Arab tarixchilari nigohida o’lkamiz
![Mo’tamid (870-892 y.) davrida yuksak davlat lavozimlarida turgan, dastlab nadim,
so’ng Eronning g’arbiy-shimoliy tarafida joylashgan Jibal viloyatida sohib barid
va-l-xabar (pochta va razvedka boshlig’i) lavozimini egallagan. Ibn Xurdadbeh
turli mavzuda, adab, tarix, geografiyaga oid o’nga yaqin asar bitgan bo’lib, ulardan
eng muhimi “Kitob masolik ul-mamolik” (“Yo’llar va mamlakatlar haqida kitob”)
nomli asari bo’lib, u 846 yili yozib tamomlangan. Asarning qisqartirilgan tahriri
bizgacha yetib kelgan va M. de Guye tarafidan 1889 yili chop qilingan. Ruscha
tarjimasi (tarjimon Noila Velixanova) 1986 yili Bokuda chop etilgan. Kitob arab
xalifaligi qo’l ostidagi mamlakatlar, shaharlar, ularga boriladigan yo’llar, shaharlar
va mamlakatlar orasidagi masofa, aholidan undiriladigan soliq va jarimalarning
miqdori haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan.
2.2. Arab manbalarida axsikent tarixining yoritilishi.
So‘nggi yillarda respublikada turizm sohasini yanada rivojlantirish, turizm
salohiyati yuqori bo‘lgan hududlarning o‘zaro bog‘liqligini ta’minlash orqali
turistlar sayohati uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, madaniy merosni muhofaza
qilishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar bosqichma-bosqich amalga
oshirilmoqda. Ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lgan Samarqand, Buxoro, Xorazm,
Shosh, Ustrushona kabi mintaqalar, shahar va maskanlar tarixini qadimiy manbalar
asosida o‘rganish turizm sohasini rivojlantirishga, hamda o‘zbek milliy
davlatchiligi rivoji qanchalik qadimiy tarixga ega ekanligini ko‘rsatishga yordam
beradi.
Arab tarixchi va geograflari o‘lka tarixi, davlat boshqaruvi va shaharlari
haqida ko‘plab ma’lumot bergan. IX asrda yozilgan al-Balozuriyning “Futuh al-
buldon” asarida keltirilishicha, arablarning Farg‘ona vodiysiga kirib kelishi vaqti
hijriy 86/milodiy 705 yil sifatida ko‘rsatiladi. O‘sha yili Qutayba ibn Muslim (669-
715)ning ukasi Solih ibn Muslim (vaf. 715) Farg‘onaning Koson, Urasht, va
Xishkat kabi shaharlarini zabt etgan [1:590]. “Futuh al-buldon” Xishkat ( تكشخ )
nomi bilan keltirilgan shahar Namangan viloyati To‘raqo‘rg‘on tumanida
joylashgan Axsikent yodgorligi hisoblanadi. Istaxriy (850-957)ning “Masolik val-
mamalik” [2:333, 335, 336, 347], Shamsiddin al-Muqaddasiy (947-990)ning
32](https://docx.uz/documents/f5c86f19-9b6d-4383-98ad-29562a301013/page_31.png?v=1)
![“Ahsan at-taqosim fi ma’rifatil-aqolim” [3:262], Ibn Xurdodbek (820-912)ning
“al-Masalik val-mamalik” [4:207, 208] va Hudud al-olam [8:9, 15, 30] kabi
asarlarida shahar nomi Axsikat ( تكي[[سخا ) nomi bilan tilga olingan. Yoqut al-
Hamaviy (1179-1229)ning Mu’jam al-buldon [5:121], Abu Ubaydulloh al-Idrisiy
(1100-1165)ning “Nuzha al-mushtoq” [6:507, 701, 706, 709, 711] asarida Axsikas
( ثكيسخا ) shaklida kelgan. Ibn Havqalning “Surat ul-ard” asarida Axshikas ( ثكيشخا )
deb atalganAl-Balozuriyning keltirilishicha, Xishkat shahri 705 yili Solih ibn
Muslim va Nasr ibn Sayyor tomonidan fath etilgan. U Farg‘onaning qadimgi
poytaxti edi [1:590]. Bu o‘rinda poytaxt ma’nosida Madina ( ةنيدم ) so‘zi ishlatilgan.
Mazkur so‘z o‘rta asr arab manbalarida ikki xil ma’noda, “shahar” va “bosh
shahar”, ya’ni “poytaxt” ma’nosida qo‘llanilgan. Ibn Xurdodbek Movarounnahr
shaharlari orasidagi masofani keltirib, Axsikat Farg‘ona poytaxti ekanligini
shuningdek, u bilan Samarqand shahri o‘rtasidagi masofa o‘ttiz besh farsax1ni
tashkil etishini aytgan [4:207]. Axsikat Shosh daryosi2ning bo‘yida, tekislikda
joylashgan. Shahar bilan tog‘lar orasidagi masofa taxminan yarim farsaxni tashkil
kilgan. U daryodan shimolda joylashgan. Axsikat kuhandiz (shaharning ichki
qismi) madina (shaharning tashqi qismi) va rabot qismdan iborat bo‘lib, hukumat
saroyi va qamoqxona kuhandizda, jome masjidi esa madinada joylashgan. Shahar
binolari paxsadan qurilgan. Rabot qism devor bilan o‘ralgan. Madinaning beshta
darvozasi bo‘lib, ular bob al-Bujayr, bob al-Marqasha, bob Koson, bob al-Jome va
bob Raxoba deb atalgan. Shahar tashqarisidagi bog‘lar va oqar suvli ariqlar 2
farsax masofaga qadar davom etgan.
Shosh daryosidan kechib o‘tilsa, shaharning qarshisida o‘tloq yerlar va
ko‘plab yaylovlar, shuningdek, bir kunlik yo‘l davomida qumloq yerlar bo‘lgan
[7:78,79]. Istaxriyga ko‘ra, Shahar ichki va tashqi tarafdan alohida devor bilan
o‘ralgan [2:333]. Koson shahri Axsikatdan besh farsax shimolda joylashgan
[2:346]. X asrda Farg‘ona vodiysida 40 ta minora bo‘lgan va ularning eng kattasi
Axsikat minorasi hisoblangan [3:262]. Shahar tog‘ etagida joylashgan bo‘lib,
uning tog‘larida kumush va oltin konlari ko‘p bo‘lgan [8:15].
33](https://docx.uz/documents/f5c86f19-9b6d-4383-98ad-29562a301013/page_32.png?v=1)
![“Nuzha al-mushtoq”da Axsikatga quyidagicha ta’rif beriladi: Axsikat
devorlari baland, tevarak-atrofi ko‘kalamzor, savdogarlari, taqvodor va e’tiqodli
kishilari ko‘p shahar. Unda barcha yaxshiliklar va baraka jamlangan. Bu
shaharning devorlari rabodda joylashgan. Rabod va shahriston mustahkam devor
bilan o‘ralgan. Oqar suvning ko‘pligi sababli shaharning bir necha mavzelarida
bog‘-u bo‘stonlarni uchratish mumkin [6:507]. Axsikatda qasr va chiroyli masjid
bor. Uning suvi chuchuk va bog‘-rog‘lari ko‘p. Aytishlaricha, shaharni Kisro
Anushervon qurdirgan va har bir shahar aholisidan bittadan xonadonni ko‘chirib,
ularga uy qurib bergan [6:701]. Yoqut al-Hamaviy Mu’jam al-buldonda aytadi:
“Movarounnahr shaharlaridan bo‘lgan Axsikat Farg‘ona viloyatining bosh shahri
bo‘lib, Shosh daryosiningbo‘yidagi pasttekislikda joylashgan. Daryoning
shimolidagi tog‘ bilan shahar o‘rtasidagi masofa taxminan bir farsaxni tashkil
etgan. Axsikatda Kuhandiz ya’ni qal’a mavjud bo‘lib, uning tevarak atrofida
mahallalar joylashgan. Shahardagi uylar loydan qurilgan. Shahristonning to‘rtta
darvozasi bor. Shahristonda ham Rabodda ham anhorlar va hovuzlar ko‘p.
Anhorlar uzunligi bir farsaxdan oshmaydi. Axsikat Movarounnahrning eng go‘zal
maskanlaridan biridir. U to‘rtinchi iqlimdajoylashgan” [5:121]. Yoqut al-Hamaviy
axsikatlik olimlardan ayrimlarini keltiradi. Ulardan biri Abul-Vafo Muhammad ibn
Muhammad al-Axsikatiy (vaf. 1126) bo‘lib, tarix va lug‘at ilmlarida peshqadam
olim bo‘lgan. Abul-Vafoning ukasi Abu Rashod Ahmad ibn Muhammad ham adib
va shoir bo‘lgan. Ular umrining oxirida Marvda yashagan va o‘sha yerda vafot
etgan. Abu Rashod Ahmad ibn Muhammad o‘z she’rlarida tug‘ilgan shahri
Axsikatni quyidagicha ta’riflaydi:
“Erimning tuprog‘i Alloh yaratgan joylarning hech biriga teng kelmaydi.
Albatta Axsikat men uchun qadrli ona kabidir, garchi dunyoga keltirmagan bo‘lsa-
da” [5:122]. Tarixiy manbalarda kelgan ma’lumotlar bir-birini to‘ldiradi. Ularning
aksarida Axsikat shahrining Sirdaryo bo‘yida joylashganligi, arki, madina qismi va
raboti, ularning devor bilan o‘ralganligi kabi ma’lumotlar takrorlangan.
Manbalarda Axsikat deb atalgan qadimiy shaharning arxeologik jihatdan
o‘rganilishi 1885 yildan boshlangan. Dastlab, Peterburg universitetining professori,
34](https://docx.uz/documents/f5c86f19-9b6d-4383-98ad-29562a301013/page_33.png?v=1)
![taniqli arxeolog va sharqshunos N.Veselovskiy ish olib borgan. 1913 yilda
I.Kastane tomonidan navbatdagi qazishma va tadqiq ishlari o‘tkazildi. 1939 yilda
Katta Farg‘ona kanali qurilishi davrida professor M.Masson bu yerda arxeologik
razvedka ishlari bilan shug‘ullandi. 1960 yildan esa O‘zbekiston Fanlar
akademiyasining akademigi Yahyo G‘ulomov boshchiligida mutaxassislar
Axsikentda arxeologik qazishma ishlarini amalga oshirishdi. Keyinchalik esa
"Farg‘ona Afrosiyobi" nomini olgan Axsikentda arxeologlar I.Ahrorov,
A.Anorboyev va Y.Qosimovlar tomonidan XX asr 70-yillaridan boshlab olib
borilgan qazishmalar natijasida muhim ilmiy qimmatga ega bo‘lgan ma’lumotlar
qo‘lga kiritiladi [10]. Y.G‘ulomov boshchiligida 1960 yildan olib borilgan
arxeologik tadqiqotlar natijasida Axsikent miloddan avvalgi III-II asrlarga taalluqli
ekanligi aniqlangan. Shahristonning janubi-sharqiy qismida olib borilgan qazishlar
natijasida u yerdan naqshli, to‘rtburchak “Davan tipi”ga mansub sopol buyumlar
topilgan. Shahristonning quyi qatlamlari miloddan avvalgi III-II asrlarga taalluqli
ekanligi qadimshunos olimlar t.f.n I. Ahrorov va A. Anorboyevlarning tadqiqotlari
natijasidaaniqlangan. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asarida
“Axsi suvi Kosondan kelur” deb ko‘rsatilgan [9:63]. Tadqiqotlar vaqtida haqiqatan
ham Axsikentga Kosonsoydan yer osti orqali ichimlik suvi olib kelinganligi
aniqlandi. 1970-1980 yillarda arxeolog va tarixchi olimlar marhum Y.Qosimov,
I.Ahrorov, A Muhammadjonovlarning say-harakatlari bilan Axsikent suv yo‘lini
topish va qazish ishlari natijasida g‘oyat pishiq g‘ishtdan tunnel usulida qurilgan
irrigasion inshootning noyob namunalari topilgan.
35](https://docx.uz/documents/f5c86f19-9b6d-4383-98ad-29562a301013/page_34.png?v=1)
ARAB TARIXCHILARI NIGOHIDA O’LKAMIZ