos va om qabuli) ana shunday marosimlardan edi. Aysh-ishrat majlislari va xilvat esa g’ayrirasmiy qabul marosimlari sirasiga kirgan. Rasmiy va norasmiy qabullarda saroyda (yoki chodir, yurtada) sulton, soqchilari, uning vazirlari barcha xodimlari, a’yon va ashrof, harbiylar, viloyat hukmdorlari, elchi va mehmonlar, ulamoning qat’iy belgilangan joylari bo lgani manbalarda aks ettirilgan. Ularning joylari qat’iy ʻ ravishda sultonning orqasi, ikki tomoni ro para, o rindiq yoki tik turish bilan ʻ ʻ belgilangan edi. Buyuk Devon- Devoni Oliy hukumat idorasining eng oliy organi bo lgan. Vazir, sohibi devoni davlat, sohibi devoni insho, sohibi devoni istifo, ʻ sohibi devoni ishraf, sohibi devoni arz Buyuk devon a’zolari bo lgan. ʻ Buyuk devon davlat ishlari muhokama etilgan va qarorlar chiqarilgan bir kengashdir. Biroq shunisi shubhasizki, uzil-kesil qarorni sultonning o zi ʻ chiqargan. Viloyatlarning noib va vazirlari Buyuk devonga bog’liq bo lgan. ʻ 27 Sultonning amri bilan yuqorida nomlari tilga olingan maqom egalari ustidan Buyuk devonda taftish o tkazilishi mumkin edi. Bunday misollar manbalardaʻ ko p keltirilgan. Sohibi devon. An’anaga ko ra, vazirdan keyingi oliy mansab ʻ ʻ egasi bo lgan. Sohibi devon viloyatlar noiblari va vazirlarining murojaatlarini ʻ devonga oshirgan va devon a’zosi sifatida devonga taqdim etilgan masalalarning ahamiyatini orttirgan. Lavozimining ahamiyati, mavqeiga ko ra, quyidagi ʻ devonlar mavjud bo lgan: Devoni insho, devoni istifo, devoni ishraf, devoni arz ʻ va devoni nazr. 28 2.2 Xorazmshohlar -davlatida mansab va unvonlar. Manbalarda Xorazmshohlar saroy boshqaruvi,turli mansablar haqida qiziqarli ma’lumotlar saqlanib qolgan. Hukmdorlarning a’yonlari va mulozimlari saroyda yashab turgan sulola a’zolari hamda saroy hayotiga oid tashriflarni tashkil etishga safarbar qilingan xizmatchilardan tashkil topgan 1 . a) Xonadon a’zolari. Turkiy hokimiyat an’anasiga ko ra, davlat hukmronʻ sulola a’zolarining barchasiga tegishli hisoblangan. Xonadonning bunday yuksak darajasiga muvofiq, sulola a’zolari zamona rasm-rusumlariga ko ra saroyda eng ʻ yuqori mavqeini egallagani tabiiy bir xoldir. Hukmdorning onasi, umr yo ldoshi, ʻ farzandlari (shahzodalar) xonadon a’zolari hisoblangan. Bundan tashqari sultonning aka-ukalari, amaki-jiyanlari ham xonadon mansublari edilar. b) Hojiblar. Biz yuqorida aytib o tganimizdek, hojib saroy marosimlarini ʻ tashkil etgan va boshqarib turgan. Xususan, u hukmdorning qabul marosimlari vaqtida mavjud qoidalarga rioya etilishini ta’minlagan. Hukmdor bilan davlatning muhim mansabdorlari o rtasidagi aloqani ta’minlash ham hojibning ʻ zimmasida bo lgan. ʻ v) Mahramlar. Jaloliddinning saroyida mahramlari ham bo lgan. Ularga ʻ “xodimoni xos” ham deyilgan. Mahramlar “malikul xos” unvoniga ega bo lganlar. Jaloliddin o z mahramlariga turli-tuman muvaqqat vazifalarni ʻ ʻ topshirib turgan. Masalan, u Hindistondan qaytgach, ukasi G’iyosiddinni itoat ostiga olish uchun mahramlaridan Adaqni yo llagan va ukasini ishontirishga ʻ harakat qilgan. Bundan tashqari, sulton mahramlaridan Badriddin va Tojiddinlarni elchilik va “bashorati fatq” vazifasiga tayinlagani haqida ma’lumotlar bor. g) Saroy amirlari. Saroy tashkilotiga mansub bu amirlar to g’ridan-to g’ri ʻ ʻ hukmdorga bo ysungan. Saroy amirlari o z xizmat lavozimi va unvoniga ko ra ʻ ʻ ʻ quyidagicha bo lgan: Ustozdor (yoki ustoz ud-dor) Xorazmshohlar saroyida ʻ 1 Дукмдор харами бошкаруви хакида каранг: Низомул-мулк. Сияр ал-мулук. / Форс-тожик тилидан таржимонлар, сузбоши ва изохлар муаллифлари Ш. Вохидов, Афтондил Эркинов. Иккинчи тулдирилган ва кайта ишланган нашри. Т.: Янги аср авлоди, 2008. - Б. 165 29 xizmatkorlar va g’ulomlarga bosh bo lib, xazinaga tushgan foydadan va soliqʻ tushumlaridan muayyan bir qismini olib, bu mablag’ni saroy oshxonasi, nonvoyxonalar, sharobxonalar, otxonalar, saroydagi barcha xizmatchilarning sarf-harajatiga ajratgan. Shuningdek, u ushbu mablag’dan maosh berish va boshqa harajatlar uchun ham foydalangan. Amiri oxur (miroxur) - sayischi, sulton otxonalari boshlig’i. Otlarning soni 30 minggacha bo lgani ma’lum. Sulton Alouddin Muhammadning miroxo ri ʻ ʻ Ixtiyoriddin Qushlu ixtiyorida 30 ming ot bor edi. Bu sultonning yana bir miroxo ri Qo vchidoq edi. Sulton Jaloliddinning miroxo ri “Eng ayyor ʻ ʻ ʻ mulozimlardan biri” Odoq-xon edi, u sultonning barcha janglarida yonida turib qatnashgan edi. Amiri ishkor/shikor - sulton ovlarini tashkil etuvchi. Hukmdorning ov qurollarini saqlagan va sulton ovga chiqqan paytlari unga hamrohlik qilgan. Ayni zamonda ov qo shin uchun harbiy mashq ham ʻ hisoblangan. Bu ishni tashkil etish, ov o tkaziladigan joylarni oldindan ko zdan ʻ ʻ kechirish ham shu amirning vazifasi bo lgan. Tashtdor - Bu lavozim egasi ʻ hukmdor qo l yuvganda unga qumg’on va chilopchin tutgan. Oltindan qilingan ʻ bu idishlarning saqlanishi uchun mas’ul bo lgan. Bundan tashqari, bir tashtdor - ʻ sulton hammomlari va hovuzlarining boshlig’i bo lgan. Uning qo l ostida bir ʻ ʻ necha g’ulom bo lgan. Tashtdorlik mansabiga sulton juda ishonchli odamlarini ʻ tayinlar edi. Yuqorida tilga olganimiz Anushtagin saljuqiy sulton Malik saroyida xuddi mana shunday tashtdor mavqeiga erishganda, unga mazkur mansabga viloyatda mutanosib keluvchi shixnalik, ya’ni (raisi, qal’a boshlig’i). Xorazm shixnaligi lavozimi beriladi. Chunki tashtdor xizmati bilan bog’liq barcha harajatlar Xorazm viloyatidan tushadigan soliqlar bilan qoplanardi. Sharobdor sulton sharobxonasi ning boshlig’i va kuzatuvchisi . Sharobxonada shirin ichimliklarni tayyorlash uchun shakar ham saqlanar edi. Odatda amirlardan biri sharobdor bo lib, uning qo l ostida bu ishga mohir ʻ ʻ g’ulomlari bor edi. Sulton Jaloliddinning sharobdori amir Sa’diddin Ali edi. Davotdor (arabcha davot - siyohdon so zidan) - sultonlikda yozuv qurollarini ʻ tashuvchi odam. Hukmdorning yozuv-chizuv asboblari shay bo lishi va saqlanishi ʻ 30 uchun javobgar shaxsdir. Qissador - bir hafta davomida sulton nomiga yozilgan ariza, shikoyatlar va iltimosnomalarni yig’ib olib, Sultonga yetkazib beruvchiga hamda undan tegishli javoblarni oluvchiga aytilardi. Sulton odatda shikoyat va arizalarni juma oqshomida ko rib chiqardi. Xorazmshohlar saroyida qissador engʻ obro li mansablardan biri edi. Zero, hukmdor bilan oddiy xalq o rtasida aloqa ʻ ʻ bog’lab raiyaat ahvoli va zoridan xabardor qilib turish savobli ishini hamma ham halol bajara olmasligi tabiiy. Sulton Alouddin Muhammadning qissadori Najibiddin Shahrizo riy hukmdori hali sulton Sanjar davrida Xurosonda qo shin ʻ ʻ boshlig’i (sohib ul-jaysh) bo lgan vaqtidan buyon yonida shu vazifada edi ʻ 1 . Bu mansab ancha obro li bo lib, urushlar bo lmagan, tinchlik paytlarida egasiga ʻ ʻ ʻ ko p daromad keltirgan. Shuningdek, manbalarda jomador (liboschi) va ibriqdor ʻ (hukmdor tahorat olgan vaqtda qo liga suv qo ygan) mansablar ham ʻ ʻ Xorazmshohlar davlat tashkilotida bo lgan. Nozir - moliyaviy ishlar bo yicha ʻ ʻ amaldor (Devon an-nozir yoki devoni nozir). Al-hojiblar - saroylarda odatda sulton yoki shohlarning, umuman hukmdorlarning ishlarini al-hojiblar, erkak odamlar qilishgan. Bu lavozimni Naxichevon malikasi al-Jaloliya Oytug’mish Otabek Pahlavonning qizida ayol kishi ham bajargan. Tarixda bundan boshqa hojibalik qilgan ayol bo lmasa kerak. Choshnigir - sulton sharoblarini tatib ʻ ko ruvchi. U dasturxon yozilganida sulton taomlardan zaharlanmasligi uchun ʻ o zi birinchi bo lib tatib ko rar edi. Omil (ko pligi amilon, ummol) - devonda ʻ ʻ ʻ ʻ moliyaviy rahbarlar ichida eng kichik vazifa. Har bir tuman, shahar, aholi yashaydigan maskan (buk’a), qishloqning soliq yig’ish bo yicha rahbari bo lgan. ʻ ʻ Mushrif - devonda moliyaviy nazorat ishlarida xizmat qiladigan odamga aytilgan. Farrosh - sulton o rin-to shaklari saqlanadigan farroshxona boshlig’i. ʻ ʻ Uning ixtiyorida gilamlar, chodirlar; ko rpa-to shaklar bo lardi. Farrosh va ʻ ʻ ʻ maxsus o rgatilgan g’ulomlar sulton atrofida doimo hozir turar edilar ʻ 2 . 1 Ойдин Тонарий. Жалолиддин Хоразмшох ва унинг даври. (Турк тилидан Бобохон Мухаммад Шариф таржимаси). Т.: Шарк, 1999. - Б.74. 2 Низомул-мулк. Сияр ал-мулук. / Форс-тожик тилидан таржимонлар, сузбоши ва изохлар муаллифлари Ш. Вохидов, Афтондил Эркинов. Иккинчи тулдирилган ва кайта ишланган нашри. Т.: Янги аср авлоди, 2008. - Б.115. 31 Faqih - davr an’anasiga muvofiq, sulton saroyida islom huquqi (fiqh) ilmi ustozlari - faqihlar ham ishlaganiga oid ba’zi ma’lumotlar mavjud. Munajjim(lar) - Zamona zayliga muvofiq Jaloliddin saroyida munajjimlar ham bo lgan. Zotanʻ sulton munajjimlarning so zidan chiqmas, ularning romlariga astoydil ishonar ʻ edi. Masalan, Isfahon yaqinida mo g’ullar bilan to qnashganlarida munajjimlar ʻ ʻ sultonga uch kun kutib, to rtinchi kuni jang boshlashni tavsiya etdilar. Sulton ʻ ham ularning so ziga kirib, zafar soatini kutdi, ammo g’alabani boy berdi. ʻ Mustaxdam(lar) - saroyning umumiy ishlari bilan shug’ullangan xizmatchilarga muqaddimi chovushon boshchilik qilardi. Uning qo l ostida chovushlar va ʻ mustahdamlar xizmat qilgan. Binobarin, armiyada chovush unvonli kichik boshliqlar bo lganidek, saroyda ham chovushlar xizmat qilgan. Ular safarda ʻ sultonga hamrohlik qilganlar, choparlik xizmatini o taganlar. Mehtari mehtaron - ʻ sultonning xos xizmatchilari bo lgan muhtarlarning boshlig’i edi. Sultonning ʻ bulardan boshqa xodimlari ham bo lgan. Xorazmshohlar, davrida saroy amirlari ʻ hukmdorlar ishongan g’ulomlar orasidan, ya’ni ota-bobosi turkiy bo lgan qullar ʻ orasidan tayinlangan. Bu amirlarning qo l ostida yetarli miqdorda askariy ʻ quvvatlar mavjud bo lib, bu qo shinlar bevosita hukmdorning gvardiyasini tashkil ʻ ʻ etgan. Sulton Alouddin, shuningdek, Jaloliddin davrida saroy amirlariga amir va malik rutbalaridan ham yuksakroq bo lgan “xon” unvoni ham berilgan.Harbiy ʻ boshqaruv. Saljuqiylarga qaram yashashdan qutilish uchun olib borilgan kurashning dastlabki paytlaridan to o z davlatining inqiroziga qadar Xorazm ʻ shohlari qurol-aslaha bilan ta’minlash va ularning sonini to ldirib turish, ʻ shohlarning eng katta tashvishi bo lib kelgan. Xorazm shohlari armiyasi yaxshi ʻ o qigan, har xil qurollar bilan qurollangan, uning qo mondonlari janglarda bir ʻ ʻ necha bor jasorat va tadbirkorlik ko rsatgan edi. Manbadan olingan ma’lumotlarga ʻ ko ra, Xorazm shohlari o z davlatida majburiy umumxalq harbiy ta’lim tizimini ʻ ʻ joriy qilgan. Zakariya al-Qazviniy davlat poytaxti Gurganj shahri haqida bunday deb yozadi: “Juda ko p aholiga ega bo lgan bu ulkan shaharning barcha aholisi ʻ ʻ askarlardir, hatto baqqol, qassob, nonvoy va bo zchilari ham askarlardir. ʻ Aytishlaricha, qoraxitoylar bilan bo lgan janglarning birida sulton 32 ʻ Muhammad ibn Tekesh yengilib, shaharda bekinib olgan. Sulton uncha ko pʻ bo lmagan odamlari bilan qochgan. Buni hech kimga bildirmaslik uchun u ʻ shaharga kechasi kirgan. Tong otganda u shahardan 30 ming otliq askar bilan chiqib, dushmanga qarshi yo l olgan”. Xorazmshohlarning harbiy tashkiloti ham, ʻ asos e’tibori bilan xuddi saroy va hukumat tashkiloti singari saljuqiylarnikiga o xshashdir. Ayni zamonda armiya qo mondonlarining rutbalarida Alouddin ʻ ʻ Muhammad davridan boshlab, bir qancha o zgartirishlar qilingan. Jaloliddin ʻ Xorazmshoh davrida ham sulton Alouddin Muhammad vaqtiga nisbatan armiyani tashkil etgan unsurlarga qator o zgartirishlar kiritilgan. Xorazmshohlar ʻ davrida qo shinga oid boshqaruv ishlari bilan buyuk devonning bo limi - devoni ʻ ʻ arz shug’ullangan. Davlat xazinasidan olingan mablag’lar va ularning sarfi to g’risidagi barcha yozuvlar shu devonda saqlangan. Xorazmshohlar davrida ʻ ham iqto tizimi bor edi. Qo shinda xizmat qilgan harbiylarning hammasi ʻ ʻ ma’lum qiymatdagi iqtolarga ega bo lishgan. Xususan, katta, kichik sarkardalar, ʻ qo mondonlar va harbiy voliylarning boy iqtolari bor edi. Katta iqtolar ʻ hukmdorning marhamatiga muvofiq, kamayishi yoki yanada yiriklashishi mumkin edi. Kichik iqtolar esa o zgarmagan. Ular ota meros edi. Iqto egalari ʻ chaqirilgan zahoti o z amirlari qanoti ostiga to planishar va yurish tugagach, ʻ ʻ yana o z yerlariga qaytib ketishardi. Xorazmshohlar yangi bir o lkani zabt ʻ ʻ etgach, u yerdagi yerlar darhol iqtolarga bo linib, mansabdorlar o rtasida ʻ ʻ taqsimlanar va devoni arz daftarida qayd qilinar edi. Iqto sohiblaridan tashkil topgan ulkan bir suvoriy quvvatlar Xorazmshohlar mamlakatining turli tomonlariga yerlashgandi. Ular viloyat askarlarini tashkil etardi. Bundan tashqari, hukmdorning gvardiya si ham mavjud edi. Gvardiya ichidan tanlab olingan “xosa g’ulomon” deb atalgan qismga esa sulton xavfsizligi va hayotini saqlash vazifasi yuklatilgan edi. Urush, jang vaqtlarida bu qism sulton atrofida bo lardi. Xorazmshohlar davrida viloyat ʻ markazlarida yetarli miqdorda harbiy qismlar turgan. Bundan tashqari, mamlakatning chegara qismlari, yo llar va mudofaa ahamiyatiga molik, yaroqli ʻ qal’alarda mudofaa qismlari bor edi. Voliylar va qal’a qo mondonlari asosan asli turkiy bo lgan saroy 33 ʻ ʻ xizmatchilaridan tayinlangan. Keyingi davrda esa ular yirik urug’ beklari orasidan tanlanadigan bo lgan. Bu badavlat va nufuzli shaxslarning qo li ostidaʻ ʻ bevosita ularga bo ysunadigan va aksariyat hollarda qullardan tarkib topgan ʻ xususiy harbiy qismlar ham bor edi. Urug’ beklari xizmatga tayinlangan joyga o z urug’iga mansub muhim bir qismni olib ketardi. Iqto sohiblaridan tashkil ʻ topgan mahalliy qismlar ham ularning qo li ostida bo lgan. Ehtiyoj tug’ilgan ʻ ʻ pallada armiyaga xalqdan yollanma harbiylar ham jalb etilgan. “Hashar” deb nomlangan bu ko ngilli qismdan ko proq shahar va qal’a mudofaasida ʻ ʻ foydalanilardi. “Hasham” hamda “mutanajjida” deb nomlangan harbiy qismlar qo shinning asosini tashkil etgan. Mahalliy xonadonlarning idorasidagi muxtor ʻ viloyatlar yoki vassal davlatlar ahdnoma shartlariga muvofiq, armiyaga muayyan miqdorda harbiy qismlar jo ’natish majburiyatida edilar. Bu qismlarning barcha sarf-harajati ham ularning bo ynida bo lgan. Xorazmshohlar qo shini u dawning ʻ ʻ ʻ eng mukammal qurolaslahasi, mustahkam qal’alarni zabt qilish uchun kerakli turli texnik vositalarga ega edi. Humdor va yuksak martabali amaldorlarning ot yetishtiradigan keng yaylovlari, suruvlari, oziq-ovqat omborlari va katta harbiy yo llar ustida barpo etgan manzillaridan iborat bir tizim ishlab turardi. ʻ Xorazmshohlari o z armiyasini tuzgan vaqtda uning armiyasi yollanma (zarxarid) ʻ turk askarlaridan tuzilgan edi. Qo shin bo linmalari va qismlar qabilaviy asosda ʻ ʻ tashkil qilinar edi. Hatto davlatning eng gullab-yashnagan, askarlikka boshqa xalq va qabila yigitlari olingan vaqtlarda ham yollanma turklar qo shinning asosiy va ʻ jangovar qismini tashkil qilar edi. Sulton Alouddin davrida armiya eng avvalo qipchoqlar, so ng qalach, qarluq, uran, ug’raq kabi urug’lardan tashkil topgandi. ʻ Alouddin davrida urug’ beklari qo l ostida bo lgan yollanma qipchoq - qanglilar ʻ ʻ gvardiyaning asosini tashkil qilgan. Ayrim qipchoq beklari Jaloliddin valiahdlikka tayin qilingandan so ng unga qarshi bosh ko tarishgan va hatto Jaloliddinning ʻ ʻ poytaxtni tark qilishiga sababchi bo lgan edilar. Shuning uchun ham Jaloliddin ʻ saltanatining oxiriga qadar qipchoqlarga ishonmadi va ularni armiyaga olmadi. Xorazmshohlar lashkarlarining qo mondoniga «qo id» yoki «muqaddam» degan ʻ ʻ unvon berilar, bunga mashhur va eng qobiliyatli amirlar 34 ko rsatilar edi. Masalan, Xorazmshoh El-Arslon “harbiy qo mondon (al-ʻ ʻ muqaddim al-asokir) qilib, qorluq amirlaridan biri bo lgan Shams ul mulk ibn ʻ Husayn Ayyorbekni tayinladi. Shoh unga singlisini uzatdi va o z qo shiniga ʻ ʻ qo mondon (qa’id jayshihiy) qilib oldi”. Alouddin Muhammad I ning hokimiyati ʻ vaqtida Ray o lkasining begi va harbiy qo mondoni etib shahzoda Abulfath ʻ ʻ Yusuf tayinlangan bo lib, uning unvoni «amiri isfahsolor» edi. O lkalarda harbiy ʻ ʻ qo mondonlarga «sohib al-jaysh» unvoni berilar edi. ʻ Xorazm shohlari yangi zabt etilgan o lka yoki viloyat yerlarini amirlarga ʻ iqto tariqasida taqsimlab berar va mahalliy amirlar orasidan eng ko zga ʻ ʻ ko ringanini ularga boshliq qilib tayinlar hamda unga «amir al-umaro» (amirlar ʻ amiri) nomini berar edi. O n ming kishilik suvoriylar guruhiga qo mondonlik ʻ ʻ qilgan kishilar «malik» unvoniga ega bo lar edi. Kamdan-kam hollardagina ʻ bunday unvonlar past tabaqadan chiqqanlarga berilar edi. Masalan, shoh Alouddin Muhammad davrida sulton tashtdori Ayoz «malik» darajasigacha ko tarildi. Oddiy xalq orasidan chiqqan Muayyid al-mulk Qavomiddin ham ʻ «malik» unvonini olgan, buni anNasaviy “juda qiyin erishilgan yutuq” deb baholagan. Janglarda alohida o zini ko rsatgan maliklarga «xon» unvoni berilar ʻ ʻ edi. Xorazm shohlari qo shinidagi choparlarga «chovush» unvoni, ularning ʻ boshlig’iga esa «muqaddami chovushiya» degan nom berilar edi. Jaloliddin Xorazmshoh qo shin qo mondonlariga yuksak unvonlar berdi. U otasi sulton ʻ ʻ Alouddin kabi amirlik rutbasidan yuqori bo lgan xon va malik unvonlarini ʻ yuqori mansabdorlariga berdi. U davrda «xon» armiyaning eng yuksak unvoni edi. Undan keyin malik va amir unvoni turardi. Ulardan keyin qo shinda ʻ “sipohbud” deyilgan va suvoriylarga qo mondonlik qilgan yuksak unvonli ʻ zobitlar toifasi bor edi. Muqaddam qism qo mondoniga “pahlavon” deyilardi ʻ 1 . Unvoni yuqori bo lgan xon, malik, amir, sipohbud va pahlavonlarning qo l ostida ʻ ʻ kichik unvonli zobitlar, sarhanglar va chovushlar xizmat qilgan. Sulton jangda o zini ko rsatganga unvon ʻ ʻ 1 Низомул-мулк. Сияр ал-мулук. / Форс-тожик тилидан таржимонлар, сузбоши ва изохлар муаллифлари Ш. Вохидов, Афтондил Эркинов. Иккинчи тулдирилган ва кайта ишланган нашри. Т.: Янги аср авлоди, 2008. - Б.115. 35 berar edi. O sha vaqtlari alp, xon, xos xon, sungur xon degan unvonlar hamʻ bo lgan. Harbiy tashkilotga mansub qo mondonlar ham, askarlar ham turkiy ʻ ʻ qavmlardan bo lgan. Ayni chog’da, Nasaviyning yozishicha, sulton xizmatida ʻ ikkita mo g’ul amiri bo lgan. Birining ismi noma’lum. U Isfahon yonida ʻ ʻ mo g’ullarga qarshi jangda qatnashgan va sulton yonida bo lgan. Ikkinchisining ʻ ʻ ismi Kuka Yaqom bo lib, jonini saqlash uchun Jaloliddinning huzuriga qochib ʻ kelgan edi. Xorazmshohlar mo g’ullarning ayrim odatlarini qabul qilganlar. ʻ Masalan, mo g’ullar o z vazifasini uddalay olmagan kishiga bundan ham ʻ ʻ og’irroq va tahlikaliroq vazifa topshirishgan, agar uddalasa uni kechirishgan. Jaloliddin ham o z amirlariga nisbatan mo g’ullardan o tgan bu odatni tadbiq ʻ ʻ ʻ etdi. 36 Xulosa Xorazm yozma merosida o zbek xalqining davlatchiligi tarixi masalalariʻ keng yoritilgani barcha mutaxassislarga ma’lum. Uch ming yillik davlatchilik an’analariga ega bo lgan xalqimiz o tmishini turli til va davrlarda bitilgan yozma ʻ ʻ manbalar orqali o rganilishi manbashunos olimlar va tarixchilarning muhim ʻ ilmiy yo nalishlarini tashkil qiladi. Xorazmda bitilgan tarixiy yozma manbalar ʻ o rta asrlar, yangi davrda yaratilgan bo lib, ular fors, arab va turkiy tillarda yetib ʻ ʻ kelgan. Davr o tishi bilan ko pgina manbalar yo qolib ketgani ham ma’lum. SHu ʻ ʻ ʻ davrlarda yozilgan manbalar 1097 yildan, ya’ni Xorazmshoh - anushteginlar davlatining tashkil topishidan to 1231 yilgacha bo lgan davrni o z ichiga oladi. ʻ ʻ Mazkur tadqiqotda Xorazm vohasida yaratilgan shu yozma manbalardagi faqat Xorazmshoh - anushteginlar davlati va ma’muriy boshqaruviga ahamiyat berildi. Mavzuning tarixshunosligi va manbashunosligiga bag’ishlangan adabiyotlar va tadqiqotlar mingdan ham qo pdir. Manbalardagi ma’lumotlar ham ʻ minglab varaqlarni tashkil qiladi. Xorazmda bitilgan yozma manbalarda davlatchiligimiz haqidagi ma’lumotlarning o rganilishi hamda tahlili quyidagi ʻ xulosalar va natijalarni olishga sabab bo ldi. Xorazm tarixi va madaniyatining ʻ mo g’ullar davrigacha bo lgan davri arab va fors tilidagi manbalarda yoritilgan. ʻ ʻ Ulardan Ibn al-Asirning «Tarixi komil» asari, SHihobaddin Nasaviyning «Siyrat» va «Nafsat al-masdur» asarlari, Rashidaddin va Juvayniy, boshqa mualliflarning asarlarida Xorazm va Xorazmshohlarning davri, ular faoliyati bilan bog’liq ko p ʻ masalalar bayon qilgan. imperiyasi haqidagi manbalarda davlatchiligimiz haqidagi masalalarning aks etishi bo yicha quyidagi xulosalarga ʻ kelindi. Xorazmshohlar davlatida davlat tashkiloti, davlatchiligi negizini Saroy, Hukumat, O rdu (Qo shin) va Dor al-qazo (sud mahkamasi) tashkil etgan. ʻ ʻ Xorazmshohlar davlatida davlat mansablari ma’muriy, diniy va harbiy lavozimlarga bo lingan. Markaziy moliya soliq mahkamasining tuzilishi juda ʻ muntazam bo lib, unga vazir, sohibi devon, munshiy, sohibi devoni istifo yoki ʻ mustavfiy (ya’ni daftardor), sohibi devoni ishraf yoki mushrif, hojibi xos, sohibi 37 devoni arz yoki ariz va nozirlar, boshliq bo lishgan. Bu mahkama turli-tumanʻ soliq to lovchi tabaqalarning hisobini olishda, davlatning tashqi va ichki ishlari ʻ yuzasidan vasiqalar hozirlash, davlatning moliyaviy ishlarini yuritish va boshqarib turish, davlat darajalari, idoralarini taftish qilib turish, qo shin ʻ boshqaruvi, harbiy qo shinni to plash, harbiy boshliqlarni tayinlash, xorijiy ʻ ʻ elchilarni qabul qilish kabi masalalar bilan shug’ullangan. Davlatda ta’sis etilgan vazir, sohibi devon, hojib yoki ulug’ hojib, mastavfiy, nozir va ariz lavozimlari saroydagi eng yuqori lavozimlardan hisoblanib, bosh vazirlik vazifasiga to g’ri kelardi. Mamlakatning butun hududi ʻ ma’muriy jihatdan viloyat tashk(voliy, noib - o rinbosar), ya’ni viloyat va viloyat ʻ vazirliklariga bo lingan. Vazir viloyatning eng vakolatli boshlig’i bo lib, ʻ ʻ poytaxtdagi singari, viloyatlarda ham vazirga qarashli devonlar bo lgan. Devoni ʻ istifo, devoni ishraf, devoni nazar va devoni arz kabi idoralar mavjud edi. Viloyatda vazirdan keyin eng nufuzli mansab egasi omil bo lib, omil “voliy” ʻ ma’nosida ishlatilgan. SHuningdek shihna, rais, muhtasiblar ham viloyatning jamoat tartibi, soliq yig’ish masalalari, shaharni boshqarish va nazorat qilish vazifalarini bajarganlar. Harbiy va qo shinga oid boshqaruv ishlarini Buyuk ʻ devonning bo limi - devoni arz shug’ullangan. Hukmdorning gvardiyasi ham ʻ mavjud bo lgan. U armiyaning bosh qo mondoni edi. Xorazmshohlar davlatida ʻ ʻ viloyat markazlarida yetarli miqdorda harbiy qismlar turgan. SHuningdek, mamlakatning chegara qismlari, yo llar va mudofaa ahamiyatiga molik ʻ qal’alarda mudofaa qismlari bo lgan. Voliylar va qal’a qo mondonlari keyingi ʻ ʻ davrlarda yirik urug’ beklari orasidan tayinlangan. Ularning qo l ostida ba’zan ʻ (aksariyat hollarda) qullardan tarkib topgan xos harbiy qismlar ham bo lgan. ʻ Urug’ beklari xizmatga o z urug’i qismini olib kelgan. Iqto egalaridan ʻ (sohiblaridan) tashkil topgan mahalliy qismlar ham ularning qo l ostida bo lgan. ʻ ʻ 38 Foydalanilgan adabiyotlar I. O zbekiston Respublikasi Prezidentlarining asarlari. ʻ 1.Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -Toshkent.: “O`zbekiston”, 2017. 2.Karimov. I.A. Asarlar. 6-tom. -Toshkent: O zbekiston, 1998. ʻ II. Manbalar. 1.Bartol’d V.V. Turkestan v epoxu mongol’skogo zavoevaniya // Sochineniya, t. 2. — M.: «Nauka», 1964. 2.Belenitskiy A.M., Bentovich I.B., Bol’shakov O.G. Crednevekoviy gorod Sredney Azii. — L.: «Nauka», 1973. 3.Bijano v Ye.B. Yugo- vostochniy Ustyurt. Nekotorie itogi i perspektiv i arxeologicheskogo izucheniya // «Vestnik» KKF AN UzSSR. — Nukus, 1970 4.Vakturskaya N.N. Iranskiy sosud iz Urgencha // MXE, vip.4. — M.: 1960. 5.Gulyamov Ya.G. Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshix vremen do nashix dney. — T.: Izd. AN SSSR, 1957. 6.Низомулмулк. Си е?сатнома. -Т.,1997. 7.Nerazik Ye.E. Sel’skoe jilirn,e v Xorezme (I—XIV vv.). Iz istorii jilirn,a i sem’i. Arxeologo-etnograficheskie ocherki TXAEE, T.9.— M.«Nauka»,1976. III. Ilmiy adabiyotlar. 1.Нуржонов К. Хоразм тарихидан лавҳалар. Урганч.: Мураббий, 1992. 2.Иброҳимов Н. Ибн Баттута ва унинг Ўрта Осиёга саёҳати. Тошкент., «Шарқ баёзи». 1993. 3.Машарипов О. - Хоразм тарихидан саҳифалар. Тошкент., 1994. 4.Буниёдов З. Ануштагин – Хоразмшоҳлар давлати (1097-1231). (Аҳмад Ашраф ва Маҳкам Маҳмуд таржимаси) Т.: Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1998. 5.Сагдуллаев А., Б.Эшов. Ўзбекистон тарихи. 1-қисм. Т.: Университет, 1999. 6.Жалолиддин Мангуберди. Тарихий манбалар. Тошкент., 7.Бўриев О.Б., Н.Т.Тошев. Жалолиддин Мангуберди. Тошкент. 1999 8.Ойдин Тонари Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври. Тошкент., 1999 9.Зи е?ев Х.З. Ўзбекистон мустақиллиги учун курашларнинг тарихи. Тошкент., 2000 10.Муҳамедов Ҳ. Мовароуннаҳрда давлатчиликнинг ривожланишини нг муаммолари (VII-XIII асрлар). Тарих фан. док. Дисс. Т., 2001. 11.Ртвеладзе Эшов.В. ва бошқалар. Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. Тошкент, “Адолат”, 2001. 12.Саидов Ш. Ўрганила е?тган мамлакатлар тарихи (Хоразмшоҳлар ануштакинлар давлатининг юксалиши ва ҳалокати). Тошкент, 2006 13.Машарипов. О, - Хоразмнома. Тошкент., 2007 14.Собирова. С - Хорезм в период правления Ануштегин-Хорезмшахов (1097-1231 гг.)., 2008. 39

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Xorazmshoh - Anushteginlar davlatining ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi

1.1 Xorazmshohlar davlatining poydevorlari yaratilishi Anushteginiylarning hokimiyat tepasiga kelish

1.2 Yozma manbalarda Anushteginlar davlati ma’muriy va saroy boshqaruv tizimi tarixining aks etishi

II BOB. Xorazmshoh - Anushteginiylar davlatining unvonlar va mansablari va madaniy hayoti

2.1.Xorazmshoh Anushteginiy hukmdorlar davridaoʻzgarishlar

2.2 Xorazmshohlar davlatida mansab va unvonlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить