AQSH t.ruzvelt prezidentligi davrida - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	79.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

AQSH t.ruzvelt prezidentligi davrida

Купить

MAVZU: AQSH T.RUZVELT PREZIDENTLIGI DAVRIDA
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………....…..3
I BOB. AQSH XX ASR BOSHLARIDA…………………………………..…..…4
1.1. XX asrda AQSH ning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli …………………………....…..4
1.2. T.Ruzvelt davrida AQSH ………………………………………………..…….9
II BOB. T. RUZVELT PREZIDENTLIGI DAVRIDA AQSH NING
IJTIMOIY-IQTISODIY AHVOLI……………………………………….……..17
2.1. AQSH-Ispaniya urushi va uning yakuni …………………………………..….17
2.2. AQSH ning XIX-asr oxiri XX-asr boshlarida tashqi siyosati ……………..….21
XULOSA……………………………………………………………………….…28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI…………………….…….29

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Ushbu mavzu ya’ni T.Ruzvelt davri AQSH tarixida
muhim ahamiyat kasb etgan davrlardan biri hisoblanadi. Chunki bu davrda AQSH
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jiohatdan ancha yuksaldi. Ruzvelt AQSH agressiv
doiralarining vakili edi va faqat G’arbiy yarim sharda AQSH ning gegemonligini
o`rnatishgina orzu qilib qolmasdan, shu bilan birga AQSH ning butun dunyoga
hukmron bo`lishini ham orzu qilardi. Davlat apparatining hamma bug’inlarida avj olib
ketgan korrupsiya, poraxo`rlik va buzilish hamda monopoliyalarning zulmi mayda va
o`rta burjuaziya saflarida norozilikni vujudga keltirdi 1
.
Mavzuning maqsad va vazifalari . Ushbu kurs ishining maqsadi
quyidagilardan iborat:
- XX asr boshlarida AQSH ning siyosiy ahvolini o’rganish
- T. Ruzvelt prezidentlikka saylanish davrini o’rganish
- T.Ruzvelt davrida AQSH ning ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini o’rganish
- Amerika siyosatida T.Ruzvelt yo’lini tahlil qilish
Kurs ishining tuzilishi . Ushbu kurs ishi kirish qismi, 2 bob 4 reja va xulosa
qismidan iborat.
1
Chessman, G Wallace (1965), Governor Theodore Roosevelt: The Albany Apprenticeship, 1898–1900
3

I BOB. AQSH XX ASR BOSHLARIDA
1.1. XX asrda AQSH ning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli
XIX-asrning oxirida AQSH kapitalizmi imperializm bosqichiga o`tdi.
Mamlakat ichida kapitalning kontsentratsiyalashuvi va bank kapitalining sanoat bilan
qo`shilib ketishi davom etdi. AQSH trestlar hukmron bo`lgan klassik mamlakatga,
monopolistik kapitalizm mamlakatiga aylanaverdi. Quyidagi raqamlar sanoatning
o`sishini va kontsentratsiyalashishini ko`rsatib turibdi. Korxonalar soni 1899-1914
yillarda ko`payib, 208 mingtadan 275 mingtaga yetgan bo`lsa, shu korxonalarda
ishlagan ishchilar soni qariyb ikki baravar ko`paydi. 4713-ming kishidan 7036 ming
kishiga etdi. Sanoat korxonalariga band qilib qo`yilgan kapital qarib uch baravar
ko`paydi. 8975 ming dollordan 22791 ming dollorga etdi.
AQSH sanoat ishlab chiqarishi hajmi jihatidan Yevropa mamlakatlarini orqada
qoldirib ketdi. 1909 yilgi ma`lumotlarga qaraganda sanoat mahsulotining qiymati 20
milliard dollordan oshiqroq bo`ldi. Bu esa, Buyuk Britaniya sanoat mahsulotining
qimmatidan qariyb 2,5 baravar va Germaniya sanoat mahsulotining qimmatidan 2
baravar oshiq edi.
Ayrim sanoat tarmoqlaridagi rivojlanishni Yevropa mamlakatlaridagi xuddi
shunday sanoat tarmoqlari rivojlanishiga doir ma`lumotlar bilan taqqoslab qarasak,
AQSH sanoatining o`sishini tag’in ham ravshanroq ko`ramiz. Chunonchi birinchi
jahon urushi arafasida AQSHda ishlab chiqarilayotgan toshko`mirning, cho`yan va
po`latning miqdori Angliya, Fransiya va Germaniya erishgan jamiki miqdoriga teng
edi. Sanoatning boshqa hal qiluvchi tarmoqlarida ham AQSH, Angliya, Fransiya va
Germaniyadan o`zib ketib, birinchi o`rinni mustahkam egallab oldi.Bu davrda AQSH
uchun xarakterli narsa shu bo`ldiki, kapital kontsentratsiyasi va markazlashuvi
qonunining amal qilishi natijasida yirik koorporatsiyalar va trestlar -g’alaba qildi.
Million dollorlik va undan ham ko`proq mahsulot ishlab chiqarayotgan gigant
korxonalar 1904-yildayoq jami korxonalarning 0,9% ga yetib qolgan edi.
4

Ishlab chiqarishning deyarli hamma tarmoqlarida trestlar tashkil etildi. Po`lat,
neft, mis, elektr va shu kabi sanoat tarmoqlari qirollarining qudratli dinostiyalari
vujudga keldi. 1901-yilda Morgan 1 milliard dollordan ko`proq kapitalga ega bo`lgan
va "Qo`shma Shtatlarning po`lat koorporatsiyasi" deb atalgan katta trest tashkil qildi.
Bu trest dastlabki paytlarda po`lat sanoatining beshdan uch qismini, po`lat eritish
uchun ishlatilayotgan temir ruda qazib chiqarishning 60% ini, po`latning 66% ni va
tayyor po`latning deyarli 50% ini o`z nazoratiga olgan edi.
Amerika kapitalizmi tez rivojlanganligi uchun ham imperializm davrida
AQSHda kapitalizmning tekinxo`rligi va chirishi Shunday bir tarzda ifodalandiki,
gigant trestlar o`zlari belgilagan narxlarni saqlab qolish uchun kurashib, ko`pincha
yangi kashfiyotlar va ixtirolar qildilar. Amerika kapitalizmining tekinxo`rligi va
chirishi, sanoat va qishloq xo`jaligining notekis rivojlanishida, sanoatning ayrim
tarmoqlari va mamlakat ayrim rayonlarining notekis rivojlanishida, kapitalizmning
doimiy yo`ldoshi bo`lgan krizislarning va ishlab chiqarish anarxiasining kuchayib
ketishida, mustamlakalar va yarim mustamlakalardagi xalqlarni ezish kuchayib
borayotganligida - mana shularning hammasida namoyon bo`laverdi.
XIX asrning oxirida Ispaniya - Amerika urushi boshlanib ketdi. Bu urushning
boshlanishga tashqi bahona shu bo`ldiki, Ispaniya Kubada o`z vatanining mustaqilligi
uchun kurashayotgan qo`zg’alonchilarga qarshi urush olib bormoqda edi.
AQSH Kubadagi va Ispaniyaning boshqa mamlakatlardagi - Filippin
orollaridagi milliy ozodlik harakatidan o`z maqsadi yo`lida foydalanib kelmoqchi
bo`ldi 2
.
AQSH Kubani bosib olish rejalarini bir necha o`n yildan beri tayyorlab
kelmoqda edi. Bu orolning boyligi, unda bir qancha portlar borligi va orolning
strategik mavqei AQSH davlat doiralarining e`tiborini jalb qilmasligi mumkin emas
edi. Ispaniya bilan urush boshlashmasdan oldin Amerika kapitalistlari Kubadagi
2
Chessman, G Wallace (1965), Governor Theodore Roosevelt: The Albany Apprenticeship, 1898–1900
5

plantatsiyalarga konlar va temir yo`llarga 50 million dollarga yaqin mablag’ sarflab
qo`ygan edilar.
AQSH Kubadagi voqealarni juda sinchiklab kuzatib turdilar.
Qo`zg’alonchilarga xayrixoh bo`lgan progressiv elementlar, AQSH Kubaning
inqlobiy hukumatini tanidi va bu hukumatga ma`naviy hamda moliyaviy yordam
beradi, deb umidvor bo`lgan edilar. Amerikaning progressiv tashkilotlari
qo`zg’olon ko`targan kubaliklarning vakillari bilan aloqa bog’lab, ularning AQSH
dan qurol yaroq va oziq-ovqat sotib olishlariga yordamlashishga ko`p harakat qildilar.
Biroq AQSH hukumati Kubadagi qo`zg’olonchilarning «g’alaba qilishidan
qo`rqqan moliyaviy guruhlar bilan inoq bo`lganligi sababli qo`zg’olonchilarni
urushuvchi tomon deb tanishdan bosh tortdi. Xerst va Pulitser boshchiligidagi sotqin
matbuotchilar movinistik propaganda avj oldirishga intilib, Kubadagi AQSH
fuqarolari ko`p talofot bermoqda deb shovqin-suron ko`tardi. AQSH fuqarolaridan
turmalarda va qamoq lagerlarida qamalib yotgan kishilarni munofiqlik bilan himoya
qildi. AQSH hukumati ispanlarning Kubada qilayotgan zulm va vahshiyliklariga
qarshi bir necha marta norozilik notalari yubordi. Hammasi bo`lib uch oy davom
etgan urush Ispaniya monarxiyasining zaifligini va ichdan chiriganligini yaqqol
ko`rsatdi. Ispaniya floti eskirgan kemalardan iborat bo`lib, yaxshi qurollanmagan va
intizomsiz edi.
Ispanlarning Kubadagi 200 ming kishilik armiyasi kuchsizlanib qolgan edi,
Kuba partizanlarining qahramonlarcha ko`rsatayotgan qarshiligi bu armiyaning
qo`lini band qilib qo`ygan edi. Shuning uchun ham Amerika qo`shinlari Santyagoga
yaqinlashib kelganlarida ispanlar ularga qarshi faqat 12 ming soldatni ro`para qila
oldilar. Amerika davlati Manil ko`rfazida ispanlarning eskadrasini tor-mor keltirdi.
Ispanlarning Santyago portidan qutulib chiqqan ikkinchi eskadrasini ham
Amerika floti tor-mor qildi. 15-iyulda Amerika qo`shinlari Kuba
qo`zg’olonchilarining aktiv yordami bilan Santyagoni ishg’ol qildilar.
6

Ispaniya mag’lubiyatga uchradi va sulh tuzishga majbur bo`ldi. 1898 yil 10
dekabrda Parijda tuzilgan sulh shartnomasiga muvofiq AQSH Filippin orollarini,
Puerto-Riko va Guam orollarini oldi.
AQSH Ispaniyaga Filippin uchun 20 million dollor pul berdi. Bundan tashqari,
Ispaniya Kuba oroliga bo`lgan o`zining hamma da`volaridan voz kechdi.
Qog’ozdagina mustaqillik olgan Kuba respublika bo`lib qoldi va AQSH protektorati
ostiga o`tdi.
Gavay orollari batamom anneksiya qilib olinganligi Ispaniya bilan bo`lgan
urush natijalaridan biri bo`ldi. 1898-yil 12-avgustda kongress birlashgan rezolyutsiya
qabul qildi. Bu rezolyutsiyada Gavay orollari "AQSH hududining bir qismi"
tariqasida anneksiya qilinganligi, bojlar bekor qilinganligi va Gavay orollaridagi
Xitoylarning AQSHga kelishi taqiqlanganligi aytilgan edi.
Ispaniya-Amerika urushi Samoa masalasini hal qilishni ham tezlashtirdi. 1899-
yil dekabrida tuzilgan shartnoma uch davlatning birgalikdagi protektoratiga xotima
berdi.
Ikkinchi marta saylangan Mak-Kinli 1901-yil 4-martda prezidentlik vazifasini
bajarishga kirishdi. Mak-Kinli 6-sentyabrda Bufaloga borib panomerika vistavkasini
ko`rayotgan vaqtida bir anarxist unga suiqasd qildi va 14-setyabrda Mak-Kinli o`ldi.
Konstitutsiyaga muvofiq vitseprezident Teodor Ruzvelt yangi saylovlar
o`tkazilguncha prezidentlik vazifasini bajarishga kirishdi. Ashaddiy eskpansiyachi
Ruzvelt aktiv tashqi siyosat o`tkazishga, AQSH ning qurolli kuchlarini
ko`paytirishga, ayniqsa katta harbiy dengiz floti qurishga kirishdi. Ruzvelt AQSH
agressiv doiralarining vakili edi va faqat G’arbiy yarim sharda AQSH ning
gegemonligini o`rnatishgina orzu qilib qolmasdan, shu bilan birga AQSH ning butun
dunyoga hukmron bo`lishini ham orzu qilardi. Davlat apparatining hamma
bug’inlarida avj olib ketgan korrupsiya, poraxo`rlik va buzilish hamda
monopoliyalarning zulmi mayda va o`rta burjuaziya saflarida norozilikni vujudga
keltirdi. "Axlat tozaluvchilar" deb nom berilgan bir guruh yozuvchilar va publitsistlar
7

mamlakatning siyosiy va iqtisodiy hayotida avj olib ketgan korruptsiyani fosh qilib
tashladi. Chunonchi, Ida Tarbell bir qancha maqolalar e`lon qilib, "standart oyl"
trestining o`z raqiblarini yo`qotish, mamlakatning tabiiy boyliklarini bosib olish va
sud organlarini sotib olish uchun qo`llanayotgan korrupsiya metodlarini fosh qilib
tashladi 3
.
3
Chessman, G Wallace (1965), Governor Theodore Roosevelt: The Albany Apprenticeship, 1898–1900
8

1.2. T.Ruzvelt davrida AQSH
Progressiv siyosiy arboblarining bir guruhi burjua islohotlari o`tkazishi uchun
agitatsiya olib bordi. Bu guruh markazdagi va joylardagi hukumat apparatini
demokratlashtirishni, senatorlarni to`ppa-to`g’ri saylashni, xotinlar va bolalar
mehnatini ekspluatatsiya qilishni cheklaydigan qonunlar qabul qilishni, temir
yo`llarni, banklarni va moliyani davlat qo`liga o`tkazishni talab qildilar. Teodor
Ruzvelt o`zining ichki siyosatida mana shularning hammasini hisobga olmasligi
mumkin emas edi. Monopoliyalarning zulmi natijasida vujudga kelayotgan
qiyinchiliklardan ommaning e`tiborini chalg’itishga urinayotgan Ruzvelt trestlarning
"yomon jihatlarini" cheklaydigan tadbirlar o`tkazishni taklif qildi. Trestlarga qarshi
juda ko`p sud yig’ilishlari o`tkazildi. Trestlarning ba`zi rahbarlari sud javobgarligiga
tortildi. Biroq, ana shunday har qancha "kurash" olib borilgan bo`lsa ham, natijada
trestlar oz-moz shtraf to`lash bilan qutilib qolaverdilar. Trestlarning o`sishi davom
etdi va ular mustahkamlanaverdi. 1904-yil oxirida T.Ruzvelt yana prezidentlikka
saylandi. T.Ruzvelt o`zining bu saylanishini o`zi o`tkazayotgan siyosatning
ma`qullanishi va bu siyosatni davom ettirishga rag’batlantirish deb bildi. Moliya
oligarxiyasi uning faoliyatini haqiqatdan ma`qullamoqda edi.Po`lat trestining
boshlig’i Morgan Ruzvelt foydasiga o`tkazilgan saylov kompaniyasiga 150 ming
dollar sarfladi. Mamlakatning tabiiy boyliklarini muhofaza qilish masalasi o`sha
vaqtda katta ahamiyatga ega bo`lib qoldi. Ayrim shaxslar pora berib sotib olayotgan
hukumat ma`murlarining yordami bilan yerlarni va boshqa tabiiy boyliklarini
yirtqichlarga ekspluatatsiya qilish natijasida mamlakatning tabiiy boyliklari juda ko`p
miqdorda nobud bo`lmoqda edi. Progressiv elementlar bu masalaga hukumatning
aralashuvini talab qildilar. T.Ruzvelt sotilmagan 150 million akr yerni, shuningdek
Alyaskadagi va Shimoliy - g’arbdagi 85 million akr yerni daxlsiz davlat fondi deb
e`lon qildi, shu yerlardagi mineral va suv resurslarini o`rganishni AQSH ning
geologiya departamentiga topshirdi. Mamlakatning tabiiy boyliklarini muhofaza
qilish milliy komissiyasi tuzildi.
9

1908-yil oxirida Vilyam Govard Taft prezidentlikka saylandi. Korporatsiyalar
ishi bilan shug’ullanuvchi katta yurist bo`lgan Taft Filippin komissiyasiga boshchilik
qilgan edi, so`ngra esa orollar gubernatori bo`lib turgan vaqtda Filippin xalqining
milliy ozodlik kurashini bostirgan edi. U Filippindagi mana shu "muvaffaqiyatlari"
tufayli Ruzvelt hukumatida harbiy ministr bo`lib olgan edi. Taft Ruzveltning hamda
Rokfeller boshchiligidagi yirik sanoatchilar va monopoliyachilarning yordami bilan
prezidentlikka saylandi. Taft yirik trestlarning tipik advokati, nihoyat darajada
konservator bo`lib, mamlakatdagi moliya oligarxiyasining talablarini hech so`zsiz
bajarardi.
Morgan tipidagi yirik magnatlar bilan o`zining aloqalarini niqoblashga mohir
bo`lgan Ruzveltdan Taftning farqi shu ediki, Taft trestlar bilan o`zining
munosabatlarini yashirishni lozim topmas edi. Ruzveltning demogogiyadan iborat
harakatlari mayda burjua oppozitsiyasini trest kapitali bilan murosaga olib kelishga va
ishchilar harakatining rivojlanishiga to`sqinlik qilishga qaratilgan edi. Ruzvelt
respublikachilar partiyasidagi bir-biriga zid unsurlarni juda ustalik bilan murosaa
qildirardi. O`zining oshkora reaksionligi bilan Ruzvel’dan farq qilgan Taft burjua
partiyasiga rahbarlik qilish uchun zarur bo`lgan qobiliyatlardan mahrum edi. 1912
yildan keyin Ruzvelt Taftga baho berib, "u yaxshi leytenant bo`lsa ham lekin, yomon
kapitan edi" deganligi bejiz emas edi. Taft siyosatidan norozilik mamlakatning tabiiy
boyliklarini muhofaza qilish masalasida ayniqsa keskin namoyon bo`ldi. Ichki ishlar
ministri Ballinjer yerlarni olib, davlat fondiga topshirish to`g’risidagi ba`zi
buyruqlarni, bu buyruqlar go`yo yetarli ravishda rasmiylashtirilmagan degan vaj bilan
bekor qildi. Oradan sal vaqt o`tmay o`rmonlar boshqarmasining boshlig’i Jifford
Pinchot va ichki ishlar ministrligining xizmatchisi Glevis Ballinjerni davlatga qarashli
yerlarni asosan Alyaska yerlarini Morgan Gugenxeym sindikatiga juda arzon narx
bilan sotib yubordi, deb aybladilar. Taft Ballinjerni yoqlab chiqdi. Pinchon iste`fo
berishga majbur bo`ldi. 4
4
Chessman, G Wallace (1965), Governor Theodore Roosevelt: The Albany Apprenticeship, 1898–1900
10

Taft "trestlarni ta`kid etishdi" o`z o`tmishdoshiga taqlid qilib, yirik trestlarga
qarshi sudda 45 ta ish qo`zg’atdi, bu trestlar orasida o`zi tashkil topgan kundan
boshlab dastlabki 10 yil ichida hech kim daxl qilmagan AQSH po`lat tresti ham bor
edi. Po`lat trestiga qarshi ish qo`zg’atilganligidan Ruzvelt norozi bo`lib, Taft mening
kabinetim a`zosi bo`lib turgan vaqtida Po`lat trestining tashkil etilishiga qarshi e`tiroz
bildirmagan edi, degan edi.
Shuni aytib o`tish kerakki, Taft ma`muriyati tomonidan trestlarga qarshi sudda
ishlar qo`zg’atilganligi oqibat natijada ularga, ya`ni trestlarga hech qanday zarar
yetkazmadi. Trestlar sud instantsiyalarining yangi talablariga moslashib rivojlana va
mustahkamlanaverdi.
Ispaniya - Amerika urushidan keyin AQSH ning yirik burjuaziyasi yangi bosib
olingan hududlardagi o`z hukmronligini mustahkamlashni tashqi siyosatdagi eng
muhim vazifa deb hisobladi. Yirik burjuaziya Kuba va Filippinda o`z hukmronligini
o`rnatmoqchiligi uchun AQSH ning ispanlar ustidan g’alaba qozonishga yordam
bergan milliy ozodlik harakatini tugatish zarur bo`lib qoldi.
1901-yilda Kuba Konstitutsiya qabul qildi. Lekin, bu konstitutsiya AQSH
kongressini qanoatlantirmadi. Kuba "bir qator tuzatishlarni" qabul qilishga majbur
bo`ldi. Bu tuzatish AQSH ga go`yo Kubaning mustaqilligini himoya qilish maqsadida
interventsiya qilish huquqini berdi, Kubaning o`z teritoriyasini harbiy va dengiz
bazalari qurish uchun chet davlatlarga berish to`g’risida shartnomalar tuzishini
taqiqlab qo`ydi hamda AQSHning Kubada ko`mir va dengiz bazalari qurish huquqini
berdi.
AQSH Xitoyda "ochiq eshik" siyosatini e`lon qilganligi "Tinch mamlakatlari"
bilan savdo-sotiq kuchayib ketganligi hamda Gavay va Filippin orollarini bosib
olganligi sababli, ikki okeanni birlashtiruvchi kanal qurish masalasi alohida
ahmiyatga ega bo`lib qoldi.
AQSH ning hukumron doiralari kanal qurishni nazoratlari ostiga olishga qaror
qildilar. Buning uchun Angliya bilan tuzilgan Kleyton Bulver shartnomasini bekor
11

qilish kerak edi. 1901-yilda AQSH Angliyani yangi shartnoma tuzishga majbur qildi,
shu shartnomaga muvofiq AQSH kanal qurish, undan foydalanish va uni boshqarish
huquqiga to`la-to`kis ega bo`lib qoldi. Panama kanalini qurayotgan va bankrotga
uchragan fransuz aksionerlik jamiyatining hamma aktsiyalarini AQSH arzon-garovga
sotib oldi. Shundan so`ng AQSH hukumati Kolumbiya bilan shartnoma tuzib,
Panamada kanal qurish va bu kanaldan foydalanish huquqiga to`la ravishda ega
bo`ldi. Biroq Kolumbiya senati bu shartnomani bir ovozdan rad qildi. Shundan so`ng
1903-yil 3-noyabrda AQSH Kolumbiyaga qarshi Panamada isyon tashkil qildi va
isyonchilarga yordam berish uchun (bostirish uchun) Panama sohiliga kreyser
yubordi. 5
Amerika kreyseri isyonchilarni bostirish uchun yuborilgan Kolumbiya
qo`shinlarining yo`lini to`sib qo`ydi. Panama "mustaqil" respublika deb e`lon qilindi.
AQSH darhol Panama respublikasining "mustaqilligini" tan oldi, Panama hukumati
AQSH bilan shartnoma tuzib, kanal qurish temir yo`llar qurish va kanal bo`yida
istehkomlar bino qilish huquqini batamom AQSH ga topshirdi. Buning evaziga 250
ming dollar renta olib turadigan bo`ldi. AQSH Panama kanalini qurishga kirishdi. Bu
qurilish 10 yil davom qildi. Panama kanalining AQSH uchun juda katta harbiy
strategik va iqtisodiy ahamiyati bor edi. AQSH uzoq sharqda Xitoy, Koreya va
Sibirga nisbatan keng ekspansiya planlarini amalga oshirish maqsadini ko`zlab ish
olib bordi. AQSH va Angliya juda katta yordam berib turganligi tufayli Yaponiya rus-
yapon urushida g’alaba qozonishga muvaffaq bo`ldi. AQSH va Angliya Yaponiyaga
pul berib, urush olib borish uchun zarur bo`lgan narsalarning hammasi bilan uni
ta`minlab turdilar. Rossiya bilan Yaponiya o`rtasida Teodor Ruzveltning
vositachiligida Portsmut sulh: shartnomasi tuzildi, bu shartnomaga muvofiq, Rossiya
Yaponiyaning Koreyada hukmronlik qilishini tan olishga, Sharqiy Xitoy temir
yo`lining janubiy tarmog’ini Yaponiyaga berishga, Saxalinning janubiy qismini
5
Cooper, John Milton (1983), The Warrior and the Priest: Woodrow Wilson and Theodore Roosevelt (dual scholarly biography), ISBN
978-0-674-94751-1.
12

Yaponiyaga topshirishga hamda Lyaodun yarim orolini va undagi Port-Arturni
ijaraga olish huquqini Yaponiyaga topshirishga majbur bo`ldi. AQSH urushdan keyin
Manjuriyada ta`sir doirasini Yaponiya bilan bo`lishib olishga umid qilgan edi. Biroq
Yaponiya o`zi qo`liga kiritgan o`ljalarni AQSH bilan qurishga sira ham istamas edi.
Yaponiya janubiy Manjuriyada o`rnatgan rejim Angliya va Amerika kapitalistlarining
faoliyatini juda qiyinlashtirib qo`ydi. "Erkin" yurtlar haqiqatda yopiq bo`lib qoldi.
Yapon tovarlari uchun belgilangan imtiyozli tariflar boshqa mamlakatlarning
tovarlariga yo`lni bekitib qo`ydi. Yaponiya bilan Amerika o`rtasidagi ziddiyatlar
keskinlashgan bo`lsa ham, ammo AQSH Yapon imperalistlarini rag’batlantirish va
ulardan o`z manfaatlari yo`lida foydalanish siyosatidan voz kechmadi. 1910yilda
Yaponiya AQSH ning yordami bilan Koreyani bosib oldi va bu mamlakatda juda
qattiq, mustamlakachilik tartibini o`rnatdi. AQSH Koreyada Yaponiyaga keng
imkoniyatlar berib qo`yib, keyin Koreyada va Xitoyda o`zining ekspansiya rejalarini
amalga oshirmoq uchun o`zining iqtisodiy quvvatidan foydalanishga umid qildi.
AQSH Monjuriyada muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Markaziy Xitoyda o`zining
iqtisodiy ekspansiyasini kengaytirishga intildi. Angliya, Fransiya va Germaniya
Xitoyga qarz berish to`g’risida va temir yo`llar qurish uchun birgalikda konsessiya
olish to`g’risida 1909-yilda Xitoy bilan bir bitimga kelganlaridan keyin AQSH
Xitoyga beriladigan bu qarzda Amerika banklarini qatnashtirishni talab qildi. AQSH
ning diplomatik tazyiqi natijasida Yevropa davlatlari bu ishda Amerika banklarining
ishtirok qilishiga rozilik berdilar.
1911-yil 20-mayda imzolagan bitimga muvofiq, Xitoyni ekspluatatsiya qilmoq
uchun to`rt davlat banklarining konsortsiumi tashkil qilindi. 1912- yildagi prezident
saylovlari sinfiy kurash keskinlashgan vaziyatda o`tdi. Monopolistik kapital zulmidan
norozilik kuchayib ketdi. Respublikachilar partiyasida ham, demokratik partiyada
ham o`zini "progressiv" deb atagan oppozitsiya paydo bo`ldi. Ishchilar sinfining
iqtisodiy va siyosiy kurashi g’oyat keskinlashdi.
13

Sinfiy kurash keskinlashgan mana shunday sharoitda burjua arboblarining bir
qismi demokratik islohotlar o`tkazishni va`da qilib, mehnatkashlar ommasini mustaqil
siyosiy harakatlar yo`liga tushishdan qaytarishga qaror qildi. Burjua arboblarining bu
qismi hatto respublikachilar partiyasi safini buzishdan ham qaytmay, bu partiyaning
so`l elementlaridan "progressiv partiya" tashkil qildi. Ruzvelt islohotlarning keng
dasturini ko`tarib chiqdi. U demagoglik qilib o`zini "yirtqich boyga qarshi
kurashuvchi" kishi deb atadi.
Ruzvelt islohotlarining keng dasturini ko`tarib chiqdi.Respublikachilar partiyasi
prezidentlikka yana Taft nomzodini ko`rsatdi. Demokratik partiya Prinston
universitetining ko`p yillardan beri rektori bo`lib ishlab kelgan tarix va huquq
professori Vudro Vilsonni prezidentlikka nomzod qilib ko`rsatdi. Demokratik
partiyada Vilson "progressiv" kishi deb hisoblanardi. 1910-yilda u Nyu-Jersi
shtatining gubernatorligiga saylangan, bu shtatda ba`zi islohotlarni o`tkazgan edi.
Morgan boshchiligidagi yirik magnatlar Vilson nomzodini quvvatlab chiqdilar.
Prezident Vilson o`zining shiorlari, mohirona demagogiyasi va bir qancha
burjua islohotlari o`tkazish bilan moliya oligarxiyasining rejalarini ustalik bilan
niqobladi. 1914 yilda kongress Kleytonning trestlarga qarshi qonunini qabul qildi.
Yangi qonun Sherman qonunining asosiy moddalarini shu bilan birga "kasaba
uyushma moddalarini o`z kuchida qoldirib, shu bilan birga fermerlarning tashkilotlari
erkin savdoni cheklashga qaratilgan bitim deb hisoblanmasligi lozim" deb maxsus
pisanda qilib qo`ydi. Ayrim islohotlar o`tkazish siyosati Vilsonning ish tashlagan
ishchilardan juda shafqatsizlik bilan o`ch olishga xalaqit bermadi. 1913-yil kuzida
Koloradoda katta ish tashlash boshlanib ketdi. Kolorado konchilari yarim qul holida
yashar va ishlar edilar. Rokfeller boshchiligidagi Kolorado kompaniyasi uy-joylarga,
cherkovlarga, maktablar va magazinlarga, hech bir nazoratsiz xo`jayinlik qilardi. eng
yomon kulbalardan iborat bo`lgan ishchi posyolkalarda eng oddiy sanitariya sharoiti
ham yo`q. Konchilar mana shu chidab bo`lmaydigan o`zboshimchalik sistemasiga
qarshi chiqdilar. Ular kasaba soyuz tashkil etish huquqini tan olishni 8 soatlik ish kuni
14

joriy etishni, ish xaqini 10% oshirishni, ish soatidan ortiq ishlangan ishga haq
to`lashni va shu kabilarni talab qilib ish tashlash e`lon qildilar.
O`zlarining uy-joylarini tashlab, lager qurib yashashga majbur bo`lgan 19 ming
konchiga va ularning oilalariga qarshi kurashmoq uchun qo`shinlar shtat politsiyalari
hamda miltiqlar va pulemyotlar bilan qurollangan gangstyerlar va ig’vogarlarning
maxsus shaykalari yuborildi. Ular ish tashlovchilarning lagyerlarini o`qqa
tutaverdilar, o`t qo`yib yondiraverdilar. Natijada ishchilardan ko`p kishi tutundan
bo`g’ilib o`ldi va tiriklayin yonib ketdi. Terror, ochlik kuchayganligi va o`nlab
kishilar o`ldirilganligiga qaramay, konchilar bir yarim yil qahramonlarcha
kurashdilar. Aholining progressiv tabaqalari orasida g’azablanish kuchayib ketdi va
xalqning tazyig’i ostida prezident Vilson bu mojaroga aralashishga majbur bo`ldi.
Lekin uning xo`jayinlar foydasini ko`zlab qilgan takliflari ish tashlovchilarni
qanoatlantirmadi, ular to`la g’alaba qozonguncha kurashishga qaror qildilar.
Kurashaverib tinkasi qurigan ishchilar, kompaniya zo`rlab taklif qilgan shartlarga rozi
bo`lib ishga qaytishga majbur bo`ldilar. Vilson o ` tkazgan chora va tadbirlarning
hammasi jumladan islohotlar o ` tkazilganligi va ishchilar sinfining harakati zo ` rlik
bilan bostirilganligi AQSH moliya oligarxiyasining iqtisodiy va siyosiy quvvatini
yanada kuchaytirishga yordam berdi .
Ruzvelt Amerika iqtisodiyotini kemirayotgan ko‘pchilik monopolist trestlarni
o‘ziga eng katta dushman sifatida ko‘rardi. Ammo u birinchi prezidentlik davrida
ularga qarshi kurashni ochiq kurashga aylantirmadi. Chunki, ikkinchi prezidentlik
muddati saylovlari uchun mablag‘ni ulardan olishga to‘g‘ri kelishini bilardi 6
. Shu
sababli, birinchi prezidentlik davrida asosiy kurashni tashqi siyosat masalalariga
qaratdi. 1904 yilgi muvaffaqiyatli saylov kampaniyasidan so‘ng, Demokratlar
partiyasidan nomzodi qo‘yilgan Parker ustidan g‘alaba qozondi. 7
6
Хидоятов Г.А., Гуломов Х.Г. Всемирная история новейший период Европа и США после второй мировой войны.
(1945–1995). — Т. 1995.
7
Cooper, John Milton (1983), The Warrior and the Priest: Woodrow Wilson and Theodore Roosevelt (dual scholarly biography),
ISBN 978-0-674-94751-1.
15

Uning fikricha, iqtisodiyot nazoratsiz rivojlanmaydi, uni Amerika xalqi
manfaatlaridan kelib chiqib qonunlar orqali boshqarish kerak. Sobiq Prezidentlar
Jekson va Linkolnning erkinlik borasidagi fikrlari endilikda (shuncha sanoat
inqiloblaridan so‘ng) zamon talabiga javob bermay qolgandi. Moliya va ishlab
chiqarishda hukumatning to‘liq istisno etilishi katta-katta tabiiy monopoliyalarning
vujudga kelishini ta’minlaydi. Amerikadagi korporatsiyalar shu darajaga yetdiki,
korporatsiyalarning o‘zi gigant korporatsiyalar orqali boshqarilar, hukumat qonunlar
ishlab chiqishda ularning manfaatini (soliq, moliya va boshqa sohaga oid siyosatida)
hisobga olardi. Bu vaqtda Amerika hukumati arxaik ko‘rinishdagi kuchsiz hukumatga
aylanib qolgandi. Shu sabab davlat katta trestlar tomonidan qilinayotgan moliyaviy
firibgarliklarga qarshi tura olmay qoldi. Qonunlarda chigallik yuzaga kela boshladi.
Shtat manfaatini himoya qiladigan qonunlar milliy manfaatga to‘g‘ri kelmay qoldi,
yoki buning aksi kuzatilardi.
16

II BOB. T. RUZVELT PREZIDENTLIGI DAVRIDA AQSH NING IJTIMOIY-
IQTISODIY AHVOLI
2.1. AQSH ning ichki siyosati
AQSHning avvalgi davrdagidek biznesda halol raqobatni yuzaga keltirish
siyosati ilojsiz bo‘lib qoldi. Bunda faqatgina bir yo‘l, ya’ni trest va monopol
korxonalarni yo‘qotish emas, balki qonunan nazorat qilish yo‘li qolgandi. Agar ularga
yoppasiga “hujum” qilinadigan bo‘lsa, ular Yevropa yoki boshqa joylarga chiqib
ketishi, soliq tushumi keskin kamayib, mamlakat xazinasi bo‘shab qolishi,
mamlakatda ishsizlik avj olishi va boshqa balolar bo‘lishi mumkin edi. Ruzvelt shu
yo‘lni (nazorat qilishni) tanladi. Moliyaviy firibgarlikni yo‘qotish, jamiyat manfaatlari
yuzasidan korporatsiyalar faoliyatini nazorat qilish maqsad qilindi. Ruzveltning
siyosatidan qo‘rqqan yirik kompaniya egalari davlatdan daxlsizlik huquqi talab qila
boshladi. Bu yo‘lda ular siyosatchi va gazetalar vahimalaridan foydalanishdi. Biroq
Ruzvelt bu talabni ahmoqlikka yo‘ydi va hech qachon bunday bo‘lmasligini aytdi.
Turli sohalarni monopoliyaga aylantirgan magnatlar Ruzveltni yo‘q qilish va avvalgi
davrga qaytishni xohlab qolishdi. Shunga qaramay, Ruzvelt o‘z maqsadidan
qaytmadi. Monopoliyaning oldini olish va mavjudlarini yo‘qotish faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi Savdo va mehnat vazirligi va korporativ byuroni tashkil qildi. Uning
qoshida komissiya tashkil etildi va bu komissiya biznes bilan shug‘ullanuvchi istalgan
korporatsiya nazoratini amalga oshirishi va sohani tahlil qilish vakolatlariga ega edi.
Bu yo‘lda Ruzveltga ko‘maklashuvchi magnatlar ham paydo bo‘ldi.
Temir yo‘l monopolistlaridan biri bo‘lgan Pol Morton ismli shaxs o‘z ayblarini
tan olib, hukumatga ushbu sohada monopoliyaga qarshi kurashishda o‘z yordamini
bera boshladi. Morton tomonidan taqdim etilgan hujjatlar asosida Shtatlararo davlat
komissiyasi va Adliya vazirligi tomonidan audit tekshiruvlari o‘tkazildi. Temir yo‘llar
to‘liq hukumat nazoratiga o‘tdi. Mortonga sanksiya berilishida yengilliklar berildi.
Tariflar to‘g‘risida Xepbern qonuni (bill) ham qabul qilindi. Bu yo‘lda unga ayrim
17

senatorlar ham qarshi chiqdi. Ammo qonun baribir qabul qilindi. Ruzvelt monopol
trestlarga qarshi kurashi bilan Amerika tarixiga kirdi.
Ruzveltni keyingi Prezidentlar Taft, Vilson davrlarida rosa tanqid qilishdi.
Ayrimlar uni ayrim monopolistlarga yordam berish uchun boshqalarini yo‘qotishga
urinishda ham ayblashdi. Biroq, u Amerika tarixida AQSH iqtisodiyotini jarlikka
yetaklayotgan trestlar ta’siri doirasidan chiqara olgan Prezident sifatida qoldi.
Hozirgacha amerika xalqi o‘sha davrdagi ko‘mir, po‘lat, shakar trestlarining
faoliyatini tartibga solgan, boshqa biznesmenlarga ham sharoit yaratib bergan
Ruzveltga o‘z minnatdorligini bildirib keladi. Teodor Ruzvelt Amerikaning eng
taniqli odamlari va taniqli siyosatchilaridan biridir. Prezident nafaqat islohotlar bilan,
balki butun hayoti davomida Ruzveltga xos bo'lgan iroda va jasorat bilan ham
mashhur. Teodor Amerikaning dunyo va hukmron qudratga aylanishini xohladi. 1901
yilda prezident lavozimini egallab olgan Teodor o'zining orzusini ro'yobga chiqardi.
Amerikaning bo'lajak prezidenti 1858 yil 27 oktyabrda Nyu-York shtatida tug'ilgan.
Teodorning oilasi yuqori jamiyatga mansub bo'lib, mo'l-ko'l yashagan. Ruzveltlar
sulolasi shaharda mashhur bo'lgan, siyosatchi Teodor Ruzveltning otasi hurmatga
sazovor bo'lgan va o'zining shisha ulgurji biznesiga ega bo'lgan. 1876-yilda, 18
yoshida, Ruzvelt Garvard universitetiga o'qishga kirdi, u tezda tartib-nizomli va doim
suhbatlashish istagi bilan ekssentrik yosh yigit sifatida obro'-e'tibor qozondi. Ruzvelt
o'qituvchining ma'ruzalarini kesib tashlaydi, fikrini baland ovozda ifoda etadigan
ovoz bilan ifodalaydi. 1882-1884 yillarda Ruzvelt Nyu-York shtati qonun
chiqaruvchisi edi. Ruzvelt ishonch bilan gavdalanib, Albany shtati kapitolidagi voqea
yuz berdi. Ko'proq tajribali majlis a'zolari uni kiyingan kiyim-kechak va yuqori sinf
aksentlari uchun der edilar. Ular Ruzveltni masxara qildilar, unga "yosh", "uning
Rabbiysi", yoki oddiygina "bu ahmoq" deb murojaat qilishdi. Ruzvelt tezda islohotchi
sifatida mashhur bo'lib, fabrikalarda mehnat sharoitlarini yaxshilaydigan qonun
loyihalarini qo'llab-quvvatladi. Keyingi yili saylangan Ruzvelt hokim Grover
Klivlend tomonidan davlat xizmatlarini isloh qilish bo'yicha yangi komissiya
18

tayinlash uchun tayinlandi. Ruzvelt 1899 yilda 40 yoshda bo'lgan gubernatorlik
saylovida g'alaba qozondi. Gubernator sifatida Ruzvelt ishbilarmonlik amaliyotini
isloh qilish, davlat xizmatlarini tartibga soluvchi qonunlarni kuchaytirish va davlat
o'rmonlarini himoya qilishga qaratilgan.
U saylovchilar bilan mashhur bo'lsa-da, ayrim siyosatchilar islohotchi
Ruzveltni gubernatorlikdan tashqariga chiqarishga harakat qilishdi. Respublikachilar
senatori Tomas Platt, hokim Ruzveltni qutqarish rejasini ishlab chiqdi. Rozveltni
1900 yilgi saylovda uning turmush o'rtog'i sifatida tanlash uchun (va uning vitse-
prezidenti lavozimida vafot etgan) prezidentlikka tayinlangan prezident MakKinli
ishonch hosil qildi. Teodor Ruzvelt shuningdek 1902 yilda buyrug'iga binoan
binoning nomini rasman o'zgartirgan buyruqni imzolash orqali "Oq Uyga" "boshqaruv
konining" nomini o'zgartirishga mas'uldir.
Saylovoldi tashviqoti chog'ida Teodor Ruzvelt "Square Deal" deb nomlangan
platformaga sodiqligini bildirdi. Barcha guruhlarning amerikaliklarning hayotini
yaxshilashga qaratilgan bu ilg'or siyosatning uchta yo'nalishi: yirik
korporatsiyalarning kuchini cheklab qo'yish, iste'molchilarni xavfsiz mahsulotlardan
himoya qilish va tabiiy resurslarni saqlashni rag'batlantirish. Ruzvelt bu sohalarning
har birida, uning ishonchli va xavfsiz oziq-ovqat qonunchiligidan uning atrof-muhitni
muhofaza qilishda ishtirok etishiga erishdi.
Tabiiy resurslar konservatsiya qilinmasdan iste'mol qilingan davrda, Ruzvelt
signalni eshitdi. 1905-yilda u AQSh o'rmon xizmatini yaratdi, u yerni o'rmonlarni
nazorat qilish uchun inspektorlardan foydalanadi. Ruzvelt shuningdek, beshta milliy
bog'larni, 51 ta yovvoyi tabiat qo'riqxonasini va 18 ta milliy yodgorlikni yaratdi. U
Milliy tabiatni muhofaza qilish komissiyasining shakllanishida muhim rol o'ynadi va
u barcha tabiiy resurslarni hujjatlashtirdi. Ruzveltning zamondoshlari uning
pulsatsiyalanuvchi energiyaga ega bo'lgan xilma-xil odam ekanligini ta'kidlashdi.
Shaxsiy fazilatlari tufayli Qo'shma Shtatlarning 26-prezidenti Yevropa va Rossiya
19

tarixchilarini qiziqtirdi, ular Qo'shma Shtatlar hukmdori biografiyasini o'rganishga
astoydil kirishdilar.
Ruzvelt sayohat qilishni yaxshi ko'rardi, shuningdek, adabiyotni o'rgangan,
hayoti davomida u tarixdan tabiiy tarix va siyosatga qadar turli mavzularda 40 ga
yaqin kitob yozgan.
Teodor jismonan rivojlangan edi: uning mushaklari va keng yelkalari bor edi.
Ruzvelt bolaligidan sportni yaxshi ko'rardi. 60 yoshida Teodor Ruzveltning sog'lig'i
keskin yomonlashdi, jismoniy tayyorgarligiga qaramay, Amerika Qo'shma Shtatlari
Prezidenti yurak muammolari bilan qiynaldi. Rojdestvo oldidan Teodor kasalxonadan
chiqarilib, Sagamore Hill mulkiga bordi. Siyosatchi oilaviy bayramni nishonlash va
siyosiy martabaga qaytish umidlariga to'la edi.
20

2.2. AQSH ning XIX-asr oxiri XX-asr boshlarida tashqi siyosati
1886-yili Ruzvelt Nyu-Yorkka qaytib keldi va mahalliy siyosatga, tez orada esa
milliy siyosatga ham sho‘ngib ketdi. Mak-Kinlining saylovlardagi g‘alabasidan keyin
u 1897-yili harbiy-dengiz floti ministrining yordamchisi etib tayinlandi. Bu lavozim
unga Amerika xavfsizligi siyosatining shart-sharoitlari va harbiy flotni yaratish bilan
faol shug‘ullanish imkoniyatini beradi. 1898-yilning bahorida ispan-amerika urushi
boshlanganida bu tayyorgarlik o‘z natijasini berdi va Jorj Dyui qo‘mondonligi ostida
o‘z vaqtida safarbar qilingan Amerika eskadrasi Manila yaqinida ispan flotini yengdi.
Bu bilan AQSHning Tinch okeani qirg‘oqlariga solinayotgan xavf bartaraf etilibgina
qolmasdan, Filippin ham Amerika qaramog‘iga o‘tdi. 8
T. Ruzvelt Farbiy yarimsharda Ispaniyaning mustamlakachilik hukmronligini
tugatish yo‘li bilan o‘z hukmronligini mustahkamlash uchun qulay imkoniyat paydo
bo‘ldi, deb ishonganligi sababli butun kuchining boricha Ispaniya bilan urushish
tarafdori edi. Bir vaqtning o‘zida Filippindagi tayanch bazalarini egallab, Sharqiy
Osiyodagi Amerika manfaatlarini yaxshiroq himoya qilish va kengaytirishi mumkin
bo‘ldi. T. Ruzvelt ichki tuyg‘ulari bilan urush uning o‘ziga ham favqulodda imkoniyat
taqdim etishini tushunib qoldi. Harakat qilish istagi to‘lib-toshgan T. Ruzvelt harbiy
xizmatga bordi va o‘zi shakllantirgan «qaxrli otliqlar» batalonini Kubaga jangga
boshladi. Ko‘ngilli korpusning g‘ayrioddiy tarkibi hammaning e’tiborini tortardi,
buning ustiga, uning shuhratparast komandiri tadbirning publitsistik ta’siridan
uddaburonlik bilan foydalanardi. Urushning oxiriga borib T. Ruzvelt urushning
qahramoni va AQSHdagi eng mashhur kishilardan biriga aylandi.
1898-yilning oxirida u Nyu-Yorkning gubernatori qilib saylandi. lekin bu
lavozimda uzoq qolmadi, chunki uning millat orasidagi mashhurligi 1900-yilgi
saylovlarda vitse-prezidentlik lavozimiga uni respublikachilardan eng mos nomzod
qilib qo‘ygandi. Saylovlarda galaba qilganidan so‘ng T. Ruzvelt Qo‘shma
8
Cooper, John Milton (1983), The Warrior and the Priest: Woodrow Wilson and Theodore Roosevelt (dual scholarly biography),
ISBN 978-0-674-94751-1.
21

Shtatlarning yangi vitse-prezidenti sifatida qasamyod qabul qildi. Bir vaqtning o‘zida
endi o‘zi raisi bo‘lgan Senatga qisqacha murojaatida u AQSHning ulug‘vorligiga va
bo‘lgusi olamshumul siyosiy mas’uliyatiga o‘zining ishonchini bayon qildi. «Biz
hozirdanoq ulkan qudratga ega bo‘lgan yangi millatga mansubmiz, — u Amerikaning
zamonaviy o‘rnini va o‘zining kelajak haqidagi tasavvurini shunday ifodaladi, —
biroq uning siyosiy kuchi hali keyinroq keladigan qudratning faqat avvalroqdagi
namoyishini anglatadi. Biz qit’ada, yarimsharda eng yetakchi mamlakatmiz. Biz
ikkita katta okean ortila, sharqda va garbda, biz buni xohlaymizmi yoki yo‘qmi,
tobora ko‘proq ishtirok etishimiz lozim bo‘lgan bundan ham katta olamning hayotini
ko‘ramiz».
1901-yilning 14-sentyabrida Mak-Kinli Buffalodagi suiqasd oqibatida halok
bo‘ldi va T. Ruzvelt o‘sha kunning o‘zidayoq 42 yoshida Qo‘shma Shtatlarning 26-
prezidenti sifatida qasamyod qabul qildi. Jon Kuinsi Adams davridan buyon Oq uyda
siyosatchilik hunarini shunchalar mukammal egallagan va bir vaqtning o‘zida barcha
olamshumul-siyosiy masalalarda shunchalar chuqur bilimga ega bo‘lgan,
Yevropaning yetakchi siyosatchilari bilan yaqin aloqada bo‘lgan Amerikaning
prezidenti bo‘lmagan edi. Yangi prezident o‘zining siyosiy tasavvurlarini amalga
oshirish uchun bu lavozimning barcha imkoniyatlaridan to‘laligicha foydalanishga
qat’iy qaror qilgandi. T. Ruzvelt hokimiyatdan, mashhurlikdan va bu lavozim unga
bergan barcha imkoniyatlardan to‘laligicha zavq olardi. U o‘zining katta oilasi bilan
oq Uyga ko‘chib o‘tdi. U binoni dastlabki me’moriy yorqin soddaligi tiklangan holda
ta’mirlashni buyurdi, boshqa tomondan prezident faolligini kengaytirish va hududiy
imkoniyatlar yaratish uchun yangi qo‘shimcha bino ham qurishga ko‘rsatma berdi.
Shundan keyin Oq uy aholining va butun dunyoning barcha qatlamlari uchun ochib
qo‘yilgan, Vashington esa qudratli davlatning poytaxti roliga moslasha boshladi. Uz
partiyasidagi himoyalanmagan ahvoli avvaliga uning zaif joyi bo‘lib turdi. T.
Ruzveltning eng xavfli raqibi bo‘lgan Mark Xanni, T. Ruzveltning mulkdorlar sinfiga
qarshi hujumlariga nishon bo‘lgan Nyu-Yorkdagi moliyaviy hukmron guruh
22

tomonidan qo‘llab-quvvatlanardi. Agar T. Ruzvelt o‘zining qonun loyihalarini
Kongress orqali o‘tkazishni va o‘z partiyasi tomonidan 1904 yilgi saylovlarda
nomzodi ko‘rsatilishini xohlasa, unda partiya ichidagi kuchlarning nisbati
o‘zgartirilishi va uning Nyu-Yorkdagi yirik bankirlarga va sanoatning
boshqaruvchilariga munosabati yumshatilishi lozim edi. U bunga erishganligi uning
tajribali siyosatchilik mahoratini tasdiqlaydi. Oqilona kadrlar siyosati tufayli u
shtatlardagi respublikachilarning e’tiborini qozondi. Cherkov va Amerika yahudiylari,
italyanlar, nemislar hamda negrlar bilan halol munosabatlar o‘rnatdi. 1904-yilning
fevralida M. Xanning vafotidan keyin Ruzveltning partiyadagi yetakchilik ahvoli,
nihoyat, shak-shubhasiz bo‘ldi. 1904 yilning iyunida Chikagoda bo‘lib o‘tgan
respublikachilar s’ezdila delegatlar qariyb bir ovozlan bo‘lajak prezidentlik
saylovlariga nomzod qilib Ruzveltni ko‘rsatdilar. Indiana shtatidan bo‘lgan senator,
vitse-prezidentlikka nomzod Charlz Uorren Ferbenks bilan birgalikda 1904-yil 8-
noyabrda Ruzvelt demokratlarning nomzodi Olton Brunks Parkerga qarshi
saylovlarda katta ustunlik bilan g‘alaba qozondi. O‘sha saylov oqshomining
o‘zidayoq T. Ruzvelt 1908-yili bo‘ladigan saylovlarda o‘z nomzodini qo‘yishdan voz
kechganligini e’lon qildi. Hali 1901-yilning dekabrilayoq u Kongressla nutq so‘zlab
o‘z ichki siyosatining asosi islohotlarni amalga oshirishda va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda, tashqi siyosatda eng avvalo «Monro doktrinasini o‘tkazish va flot
qurilishi ekanligini e’lon qildi 9
.
Uning islohotlar siyosati markazida 1903-yili «halol kelishuv» tushunchasi
bilan xarakterlangan davlatning ulkan trestlar ustidan nazoratini o‘rnatish turardi.
Tabiatni va atrof muhitni himoya qilish bo‘yicha muhim tashabbuslar ishlab chiqildi.
1902-yildayoq melioratsiya haqidagi qonunga muvofiq garbning qurgoqchil
hududlarini sug‘orishning keng miqyosli rejasi boshlandi. Bunga o‘rmonlarni
shafqatsiz kesishlardan himoya qilish ham qo‘shildi. Butun jamiyatning egalik huquqi
9
Хидоятов Г.А., Гуломов Х.Г. Всемирная история новейший период Европа и США после второй мировой войны.
(1945–1995). — Т. 1995.
23

xususiy egalik manfaatlaridan ustunroq ekanligi ta’kidlandi. Bundan tashqari, yangi
milliy boglar yaratildi, mavjudlari esa kengaytirildi.
Zamonaviy irqiy nazariyaning tom ma’nosida Ruzvelt irqchi emas edi. u Oq
uyga qora tanlilarning vakillarini taklif qilgan birinchi prezident edi. Uning uchun
odamning rangi emas, xalq sivilizatsiyasining yutuqlari hal qiluvchi edi. Ijtimoiy-
madaniy yutuqlarini qadrlaydigan yaponlar haqida u katta hurmat bilan gapirardi.
Biroq o‘z madaniyatiga bir tomonlama yo‘naltirilgan uning fikrlash tarzi boshqa etnik
guruhlar va xalqlarning muammolarini chuqurroq tushunishga xalaqit berardi.
Ruzveltning anglo-sakson va qadimiy german madaniyatlarining ustunligiga bo‘lgan
chuqur ishonchi uning tashqi siyosiy e’tiqodini va, ayniqsa, Lotin Amerikasidagi
qo‘shni davlatlarga nisbatan siyosatini belgilab beradi. Ruzveltga hududlarni egallash
muhim emas edi, lekin Panama kanali qurilishi uchun mo‘ljallangan hudud bundan
muhim istisnoni tashkil etadi. Uning imperializmi siyosiy xavfsizlik bilan izohlanardi
va Panama kanali munosabati bilan Karib dengizi mintaqasida Amerikaning harbiy
ustunligini ta’minlashga yo‘naltirilgandi. Lekin Ruzvelt imperializmining ko‘pgina
nazariyotchilari G‘arb millatlari chetda joylashgan, madaniylashtirilgan, guyeki hali
kam taraqqiy etgan xalqlarga nisbatan homiylikni o‘zlariga olishi kerak, degan
fikrlarga qo‘shilardi. U ushbu mamlakatlar bartaraf qilishga intilayotgan iqtisodiy-
ijtimoiy qiyinchiliklarni tushunishga qodir emasli va ularning iqtisodiy hamda siyosiy
barqaror emasligi uchun aybni poraxo‘rlashgan oliy rahbariyatga yukladi. U
Venesuelaning prezidenti Kaprianno Kastro Amerikaning bir korxonasini Venesuela
qonunlariga rioya etishga majbur qilmoqchi bo‘lganida uni «firibgar kichik
maymuncha» deb atadi. Panama kanalini AQSHga sotishdan bosh tortgan, avvaliga
qurilishning boshlanishiga to‘siq bo‘lgan Kolumbiya parlamentariylarini ham shunga
o‘xshash haqoratlar bilan siyladi. T. Ruzvelt ularning qarshiliklari bilan
hisoblashmadi, Panamaning mustaqillikka intilishini qo‘llab-quvvatladi va shu yo‘l
bilan kanal yo‘nalishini Amerikaniki qilib oldi.
24

O‘zining tashqi siyosiy ta’sirining eng yuqori nuqtasiga T. Ruzvelt rusyapon
urushi va Marokashdagi german-fransuz kelishmovchiligini keltirib chiqargan 1904—
1906 yillardagi xalqaro inqirozda erishdi. Ruslarning Sharqiy Osiyodagi
mag‘lubiyatlaridan keyin Nyu-Xempshirdagi Portsmut shaxrida T. Ruzvelt raisligida
o‘tkazilgan konferensiyada tinchlikka, harbiy harakatlarni to‘xtatishga erishildi.
Shuningdek, u Fransiyaga nisbatan kayzerning xavf solish siyosati boshi berk
ko‘chaga kirib qolganidan keyin, Marokash haqidagi bahslarda 1905 yili hal qiluvchi
burilishga erishli. Fransuz hukumati Ruzveltning talablariga ko‘ndi va Marokash
bo‘yicha xalqaro konferensiya o‘tkazishga rozi bo‘ldi.
Uzining tinchlik harakatiga ishonchsizlik bildirishiga qaramasdan, 1906-yili
tinchlikni mustahkamlash yo‘lidagi xizmatlari uchun Nobel mukofotini olganligi, XX
asr boshlaridagi notinch holatni ham ifoda etadi. Mukofotga eng avvalo, rus-Yapon
urushini tugatishdagi xizmatlari uchun sazovor bo‘lgan edi. 1910-yilning 5-may kuni
Xristianiyada (hozirgi Oslo) mukofot topshirilish paytida T. Ruzvelt yana bir marta
dengizda qurolsizlanishga, Gaaga sud palatasini mustahkamlashga va zarur bo‘lib
qolganda tinchlikning har qanday buzilishini kuch bilan jazolash lozim bo‘lgan
Tinchlik ligasini tuzishga chaqirdi. Bu yerda u Vudro Vilsonning Millatlar Ligasi
haqidagi g‘oyasini boshqalardan oldin his qildi, lekin faqat so‘zdagina uning tarafdori
bo‘ldi 10
.
Qo‘shma Shtatlarga qaytib kelganidan so‘ng T.Ruzvelt o‘zining vorisi Uilyam
X. Taft bilan janjallasha boshladi, janjal juda achinarli bo‘ldi, chunki X. Taft uning
yaqin do‘sti edi. X. Taft T. Ruzvelt kutganidek uning siyosatini davom ettirmadi.
Buning o‘rniga X. Taftning bojxona tarifi va atrof-muhit borasidagi tashabbuslari
respublikachilar partiyasini bo‘linib ketishga yaqinlashtirdi. 1912-yildagi prezidentlik
saylovlarida X. Taftning g‘alaba qilishga imkoniyatlari tobora kamayib borardi. T.
10
Хидоятов Г.А., Гуломов Х.Г. Всемирная история новейший период Европа и США после второй мировой войны.
(1945–1995). — Т. 1995.
25

Ruzvelt o‘z partiyasining progressiv qanotidan X. Taftga qarshi nomzodini qo‘yishga
urindi, biroq mag‘lubiyatga uchradi.
Prezidentlik lavozimining muddati tugaganidan keyin T. Ruzvelt 1909-yili
kemada Afrikaga yo‘l oldi va Britaniya Sharqiy Afrikasidan Misrgacha suzib bordi.
1913-yilning oktabrida prezident bo‘lishga ikkinchi urinish ham barbod bo‘lganidan
so‘ng u ma’ruzalar uyushtirish vaji bilan Braziliyaga ketdi va mamlakatning tadqiq
qilinmagan rayonlarira uyushtirilgan ekspeditsiyada ishtirok etdi. Changalzorlarda
bezgakka chalindi va oyog‘ini jiddiy shikastlab oldi, keyinchalik bu uning sog‘lig‘ini
jiddiy yomonlashtirdi. 11
Biroq T. Ruzvelt o‘zining siyosiy faoliyatini to‘xtatmadi va hali ham Vudro
Vilsondan prezidentlikni tortib olishdan umidvor edi. 1914-yildan u nemislarning
Belgiyaga kirishlariga va Amerika armiyasi hamda flotining ommaviy qurollanishiga
qarshi amerikaliklarning keskin noroziliklarini qo‘llab-quvvatladi. Britaniyaning
«Luzitaniya» paroxodi cho‘ktirilganidan keyin ittifoqchilar tomonidan urushga
kirishni ma’qullab gapirdi. 1917- yilning boshlarida V. Vilsonning «galabasiz
o‘yinlar» harbiy maqsadiga qarshi chiqdi, keyin uning urush e’lon qilishini
ma’qulladi, lekin 1918-yili uning o‘n to‘rt moddalan iborat dasturini ehtiros bilan
tanqid qildi va buning o‘rniga Markaziy Yevropa mamlakatlarining so‘zsiz taslim
bo‘lishlariga qadar urushni davom ettirishni talab qildi.
Uning prezident V. Vilsonga qarshi kampaniyasi tobora ko‘proq chegarasiz
haqoratga aylanib borardi. Shunga qaramasdan, bu paytga kelib yana birlashgan
respublikachilar partiyasining progressiv qanoti uni yetakchi sifatida qo‘llab-
quvvatlardi va hatto x. Taft ham u bilan yarashdi. 1918-yili u 1920-yilgi prezidentlik
saylovlarida uncha katta bo‘lmagan imkoniyatlari bilan nomzod hisoblandi. Biroq
uning sog‘ligi bu rejalarni barbod qildi. Braziliya changalzorlarida lat yeyishlarining
oqibatida uni operatsiya qildilar, u operatsiyadan zo‘rg‘a chiqdi. Fransuz frontida
kichik o‘gli Kventinning o‘limi uning hayotga bo‘lgan ishtiyoqini yanada
11
Gould, Lewis L (2012), Theodore Roosevelt, ISBN 978-0-19-979701-1, 105 pp, very short biography by leading scholar
26

zaiflashtirdi. T. Ruzvelt Nyu-York yaqinidagi o‘zining Sagemor Xill manzilgohida
1919-yil 6 -yanvarda 60 yoshida vafot etdi. O‘limiga qadar u namuna bo‘larli tarzda
«amerikanizm» haqidagi, ya’ni butun umri davomida hamma narsadan ko‘proq o‘zini
qiziqtirgan mavzudagi ma’ruzasi ustida ishladi.
27

XULOSA
1901-yilning 14-sentyabrida Mak-Kinli Buffalodagi suiqasd oqibatida halok
bo‘ldi va T. Ruzvelt o‘sha kunning o‘zidayoq 42 yoshida Qo‘shma Shtatlarning 26-
prezidenti sifatida qasamyod qabul qildi. Jon Kuinsi Adams davridan buyon oq uyda
siyosatchilik hunarini shunchalar mukammal egallagan va bir vaqtning o‘zida barcha
olamshumul-siyosiy masalalarda shunchalar chuqur bilimga ega bo‘lgan,
Yevropaning yetakchi siyosatchilari bilan yaqin aloqada bo‘lgan Amerikaning
prezidenti bo‘lmagan edi. Yangi prezident o‘zining siyosiy tasavvurlarini amalga
oshirish uchun bu lavozimning barcha imkoniyatlaridan to‘laligicha foydalanishga
qat’iy qaror qilgandi. T. Ruzvelt hokimiyatdan, mashhurlikdan va bu lavozim unga
bergan barcha imkoniyatlardan to‘laligicha zavq olardi. U o‘zining katta oilasi bilan
oq uyga ko‘chib o‘tdi. U binoni dastlabki me’moriy yorqin soddaligi tiklangan holda
ta’mirlashni buyurdi, boshqa tomondan prezident faolligini kengaytirish va hududiy
imkoniyatlar yaratish uchun yangi qo‘shimcha bino ham qurishga ko‘rsatma berdi.
Shundan keyin oq uy aholining va butun dunyoning barcha qatlamlari uchun ochib
qo‘yilgan, Vashington esa qudratli davlatning poytaxti roliga moslasha boshladi. O’z
partiyasidagi himoyalanmagan ahvoli avvaliga uning zaif joyi bo‘lib turdi. T.
Ruzveltning eng xavfli raqibi bo‘lgan Mark Xanni, T. Ruzveltning mulkdorlar sinfiga
qarshi hujumlariga nishon bo‘lgan Nyu-Yorkdagi moliyaviy hukmron guruh
tomonidan qo‘llab-quvvatlanardi 12
.
12
Хидоятов Г.А., Гуломов Х.Г. Всемирная история новейший период Европа и США после второй мировой войны.
(1945–1995). — Т. 1995.
28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Raxbariy adabiyotlar
1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Т.,1998.
Asosiy adabiyotlar
2. Brands, Henry William (1997), TR: The Last Romantic (full biography),
New York: Basic Books, ISBN 978-0-465-06958-3, OCLC 36954615.
3. Chessman, G Wallace (1965), Governor Theodore Roosevelt: The
Albany Apprenticeship, 1898–1900
4. Cooper, John Milton (1983), The Warrior and the Priest: Woodrow
Wilson and Theodore Roosevelt (dual scholarly biography), ISBN 978-0-674-94751-
1.
5. Dalton, Kathleen (2002), Theodore Roosevelt: A Strenuous Life (full
scholarly biography), ISBN 0-679-76733-9.
6. Gould, Lewis L (2012), Theodore Roosevelt, ISBN 978-0-19-979701-1,
105 pp, very short biography by leading scholar.
7. Harbaugh, William Henry (1963), The Life and Times of Theodore
Roosevelt (full scholarly biography), Farrar, Straus And Cudahy.; also titled Power
and responsibility; the life and times of Theodore Roosevelt online free to borrow
8. Miller, Nathan (1992), Theodore Roosevelt: A Life, William Morrow &
Co, ISBN 9780688067847.
9. Morris, Edmund (1979), The Rise of Theodore Roosevelt, 1. To 1901-
jild, ISBN 9780698107830.
10. Morris, Edmund (2001), Theodore Rex, 2. To 1909-jild
11. Абдураззақова М. XX аср 2–ярми жаҳон тарихи. Маърузалар
тўплами. Т. «Ўзбекистон миллий энциклопедияси давлат илмий нашриёти»,
2000.
29

Qo’shimcha adabiyotlar
12. Хидоятов Г.А., Гуломов Х.Г. Всемирная история новейший
период Европа и США после второй мировой войны. (1945–1995). — Т.
1995.
13. Александров В.В. Новейшая история стран Европы и Америки
1918-1945 г. — М.: «Высшая школа», 1986, 590 ст.
14. Белая книга. Холодная война. — М.: «Молодая гвардия», 1985, 272
ст.
15. БеловА.П.СССР—США: перестройка отношений.—М. 1976, 88
ст.
16. Герэн Ален. Холодная война. – М.: «Прогресс», 1972, 174 ст.
17. Димитиев. Б, Пентагон и внешная политика США. — М.:
«Международные отношения ”, 1961, 284 ст.
18. Жаҳон мамлакатлари. Маълумотнома. — Т.: «Ўзбекистон», 1990,
517 б.
19. Журкин В. В. США и международные политические кризисы. —
М.: «Наука», 1975, 323 ст.
20. Зинин Г. США после второй мировой войны. — М.: «Прогресс»,
1977, 286
21. Нуриддинов З. Р. Ғарб мамлакатларининг энг янги тарихи. – Т.:
“Ўқитувчи”, 1978, 526 ст.
30

AQSH T.RUZVELT PREZIDENTLIGI DAVRIDA.docx

Купить