AQSH va yevropa mamlkakatlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	72.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

AQSH va yevropa mamlkakatlari

Купить

MAVZU: AQSH VA YEVROPA MAMLKAKATLARI
MUNDARIJA:
KIRISH................................................................................................................... 3
I. BOB XX ASR BOSHIDAGI DAVLATLAR. XX ASR BOSHLARIDA
EVROPA VA AQSH MAMLAKATLARI……………………………………...5
1.1. Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR), 1949-1990 …………….…..….6
1.2. Evropada 1900-1913 yillarda ish tashlash harakati …………………….…....11
1.3. XX-Asr boshidagi islohat. ………………………………………………...…15
II. BOB II BOB AQSHNING XIX ASR OXIRI XX BOSHLARIDAGI
IJTIMOIY AXVOL ……………………………………………………………..18
2.1. XIX-XX asrlarda Amerika Qo'shma Shtatlari tarixi.. .....................................18
2.2. XX asr Amerika Qo'shma Shtatlari tarixi. ....................................................... 24
XULOSA............................................................................................................... 28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI........................................ 30

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Jаmiyat rivоjlаnib bоrgаn sаri insоnlаr, хаlqlаr,
millаtlаr o’rtаsidаgi mа’nаviy-mаdаniy, iqtisоdiy, siyosiy munоsаbаt vа аlоqаlаr
rivоjlаnib bоrаvеrаdi. Moziyga qaytib ish ko’rish xayrlidir. Madaniy tradisiya
deyilganda ham o’tmish madaniyatidagi halqchil, gumanistik tomon, ularni
o’zlashtirish, ulardagi yuksak badiiy mahoratni yangi asarda taraqqiy ettirish,
yutuqlari, ijodiy metodlaridan samarali foydalanish nazarda tutiladi. Mavzuning
maqsad vazifasi ham aynan ana shu jihatlarga qaratilgan. Bugungi kunda
dunyoning eng rivojlangan davlatlaridan Yevropaning bir qatordavlatlari o’tmishi
tarixi va madaniyati har qanday insonni qiziqtirishi tabiiy hol. Mavzuning
dolzarbligi ham Jahon siyosati va madaniyati tarixida o’ziga xos o’ringa ega
bo’lgan bu hududning nisbatan qisqa davridagi ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy
yutuq va kamchiliklarini ochib berishga qaratilgan.
Mavzuning o’rganilish darajasi . Bu davr Yevropa va AQSH tarixi va
madaniyati tarixchilar, madaniyatshunoslar, faylasuflar va san’atshunoslar
tomonidan yaxshi o’rganilgan. Ayniqsa Rus tarixchilarining bu boradagi
tadqiqotlari va izlanishlarini a’lohida ta’kidlab o’tish kerak. Lekin bu borada
O’zbek tarixchilarining olib borgan ishlarini ijobiy baholab bo’lmaydi. Ya’ni juda
ozchilikni tashkil etadi. Olib borilgan tadqiqotlar asosan shu davrdagi ijtimoiy-
siyosiy jarayonlarga qaratilgan. O’zbek tarixchilaridan ham bir qator tarixchilar
jumladan Sh. Ergashov 1
bu borada samarali ishlar olib borgan.
Kurs ishining obyekti . XIX asr oxri XX asr boshlaridagi Yevropa va
AQSHning madaniy hayoti tashkil etadi.
Kurs ishining predmeti . Dunyo ilm-fani va madaniyatiga yuksak hissa
qo’shgan Yevroa madaniyatining unchalik katta bo’lmagan davrini o’rganish,
vorisiylik asosida kechgan madaniyat yutuqlarini yoritib berish uni tadqiq qilishga
qaratilgan. Madaniyatshunoslik sohasidagi tadqiqotlar birinchidan, materialning
ijtimoiy jihatiga asoslanadi. Tadqiqotchilarning ko’rsatishi bo’yicha madaniyat
obyektlari bo’lmish – insonlarning yashash tarzi, ularning madaniy dunyoqarashi,
tili, tafakkuri va boshqa jihatlari o’rganishga kirishilganda, har qanday tadqiqotchi
3

uchun begona bo’lgan davr va madaniyatni tushunish oson bo’lmaydi. Shuning
uchun, tadqiqotchi madaniyatshunoslikka doir muammolar yechimini topishdan
avval, o’zi izlayotgan hodisaning mazmunini mukammal nazariy jihatdan tushunib
yetishi lozim. Madaniyatshunoslikning metodining ikkinchi jihati, bu tahlil
qilinayotgan madaniyatni boshqa madaniyatlar bilan taqqoslab ko’rishdir.
Madaniyat taraqqiyotining muhim umumsotsiologik qonuniyatlaridan biri
vorisiylik qonunidir. Vorisiylik negizida hayotiylik yotadi. Kishilar o’zidan oldingi
avlodlar yaratgan madaniy boyliklarga tayanib yashaydilar, ularga tayanib
yangiliklarni yaratadilar. ―Agar vorisiylik negizida hayotiylik bo’lmaganida edi,
biz uchun o’tmish sovuq, befoyda, o’lik va qiziqarsiz bo’lib qolaverardi , deb‖
takidlaydi J.Neru 2

Tadqiqotning manbalari. Yevropada nashr etilgan ingliz mualliflari va
xorijiy davlatlardagi tadqiqotchilar tomonidan nashr etilgan Angliyaning XIX asr
oxiri va XX asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy masalalariga
bag’ishlangan ilmiy jurnallar materiallari, ilmiy tahlili natijalari hamda shu davrda
yashagan madaniyat arboblari yaratgan asarlari. Muziy va Arxiv matiriallari.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ushbu Kurs ishida
keltirilgan ma’lumotlar, avvalo, o’rta maxsus va oily ta’lim tizimlari uchun,
shuningdek keng jamoatchilik, tarix fakulteti talabalari, yangi zamon madaniyati
va san’at bilan qiziquvchilar, Yevropa va AQSH Respublikalarining yangi zamon
tarixiga bag’ishlangan referat, mustaqil ishlar yozish jarayonida foydalanishi
mumkin. Ishda qayd qilingan mulohazalar ayniqsa yevropaning XIX asr oxiri XX
asr boshlaridagi madaniyati borasidagi bilimlarni chuqurlashtiradi. AQSH va
Yevropaning yangi tarix davrini o’rganish bo’yicha to’planayotgan
manbashunoslik bazasini ma’lum darajada kengaytiradi.
4

I. BOB XX ASR BOSHIDAGI DAVLATLAR. XX ASR BOSHLARIDA
EVROPA VA AQSH MAMLAKATLARI.
Yangi davlatlar xavotirli muntazamlik bilan paydo bo'ladi. 20-asr boshlarida
sayyorada bir necha o'nlab mustaqil suveren davlatlar mavjud edi. Va bugungi
kunda ularning soni 200 ga yaqin! Biror mamlakat shakllantirilgandan so'ng, u
uzoq vaqt talab etiladi, shuning uchun mamlakatning yo'q bo'lib ketishi juda kam
uchraydi. O'tgan asrda bunday holatlar juda kam bo'lgan. Ammo, agar biron bir
mamlakat parchalanib ketsa, u er yuzidan butunlay yo'q bo'lib ketadi: bayroq,
hukumat va boshqa narsalar. Quyida ilgari paydo bo'lgan va gullab-yashnagan,
ammo biron sababga ko'ra yoki boshqa sabablarga ko'ra mavjud bo'lmagan o'nta
eng mashhur mamlakatlar keltirilgan.
5

1.1. Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR), 1949-1990
Ikkinchi Jahon Urushidan keyin Sovet Ittifoqi tomonidan boshqariladigan
sektorda tashkil etilgan Germaniya Demokratik Respublikasi o'zining devori va
undan o'tishga uringanlarni otish tendentsiyasi bilan yaxshi tanilgan.
1990 yilda Sovet Ittifoqining qulashi bilan devor qulab tushdi. Vayron bo'lganidan
keyin Germaniya birlashdi va yana butun davlatga aylandi. Biroq, dastlab
Germaniya Demokratik Respublikasi juda kambag'al bo'lganligi sababli,
Germaniyaning qolgan qismi bilan ittifoq mamlakatni deyarli barbod qildi. Ayni
paytda Germaniyada hamma ishlamoqda.
Eski Avstriya-Vengriya imperiyasining xarobalari asosida yaratilgan,
Chexoslovakiya Ikkinchi Jahon Urushidan oldin Evropadagi eng faol
demokratiyalardan biri edi. 1938 yilda Angliya va Frantsiya tomonidan
Myunxendan xiyonat qilgan, u butunlay Germaniya tomonidan bosib olingan va
1939 yil martiga qadar dunyo xaritasidan g'oyib bo'lgan. Keyinchalik uni Sovetlar
egallab olib, uni SSSRning vassallaridan biriga aylantirgan. Bu Sovet Ittifoqining
1991 yildagi qulashigacha ta'sir doirasining bir qismi edi. Yiqilishdan keyin u yana
gullab-yashnagan demokratik davlatga aylandi.
Bu voqeaning oxiri shu edi va, ehtimol, agar mamlakatning sharqiy qismida
yashovchi etnik slavaklar 1992 yilda Chexoslovakiyani ikkiga bo'lib, mustaqil
davlatga aylanishni talab qilmagan bo'lsa, bugungi kunga qadar bu davlat ajralmas
bo'lar edi.
Bugungi kunda Chexoslovakiya endi yo'q, uning o'rniga g'arbda Chexiya va
sharqda Slovakiya. Chexiya iqtisodiyoti gullab-yashnayotganini inobatga olgan
holda, bu qadar yaxshi ish tutmayotgan Slovakiya, ajralishdan afsusda.
Chexoslovakiya singari Yugoslaviya ham Ikkinchi Jahon urushi natijasida
Avstriya-Vengriya imperiyasining parchalanishi mahsuli edi. Vengriya va
Serbiyaning asl hududidan iborat bo'lgan Yugoslaviya, afsuski,
Chexoslovakiyaning aqlli namunasiga ergashmadi. Buning o'rniga, bu natsistlar
1941 yilda mamlakatga bostirib kirishidan oldin avtokratik monarxiya edi.
Shundan so'ng, u nemis bosqini ostida edi. 1945 yilda fashistlar mag'lubiyatidan
6

so'ng, Yugoslaviya SSSR tarkibiga kirmadi, balki Ikkinchi Jahon urushi paytida
partizanlar armiyasining etakchisi bo'lgan sotsialistik diktator Marshal Xosip Tito
boshchiligidagi kommunistik mamlakatga aylandi. Yugoslaviya 1992 yilgacha
ichki nizolar va murosasiz millatchilik fuqarolik urushi boshlangan paytga qadar
qo'shilmagan avtoritar sotsialistik respublika bo'lib qoldi. Shundan so'ng,
mamlakat oltita kichik davlatlarga (Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya, Makedoniya va
Chernogoriya) bo'lindi, madaniy, etnik va diniy assimilyatsiya qilinmasa, nima
bo'lishi mumkinligiga aniq misol bo'ldi.
Avstriya-Vengriya imperiyasi, 1867-1918
Birinchi Jahon Urushida mag'lubiyatga uchragan barcha mamlakatlar
iqtisodiy va jug'rofiy jihatdan jozibali holatda bo'lishgan bo'lsa-da, ularning hech
biri boshpanasiz qolgan boshpanada qovurilgan kurka kabi yalang'ochlab qo'yilgan
Avstriya-Vengriya imperiyasidan o'zib ketdi. Bir vaqtlar ulkan imperiyaning
qulashi bilan Avstriya, Vengriya, Chexoslovakiya va Yugoslaviya kabi zamonaviy
davlatlar paydo bo'ldi va imperiya erlarining bir qismi Italiya, Polsha va
Ruminiyaga o'tdi.
Xo'sh, nega u qo'shnisi Germaniya bilan aloqada bo'lib turganda ajralib chiqdi? Ha,
bu umumiy til va o'z taqdirini o'zi belgilamaganligi sababli, unda turli xil etnik va
diniy guruhlar, yumshoq qilib aytganda, bir-biri bilan til topisholmagan. Umuman
olganda, Avstriya-Vengriya imperiyasi Yugoslaviyani boshidan kechirgan.
Faqatgina farq shundaki, Avstriya-Vengriya imperiyasi g'oliblar tomonidan
parchalanib ketdi, Yugoslaviyaning parchalanishi ichki va o'z-o'zidan paydo bo'ldi.
Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi (Sovet Ittifoqi), 1922-1991
Dunyo tarixini unda Sovet Ittifoqi ishtirokisiz tasavvur qilish qiyin. 1991
yilda parchalanib ketgan sayyoramizdagi eng qudratli davlatlardan biri bu ettmish
yil davomida xalqlar o'rtasidagi do'stlik ramzi bo'lib kelgan. U birinchi jahon
urushidan keyin Rossiya imperiyasi qulaganidan keyin shakllangan va bir necha
o'n yillar davomida gullab-yashnagan. Sovet Ittifoqi Gitlerni to'xtatish uchun
barcha boshqa davlatlarning sa'y-harakatlari etarli bo'lmaganida fashistlarni
7

mag'lubiyatga uchratdi. Sovet Ittifoqi AQSh bilan deyarli 1962 yilda urush
boshladi, bu voqea "Karib dengizidagi inqiroz" deb nomlandi.
Sovet Ittifoqi qulaganidan so'ng, 1989 yilda Berlin devori qulaganidan so'ng,
o'n beshta mustaqil davlatlarga bo'linib, 1918 yilda Avstriya-Vengriya imperiyasi
qulaganidan beri eng katta blokni yaratdi. Demokratik Rossiya endi Sovet
Ittifoqining asosiy vorisi.
Evropa hozirgi holatga qaraganda ancha xilma-xil edi. Bu hududda 13 ta
davlat bor edi. Ularning aksariyati qit'adan tashqarida koloniyalarga ega edilar.
Buyuk Britaniya dunyodagi asosiy mustamlaka kuch edi. Uning hududlari hozirgi
Irlandiyani o'z ichiga olgan. Shuningdek, Kanada, Avstraliya va Janubiy Afrika
Ittifoqi Angliya hukmronligi edi. Mustamlakalar mustamlakalarga qaraganda
ko'proq avtonomiyaga ega edilar. Janubiy Amerikada Britaniya Gviananing bir
qismini va Karib dengizidagi bir qator orollarni egallagan. Britaniya
imperiyasining Afrika koloniyalari Nigeriya, Shimoliy Rodeziya, Sharqiy Afrika
va Seyshel orollari edi. Osiyoda Angliya Arabiston yarim orolining janubini,
zamonaviy Hindiston, Pokiston va Bangladesh hududlarini, shuningdek Birma va
Yangi Gvineyaning bir qismini boshqargan. Xitoyning ikkita shahri - Gonkong va
Veyxay ham Buyuk Britaniyaning bevosita nazorati ostida edi.
XX-asr boshlarida Britaniya imperiyasi maksimal darajasiga yetdi.
Boshqa Evropa mamlakatlarining mulki biroz kamtar edi. Janubiy Evropa
mamlakatlari - Ispaniya va Portugaliya - Janubiy Amerikadagi aksiyalarining katta
qismini yo'qotishdi. Shu bilan birga, Frantsiya mustamlaka ta'sirini saqlab qoldi -
Janubiy Amerika qirg'oqlari kichik bir qismini, shuningdek Afrikadagi ulkan
erlarni - Jazoir, Marokash, G'arbiy Afrika, Ekvatorial Afrika, shuningdek,
zamonaviy Vetnamning Osiyodagi hududini boshqargan. Daniya Islandiya va
Grenlandiyaga tegishli. Afrikadagi Gollandiya va Belgiya mustamlakalari ancha
kamtar edilar.
Germaniyaning Evropadagi hududi hozirgi zamondan kichik edi va bu mamlakatda
mustamlakalar kam edi. 20-asrning boshlariga kelib Italiya mustamlaka mulklarini
kengaytira boshladi. Evropa xaritasida, shuningdek, umuman mustamlakasiz
8

davlatlar ham bor edi - Avstriya-Vengriya, Norvegiya va Shvetsiya.
Rossiya imperiyasi tor ma'noda mustamlaka davlat emas edi, lekin Polsha va
Finlyandiyani o'z ichiga olgan. Ularning maqomini Angliya hukmronligi bilan
solishtirish mumkin edi, chunki bu shtatlar ancha keng muxtoriyatga ega edi.
Rossiya imperiyasi o'zining protektoratligi ostida bir necha yarim mustaqil
O'sha Markaziy Osiyo davlatlarini birlashtirdi.
Dunyoning Qolgan Qismi
paytda Evropadan tashqarida ko'plab mustaqil davlatlar bo'lgan. Shimoliy
Amerikada ikkita yirik mustaqil davlat bor edi - AQSh va Meksika. Gvianadan
tashqari butun Janubiy Amerika mustaqil edi. Ushbu qit'aning siyosiy xaritasi
deyarli xaritaga to'g'ri keldi. Afrika hududida faqat Efiopiya va qisman Misr
mustaqillikni saqlab qoldilar - u Britaniya protektorati ostida edi, lekin mustamlaka
emas edi. Osiyoda Yaponiya mustaqil va kuchli kuch edi - bu mamlakat ham
Koreya yarim oroliga egalik qilgan. Xitoy, Mo'g'uliston va Siam rasmiy
mustaqillikka erishgan holda, Evropa davlatlarining ta'sir doiralariga bo'lingan.
Ishlab chiqarishni boshlaylik. Ma'lumki, XIX asrning so'nggi o'n yillarida
sanoatning jadal rivojlanishi. yangi, texnik jihatdan ancha ilg'or va unumli ishlab
chiqariladigan mashinalar, transport vositalari va boshqalarning paydo bo'lishi
bilan birga ishlab chiqarishni kengayishiga olib keldi.
ishlab chiqarish va kapitalning kontsentratsiyasi. eski va yangi rahbarlar
Yangi sohalarda (avtomobilsozlik, kimyo, elektrotexnika va boshqalar)
nisbatan qisqa vaqt ichida yarim hunarmandchilik ustaxonalaridagi birinchi
tajribalardan kuchli korxonalarni yaratishgacha bo'lgan yo'l o'tdi.
Keling, misol keltiraylik. 1893 yilda G. Ford ustaxonada ishlab chiqarilgan
birinchi mashinasini sinovdan o'tkazdi, unga ko'ra "dehqon aravachasiga
o'xshaydi". 1903 yilda "Ford Avtomobil Jamiyati" allaqachon tashkil etilgan, 1906
yilda birinchi uch qavatli zavod binosi qurilgan. Birinchi jahon urushi
boshlanishiga kelib, Ford kompaniyalari Angliya, Avstraliya va boshqa
mamlakatlarda filiallariga ega bo'lgan imperiyaga aylandi. U yiliga 248 mingta
mashina ishlab chiqaradi.
9

Jadvaldagi ma'lumotlar G. Fordning avtomobil ishlab chiqarishining o'sishi
to'g'risida.
Korxonalarning kengayishi, sanoat ishlab chiqarishining kontsentratsiyasi
nafaqat texnologiyalar rivojlanishi natijasida ro'y berdi. Gap shundaki, sanoatning
jadal o'sishi sharoitida raqobat kuchaygan. Muayyan sohada o'z pozitsiyalarini
mustahkamlash uchun kartellar, sindikatlar, trastlarga birlashtirilgan korxonalar.
Ushbu birlashmalar ishtirokchilarining o'zaro ta'siri darajasi turlicha edi. Masalan,
kartellarda korxonalar ishlab chiqarish hajmi, sotish bozorlari, bir hil mahsulotlar
narxlari to'g'risida kelishib oldilar, ammo moliyaviy va ishlab chiqarish
mustaqilligini saqlab qoldilar. Va ularga ishonib, ular butunlay bitta boshqaruvga
topshirildi, bitta kompaniyada aktsiyadorlarga aylandi. Ushbu uyushmalarning
maqsadi o'z sohalarida monopol (avtokratik, dominant) mavqega ega bo'lish edi.
Shu sababli ularning umumiy nomi - monopoliyalar.
10

1.2. Evropada 1900-1913 yillarda ish tashlash harakati
Frantsiya. Ish tashlashlarda qatnashganlar soni: 1902 - 200 mingdan ortiq,
1904 - qariyb 300 ming kishi, 1906 - 438 ming kishi.
Buyuk Britaniya. Ish tashlashlarda qatnashganlar soni: 1905 - 93 ming, 1906 - 217
ming kishi. 1912 yilda konchilar ish tashlashi bo'lib, minimal ish haqi
rasmiylashtirilishini talab qilib, ish haqi pasayishi mumkin emas. Ish tashlash
avjiga chiqqan paytda 1 million konchilar va qo'shni korxonalarda yana 1 million
ishchi o'z ish joylarini tark etishdi. Hukumat "eng kam ish haqi to'g'risida"
murosaga oid qonun qabul qilishga majbur bo'ldi.
Italiya. 1904 -1907 yillar uchun ish tashlash kurashining umumiy
ko'tarilishini hisobga oldi. 1906 yilda qo'shma kasaba uyushma markazi - Umumiy
mehnat konfederatsiyasi tashkil etildi. 1907 yilda 576 ming kishi ish tashlashga
chiqdi.
Ish tashlash harakati davomida ishchilar ko'proq maosh va mehnat
sharoitlarini yaxshilash talablari bilan cheklanmaganlar. O'z chiqishlarida siyosiy
shiorlar tobora ko'proq yangradi. Bunga mehnatkash xalqning siyosiy
manfaatlarini ifoda etuvchi sotsialistik partiyalarning ta'siri sabab bo'ldi.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida ko'plab mamlakatlarning sotsialistik
harakatida. ilgari nomuvofiq partiyalar va tashkilotlarni birlashtirish mavjud edi.
Masalan, Frantsiyada harakatning kuchli parchalanishini engish kerak edi, unda J.
Guesde, J. Jaures va boshqa ba'zi etakchilar maxsus harakatlarni namoyish etdilar.
1905 yilda Birlashgan Sotsialistik Partiya tuzildi. Buyuk Britaniyada 1900 yilda
ishchilar vakillik qo'mitasi tuzildi, ularning ta'sischilari kasaba uyushmalari
(kasaba uyushmalari) va yakka sotsialistik partiyalar edi. 1906 yilda qo'mita
asosida Leyboristlar partiyasi tuzildi.
Sotsialistik partiyalarning birlashishi ularning pozitsiyalarini
mustahkamlashga yordam berdi. Sotsialistlarning vakillari tobora ko'proq o'z
mamlakatlarining parlamentlariga o'tdilar. Bundan tashqari, ular davlat organlari
ishida ishtirok etish imkoniyatiga ega bo'lishdi. Ushbu turdagi dastlabki
holatlardan biri 1899 yilda sotsialist A. Millerand Frantsiya hukumatiga Savdo va
11

sanoat vaziri lavozimiga kirish edi. Casus Milleranda keng omma e'tiboriga havola
qilindi va burjua hukumatiga qo'shilish yoki qo'shmaslik masalasi qizg'in
munozaralarga sabab bo'ldi (jumladan, 1900 yilda Parijda o'tkazilgan II Xalqaro
Kongressda) va hatto frantsuz sotsialistlari o'rtasida kelishmovchiliklar paydo
bo'ldi.
Ushbu voqea munosabati bilan fundamental kelishmovchiliklar kurash strategiyasi
va taktikasi, sotsialistik harakatda mavjud bo'lgan maqsadlarga erishish uchun
islohotchi yoki inqilobiy usulni tanlash masalalarida o'z aksini topdi. E. Bernshteyn
singari uning ba'zi vakillari islohotlar va mehnatkashlarning ijtimoiy yutuqlarini
kengaytirish orqali bosqichma-bosqich "kapitalizmning sotsializmga o'tish"
imkoniyatini ko'rishdi. Boshqalar - A.Bebel, K.Liebknecht, R. Lyuksemburg -
sotsialistik inqilobni, proletariat diktaturasini o'rnatishni qo'llab-quvvatladilar va
har qanday "burjua bilan murosani" rad etdilar. Yana boshqalar - K. Kautskiy, R.
Xilferding va boshqalar - oraliq, markazchilik pozitsiyasini egallashgan. Ushbu
tendentsiyalar tarafdorlari o'rtasidagi nizolar Birinchi Jahon urushi boshlangunga
qadar to'xtamadi. XX asrning birinchi o'n yilliklaridagi voqealar.
kelishmovchiliklar tobora nazariy munozaralar maydonidan siyosiy amaliyotga va
minglab odamlar taqdiriga bog'liq bo'lgan aniq harakatlarga aylanib bordi.
Sanoat ishchilari bilan bir qatorda boshqa ishchilar guruhlari ham o'zlarining
manfaatlari uchun kurashdilar. AQShda XIX asr oxiridan. fermerlarning harakati
kuchaydi. "Fermerlik ittifoqlari" (kasaba uyushmalari) ga birlashib, ular o'z
mahsulotlarini saqlash va sotishni tashkil qildilar, temir yo'l korporatsiyalari
tomonidan tashilgan monopol narxlarga, er spekulyatorlariga qarshi. Italiyada, XIX
asr oxiri - XX asr boshlarida. Mamlakat janubida - Sitsiliya va boshqa hududlarda
past erli dehqonlar va dehqonlar mehnat harakati katta miqyosga etdi.
Italiyalik dehqonlar soliq to'lashdan bosh tortdilar, munitsipalitetlarga (mahalliy
hokimiyat), er egalariga hujum qildilar. Kurash jarayonida dehqon tashkilotlari -
ligalar tashkil etildi. 1901 yilda Milliy ishchi dehqonlar federatsiyasi tuzildi.
Dehqonlarning harakatlari politsiya va hukumat kuchlari tomonidan shafqatsiz
ravishda bostirildi. 1904 yilda Sardiniya va Sitsiliya orollarida dehqon
12

ishchilarining namoyishlari otib tashlandi, bu esa italyan ishchilarining
noroziligiga sabab bo'ldi.
1907 yilda Frantsiya dehqonlarning vinochilarining chiqishlaridan hayratda qoldi.
Iqtisodiy ahvoli yaxshi emasligi sababli ular hukumatdan yordam so'rashdi va soliq
to'lashdan bosh tortishdi.
Sharob ishlab chiqaruvchilarning umumiy konfederatsiyasiga birlashgan
dehqonlar bir qancha yirik namoyishlar o'tkazishdi. Xunrezliklar bostirilgan
paytda, hukumat tomonidan yuborilgan qo'shinlardan biri dehqonlarga o'q uzishni
rad etdi. Faqat yirik harbiy kuchlar tartibni tiklashga qodir edi.
Bu davrda Frantsiyada davlat xizmatchilarining nutqlari tez-tez uchrab turdi:
o'qituvchilar, pochta xodimlari, telegraf ishchilari va temir yo'lchilar. Ular juda
kam maoshni ko'tarishga harakat qilishdi. Bunga javoban hukumat davlat
xizmatchilariga kasaba uyushmalar uyushtirish va ish tashlashlar o'tkazishni
taqiqlovchi qonun qabul qildi.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida. feministik harakat kuchaydi. Uning
ishtirokchilari ayollarga nisbatan barcha turdagi cheklovlarga qarshi. Shunday
qilib, Birinchi Jahon urushidan oldin (ayollar uchun mo'ljallangan) umumiy saylov
huquqi faqat Norvegiya, Avstraliya va Yangi Zelandiyada mavjud edi. Masalan,
Frantsiyada XIX asr oxiri - XX asr boshlarida. aholining uch guruhi - ayollar,
harbiylar va koloniyalar aholisi - ovoz berish huquqiga ega emas edilar.
Zavodda ayollar erkaklarnikiga teng ish haqi uchun 1,5-2 baravar kam ish haqi
olishgan. Oilaviy munosabatlarda ayollar erkaklar bilan teng emas edi. Ular uchun
oliy ma'lumot olish, masalan, shifokor, universitet o'qituvchisi, huquqshunos
bo'lish imkoniyatlari cheklangan.
Angliya ayollar huquqlari harakatining a'zosi Anna Martinning yozuvlaridan
(1910):
"Men ertalab soat 4.45da turaman, biroz chiqib, erimga nonushta qilaman. U
uydan soat 6 dan oldin chiqib ketishi kerak. Keyin men bolalarni olib yuvaman,
har biriga bir bo'lak non va sariyog 'va choyning qolgan qismini beraman, keyin
jo'xori uni va shakarni Garriga keyinroq pishirish uchun qoldiraman (Garri 10
13

yoshda). Keyin ko'rpa-to'shaklarni tozalab, kenja bolamni xonim T. xonasiga olib
boraman. Mening ishim soat 7 da boshlanadi. 8.30 da ular bizga bir kupa choy olib
kelishadi, men esa non va yog'ni o'zim bilan olib kelaman. Tush vaqtida uyga
ketardim, lekin hozir oyoqlarim juda yomon bo'lib, do'konda yarim tiyinga bir
piyola qahva olib, uyga olib kelgan narsamning qolganini yeyman. Soat 4.30 da bir
piyola choy ichaman. Soat 19.00 larda men uydaman. Men olov yoqaman, erimga
tushlik qilaman va to'shak tayyorlayman. Keyin men biron-bir narsani tuzataman
yoki zeriktiraman va kechqurun soat 11 da odatda uxlashga yotaman ».
Mavjud vaziyatga toqat qilmaslik, ayniqsa, ayollar mehnat va ijtimoiy ishlarga
ko'proq jalb etilishi bilan keskin tan olindi. Ayollar mehnatkashlari moliyaviy
ahvolini yaxshilash uchun kurashda erkaklar bilan bir qatorda faolroq qatnasha
boshladilar. O'rta sinf vakillari bir necha o'n yillar davomida ayollarga saylov
huquqini berish uchun kurashib kelishmoqda. Bu harakatning faollari - suffretlar
deb nomlangan mitinglar uyushtirishdi, ularning fikriga ko'ra, ayollarning ovoz
berish huquqiga to'sqinlik qilgan, uylarida shisha kaltaklagan va hokazo
rasmiylarga ommaviy ravishda hujum qilishgan. Ular o'z harakatlari uchun hibsga
olingach, qamoqxonada ochlik e'lon qilishgan. . Feministlar Birinchi Jahon
Urushidan keyin o'z maqsadlariga erishdilar.
14

1.3. XX-Asr boshidagi islohat.
Evropa va Shimoliy Amerikaning aksariyat mamlakatlarida ishchilar va
boshqa ishchilar guruhlarining nutqlarining o'sishi, 1905-1907 yillardagi rus
inqilobi voqealari. ijtimoiy va siyosiy munosabatlardagi ba'zi bir imtiyozlar,
o'zgarishlarga olib keladigan kuchlarni itarish. Ko'plab Evropa mamlakatlarida,
XX asrning birinchi o'n yilligi. Bu hokimiyat tepasiga kelgan liberal kuchlar
tomonidan olib borilgan islohotlar davri edi.
Buyuk Britaniyadagi liberal hukumatlarning faoliyati (1906-1916) ijtimoiy
islohotning yorqin namunalaridan biri. Ushbu yo'nalishning mafkurasi mashhur
jamoat arbobi va taniqli siyosatchi D. Lloyd Jorj edi.
Devid Lloyd Jorj (1863-1945) Uelsda kambag'al o'qituvchi oilasida
tug'ilgan, ota-onasini erta yo'qotgan. Ta'lim uchun pul to'lash imkoniga ega
bo'lmaganligi sababli, u mustaqil ravishda yuridik ishlarni o'rganib chiqdi va
yuridik idorada ishlay boshladi. Bir qancha mashhurlikka erishib, u parlamentga
saylanishiga erishdi, Liberal partiyasining taniqli lideriga aylandi. 1905 yil
dekabrda liberal hukumat tarkibiga kirdi. 1916-1922 yillarda. Buyuk Britaniyaning
bosh vaziri bo'lgan.
D. Lloyd Jorj (chapda) va U. Cherchill.
1908 yil Unga qarashli bo'lgan Liberal partiyaning chap qanoti ish
beruvchilar va ishchilar o'rtasida vositachi sifatida harakat qilishga harakat qildi.
1906 yilda ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarda jarohat olgan ishchilarga tovon
to'lash to'g'risida yangi qonun qabul qilindi, 1908 yilda konchilar uchun 8 soatlik
ish kuni belgilandi. 70 yillik yubileyga kelib ishchilarning ayrim guruhlari uchun
pensiyalar joriy qilindi. Ishchilarning o'zlari ularni "marhumlar uchun nafaqa" deb
atashdi, chunki bu yillarga qadar mehnatsevar odamlarga yashash qiyin edi.
Keyinchalik kasallik, nogironlik va ishsizlik sababli ishchilarni ijtimoiy sug'urta
qilish to'g'risidagi qonun paydo bo'ldi. 1909 yilda D.Lloyd Jorj moliya vaziri
sifatida mamlakatning yangi byudjetini (daromad va xarajatlarni taqsimlash) taklif
qildi, uni o'zi «milliy» deb atadi. Ijtimoiy xarajatlar uchun taxminan 10 million
funt ajratilgan, aholining badavlat qatlamlariga soliqlarni oshirish rejalashtirilgan
15

edi. Biroq, xuddi shu byudjetda, dengiz flotini kuchaytirish uchun ijtimoiy
ehtiyojlarga qaraganda deyarli to'rt baravar ko'proq mablag 'ajratilgan. "Xalqning
O'g'li", Lloyd Jorj tasavvur qilganidek, imperiyaga xizmat qildi va uning
manfaatlarini birinchi o'ringa qo'ydi.
XX asrning birinchi o'n yilligida Italiyada. "progressiv liberalizm" kursi
o'tkazildi, uning mafkurachisi Jovanni Giolitti (1842-1928) edi. Agar progressiv
ijtimoiy qonunlar qabul qilinsa, u "ommabop sinflar" ning inqilobiy hujumlariga
yo'l qo'yilmas edi. Liberal hukumatlar ilgari bekor qilingan siyosiy erkinliklarni,
kasaba uyushmalarini tashkil etish huquqini tikladilar, sanoatda bolalar va ayollar
mehnatidan foydalanishga cheklovlarni kuchaytirdilar va 6 yillik majburiy ta'limni
joriy qildilar. Mehnat to'g'risidagi qonunni takomillashtirish. Shu bilan birga,
liberallar temir yo'l ishchilari va davlat xizmatchilarining ish tashlash huquqini
bekor qiluvchi qonunlar qabul qildilar.
Ushbu davrda va AQShda iqtisodiy va ijtimoiy ziddiyatlarni hal qilishga
urinishlar qilingan. Prezident Teodor Ruzvelt (ushbu lavozimni 1901-1909 yillarda
boshqargan) monopoliyalarni suiiste'mol qilishga qarshi kampaniya e'lon qilgan.
Mamlakatimizning tabiiy boyliklarini, er va suv resurslaridan nazoratsiz
foydalanishdan himoya qilish to'g'risida qonunlar qabul qilindi. Maxsus
reglamentlarda ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning huquqbuzarliklarini oldini
olish maqsadida oziq-ovqat va dori-darmonlar sifatini nazorat qilish joriy etildi.
Ushbu mamlakatlarda amalga oshirilgan o'zgarishlar turli xil ijtimoiy
muammolarga tegishli edi. Umumiy narsa shundaki, ular ko'plab odamlarning ko'p
yillik tinimsiz kurashlari natijasida mumkin bo'ldi. Islohotlar ko'pincha samimiy
bo'lib chiqdi, haqiqiy natijalar har doim ham va'dalarga to'g'ri kelmadi. Ammo
shunga qaramay, ular ishchilar huquqlari va umuman demokratik huquqlarni
kengaytirdilar.
Milliy munosabatlar va milliy muammolar
XX asr boshlarida ko'plab Evropa mamlakatlari uchun muhim muammo.
ularda yashagan xalqlar o'rtasida munosabatlar mavjud edi. Bu, birinchi navbatda,
asrlar davomida shakllangan va hukmron millatning boshqalarga bo'ysunishiga
16

asoslangan, ba'zan aytilganidek, "mayda" xalqlarga tegishli bo'lgan ko'p millatli
imperiyalarga tegishli edi. Ammo kichik xalqlar yo'q, ularning har biri o'zining
noyobligi va tarixiy tajribasi, qadriyatlari va intilishlariga muvofiq o'z zaminida
yashashni xohlashi bilan ahamiyatlidir.
XIX asr imperiya tarkibiga kirgan xalqlarning milliy ongini uyg'otish asri
edi. Bu hukmron va bo'ysunuvchi xalqlarga ham tegishli edi. Ko'plab Evropa
mamlakatlarida bu jarayonlar "milliy uyg'onish" deb nomlanadi. Ular milliy tillar,
adabiyot va tarix, badiiy madaniyat rivojida yorqin ifodani topdilar. Ma'naviy
hayotning yuksalishi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda sezilarli siljishlar bilan birga
bo'ldi. 1848-1849 yillardagi Yevropa inqiloblarida. milliy savol aniq va kuchli
yangradi, bu erda qahramonlar va qurbonlar bor edi.
XIX asrda tarqalgan va himoya qilingan fuqarolik huquqlari va erkinliklari,
ijtimoiy adolat g'oyalari. turli xil ijtimoiy harakatlar milliy munosabatlarga ta'sir
qilishi mumkin emas edi. Milliy masala parlamentlarda va siyosiy partiyalarda
tobora ko'proq muhokama qilinmoqda. Biroq, odamlarning huquqlarini oqlash va
himoya qilish istagi ko'pincha uning milliy o'ziga xosligi, boshqalardan ustunligi
g'oyasiga asoslangan edi. Bu pozitsiya ekstremal millatchilikka olib keldi. XX asr
tarixi u o'zini "buyuk" va "kichik" xalqlarda ham namoyon qilishi mumkinligini
ko'rsatdi. XX asr boshlarida millatchilik kayfiyatini kuchaytirish. o'tkir va uzoq
davom etgan mojarolarni keltirib chiqara boshladi.
O'sha paytda Evropada milliy munosabatlarning murakkabligi aks etgan bir
nechta vaziyatlarni ko'rib chiqing.
Markaziy Evropadagi eng yirik ko'p millatli davlat Avstriya-Vengriya edi.
17

II BOB AQSHNING XIX ASR OXIRI XX BOSHALARIDAGI IJTIMOIY
AXVOLI.
2.1. Amerika Qo'shma Shtatlarida iqtisodning rivoji.
Amerika Qo'shma Shtatlari tan olingan "ishonuvchilar mamlakati" bo'ldi.
1900 yilda ushbu mamlakatda barcha korxonalarning 8 foizini tashkil etadigan
monopoliya birlashmalari sanoat mahsulotining 59,9 foizini ishlab chiqargan
bo'lsa, 1913 yilga kelib bu ko'rsatkich 80 foizga oshdi. Yirik monopoliyalar
ko'pincha ma'lum bir mahsulotni ishlab chiqarish va etkazib berishni nazorat qilish
uchun o'z vakolatlarini bir necha sohalarga kengaytirdilar. Xullas, Rokfellerlar
oilasi moyi "Standard Oil" ga XX asr boshlariga kelib ishonadi. Amerika Qo'shma
Shtatlaridagi barcha neft qazib olishning 90 foizini boshqaradi. Neft konlaridan
tashqari, u 70 ming km neft quvurlari va okean bug'lariga ega edi. Keyinchalik
trestga gaz va elektrotexnika sanoat korxonalari, rangli metallarni ishlab chiqarish
zavodlari va boshqalar kiradi.
Shunga o'xshash hodisalar boshqa mamlakatlarda ham bo'lgan. Germaniyada
ikkita yirik kompaniya - Siemens-Halske va General Electric Company (AEG)
elektrotexnika sanoatining mahsulotlarining qariyb 2/3 qismini ishlab chiqargan,
kemasozlik ham ikki kompaniya - Shimoliy Germaniya Lloyd va Gamburg-
Amerikada ustun bo'lgan. Frantsiyadagi avtomobilsozlik sanoatida ohangni ikki
kuchli firma - Renault va Peugeot o'rnatdilar. Ishlab chiqarishning
kontsentratsiyasi bilan bir qatorda kapitalning kontsentratsiyasi ham mavjud edi.
1909 yilda Berlinning to'qqizta banki mamlakatning jami moliyaviy kapitalining
83 foizini nazorat qilgan, Buyuk Britaniyada esa 12 bank barcha bank kapitalining
70 foizini nazorat qilgan.
Sanoat va moliyaviy monopoliyalar o'rtasidagi kurash nafaqat ichki, balki
tashqi bozorlar uchun ham bo'lgan. Asr boshida o'z mamlakatlaridan tashqarida
investitsiyalar hajmi bo'yicha birinchi o'rinlarni Buyuk Britaniya va Frantsiya
egalladi. Angliya burjuaziyasi arzon xom ashyo va mehnatdan shafqatsiz
foydalanish orqali katta foyda olish mumkin bo'lgan koloniyalarga sarmoya
kiritishni afzal ko'rdi. Ko'pincha frantsuz kapitali yuqori foiz stavkalari bo'yicha
18

kreditlar shaklida chet elga eksport qilindi. Frantsiya bejiz "Evropaning garovi"
deb atalmagan. Birinchi jahon urushi boshlanishiga qadar Rossiya, Buyuk
Britaniya, Ispaniya va boshqa davlatlar Frantsiya banklarining qarzdorlari qatoriga
kirishdi.
XX asr boshlarida. Dunyoning etakchi mamlakatlari guruhidagi rivojlanish
sur'atlarining notekisligi ayniqsa sezilarli bo'ldi. Keyinchalik sanoatlashtirish
yo'liga o'tgan AQSh va Germaniya an'anaviy iqtisodiy etakchilar - Buyuk
Britaniya va Frantsiya bilan bir qatorda iqtisodiy ko'rsatkichlarga erishdilar.
Amerika Qo'shma Shtatlari po'lat eritish, ko'mir va neft qazib olish, elektr
energiyasini ishlab chiqarish va mis eritish bo'yicha dunyoda birinchi o'ringa
chiqdi. Germaniya po'lat va temir ishlab chiqarish bo'yicha Buyuk Britaniyani
ortda qoldirdi.
"Quyosh uchun joy" uchun kurashish
Monopoliyalarning o'sib borayotgan iqtisodiy qudrati va manfaatlari yangi
rahbarlarni xom ashyo manbalari va sotish bozorlari, kapitalni foydali
investitsiyalar kiritish uchun kurashga qo'shilishga undadi. Qo'shma Shtatlar
dunyoning mustamlaka bo'linishidan kechikib, turli mintaqalarda, birinchi
navbatda Lotin Amerikasida o'zining iqtisodiy va siyosiy ta'sir zonalarini izlay va
kengaytira boshladi.
XIX asr oxirida. Ispaniya hukmronligi ostida bo'lgan Kuba Shimoliy
Amerika poytaxtining alohida e'tiborini tortdi. AQSh monopoliyalari Kubadagi
shakar ishlab chiqarish va tamaki sanoatini deyarli to'liq nazorat qilib, minalar va
temir yo'llarga egalik qilishgan. 1898 yil aprelda AQSh Ispaniyadan Kubaga
mustaqillik berilishini talab qildi. Ispaniya rad etdi. Ispaniya-Amerika urushi
boshlandi. Amerika flotining aniq ustunligi uning erta yakunlanishiga olib keldi.
1898 yil dekabrda tinchlik shartnomasi imzolandi, unga ko'ra Ispaniya Kuba,
Puerto-Riko va G'arbiy Hindistonning boshqa orollariga, shuningdek Tinch
okeanidagi Guam orollari va Filippin orollariga bo'lgan mulk huquqlaridan voz
kechdi (bunga qadar AQSh Qo'shma Shtatlarning ko'proq qismini egallab oldi). va
Gavayi).
19

Mustamlakachilik qaramligidan ozod bo'lgan Kuba aslida AQSh nazorati
ostiga o'tdi. Bir necha yillar davomida aholisi mustaqillik uchun kurashgan
Filippinda AQSh qo'shinlari shafqatsiz "bostirish" harakatlarini amalga oshirdi.
Gavayi orollarida, Pearl-Harborda AQShning yirik harbiy bazasi joylashtirildi.
Xitoy, shuningdek, AQShning manfaatlarining ob'ekti bo'ldi, u erda "ochiq eshik"
siyosati (ya'ni, barcha xorijiy kompaniyalarning erkin faoliyati) olib borilishi taklif
qilindi. XX asr boshlarida. Amerika Qo'shma Shtatlari dunyoda o'z ta'sirini
kengaytirish uchun yangi qadamlarni qo'ydi. Ular Panama mustaqilligini e'lon
qilishga o'z hissalarini qo'shdilar (bundan oldin Kolumbiya provinsiyalaridan biri).
Shundan so'ng darhol AQShga Panama Isthmusiga eksklyuziv huquqlar beradigan
shartnoma imzolandi, u erda Atlantika va Tinch okeanlarini bog'laydigan kanal
qurilishi rejalashtirildi.
"Yashash maydonini" kengaytirish rejalari, xorijiy ekspansiya 19-asrning
oxiridan boshlab faol rivojlandi. Germaniyada. Taniqli siyosatchi B. fon Bulov
(1900-1909 yillarda - Germaniya kansleri) 1897 yilda Reyxstagda so'zlagan:
"Nemislar o'z erlari uchun qo'shni va dengizni boshqasiga berib, osmonni o'zi
uchun qoldirgan paytlar ..." - bu vaqtlar tugadi ... Biz o'zimiz uchun quyosh ostida
joy talab qilamiz. " Rejalar xatti-harakatlarga mos kelmadi. 1897 yilda Germaniya
harbiy-dengiz kuchlari Xitoyning Shandong provintsiyasiga bostirib kirishdi va
keyingi yili bu Germaniyani ta'sir doirasiga aylantirgan shartnoma imzolandi.
1899 yilda Germaniya AQSh, Karolin va Marian orollariga qarshi urushda
mag'lub bo'lgan Ispaniyadan sotib oldi (Guamdan tashqari). Germaniyaning
Usmonli imperiyasiga va Yaqin Sharqning boshqa mamlakatlariga iqtisodiy kirib
borishi boshlandi (temir yo'llar qurish uchun imtiyozlar alohida ahamiyatga ega
edi). Afrika ham e'tiborga olinmadi, Germaniya 1880-yillarda birinchi
mustamlakaviy istilolarni amalga oshirdi. XX asrning birinchi o'n yilliklarida.
Germaniya diplomatiyasi ushbu mamlakatda frantsuz hukmronligi o'rnatilishiga
qarshi Marokashning mustamlaka ekspluatatsiyasida ishtirok etish imkoniyatlari
uchun kurashdi, lekin u tomonidan qo'zg'atilgan ikkita Marokash inqiroziga
qaramay chekinishga majbur bo'ldi.
20

XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Avstriyaning davlat qismida. Ayniqsa,
"chex savollari" kuchaygan. Chexiya imperiyaning eng iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlangan qismlaridan biri edi. Chexiya burjuaziyasining mamlakatning iqtisodiy
va siyosiy hayotida mustahkam pozitsiyani egallashga bo'lgan tabiiy istagi
chexlarning milliy tenglik uchun keng ijtimoiy harakati bilan to'ldirildi.
Vengriyadan farqli o'laroq, Chexiya erlari XIX asrda. imperiya ichidagi
mustaqilliklarini tan olishga erisha olmadilar. Natijada ko'plab chex burjua
siyosatchilari ("yosh yigitlar" deb ataladi) Vena hukumatiga qarshi chiqdilar.
Imperiya parlamentida - Reyxsrat - Avstriya-Germaniya deputatlari ozchilikni
tashkil etganligi sababli (43% ovoz), muxolifat kuchlari uning ishini deyarli pala-
partish qilishlari mumkin edi.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida. Germaniya-Chexiya munosabatlaridagi
qoqintiradigan narsa bu ikki tildir. Avstriya hukumati 1897 yilda Chexiya yerlarida
davlat tili nemis (davlat muassasalarida, armiyada va hokazolarda ishlatilgan),
ikkinchi rasmiy til - chex tilini joriy etishga urinib ko'rdi. Avstriyada va Chexiya
respublikasida (Germaniya bilan Sudetenland chegarasida yashagan nemislar)
millatchilik nemis tashkilotlari ayniqsa bu erda bu qarorga qarshi chiqishgan. Ko'p
shaharlarda ikki tilli til tarafdorlari va muxoliflarining namoyishlari bo'lib o'tdi.
Parlamentdagi deputatlar o'rtasida to'qnashuvlar bo'lgan, shuning uchun politsiya
aralashishga majbur bo'lgan. Ikki tilli tilni joriy etish to'g'risidagi qarorni
imzolagan Bosh vazir C. Badeni Germaniya millatchisi tomonidan ishlab chiqilgan
va qo'lida yaralangan. Ushbu voqealar natijasida hukumat iste'foga chiqdi,
parlament tarqatib yuborildi. Ammo "Chexiya masalasi" qoldi.
1900-1914 yillarda xalqaro munosabatlar.
Evropadagi harbiy-siyosiy bloklarning rejalari. XIX asr oxiri - XX asr
boshlarida. Evropada ikki urushayotgan siyosiy-harbiy ittifoq: Uchlik alyansi
(Germaniya, Avstriya-Vengriya, Italiya) va Entente (Frantsiya, Rossiya, Buyuk
Britaniya). Ular dunyoni qayta qurish uchun ulkan rejalarni tuzdilar.
Angliyayanada ko'proq "Buyuk Britaniya" bo'lishga intilib, dunyoning katta
qismiga o'z ta'siriga bo'ysundirish uchun mo'ljallangan edi.
21

Germaniyaavstriya-Vengriya, Bolqon, Kichik Osiyo, Boltiqbo'yi davlatlari,
Skandinaviya, Belgiya, Gollandiya va Frantsiyaning bir qismini qamrab oladigan
"Buyuk Germaniya", "O'rta Evropa" ni yaratish rejalarini tuzdi, Janubiy
Amerikada ta'sir doirasiga ega bo'lgan ulkan mustamlaka imperiyasiga aylanishni
xohladi.
Frantsiyanafaqat Elzas va Lotaringiyani qaytarishga, balki Ruxni zabt
etishga va mustamlaka imperiyasini kengaytirishga intildi.
Rossiya U Qora dengiz bo'g'ozlarini nazorat qilishni, Tinch okeanidagi
ta'sirini kengaytirishni istadi.
Avstriya-Vengriya Bolqonda o'z hukmronligini mustahkamlash uchun
Serbiyani mag'lub etishga intildi. Keng tajovuzkor rejalar AQSh va Yaponiya
tomonidan qurilgan.
1914 yilga kelib dunyoda qurollanish poygasi juda katta ko'rsatkichlarga
etdi. Germaniya o'zining harbiy-dengiz dasturini kamaytirmasdan, qizg'in ravishda
o'z armiyasini kengaytirdi. U o'zining ittifoqchisi Avstriya-Vengriya bilan
birgalikda harbiy ishlarda 8 million kishidan iborat bo'lgan. Entente lagerida
ko'proq o'qitilgan harbiy xizmatchilar bor edi, ammo nemis armiyasi texnik
jihatdan yaxshi jihozlangan edi. Shuningdek, qo'shin mamlakatlari o'zlarining
qurolli kuchlarini jadal ko'paytirdilar. Biroq, Frantsiya va Rossiyaning harbiy
dasturlari kechikdi. Ularni amalga oshirish faqat 1916-1917 yillarga mo'ljallangan
edi. Ikki jabhada - G'arbiy va Sharqda tezkor (chaqmoq tezkor) urushni ta'minlagan
Germaniya urush rejasi Schlieffen tomonidan ishlab chiqilgan.
Asosiy g'oya Frantsiyaga Belgiya orqali zarba berish edi. Amaliyotning
maqsadi frantsuz qo'shinlarining qurshovida va yengilishida edi. Rossiya
qo'shinlariga qarshi mudofaa harakatlari dastlab cheklangan kuchlar tomonidan
ko'zda tutilgan edi. Frantsuzlarning mag'lubiyatidan so'ng, sharqqa qo'shinlarni
topshirish va Rossiyani mag'lub qilish kerak edi. Frantsiya qo'mondonligining
rejalari asosan kutilgan edi, chunki Frantsiya harbiy-sanoat jihatidan ham, armiya
soni jihatidan ham Germaniyadan past edi. Angliya butun urushni Rossiya va
Frantsiyaga topshirishga umid qilib, quruqlik urushida keng ishtirok etishga
22

intilmadi. Rossiya siyosiy va strategik manfaatlari Avstriya-Vengriyaga qarshi
asosiy harakatlar yo'nalishini talab qildi.
Bolqon urushlari . Birinchi jahon urushi arafasi Bolqon urushi deb
nomlanadi. Ular Bolqon yarim orolining ko'p asrlik turk bo'yinturug'idan ozod
bo'lishining so'nggi bosqichi sifatida boshlandi. Birinchi Bolqon urushida hal
qiluvchi rol o'ynagan Bolgariya o'z pozitsiyasini mustahkamladi, bu ittifoqchilari
orasida norozilikka sabab bo'ldi. Natijada 1913 yildagi Ikkinchi Bolqon urushi
boshlandi. Germaniya va Avstriya-Vengriya tomonidan qo'llab-quvvatlangan
Bolgariya mag'lubiyatga uchradi va yaqinda qo'lga kiritilgan ba'zi fathlardan
mahrum bo'ldi.
23

2.2 XIX-XX asrlarda Amerika Qo'shma Shtatlari tarixi.
Tomas Jefferson 1800 yilgi saylovda Adamsni prezidentlik uchun mag'lub
etdi. Amerikaliklarning Angliyaning Frantsiyaga zarar etkazish bo'yicha neytral
huquqlarini buzganligi, Qirollik floti tomonidan Napoleonga qarshi kurash uchun
zarur bo'lgan 10 000 amerikalik dengizchining taassuroti (tortib olinishi) va O'rta
G'arbdagi amerikalik ko'chmanchilarga hujum qilgan dushman hindularni
Britaniyaning qo'llab-quvvatlashi tufayli amerikaliklar tobora ko'proq
g'azablandilar. Amerikaning g'arbga qarab kengayishini to'xtatish uchun
Britaniyaparast Hindiston tojik davlatini yaratish. Ular, shuningdek, Britaniyaning
Shimoliy Amerikasini hammasini yoki bir qismini o'zlariga qo'shib olishni
xohlashlari mumkin edi, garchi bu hanuzgacha qattiq muhokama qilinmoqda.
Shimoli-sharqning, ayniqsa, Angliya bilan savdoni buzishni istamagan
federalistlarning qattiq qarshiliklariga qaramay, Kongress 1812 yil 18-iyunda
urush e'lon qildi.
Eri ko'lidagi jangdan so'ng Oliver Hazard Perrining Uilyam Genri
Xarrisonga bergan xabari Amerika harbiy tarixidagi eng mashhur jumlalardan
biriga aylanishi bilan boshlandi: "Biz dushman bilan uchrashdik va ular
biznikidir". Uilyam X. Pauellning 1865 yilgi ushbu rasmida Perri jang paytida
boshqa kemaga o'tayotgani aks etgan.
Urush ikkala tomon uchun ham hafsalasini pir qildi. Ikkala tomon ham
boshqasiga bostirib kirishga urindi va ularni qaytarib olishdi. Amerikalik yuqori
qo'mondonlik o'tgan yilgacha qobiliyatsiz bo'lib qoldi. Amerikalik militsiya
samarasiz bo'lib chiqdi, chunki askarlar uyni tark etishni xohlamadilar va Kanadani
bosib olish harakatlari bir necha bor muvaffaqiyatsiz tugadi. Angliya blokadasi
Amerika tijoratini barbod qildi, G'aznachilikni bankrot qildi va Buyuk Britaniyaga
mollarni noqonuniy ravishda olib kirgan yangi Angliya aholisini yanada
g'azablantirdi. General Uilyam Genri Xarrison boshchiligidagi amerikaliklar
nihoyat Eri ko'li ustidan dengiz boshqaruvini qo'lga kiritdilar va Tekumseh
Kanadada boshchiligidagi hindularni mag'lub etdilar, Endryu Jekson esa Janubi-
Sharqda hindlarning tahdidini tugatdi. Hindistonning O'rta G'arbga kengayish
24

tahdidi butunlay tugatildi. Inglizlar Meynning katta qismiga bostirib kirdilar.
Inglizlar Vashingtonga bostirib kirib, uni yoqib yuborishdi, ammo 1814 yilda
Baltimorda repressiya qilindi - bu erda Amerikaning muvaffaqiyatini nishonlash
uchun "Yulduzli bayroq" yozilgan. Nyu-York shtatidagi Buyuk Britaniyaning
Nyu-York shtatiga qilgan yirik bosqini Plattsburg jangi orqaga qaytarildi. Nihoyat
1815 yil boshida Endryu Jekson Yangi Orlean janjidagi inglizlarning yirik
bosqinini qat'iyan mag'lubiyatga uchratdi va uni eng mashhur urush qahramoniga
aylantirdi.
1803 yilda Qo'shma Shtatlar hajmini ikki baravarga oshirdi. Angliya bilan ikkinchi
va oxirgi urush bo'ldi 1812 yilda jang qilgan, bu milliy g'ururni mustahkamladi.
Tushunchasi bilan rag'batlantirildi aniq taqdir, AQSh hududi
kengaytirildi oxirigacha uchun Tinch okean sohillari. Qo'shma Shtatlar maydoni
jihatidan katta bo'lgan bo'lsa, 1790 yilga kelib uning aholisi atigi 4 million edi.
Biroq, u tez o'sdi va 1810 yilda 7,2 millionga, 1860 yilda 32 millionga, 1900
yilda 76 millionga, 1940 yilda 132 millionga va 2015 yilda 321 millionga yetdi.
Iqtisodiy o'sish YaIMning umumiy hajmida yanada yuqori bo'ldi. Evropa
qudratlari bilan taqqoslaganda, 1940 yilgacha tinchlik davrida millatning harbiy
kuchi nisbatan cheklangan edi. G'arb tomon kengayish uchun arzon erlarni qidirib
topishga undagan yeoman dehqonlar va qul egalari. Ning kengayishi qullik tobora
ziddiyatli bo'lib, siyosiy va konstitutsiyaviy kurashlarni kuchaytirdi, ular murosaga
kelish orqali hal qilindi. Barcha shtatlarda qullik bekor
qilindi shimoliy ning Meyson - Dikson chizig'i 1804 yilga kelib,
lekin Janubiy muassasadan foyda olishni davom ettirdi, asosan paxta ishlab
chiqarish. Respublika Avraam Linkoln edi 1860 yilda prezident etib
saylangan qullikning kengayishini to'xtatish platformasida. Yettita janubiy qul
davlatlari isyon ko'tarib, poydevor yaratdilar.
Konfederatsiya Uning Sumter Fortining hujumi qarshi Birlik kuchlari u erda
1861 yilda boshlangan Fuqarolar urushi. 1865 yilda Konfederatlarning
mag'lubiyati Janub va Qashshoqlarning qashshoqlashishiga olib keldi qullikni
bekor qilish. In Qayta qurish davri urushdan keyin, qonuniy va ovoz berish
25

huquqlari kengaytirildi ga ozod qilingan qullar. Milliy hukumat ancha kuchli bo'lib
vujudga keldi O'n to'rtinchi o'zgartirish 1868 yilda u shaxs huquqlarini himoya
qilish bo'yicha aniq vazifani qo'lga kiritdi. Biroq, oq bo'lganda Demokratlar 1877
yilda Janubda o'z kuchlarini qayta tikladilar, ko'pincha harbiylashtirilgan ovoz
berishni bostirish, ular o'tib ketishdi Jim Crow qonunlari saqlab qolish oq ustunlik,
shuningdek, yangi huquqni bekor qilish davlat konstitutsiyalari aksariyat
afroamerikaliklarning va ko'pchilikning oldini oldi Kambag'al oqlar ovoz
berishdan. Bu yutuqlarga qadar davom etdi fuqarolik huquqlari harakati 1960-
yillarda va barcha fuqarolar uchun yagona konstitutsiyaviy huquqlarni ta'minlash
uchun federal qonunlarning qabul qilinishi.
20-asr boshlarida Qo'shma Shtatlar dunyodagi etakchi sanoat qudratiga
aylandi. Shimoli-sharq va O'rta g'arbiy va kelishi Evropadan millionlab muhojir
ishchilar va dehqonlar. Milliy temir yo'l tarmog'i qurilib, yirik konlar va fabrikalar
tashkil etildi. Korrupsiyadan, samarasizlikdan va an'anaviy siyosatdan ommaviy
norozilik ularni qo'zg'atdi Progressiv harakat, 1890-yillardan 1920-yillarga qadar.
Ushbu davr ko'plab islohotlarga olib keldi, shu jumladan federal daromad solig'i,
senatorlarni to'g'ridan-to'g'ri saylash, taqiqva ayollarning saylov huquqi. Dastlab
neytral Birinchi jahon urushi, AQSH Germaniyaga urush e'lon qildi 1917 yilda va
moliyalashtirildi Ittifoqdosh keyingi yilgi g'alaba.
Ayollar buni qo'lga kiritdilar ovoz berish huquqi 1920 yilda, tub
amerikaliklar 1924 yilda fuqarolik va ovoz berish huquqini olishlari bilan.
Keyinchalik obod o'n yil 1920-yillarda, 1929 yildagi Wall Street halokati butun
dunyo bo'ylab o'n yillik boshlanishini belgiladi Katta depressiya. Demokratik
Prezident Franklin D. Ruzvelt ning respublika hukmronligini tugatdi oq uy va uni
amalga oshirdi Yangi bitim dasturlar, shu jumladan ishsizlarga yordam berish,
fermerlarni qo'llab-quvvatlash, Ijtimoiy Havfsizlik va a eng kam ish haqi. Yangi
shartnoma aniqlandi zamonaviy Amerika liberalizmi.
Keyin Yaponlarning Perl-
Harborga hujumi 1941 yilda Qo'shma Shtatlar kirdi Ikkinchi jahon urushi va
moliyalashtirdi Ittifoqdosh urush harakati va mag'lubiyatga yordam berdi Natsistlar
Germaniyasi va Fashistik Italiya ichida Evropa teatri. Uning ishtiroki yangi ixtiro
26

qilingan narsalardan foydalanish bilan yakunlandi Yaponiyaning ikkita shahrida
yadro quroli mag'lub qilmoq Imperial Yaponiya ichida Tinch okeani teatri.
Amerika Qo'shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi da raqib super kuchlar sifatida paydo
bo'ldi Ikkinchi jahon urushidan keyingi natijalar. Davomida Sovuq urush, ikki
mamlakat bir-biriga bilvosita qarshi bo'lgan qurollanish poygasi, Kosmik poyga,
kommunistik ekspansiyaga qarshi tashviqot kampaniyalari va mahalliy urushlar,
xususan Koreya urushi va Vetnam urushi. Qo'shma Shtatlarning maqsadi bu
tarqalishni to'xtatish edi
27

XULOSA
Biz ko’rib o’tayotgan davr, tarixan qisqa davr bo’lishiga qaramay Yevropa
mamlakatlari ijtimoiy-siyosiy jamiyatida va butun dunyoda eng sermahsul g’oya
va tajribalar, kashfiyotlar, ixtirolar va xulosalar, umuman olganda madaniyatning
boyish davri bo’lganligini ko’ramiz. Kurs ishimda tadqiqotchi sifatida mavzu
bo’yicha tarixchi, faylasuf, siyosatchi, adabiyotshunos, san’atshunos olimlarning
bayon qiligan fikrlarini va olgan shaxsiy fikr va mulohazalarini, keltirib o’tishga
harakat qildim. Kurs ishining maqsadi ham vorisiylik negizida boyib borgan va
bugungi madaniyat ilm-fan va taraqqiyotining asoslaridan bo’lgan Yevropa va
AQSH madaniyatining, nisbatan qisqa davrdagi ma’lum va noma’lum qirralarini
o’rganish, shuning bilan jamiyat ma’naviyati va madaniyatining istiqboli uchun
xizmat qilishini ta’minlashga qaratilgan. XIX asr madaniyati, uning rivojlanishi
yo’llari xususida gap borar ekan, bunda shuni alohida ta’kidlash joizki, bu davrda
yuz bergan ko’lamli ijobiy o’zgarishlar zamirida turli mintaqalar, mamlakatlar,
elatlar va millatlar ijodkorligi, ularning yaratuvchan salohiyatining o’zaro
uyg’unlashuvi, mantiqan bog’lanib, bir-birlarini boyitib, to’ldirib borishi yaqqol
ko’zga tashlanadi.
Sivilizatsion jarayonlarning bu tarzda yaqinlashuvi, globallashuvi hamda
jadallashuvi, tabiiyki, kishilik ma’naviyatining barcha sohalarida, xususan ilm-
urfon, fan-texnika, texnologiyalar, kommunikatsiyalar tizimi sohalarining tezkor
rivojlanishida sezilarli iz qoldirdi albatta. XIX asr ilmiy-texnika taraqqiyotida juda
ko’plab ob’ektiv omillar alohida o’rin tutadi. Birinchidan, bu sohaning
muammolari turli mamlakatlarda faoliyat yuritgan, ilmiy maktablar yaratgan,
muhim ilmiy kashfiyotlar qilgan daho allomalar, fan fidoyilarining ijodiy
hamkorligi, sa’y-harakatlari tufayli o’z yechimini topganligi shubhasiz.
Ikkinchidan, ijtimoiy taraqqiyotning avval erishgan darajasi, chunonchi, XIX asr
davomida yuz bergan sanoat inqilobi, ilm-fan sohasidagi muhim kashfiyotlar,
ularning samaralari alohida o’rin tutganligi aniqdir. Ba’zi davlatlarda boshlang’ich
ta’lim faqat XIX asrning oxirgi choragida umumiy va majburiy bo’lgan. Angliyada
1870 yilda liberallar kabineti boshlig’i U.Gladston parlamentdan majburiy
28

boshlang’ich ta’lim to’g’risidagi qonunni o’tkazgan edi. Angliyada birinchi
marotaba davlatning ta’lim tizimi joriy etildi, ungacha ta’lim anglikan cherkovi va
boshqa sektalar qo’lida, xususiy tadbirkorlar uchun esa daromad manbai va
nihoyat xayri-ehson bilan bog’liq bo’lgan. Endilikda esa davlat tomonidan butun
mamlakat bo’ylab maktablar ochildi. Ammo bu hali har bir oila o’z bolalarini
boshlang’ich ta’lim olish uchun maktabga yuborish imkoniyatini oldi degan gap
emasdi. Chunki bunday ta’limning bepul yoki majburiyligini maktab kengashlari
belgilardi. Bunday kengashlarning xulosasi esa undagi kuchlar nisbati, ya’ni
anglikan cherkovi bilan bog’liq konservativ kuchlarmi yoki maktablarda cherkov
ta’sirini kamaytirishga intilgan liberal kuchlar ustunligi bilan belgilanardi.
Faqatgina 1880 yil va 1891 yillarda yangi qonunlarning qabul qilinishigina
boshlang’ich ta’limning Angliyada bepul va majburiy bo’lishini ta’minladi. Shu
uchun ham savodxonlik darajasi bo’yicha Angliya birinchi jahon urushigacha
Germaniyadan orqada edi. Boshlang’ich ta’limdagi cherkovning ta’siri masalasida
Angliyadagi ahvol Germaniyadagiga nisbatan mushkulroq edi. Agar nemislarda
ikkita e’tiqod – katoliklar va protestantlar mavjud bo’lsa, inglizlarda hukmron
anglikan cherkovidan tashqari unchalik ko’p bo’lmagan katoliklar va ko’plab turli
sektalarga mansub kishilar mavjud edi. Angliyani «mingta cherkov mamlakati» da
deyilishi bejiz emas.
Xulosa qilib aytganda madaniyat bir tekisda rivojlanuvchi jarayon emas.
Ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy munosabatlar ta’sirida madaniyat taraqqiyotida inqirozli
yoki sakrash holatlari ham yuz berib turadi. Kurs ishimda ushbu holatlarni hisobga
olgan holda bu jarayonlarga kompleks va tarixiy nuqtainazardan yondashishga
harakat qildim. Madaniy tradisiya jarayonlarida yaratilgan asar yoki ijod
na’munasini o’rganishda muayyan siyosiy mafkuraga bog’liqlik jihatlari bor
yo’qligini chuqur tahlil qilgan holda uni badiiy imkoniyatlaridan foydalanishni
maqsad qildim. G’arb madaniyati va mafkurasining gumanist tomonlarini
o’zlashtirish orqali uni milliy istiqlol g’oyasi tamoillariga moslashtirishni bosh
vazifa deb qabul qildim.
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.: «Sharq». 1998 yil.
2. Kudryavtsev A. Y. Velikaya angliyaskaya revolyutsiya. -L.: 1985.
3. Lavrochskiy V. M. Sbornik dokumentov po istorii angliyiskoy
revolyutskii XVII. -M., 1973.
4. Barg M. A. Kromvel‘ i yego vremya. M., 1960.
5. Porshnev B. F. Frantsiya, Angliyskaya revolyutsiya i yevropeyskaya
politika v seredine XVII v. M., 1970.
6. Angliyskaya burjuaznaya revolyutsiya XVII v. /Pod. Red. Ye. A.
Kosminskogo i Ya. A. Levitskogo. V 2 t. M., 1954.
7. Zakonadatel‘stvo angliykogo revolyutsii 1640-1660 gg. / Sost. N. P.
Dmitriyevskiy. -M., -L., 1946.
8. Tursunov B. T. Yangi tarix. 1 qism. Samarqand., 2001 yil.
9. Jahon tarixi. Toshkent, «Sharq», 2004 yil.
10. Erofeev N.A. Promishlennaya revolyutsiya v Anglii. M., 1965.
11. Morton A.L. Istoriya Anglii. M., 1950.
12. Lavrovskoy V.N. Promishlenniy perevorot v Anglii. Istoriya v
istochnikax. M., 1990.
13. Arxangelskiy V.M. Agrarnoye zakonadatel’stvo i agrarnoye dvijeniye v
Anglii. XVII v. M., 1955.
14. Vasyutinskiy V.A. Razrushteli mashin v Anglii. M., L., 1965.
Elektron manbalar:
1. www.ziyonet.uz
2. www.5baho.uz
3. www.arxiv.uz
4. www.aim.uz
30

AQSH VA YEVROPA MAMLKAKATLARI.docx

Купить