Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 393.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Arab xalifaligi davrida davlat boshqaruvi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYA VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Kurs ishi Mavzu: Arab xalifaligi davrida davlat boshqaruvi Tayyorladi ___________________________ Qabul qildi ____________________________ Toshkent-2024 1 Mundareja Kirish .................................................................................................................. .. 3 I BOB ARAB XALIFALIGINING TASHKIL TOPISHI VA MA’MURIY- HUDUDIY TUZILISHI ....................................................................................... 6 I.1. Arab xalifaligining tashkil topish tarixi ...................................................... 6 1.2. Xalifalikning ma’muriy-hududiy tuzilishi .................................................... 9 II BOB ARAB XALIFALIGIDA MARKAZIY VA MAHALLIY BOSHQARUV TIZIMI ..................................................................................... 12 2.1. Markaziy boshqaruvning tashkil etilishi ..................................................... 12 2.2. Mahalliy boshqaruv tizimining o’ziga xos jihatlari ................................ 23 Xulosa .............................................................................................................. 26 Foydalanilgan adabiyotlar ................................................................................. 27 2 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Xalifalik shakllanishi jarayonida Arabistonda ibtidoiy jamoa tuzumi yemirildi. Qadimgi madaniyat o‘lkalaridan hisoblan gan Mesopat amiya, Suriya va Misr yerlarida feodal jamiyat shakllanayotgan edi. Xalifalik hududida feodalizm taraqqiyoti bir xilda bo‘lmagan. Bu bosib olingunga qadar bo‘lgan ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasi bilan bevosita bog‘liq edi. Agar Suriya, Iroq, Misrda feodalizm keng quloch yoygan bo‘lsa, Arabistonning ko‘pchilik qismida hali urug‘chilik tuzumi qoldiqlari saqlanib qolgan. Arab xalifaligining ijtimoiy tuzumi muslimlar, zimmiylar, shaharliklar, savdogarlar, feodallar, dehqonlar, hunarmandlar, qullardan iborat bo‘lgan. Feodallar orasida aslzoda musulmon zodagonlari, ya’ni Muhammad payg‘ambar xonadoniga mansub shaxslar hamda uning izdoshlari nufuzli obro‘ga ega edilar. IX asrga kelib uning sahobalari, qarindosh-urug‘lari bir necha ming kishini tashkil etgan. Yerga egalik munosabatlarida davlat mulkchilik shakli hukmron bo‘lib, barcha yerlar xalifaning mulki hisoblangan. Katta yer maydonlari alohida shaxslarga yoki jamoalarga foydalanish uchun berilgan. Bunday tartib G‘arbiy Yevropada feodal tarqoqlik davrida nomigagina mavjud bo‘lgan bo‘lsa, Sharqda uzoq vaqt davomida o‘zining amaliy ifodasini topgan. Unumdor yerlar va suv ta’minoti markazdan tartibga solingani sababli davlat mulkchiligi uzoq vaqt barqaror bo‘lgan. Dehqonlarni ekspluatatsiya qilish tarzi asosan xalifa foydasiga soliq undirish vositasida amalga oshirilgan. Soliqlar daromad bilan muvofiq bo‘lgan. Ba’zan xalifalar o‘z yaqinlariga mamlakatning ma’lum mintaqalaridan o‘z foydalariga soliq undirish huquqini ham bergan. Dehqonchilik bilan mashg‘ul bo‘lgan aholi ko‘pgina etnik guruhlarga ajralib ketdilar. Tub arablar yangi joylarda mas’ul harbiy lashkarlar himoyasida o‘rnashib oldilar. Ular ba’zi soliqlardan ozod bo‘lib, alohida ustunlik va imtiyozga ega edi. Xususiy yerlar toifasiga zodagonlarning yirik mulk yerlari, o‘rta hol va mayda feodallarning yerlari ham kirgan. Feodallarga davlat oldidagi xizmatlari uchun 3 beriladigan (iqta – benefitsiyani eslatadi) yerlari miqdori ko‘payib borgan. Yer egalari davlat boshlig‘idan maosh, tuhfalar va nafaqalar olib turgan. Kurs ishi mavzusining o’rganilish darajasi. Davlat dastlabki to‘rt xalifa (Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali) davridayoq (632–661-y.) islom dinini yoyish shiori ostida Osiyoning qo‘shni davlatlarini bosib ola boshladi. VII–VIII asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq, Shimoliy Afrika hamda boshqa mintaqalardan tashkil topgan katta hudud egallandi. Xalifalik chegaralari G‘arbda Atlantika okeanigacha, sharqda Xitoy va Janubiy Hindistongacha borib yetib, tarixda eng katta hududga ega buyuk imperiyaga aylandi. Ular dastlab VII asr o‘rtalarida Vizantiya (Suriya, Falastin, Mesopatamiya va Misr) hamda Eronni egallashadi. 651-yilda Xuroson hududlarini egallashga o‘tadilar. Xalifani «amir al mo‘minin» – musulmonlar amiri hamda sultoni, Xalifaga bo‘ysundirilgan hududlar hukmdorlarini esa «mulk ul atrof» – o‘lkalarning podsholari deb atay boshladilar. Xalifalar qarorgohi Umaviylar sulolasi hukmronligi davrida (661– 750-y.) Damashq (Suriya)da bo‘lgan. Abbosiylar sulolasi davrida (750– 1055-y.) poytaxt Bog‘dod (Mesopatamiya) shahri bo‘lgan. Kurs ishinining maqsad va vazifalari. Xalifalikning davlat apparati markazlashtirilgan bo‘lgan. Sababi mamlakatdagi yer maydonlarining ko‘p qismi davlat boshlig‘ining qo‘lida edi. Bog‘dod xalifaligi davriga kelib mamlakatda feodalizm to‘la qaror topgan. Iqtisodiy jihatdan muhim hisoblangan mintaqalarda sug‘oriladigan yerlardan foydalanilgan. Bu esa suvning markazdan taqsimlanishini taqozo qilgan. Oliy hokimiyat ruhoniy imomat va dunyoviy amirlikdan iborat bo‘lib xalifaga bo‘ysungan. Birinchi xalifalarni musulmon zodagonlari o‘z oralaridan saylaganlar. Bu davrda davlat harbiy-demokratik markazlashgan teokratik respublika shaklida bo‘lgan. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obʼektivlik printsiplari asosida tahlil qilindi. Shuningdek, tarixiy-qiyosiy tahlil, qadriyatlar uygʼunligi kabi tamoyillarga amal qilindi. 4 Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar iborat. 5 I BOB ARAB XALIFALIGINING TASHKIL TOPISHI VA MA’MURIY- HUDUDIY TUZILISHI I.1. Arab xalifaligining tashkil topish tarixi VI asrning oxiri va VII asr boshlarida, ya'ni islom dinining vujudga kelishi arafasida Somiy qavmiga mansub arab qabilalari ortasidagi mavjud ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot darajasi bir xil emas edi. Yamanda savdo-sotiq rivojlanib ilk davlatchilik belgilari shakllanayotgan bir paytda, yarim orolning shimoliy qismida joylashgan shaharlarda hali ham ibtidoiy turmush tarzi saqlanib qolgan edi, sahrolarda kochmanchi chorvachilik bilan hayot kechirayotgan arab qabilalari esa hatto patriarxal urugchilik tuzumining ilk bora yemirilish bosqichida turadilar. Aytmoqchimizki, Arabiston yarim orolida yashagan qabilalarning asosiy kopchiligi ularga qoshni yashagan Misr, Vizantiya, Eron, Mesopotamiya kabi qadimiy madaniyat markazlariga qaraganda tarixi taraqqiyotning ancha quyi bosqichida bolib, orqada qolgan edi. Arabiston yarim orolining garbiy qismida Qizil dengiz sohillarida geografik qulay bir hududda joylashgan va Xijoz deb nom olgan tumanda bu davrda iqtisodiy taraqqiyot birmuncha ilgarilab ketgandi. Karvon savdo yollari bu hududni janubda Yaman orqali Habashiston va Hindiston, shimolda Shom yurti (Suriya) orqali Misr, Vizantiya va Sosoniylar Eroni bilan boglar edi. Oz davrida katta, iqtisodiy ahamiyatga ega bolgan bu hududning markazi Makka shahri bolib, bu yerda yoz va qish fasllarida katta karvonlar tashkil etilgan (tarixchi Tabariy bergan ma'lumotlarga qaraganda ba'zan bu karvonlar 2000 tuyagacha etgan). Bu karvonlarning shimolga va janubga yuborilib turgani haqida Qur'oni Karimning 106- Quraysh surasida qayd etiladi. 1 Savdo karvoni yolida joylashgan Makkadan tashqari yana Yasrib (keyinchalik Madina), Toif, Xaybar kabi shaharlar ham rivojlanib, kengayib ahamiyati oshib bordi va VI asrlarga kelib gavjum savdo markazlariga aylandilar. Albatta bu davrda . 1. Boboyev X.B. va Odilqoriyev X. T. Umumiy tahriri ostida. “Davlat va huquq nazariyasi”. “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2000. 34-bet. 6 Makka shahri bilan biror-bir sohada bolsin raqobatlashadigan savdo markazi hali yoq edi. Makka shahri arab qabilalarini birlashtirishda markaziy orinni tuta bordi. Chunki V-VI asrlarda arab qabilalari ittifoqi mustahkam emas edi. Ular goh birlashar, goh tarqalib parchalanib ketar, qabilalar ortasida tez-tez nizolar kelib chiqardi va shu asnoda urushlar bolib turardi. Negaki, har bir urug qabila turli dinlarga xristianlik, otashparastlik kabilarga siginar, ularning har qaysi birining oz xudosi, oz paygambari bolardi. Kop xudolilik va kop paygambarlilik negizida tez-tez kelib chiqadigan va sodir boladigan uruglar va qabilalar ortasidagi urushlar xalq ommasining noroziligini kuchaytirib borar, arab qabilalari ortasida borgan sayin birlashishga intilish ishtiyoqi kuchayardi. Kuchli urug jamoalar ibodatxonasi va ular siganadigan, topinadigan qadamjolarning ahamiyati osha borardi. Ojiz urug-qabilalar topinishi va xudolari haqidagi talimotlar tobora ortadan surib chiqarila boradi. Muhammad goyaviy ta'limotining asosini tashkil etgan yakkaxudolilik islom diniga qadar ham bolgan, Muhammad davrida ham bu goyani bayroq qilib korganlar bor edi. Jumladan A. Hasanov Makka va Madina tarixida paygambarlikni da'vo qilganlar jumlasiga: Yamomada- Musaylima, Yamanda -Asvad, Markaziy Arabistonda-Sajjoh ismli bir ayol va Tulayxa, Madina (Yasrib)da Ibn Sayyod... ni kiritadi. Muhammad yoli galaba qozongach faqat uning nabiyligi (paygambarligi) e'tirof etilib, boshqalari esa musulmon tarixchiligida, muta-nabbiylar (ya'ni soxta paygambarlar) deb nom oladilar. 630-yilda Muhammad Arabistonning ayrim mintaqalarida paydo bolgan, soxta paygambarlar ustiga yurishlar qilib butun boshli Arabiston yarim orolini egallab kuchli davlatga asos soladi. Bu davlat Yamandan Sino yarim oroligacha, Qizil dengiz soxillaridan Markaziy Qizilqum sahrosigacha chozilgan yerlarni oz ichiga olar edi. Mudammad nasroniy yil hisobida 632-yil (hijriy yil hisobida 10-yili) 25- mayda oz uylarida vafot etadilar. Paygambarimiz vafotidan song u kishining ishonchli noiblari yoki orinbosarlari davlatni boshqarganlar. Ana shu tariqa tarixda arab 7 xalifaligi paydo bo`lgan. Islom musulmonlarida asosan ilk tort xalifa alohida ahamiyatga ega. Bular - Abu Bakr. (632-634), Umar (634-644), Usmon (644- 656) va Hazrat Ali (656-661). Song xalifalik 661-750-yillarda ummaviylar sulolasiga otgan. Bu sulolaga Muoviya bin Abu Sufyon (661-680) asos solgan. Ummaviylardan song xalifalik taxti Abbosiylar (750-1258) sulolasi qoliga otgan. Bu sulolaning asoschisi Muhammad alayhissalomning amakilari avlodlaridan Abul Abbos As-Saffoq (749- 754) edi. Xalifalar ham dunyoviy, ham diniy hokimiyat boshligi edi. Qonun chiqarish, ijro etish, sud hokimiyati ham ularga tegishli edi. Ushbu tort xalifalar islomda xulafo ar-roshidin (togri yoldan borgan xalifalar), dindorlar o`rtasida choryorlar deb atalgan 1 1 2. “O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy huquqi”. Mualliflar jamoasi. Toshkent, “Moliya”, 2002. 72-73 bet. 8 1.2. Xalifalikning ma’muriy-hududiy tuzilishi Arab xalifaligi (632 — 1258) — Arabiston yarim oroli, Yaqin va Oʻrta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini oʻz ichiga olgan saltanat. VII — VIII asrlarda tashkil topgan. Arab Xalifaligi asoschisi paygʻambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamning eng yaqin safdoshi xalifa Abu Bakr Siddiqdir. Arablar yuqorida zikr etilgan mamlakatlarni 630-715 yillar orasida bosib olganlar. Bu mamlakatlar asosan „Xulafoi Roshidin“ („Toʻgʻri yoʻldan boruvchi xalifalar“) va umaviylar zamonida fath etildi. Xalifa Umar ibn Xattob davrida (634- 644-yillar) kuchli markazlashgan davlat va jangovar armiya tashkil topadi. Koʻp sonli arab qoʻshinlari oʻz zarbalarini Vizantiya va Eronga qarshi yoʻnaltiradilar. Bir necha oʻn yilliklar mobaynida arablar Suriya, Iroq, Eron, Misr va butun Shimoliy Afrikani istilo qiladilar. Arablar Vizantiyaga kuchli zarba beradilar. Jangari arablar gʻarbga va sharqqa tomon tobora ichkarilab boradilar. Arablar armiyasining asosiy zarbdor kuchini otliq qoʻshinlar tashkil qilardi. VII asr va VIII asrning birinchi yarmi mobaynida ulkan davlat — Arab xalifaligi tashkil topadi. Damashq shahri uning poytaxtiga aylanadi. Lekin Abbosiylar bu ulkan hududni butun saqlab qololmadilar. Ichki ixtiloflar taʼsiri ostida Arab xalifaligi VIII asrning oxirlaridan boshlab mayda-mayda qismlarga parchalanib keta boshladi: 788-yilda Magʻribning gʻarbiy qismida (hozirgi Marokash) idrisiylar (788 — 985), uning sharqiy qismida (hozirgi Tunis) agʻlabiylar sulolasi (800 — 909) hukmronligi oʻrnatildi. Xuroson va Movarounnahrda esa IX asrning 20-yillaridan boshlab mahalliy sulolalar: tohiriylar (821 — 873), safforiylar (873 — 900) va somoniylar (865 — 999) bosh koʻtarib chiqdilar. Ular Arab xalifaligiga nomigagina tobe boʻlib, aslida mustaqil hukmdor edilar. Arab xalifalariga 945-yilda boshlab shialikka eʼtiqod qiluvchi Eron buvayhiylari hukm oʻtkaza boshladilar. Buvayhiylar Bagʻdod va butun Iroq hududlarini nazoratga olib, xalifani nomiga hukmdor qilib qoldirdilar. 1055-yilda saljuqiy turklar sultoni Toʻgʻrulbek buvayhiylarga zarba berib, Bagʻdodni egallaydi. Saljuqiylar abbosiy xalifalarni avvalgi mavqesiga qaytaradilar, lekin amalda ular turklarga tobe etiladi. XII asr boshlarida Saljuqiylarning zaiflashuvi abbosiy 9 xalifalarni nisbatan erkin hukmdorga aylantiradi. Xorazmshoh Takash (1172-1200) ning 1194-yilda Iroqdagi saljuqiylarga bergan zarbasi abbosiylarni saljuqiylardan tamomila mustaqil qiladi. Xalifa an-Nosir davrida Takashning vorisi Muhammad Xorazmshoh bilan ziddiyatlar vujudga keladi, ammo Xorazmshohning 1217-yilgi Bagʻdod yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi, xalifalik mustaqilligini asrab qoladi. Arab xalifaligi 1258-yilda moʻgʻullar tarafidan tugatildi. Xalifalik — 7–8-asrlarda arab istilolari natijasida Arabiston yarim oroli, Yaqin va Oʻrta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini oʻz ichiga olgan davlat (qarang Arab xalifaligi). Ibn Xaldunning yozishicha, „johiliya arablari“ faqat diniy sifatdagi (paygʻambarlik, valiylik, kohinlik va h.k.) hokimiyatni tan olganlar. Shuning uchun ham hijratdan soʻng (622-yil) Madinada barpo boʻlgan va 630–632-yillarda butun Arabiston yarim orolini oʻz ichiga olgan tuzum islom diniga asoslangan, teokratik davlat shaklini olgan. Bu davlatning boshligʻi — Rasululloh — Allohning elchisi, ammo u abadiy emasligi paygʻambarning oʻzi tomonidan qayta-qayta taʼkidlab kelingan. Bu davlatni kelajakda boshqaradiganlar siyosiy usullard an foydalani shlari muqarra r edi, zero Muham mad — paygʻambarlarning oxirgisi (xotam ul-anbiyo). Birinchi boʻlib bu haqiqat Paygʻambar tomonidan anglandi. „Xalifalik mendan keyin ummatlarim ichida oʻttiz yil, soʻngra amirlik (podsholik) dir“, degan mazmundagi hadis aynan shu fikrni isbotlaydi. Darhaqiqat, Allohning nomidan (vahiy orqali) ummatini boshqargan Muhammad paygʻambar vafotidan soʻngra rahbarlikka ilohiy rahnamolik sifatiga ega boʻlmagan va bunga daʼvo ham qilmagan xalifalar kelgan. Sahobalar bundan keyin dunyoviy ishlarni oddiy inson hukmdor — amir boshqarishini tushunganlar. Makkalik va madinalik sahobalar — muhojirlar va ansorlar oʻrtasidagi bahs faqatgina ularning qaysi biri ana shu lavozimga saylanishi haqida borar edi. Abu Bakr Siddiqning Xalifatu Rasululloh — Alloh elchisining oʻrinbosari boʻlib saylanishi shundan dalolatdir. Aynan shu davrda hokimiyat vazifalarining (sud, moliya va h.k.) boʻlinishi va ularning, asosan, muhojirlar oʻrtasida taqsimlanishi yuz bergan. Bu jarayon, yaʼni davlat boshqaruv tizimi diniylik qiyofasini yoʻqotib, dunyoviy tus olishi 4 xalifa — Abu Bakr Siddiq (632-634), Umar ibn Xattob (634- 10 644), Usmon ibn Affon (644-656) va Ali ibn Abu Tolib (656-661) davrida uzil-kesil amalga oshgan. Ular „al-Xulafo ar-Roshidun“ (toʻgʻri yoʻldan boruvchi xalifalar) degan nom oldilar. Ali ibn Abu Tolib vafotidan soʻng davlatni boshqargan umaviy xalifalar (661-750) arab tarixiy adabiyotida „diniy tarbiyadan umuman yiroq“ shaxslar sifatida tavsiflanadilar. Xalifalar rasman diniy va dunyoviy yagonalikni mujassam etgan boʻlsalarda, lekin amalda jamiyatning diniy hayotiga taʼsir koʻrsatmasdilar. Diniy arboblar (muhaddislar, qorilar, mufassirlar, faqihlar) qatlami vujudga kelganki, endi diniy masalalar boʻyicha jamoatchilik fikrini xalifalar emas, balki aynan oʻsha arboblar shakllantiradigan boʻlganlar. 750-yilda Abbosiylar xalifaliga boshlangan. Umaviylardan farqli oʻlaroq Abbosiylar oʻz ismlariga Alloh soʻzini qoʻshib martabali laqablar oldilar, shu yoʻl bilan oʻz hokimiyatlariga teokratik tus berishga uringanlar. Lekin amalda ularning koʻpchiligi qoʻgʻirchoqqa aylanib qolib, boshqa qavmlar boshliqlari (masalan: Mahmud Gʻaznaviy), saljuqlar sultoni Toʻgʻrulbek, buvayhiylar amiri Ahmad kabilarga muboyaʼa (guvohno ma) berdilar va ularning hokimlikl arini qonuniylashtirdilar. 9-asrdan eʼtiboran Abbosiylar xalifaligi parchalana boshlagan. Ispaniyada Kordova, Shimoliy Afrikada Fotimiylar xalifaligining vujudga kelishi xalifalik yakkayu yagona boʻlishi kerak degan tushunchaga yana bir bor zarba bergan. 12-asrda Turk sulolalari zaiflashib, Bagʻdod xalifaligi qisqa muddatga oʻz qudratini qayta tiklagan edi hamki, moʻgʻullarning qaqshatqich zarbasiga uchradi va 1258-yil Huloku oxirgi Bagdod xalifasi al-Mustaʼsimni qatl qilgan. 1 1 3. Odilqoriyev X.T. va Goyibnazarov Sh.G. hammuallifligida. Siyosiy madaniyat. Toshkent, IIV Akademiyasi nashryoti, 2004 42-43 bet. 11 II BOB ARAB XALIFALIGIDA MARKAZIY VA MAHALLIY BOSHQARUV TIZIMI 2.1.Markaziy boshqaruvning tashkil etilishi Xalifalikda shahar aholisi alohida orin egallaganlar. Ularning orasida shahar aholisining katta imtiyozga ega bolgan tabaqasi badavlat savdogarlar, hunarmandlar, mayda tijoratchilar hisoblangan. Shaharlar mamlakatning alohida mintaqalari ortasidagi barqaror iqtisodiy siyosatini yuritishda markaziy hokimiyatni qollab quvvatlardi. Xalifalikning davlat apparati markazlashtirilgan bolgan. Sababi mamlakatdagi yer maydonlarining kop qismi davlat boshligining qolida edi. Bogdod xalifaligi davriga kelib mamlakatda feodalizm tola qaror topgan. Iqtisodiy jihatdan muhim hisoblangan mintaqalarda sugoriladigan yerlardan foydalanilgan. Bu esa suvning markazdan taqsimlanishini taqozo qilgan. Oliy hokimiyat ruhoniy imomat va dunyoviy amirlikdan iborat bolib xalifaga boysungan. Birinchi xalifalarni musulmon zodagonlari oz oralaridan saylaganlar. Bu davrda davlat harbiy-demokratik markazlashgan teokratik respublika shaklida bolgan. Xalifa saroyida sharq despatiyasining kop asrlik ananalarini ozida aks ettirgan mumtoz va muhtasham taomillar hukm sura boshladi. Xalifa hokimiyati (diniy imomat va dunyoviy amirlik) cheklanmagan. Aslida esa saroy tontarishlarini amalga oshiruvchi yirik feodallar bilan hisoblashishga majbur bolgan. Damashq (Ummaviylar) xalifaligi davrida hokimiyat nasldan-naslga meros bolib otadigan sharq despotik monarxiyasiga aylangan. Bu sulolaga Muoviya (Suriya noibi Usmonning yaqin qarindoshi) asos solgan. Bu sulola vakillari ozining doimiy gvardiyasi 160 000 nafarga yaqin qoshinga ega bolgan. U katta siyosiy ahamiyat kasb etgan va harbiy ishga yoshligidan orgatilgan oq tanli qullardan tuzilgan. Yuqori mansabdor shaxslar xalifa tomonidan tayinlangan va bevosita uning oldida hisobot bergan. Xalifa huzurida vazir bosh maslahatchi va yuqori mansabdor shaxs maqomiga ega bolgan. Ular davlat boshqaruvidagi mansabdor shaxslar ichida eng 12 1 ulugi hisoblangan. Islom huquqiga muvofiq vazirlar ikki xil bolgan. Ulardan biri keng hokimiyat vakolatlariga ega bolsa, ikkinchisiga cheklangan vakolatlar berilgan, yani faqat xalifa buyruqlarini bajargan. Zodagonlar himoyasiga tayanib vazirlar asta-sekin bevosita boshqaruvni oz qollariga oldilar va shuning bilan birga xalifalarning mavjud hokimiyatini malum darajada cheklab qoydilar. Abbosiylar davrida Eronning kuchli tasirida buyuk vazir xalifaning birinchi vaziri unvoni tasis etiladi. Bu lavozimga odatda eronliklar tayinlangan va mazkur martaba meros tariqasida otgan. Saroyda muhim mansabdor shaxslar qatoriga xalifaning shaxsiy qoriqchisi, mirshablar boshligi hamda mansabdor shaxslar faoliyatini nazorat qiluvchi maxsus amaldor kirgan. Xalifalikning boshqaruv organlari Ummaviylar sulolasi davrida ancha murakkablashgan. Egallangan mamlakatlar ustidan harbiy va moliya sohalari ustidan nazorat qilish uchun oliy boshqaruv organlari tasis etilgan. Xojalikning kopgina sohalarini boshqarishda ham aynan Eron va Mesopatamiya ananalaridan foydalanilgan. Markaziy boshqaruvni maxsus hukumat idoralari devonlar amalga oshirardi. Bular orasida doimiy ravishda soni osib borgan quyidagi devonlarni qayd etib otish mumkin: Devon ul-jund (harbiy ishlar devoni) qoshinni qurol-aslaha va jihozlar bilan taminlagan. U xalq lashkari va yollanma askarlar royxatini tuzuvchi amaldorlar hamda harbiy xizmatlar uchun belgilangan maosh hamda yer taqsimotini yuritgan va nazarot qilgan; devon ul-xaraj (markaziy moliya devoni) turli soliqlar va pul, hamda natural holda xazinaga tushadigan tolovlar hisobini yuritish bilan shugullangan; devon ul-barid (yol va pochta xizmati devoni). U pochta va davlat yuklarini yetkazib berish, yollar, karvon-saroylar, sardoba va quduqlar qurilishi hamda tamirlanishini, shuningdek ishlashini nazorat etish bilan shugullangan. Bu boshqarma markazdan joylarga va aksincha, malumotlar yetkazib turishning eng 1 4. Odiqoriyev X.T. Konstitutsiya va fuqorolik jamiyati. T., 2002. 75-bet. 13 tezkor va yagona tashkiloti hisoblangan. Pochta muassasasi aholi va mahalliy hokimiyatning siyosiy kayfiyati va faoliyati ustidan yashirincha nazorat olib borgan. Bu uning ahamiyatini oshirgan. Shuning uchun ham pochta amaldorlari viloyatlardagi mansabdorlarga boysunmaganlar. Maxfiy kuzatuvni nafaqat pochta xizmatchilari, balki maxsus vakolatga ega savdogarlar ham amalga oshirgan. Bazi manbalarda keltirilishicha, irrigatsiya qurilishlari bilan shugullanuvchi maxsus mahkama ham faoliyat korsatgan. Mahalliy boshqaruv sohasi ham ilgarigi holatida deyarli ozgarishsiz qoldiriladi (masalan, sobiq Vizantiya va Eron viloyatlarining mahalliy mamuriy moliya muassasalari). Quyi boshqaruv tizimida dehqonchilik va sugorish ishlari umumiy tartib asosida boshqarilgan. Xalifalik mamuriy-hududiy jihatdan dastlab noibliklarga bolingan. Abbosiylar hukmronli gi davriga kelib deyarli mustaqil boshqaril uvchi viloyatlar ga taqsimlangan. Noibliklar xalifa oldida hisobdor bolgan harbiy noib amirlar tomonidan, viloyatlar oz navbatida amirlar tomonidan boshqarilgan. Movarounnahr ham mamuriy-hududiy jihatdan arab xalifaligi tarkibiga qoshib olingan. Uni boshqarish boshqa hududlar kabi xalifaning Xuroson va Movarounnahr boyicha noibiga topshirilgan. Movarounnahr dastlab arablar orqali togridan-togri boshqarilgan. Noyib-amirlar harbiy sohani boshqargan va hududdagi qurolli kuchlarni idora etgan. Maxsus yollanma otrad (mufriza)lar muxtasiblar tomonidan boshqarilib, politsiya xizmatini bajargan. Amirlarga oz navbatida markaziy moliya boshqarmasining mahalliy apparati boysungan. Shaharlar va boshqa aholi istiqomat qiluvchi hududlar hokimlar tomonidan boshqarilgan. Ular lavozimiga noib tomonidan tayinlangan va lavozimidan ozod etilgan. Mahalliy hokimlarning bosh vazifalari soliq yigish va joylarda tartibni ushlab turishdan iborat bolgan. Katta shaharlarda arab harbiy qismlari joylashgan. 14 Odil sudlov faoliyatida ruhoniylarning imtiyozlari yuqori bolgan. Amirlar va ularning amaldorlari dunyoviy hokimiyat namoyandalari bolsalarda, rasman sud faoliyatini amalga oshirish huquqiga ega bolmaganlar. 1 Davlat boshligi bolgan Xalifa oliy sud hisoblangan (Qozi ulquzzot). U har qanday ishni korib chiqish va hukm chiqarish vakolatiga ega bolgan. Ammo, amalda bu holat juda kam uchraydi. Taniqli ilohiyot namoyandalari hayati haqiqiy oliy sud hisoblanib, ayni paytda, huquqshunoslar sifatida tan olinganlar. Ular Xalif nomidan ish korib, qozilarni va maxsus vakolatlarga ega bolgan mansabdorlarni tayinlaganlar. Maxsus vazifadorlar joylardagi qozilar faoliyatini nazorat qilganlar. Qayd etilgan har ikkala amaldorlar ham ruhoniy namoyandalaridan tayinlangan. Qozilarning vakolatlari nihoyatda keng bolib, ular barcha turdagi sud ishlarini muhokama qilganlar, sud hukmlarining ijrosini nazorat qilganlar, mahkum etilganlarning jazo otash joylari ustidan kuzatuv ornatganlar, vasiyatnomalarni tasdiqlaganlar va yerdan foydalanishning qonunga muvofiqligini tekshirganlar. Sud qarorlari va qozining hukmlari asosan qatiy bolib, shikoyatga orin qoldirmagan. Xalifaning ozi yoki uning vakolati vakillarigina istisno ravishda qozining qarorini ozgartira olganlar. Gayrimusulmon aholi odatda ozlarining ruhoniylari tomonidan muhokama qilinganlar. Dastlabki davrlarda harbiy kuchlar musulmon jamoalari guruhlari va ularga qoshilgan kongilli qabilalar vakillaridan tashkil topgan. Shu davrdanoq yengil otliqlar qoshinning asosiy turini tashkil etgan. Ular nihoyatda tezlik bilan uzoq masofalarni bosib otgan va qoqqisdan zarbalar berishga qodir bolgan. Asta-sekin kongillilar qoshini ornini yollanma qoshin egallagan. Yollanma qoshindan ommaviy harakatlarni bostirishda foydalanilgan. Yurish vaqtida u qoshinning ozagini tashkil etgan. Janglarda qoshin asosan kongilli arablar va musulmonlar hisobiga toldirilgan. Arab xalifaligida Orta asr Sharqining eng muhim huquqiy tizimlaridan biri hisoblangan musulmon huquqi (shariat) vujudga keldi va shakllandi. Shariatning tasiri va faoliyat doirasi faqat Arabiston hududida cheklanib qolmasdan, balki undan 1 5. Saidov A. va Tojixonov U. hammuallifligida. Islom Karimov Konstitutsiya togrisida. Toshkent, Akademiya, 2001. 52-bet. 15 tashqari mintaqalarda ham keng quloch yoydi. Islom dini bilan birga shariat normalari Old va Orta Osiyoda, Shimoliy Kavkaz va Kavkazorti, Sharqiy va Garbiy Afrika hamda Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning qator mamlakatlarida keng tarqaldi. Uning barcha tarmoqlari va muassasalari Arab xalifaligining barcha mintaqalaridagi singari amalga kiritildi va shariat asosiy huquqiy norma tusini oldi. Islom huquqi ozidan oldingi Sharq mamlakatlari huquqining kopgina unsur va jihatlarini, jumladan islomgacha bolgan Arabiston va bosib olingan hududlarda mavjud huquqiy odat va ananalarni ozida mujassamlashtirdi. Arab xalifaligining dastlabki on yilligida, yani shakllanish davrida shariat qabila va davlatning oziga xos jihatlarini, mazmun va mohiyat jihatidan qator odatlar va huquqiy normalarni ozida aks ettirgan. Shariat togri yol, ilohiy yol, qonunchilik manolarini anglatib, islom diniy huquq tizimidir. Unda sof huquqiy masalalardan tashqari, axloqiy normalar va amaliy diniy talablarga ham qonuniy ruh singdirilgan. Shariat boyicha ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish Quron asosida amalga oshirilgan. VIII asrdan etiboran turli musulmon huquqiy maktablari shakllana boshlagan. XII asrga kelib musulmon huquqi nazariyasining tola shakllanishi ushbu huquq tizimini tarkibiy qismlarga bolish, uning normalarini tasniflash masalalariga ham oz tasirini korsatdi. Amaliyotda u yoki bu masalani hal qilishda asosiy manbalarda tegishli qoida bolmasa, masala hal qilinayotgan hududda hukmronlik qilayotgan musulmon huquqi maktabi talimotiga, yirik huquqshunos olimlarning asarlariga shu mintaqada keng tarqalgan tayanib hukm yoki qaror chiqarish qoidaga aylandi. Musulmon huquqi tuzilishini tavsiflashda uning normalarini tahlil etish muhim ahamiyatga ega. Musulmon huquqshunoslari musulmon huquqi normalariga shunday tarif beradilar, yani musulmon huquqi normasi bu etiqod etuvchilar uchun bevosita Olloh tomonidan vahiy yuborish yoli bilan, yoki Olloh irodasini yirik shariat peshvolari tomonidan sharhlash orqali chiqarilgan xulosadan iborat. Har qanday norma korsatib otilgan manbalardan biriga asoslanishi lozim. Musulmon huquqining boshqa huquqiy tizimlardan, jumladan romangerman huquqiy tizimidan muhim farqi shundaki, uni sohalarga bolish manbalarga bogliq 16 1 emas. Bitta manba musulmon huquqining bir necha sohasi uchun asos, zamin sifatida xizmat qilishi mumkin. Musulmon huquqining shakllanish davrida uni sohalarga bolish masalasi kotarilmagan. Dastlab huquq normalarini mazmuniga qarab guruhlashga harakat qilingan. Musulmon huquqi nazariyasining tola shakllanishi davriga kelib uning normalarini sohalarga bolish boshlandi. Lekin musulmon huquqi normalarini alohida sohalarga taqsimlash borasida yakdillik bolmagan. Bu hol hozirgacha saqlanib qolmoqda. Bir qator tadqiqotchilar musulmon huquqi normalarini uchta katta guruhga boladilar, yoki musulmon huquq tizimi oz ichiga musulmonlarning uch asosiy hayot tarzini tartibga soladigan norma va tamoyillarni qamrab oladi: 1) musulmonlar bilan Olloh ortasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi normalar; 2) kishilar ortasidagi ozaro munosabatlarni tartibga soluvchi normalar; 3) davlatlar yoki dinlar ortasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi normalar. Musulmon huquqining manbalarini Quroni karim, sunnat, ijmo hamda qiyos tashkil etadi. Qurondagi 6200 ta oyatning aksariyati diniyaxloqiy masalalarga taalluqli, malumotlarga kora 300 dan ortiqrogi huquqiy xarakterga ega. Musulmon faqihlari huquq sohasidagi bahslar yuzasidan kelishilgan fikr (oldin Quronga tavsir beriladi, song esa ijmo)ni bera boshlaganlar. Qiyos yoki taqqoslash boyicha xulosa chiqarish usuli malum meyorni, agar taqqoslashning maqsadi va asosi mazkur meyor maqsadi va asosiga mos tushsa, ozi bevosita nazarda tutgan hodisaga nisbatan qollash imkonini beradi. Musulmon huquqining Sunniylik mazhabi va uning maktablari quyidagicha: xanafiylik, molikiy, shofiiylar, xanbaliylar. Shia mazhabi va maktablari esa imomat, ismoiliylar va zaydiylardan iborat. Musulmon huquqi maktablarining dastlabki soni besh yuzga yaqin bolib, ular huquqiy manbadan foydalanish darajasi, shart-sharoit va sharhlanishi hamda joylardagi urf-odatlarning hisobga olinishiga kora bolingan. Musulmon huquqi normalarini turlash, sohalarga bolish eng muammoli masalalardan biri hisoblanadi. Shu bois ushbu masalalarga yondashish va hal qilish turli davrlarda har xil oqimga 1 6. Sharifxodjayev M. Formirovaniye otkritogo grajdanskogo obshestva v Uzbe kistane. T., 2002 101-bet 17 mansub olimlar tomonidan turlicha bolgan. Musulmon huquqshunoslari huquq normalarini manbalariga qarab ikkita katta guruhga boladilar. Birinchi guruh Quroni Karim va hadislar normalari. Ushbu guruhga mansub normalar eng ishonchli, haqiqiy normalar sifatida qaraladi. Ikkinchi guruh ijmo hamda qiyos normalaridir. Musulmon huquqida normalarning mazmuni, yani ifodalanish shakliga kora insonning u yoki bu harakatini baholashga qaratilgan normalarni quyidagi beshta turga ajratish qabul qilingan: majburiy; tavsiya etuvchi; ruxsat beruvchi; tanbeh beruvchi; (biror hatti-harakatni qilishdan qaytaruvchi normalar); taqiqlovchi. Arab xalifaligida aholi tabaqa mansubligiga qarab toifalarga ajratilmagan. Chunki shaxs huquqiy holati uning diniy etiqodiga qarab belgilangan. Shariat boyicha faqat musulmonlargina tola fuqarolik huquqiy maqomiga ega bolgan. Masixiy (xristian) yoki yaxudiy diniga etiqod qiluvchi shaxslar jamiyatda ancha past mavqega ega bolib, ular davlatga ogir soliqlar tolashga majbur bolganlar. Shariat normalari ularga nisbatan jinoyat sodir qilganda yoki musulmonlar bilan shartnoma (bitim) tuzgan hollardagina qollanilgan. Feodal munosabatlarning rivojlanishi qullar huquqiy maqomiga ham tasir korsatdi. Ular shariat boyicha huquq subyekti hisoblanmagan, ammo xojalarning roziligi bilan ular mulk orttirishi va savdo faoliyatini amalga oshirishi mumkin bolgan. Musulmon huquqshunosligida fuqarolarning huquqiy layoqati, va rasmiy muomala huquqiga ega bolish va oz xatti-harakati uchun qonun oldida javobgarlik masalasi mukammal ishlab chiqilgan. Balogat yoshiga yetgan va aqliy soglom bolgan shaxslarga tola manodagi fuqarolik huquqi va muomala layoqati maqomi berilgan. Balogatga yetganlik togrisidagi xulosa chiqarish va belgilash har biri alohida hollarda qozilar ixtiyoriga berilgan. Balogat yoshiga yetmagan, aqlan zaif, mastlik holatida bolgan shaxslar uchun huquqiy layoqatning cheklab qoyilishi tushunchasi ham aniq aks ettirilgan. Shariatda ashyo va turli xildagi mulkiy munosabatlarga tegishli normalar ham muhim orin tutadi. Musulmonlar alohida turdagi bazi narsalarga mulkiy egalik qilish huquqidan mahrum etilgan. Bular: havo, dengiz, sahro, masjid va shunga oxshashlar. 18 Bundan tashqari, musulmonlar uchun harom hisoblangan may, chochqa goshti, islom aqidalariga zid kelgan kitoblar va boshqalar ham taqiqlangan. Bunday harom narsalar zabt etish paytlarida tag tomiri bilan quritib yuborishga harakat qilingan. Mulkchilikning yerga egalik qilishning munosabatlariga ham katta etibor berilgan. Davlat mulki alohida guruhlarga ajratilgan. Xususiy yerlar, tashlandiq yerlar, yaroqsiz maydonlar va boshqalar shular jumlasidandir. Shariatda mulkchilik huquqi va uning vujudga kelishi usullari mukammal tarzda aks ettirilgan. Ammo, ularning bazilari haqida alohida mazhablarda turli fikrlar mavjud bolgan. Zabt etilgan yerlar umumiy qoidaga muvofiq davlat mulki sifatida qaralib, xalifalar va amirlar ixtiyoriga otgan. Dushman qolidan kuch vositasida olib qoyilgan mulklar bir necha turlarga bolingan. Birinchisi, qolga kiritgan shaxslar mulkiga aylangan, ikkinchisi, davlat ixtiyoriga topshirilgan, uchinchi turi, masjidlar va shu kabilar ixtiyoriga berilgan. Mulkka egalik qilishning yana quyidagi turlari ham keng tarqalgan: vorislik; shartnoma va tanib olingan ashyolar. Arab xalifaligida tarkib topgan mulkchilik munosabatlari izchil rejalashtirilgan va shariat normalari yordamida himoya qilingan. Xususiy mulkchilik huquqi Olloh tomonidan berilgan inoyat hisoblangan, unga doimiy va cheklanmagan, mutloq va mustahkam deb qaralgan. Arab xalifaligida feodal munosabatlarning oziga xos xususiyatlari yerga egalik qilishning mulkchilik huquqini tartibga soluvchi shariat normalarida oz aksini topgan. Ummaviylar (661750-y.) sulolasi davrida yerning asosiy qismi davlat yoki boshqa jamoalar mulki xisoblangan. Shu bilan bir qatorda musulmon jamoalarining ilk hududlarini tashkil qiluvchi yerlar (Makka va unga tutash yerlar) xijoz alohida huquqiy maqomga ega edi. Bu yerlarda faqat musulmonlar ornashishi mumkin edi. Abbosiylar hukmronligi davrida yerga egalik qilishning harbiy va iqta shakllari ham tarqalgan. Iqta yer egalari oz qoli ostidagi yerlarda yashovchi aholidan oz hisobiga soliq undirgan. Vaqt otishi bilan iqta yerlari nasldan naslga ota boshladi. Natijada u oz xususiyati bilan mohiyat jihatidan xususiy mulkchilik huquqi asosida belgilangan yerlarga yaqinlashib qolgan. Mulkiy munosabatlarni tartibga solish bilan bogliq bolgan shariatning oziga xos xususiyatlaridan biri vaqfdir. Bunday mulklar mulkdor tomonidan oz xohishi bilan 19 biror diniy muassasaga yoki xayrehson tarzida berilgan. Vaqf yerlari har qanday davlat soliqlaridan ozod etilgan. Shariatda rim huquqidan farqli olaroq majburiyatlar haqida umumiy talimot mavjud bolmagan. Lekin shartnoma huquqining asosiy masalalari har tomonlama ishlab chiqildi. Majburiyatlar muddatli va muddatsiz, jazoli va jazosiz, ikki tomonlama va bir tomonlamaga bolingan. Arab jamiyati uchun ayniqsa alohida xususiyatga ega bolgan oziga xos bir tomonlama majburiyatlar, nazr (ahd) keng tarqalgan. Shariat boyicha shartnoma ikki tarafning ozaro roziligi natijasida vujudga keladigan aloqa hisoblanib, mulkchilikning tengsizlik sharoitlarida yaqqol rasmiy xususiyatga ega bolgan. Bitim shartlari rasmiy va ogzaki tarzda ifoda etilgan. Shartlar bajarilishi qatiy belgilangan bolib, oz navbatida muqaddas hisoblangan. Shariatda bitim va shartnomalarning turli korinishlari mavjud bolib, ular: oldi- sotdi, ijara, qarz, tuhfa, yuk, hamkorlik, ittifoq va boshqalardan iborat bolgan. Bularning hammasiga alohida-alohida tarzda ozaro yuridik munosabatlarning korinishi sifatida qaralgan. Shariat va islom dini uylanmaslik, boydoqlikka salbiy holat sifatida qaraydi, nikoh esa diniy majburiyat hisoblanadi. Oila va nikoh masalasi nihoyatda mukammal ishlab chiqilgan. Majburiyatlar jiddiy va ota masuliyat bilan izchil ifoda etilgan, uning juziy jihatlariga ham etibor bilan yondashilgan. Shariatda nikohning bekor qilinishi sabablari va uning tartib-qoida hamda rasm-rusumlari mufassal ifoda etilgan. Shariatda oz tartibi va huquqiy oqibatlari jihatidan taloqning bir necha turlari mavjud bolgan. Jumladan, uzil-kesil bolmagan taloq turi ham bolib, u oziga xos sinov muddatini otashi lozim bolgan. Nikoh va nikohning bekor qilinishi «Hidoya» va boshqa musulmon huquqi manbalarida batafsil bayon etilgan. Bu murakkab va mufassal jarayonlarni oz ichiga oladi. Quronda (2 bob, 237 oyat) erkak xotinini taloq qoygan holda shariat taqozosi boyicha unga muayyan mulk va ashyo ajratib berishi lozim bolgan. Ayol eridan ajrashishi uchun asosli dalillar korsatishi va faqat qozi orqaligina bu ishni amalga oshirish mumkin bolgan. Ammo buning shartlari qatiy belgilab qoyilgan, masalan: er jismoniy nuqsonga 20 molik bolsa, xotini bilan shafqatsiz munosabatda bolsa, yoki uning hayot kechirishi uchun yetarli sharoit yaratib bera olmasa va hokazo. Vorislik huquqi nihoyatda murakkab va muammoli bolib, alohida mazhablarda bir-biridan keskin farq qilgan. Vorislik asosan ikki yol, qonuniy va vasiyat qilish yollari bilan amalga oshirilgan. Jinoyat va jazoga tegishli normalar musulmon huquqida eng sust ishlab chiqilgan holatlar hisoblanadi. Asosiy jinoyatlar va ularga moljallangan jazolar bevosita shariatning asosiy manbalariga taalluqli. Eng avvalo, Muhammad paygambarimiz xatti-harakatlari va shakllaridan kelib chiqib jazo kolami belgilangan va jinoyatning ogir-yengilligi aniqlangan. Shariat qonunlarini mensimaslik davlat ayonlari tomonidan ota xavfli jinoyatlar hisoblanib, xudoga qarshi qaratilgan xatti-harakatlar deb tan olingan va bu turdagi jinoyatlar afv etilmagan. Islom dinidan qaytganlar olim jazosiga hukm qilingan va mol-mulki musodara etilgan. Davlat boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar, qozgolonlar va hokimiyatga qarshilik korsatish harakatlari ham shafqatsiz jazolangan. Yana shunday jinoyatlar turkumiga, ogir diniy gunoh deb hisoblangan talonchilik (talonchilik maqsadida qilingan qurolli tajovuz), ogirlik, spirtli ichimliklar istemol qilish, fahsh ishlari bilan shugullanish ham kirgan. Ayrim jinoyatlar turkumi uchun urug-qabila tuzumi urf-odatlaridan kelib chiqqan holda gunohkorni bevosita jabrlanuvchi tomonidan jazolashga yol qoyilgan. Bunda qonli qasos kelib chiqqan, qotil tovon tolash evaziga qutulib qolish imkoniyati ham shariatda kozda tutilgan. Ogirlik paytida qolga tushgan ogrini oldirish jinoyat hisoblanmagan. Agar aybdor bexosdan tan jarohati yetkazgan bolsa, faqat tovon tolash bilangina cheklanilgan. Shariat boyicha qasos olish, qonga-qon, jonga- jon qonuni mustahkamlangan va unga yol berilgan. Narsa yoki pul bilan bunday jazodan qutulish choralari ham belgilangan. Ushbu usul agar jabrlanuvchining qarindosh uruglari jabrlanuvchiga yetkazilgan zararni qoplash maqsadida rozi bolgan taqdirdagina amalga oshirilgan (tovon miqdori 100 ta tuya yoki 1000 dinordan iborat bolgan). Shariatda ogir jinoyatlar uchun shafqatsiz jazo turlari ham belgilangan. Keyingi davrlarda sinfiy munosabatlarning taraqqiy topishi va feodal jamoat tartibini mustahkamlash uchun yengil tan jarohati, beboshlik, poraxorlik, qimor 21 1 oyinlari va shu kabilar jinoiy xatti-harakatlar sifatida qaralib, sud muhokamasi vositasida jazoga mahkum etila boshladi. Qator jinoyatlar uchun belgilanadigan olim jazosi osish yoki tanani nimtalash yoli bilan ommaviy ravishda, yani omma koz oldida amalga oshirilib, songra olik tana xalqning ommaviy gazabiga havola qilingan. Suvda choktirish yoki tiriklayin komish jazo turlari ham mavjud bolgan. Tana va tana azolariga jarohat yetkazish bilan jazolash usuli ham keng tarqalgan. Qolni kesish, savalash, toshboron qilish, kozga tortish va boshqalar shular jumlasidandir. Qamoqda saqlash Arab xalifaligida odatda sudgacha bolgan vaqtda amal qilgan. Asta-sekin jazo shakliga kirib borgan va undan umrbod qamoq jazosiga hukm qilishda foydalanilgan. Musulmon huquqida sharmanda qilish usuli bilan jazolash turlari ham mavjud bolgan. Bularga: soqolini kesib qoyish, salla orash huquqidan mahrum qilish, olkamiz hududida mavjud bolgan jazolash turlaridan biri eshakka teskari mindirish kabi boshqa tahqirlash tanbehlari ham mavjud bolgan. Jamiyat uchun unchalik xavfli bolmagan kichik jinoyatlar uchun badarga qilish jazosi ham qollangan. Arab xalifaligi davlati va huquqini organish asnosida uning keyingi davrlardagi holatiga toxtalib otish lozim. Musulmon huquqi ozining murakkabligi, serqirraligi, manbalari kopligi, turli yonalishdagi huquq maktablarining mavjudligi bilan boshqa huquqiy tizimlardan farq qiladi. Musulmon huquqining Ozbekiston hududida yoyilishi, mamlakat hayotida mustahkam orin egallashi xalifalikning mintaqada olib borgan siyosati, islom dinini yoyish borasidagi sayharakati bilan uzviy bogliq. Movarounnahrdan yetishib chiqqan huquqshunos olimlar musulmon huquqi nazariyasi va amaliyoti rivojiga katta hissa qoshganlar. Ularning samarali faoliyati tufayli musulmon huquqining turli soha va institutlariga oid asarlarning yaratilishi uning nazariy zaminini mustahkamladi. 1 7. Rukavishnikov V. O.Politicheskiy kulturi i sotsialniye izmeneniya. 8. Mujdunarodniye otnosheniye. – M., 1998..82-bet. 22 2.2. Mahalliy boshqaruv tizimining o’ziga xos jihatlari Arab imperiyasi - umuman olganda ham, uni tashkil etgan alohida davlatlar ham eng sof shaklda edi teokratiya, ya'ni davlatchilik, uning barcha hukmron va ma'muriy tamoyillari islom dini va ma'naviyat rahbarining shubhasiz hokimiyati tomonidan belgilab qo'yilgan. Xalifalikning boshida bu bosh Muhammad payg'ambar edi. U ham dunyoviy, ham ma'naviy-diniy hokimiyatga teng mansub edi. Hukmdorning ustunligi ham yerga davlatning suveren egaligiga asoslanardi: aniqrogʻi, yerlar faqat Ollohniki boʻlib, yer yuzidagi hukmdorlar uning nomidan tasarruf qilganlar. Payg‘ambar vafotidan keyin xalifalar arab davlatining hukmdori bo‘ldilar. xalifa(arabcha "xalifa" dan - noib) barcha dunyoviy va ma'naviy huquqlarga ega bo'lgan payg'ambarning to'laqonli noibi hisoblangan. Keyinchalik xalifa bevosita Ollohning noibi hisoblangan. Uning vakolatlari faqat Qur'on ko'rsatmalari bilan cheklangan. Bundan tashqari, payg'ambarning bevosita davomchilari bo'lgan dastlabki to'rt xalifaning farmonlari va sud qarorlari hatto muqaddas an'ana (sunnat) ma'nosini ham oldi Dastlabki 60 yil davomida xalifa davlatlari – yo qabila zodagonlari kengashi yoki “barcha musulmonlar” (ya’ni Makka va Madina) qarori bilan saylangan. Umaviylar hukmronligi bilan xalifaning kuchi urug'da meros bo'lib qoldi, ammo mutlaqo tasdiqlangan an'ana rivojlanmagan. X asrgacha Arab davlatchiligini, asosan, harbiy tashkilot (doimiy istilolar bilan birlashtirgan), yagona soliq tizimi va umumiy siyosiy va diniy hokimiyat tashkil etgan. Umumiy boshqaruv yo'q edi. X asr boshlariga kelib. xalifalar davrida vazir lavozimi paydo bo'ladi - avval amaldorlarning eng kattasi, keyin hukumat boshlig'i va imperiyaning butun ma'muriyati. Vazir xalifa tomonidan tayinlangan bo'lib, boshqaruvchiga maxsus kiyim taqdim etgan. Vazir davlat boshqaruvini oʻzi boshqarib, xalifaga (sulton) har hafta ishlar boʻyicha hisobot berib turdi. X asr oxiridagi mavqei. tug'ilishda irsiy bo'lib, "vazir o'g'illari" go'yoki eng yuqori byurokratiyaning alohida qatlamini shakllantirgan. 11-asrga kelib vazir lavozimining ahamiyati pasayib ketdi, ba'zida 23 1 hatto ikkita vazir, jumladan, xristianlardan ham tayinlandi. Viloyat- viloyatlar xalifalikda bir-biridan va markaziy hokimiyatdan alohida mavjud bo'lgan. Viloyat hukmdorlari amir (oliy) unvoniga ega edilar. Ko'pincha amirlar o'z oilalari uchun merosxo'r hokimiyatni ta'minlab, yanada ulug'vor unvonlar - shaxinshoh va boshqalarni ham oldilar. Ular o'z viloyatlarida ham siyosiy, ham huquqiy jihatdan xalifaning diniy hokimiyati va markaziy ma'muriyatga bo'ysungan holda deyarli to'liq hokimiyatga ega edilar. Har bir viloyat-viloyatning xalifalik poytaxti Bag‘dodda o‘z vakolatxonasi – uning ishlari bilan shug‘ullanuvchi devon bo‘lgan. O'z navbatida, mintaqaviy divan 2 bo'limga bo'lingan: asosiy (asl), soliqlarni taqsimlash va yig'ish, yer siyosati va moliyaviy (qish). IX asr oxirida xalifalardan biri mintaqaviy devonlarni saroy bo'limiga birlashtirib, bundan markaziy ma'muriyat ko'rinishini yaratishga harakat qildi, bu erda kengaytirilgan hududlar uchun bo'linmalar: G'arb, Sharq va Bobil uchun idoralar bo'ladi. Bir nechta o'zgarishlardan so'ng, o'rtada markazlashtirilgan hokimiyatning umumiy mustahkamlanishi bilan bog'liq. X asrda Bag’dod xalifalari saroyida markazlashgan boshqaruv tuzildi. Ular huquq va funktsiyalarning aniq taqsimlanishiga kelmadilar, ammo jami 11 tagacha alohida bo'limlar mavjud edi. Eng muhimi, harbiy bo'lim (ularning barchasi devon deb atalardi), bu erda harbiy xarajatlar palatasi va qo'shinlarni jalb qilish xonasi mavjud edi. Alohida harbiy qismlar mustaqil ravishda nazorat qilindi. Eng keng tarqalgani sudga xizmat ko'rsatish uchun mo'ljallangan xarajatlar bo'limi edi. Unda turli masalalar bo'yicha 6 tagacha maxsus maslahatchilar palatalari mavjud edi. Davlat g'aznachiligi g'azna kitoblari saqlanadigan nazorat bo'limi bo'lgan. Musodara qilish boshqarmasi tomonidan xizmat tartibi va qonunchiligini buzgan hokimiyat organlari va subyektlar o‘rtasidagi munosabatlarning ana shunday muhim moddasi bo‘yicha ish yuritish olib borildi. Xatlarning maxsus idorasi barcha turdagi hujjatlar va tayinlash xatlarini tayyorlash bilan shug'ullangan; xalifaning yozishmalarini ham olib bordi. Haqiqatda eng muhimlaridan biri alohida pochta va yo'l xodimlarini nazorat qiluvchi 1 9. Ochilov B. E. Konstitutsiya Respubliki Uzbekistan i Vseobshaya deklaratsiya prav cheloveka kak osnova zashiti prav lichnosti // Pravo. 2001. - №3. 24 Yo'llar va pochta bosh boshqarmasi edi. Bu boʻlim amaldorlari imperiyada sodir boʻlayotgan voqealar toʻgʻrisida maʼmuriyatga ochiq va yashirincha maʼlumot berib turish majburiyatini olgan, shuning uchun u informatorlar tarmogʻini boshqargan. Xalifaning devoni tomonidan maxsus bo'lim mavjud bo'lib, unda arizalar bo'yicha ish yuritish ishlari olib borilgan. Matbuot bo‘limida boshqa bo‘limlarda kelishilganidan so‘ng xalifaning buyruqlari kuchga kirdi. Alohida- alohida, pul almashinuvi va boshqa to'lovlar amalga oshiriladigan eng noyob muassasa - bank bo'limi mavjud edi. Bo‘lim mudirlari (sohiblar) uch darajaga bo‘lingan. Ularga martabalarga ko'ra maosh tayinlangan. To'g'ri, vaqt o'tishi bilan yilning 12 oyining atigi 10 oyiga davlat maoshlarini to'lash an'anasi shakllangan. Biroq, ko'plab postlar kombinatsiyasi amaliyoti yordam berdi. Viloyat hokimlarining o‘z vazirlari bo‘lgan. Viloyat maʼmuriyatidan viloyat qoʻshinlari qoʻmondoni – amir va fuqaro hukmdori – amil ham vakillik qilgan; Ikkinchisining vazifalari, asosan, soliqlarni yig'ishni o'z ichiga olgan. Mansabdor shaxslarni faqat erkin va, go'yoki, maxsus mulkdan tashkil topgan shaxslardan olish mumkin edi. Harbiy ofitserlar, asosan, bo'sh bo'lmaganlardan jalb qilingan. Bu ularni shaxsan oliy qo‘mondon va xalifaga qaram qilib qo‘ydi. Katta maosh olib, amaldorlarning o'zlari ofislarini, ulamolarni va boshqa mayda xodimlarni saqlashlari kerak edi. 11 7. Rukavishnikov V. O.Politicheskiy kulturi i sotsialniye izmeneniya. 8. Mujdunarodniye otnosheniye. – M., 1998..82-bet. 9. Ochilov B. E. Konstitutsiya Respubliki Uzbekistan i Vseobshaya deklaratsiya prav cheloveka kak osnova zashiti prav lichnosti // Pravo. 2001. - №3. 25 Xulosa Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, arablarning O‘rta Osiyoni bosib olingan hududlarini boshqarish markazi Marv shahri bo‘lib, bu yerdan turib xalifaning noibi Movaraunnahr hamda Xurosonni idora qilgan. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, VIII asrning o‘rtalari va oxirlariga kelib Movaraunnahr va Xuroson hududlarida siyosiy boshqaruv arab xalifaligi siyosiy tizimiga moslashtirib bo‘lingan edi. Bu davrda Movaraunnahrda Sug‘d, Shosh, Farg‘ona, Xorazm, Ustrushona, Toxariston qabilardagi mahalliy hokimlar zimmasiga aholidan belgilangan soliqlarni yig‘ish, ma’muriy boshqaruvni amalga oshirish asosida islom dini g‘oyalarini aholi o‘rtasida yoyish asosiy vazifa qilib belgilangan edi. Mahalliy hokimlar faoliyati xalifa tomonidan tayinlanadigan maxsus amirlar tomonidan katta nazorat ostiga olingan bo‘lib, bundan tashqari ular xalifaning Xurosondagi noibiga itoat etishi shart bo‘lgan. Arablar istilosidan keyin Movaraunnahrda musulmon qonunchilik tizimi ham joriy etildi. Islom huquqsho‘nosligining asosini tashkil etuvchi shariat muqaddas kitob - Qur’oni karim va Hadisi sharifga hamda fikhshunos olimlarning turli savollarga javoblari va qarorlariga tayanar edi. Masalaning yana bir jihati shundaki, Islom dinining ko‘p jihatdan afzalligi, ahloq va intizom nuqtai nazaridan ommaviyligi xususiyati arablar bosib olgan mamlakatlar aholisi tomonidan uning tez orada qabul etilishiga sabab bo‘ladi. Qutayba singari uni bosqinchilik va zo‘ravonlik bilan olib kelish mumkin emas edi. Qachonki islom moxiyatiga yetilgachgina unga rag‘bat va e’tiqod kuchayib ketadi. Olik-soliq, maishiy hayot bobida, zakot masalasida Qur’on va Shariat ahkomlarining qoidalari mehnatkash aholi tomonidan tezda qabul qilindi. Alloh oldidagi tenglik esa dinning ahamiyatini kuchaytirar edi. Bu o‘rinda islom dinining xakparvarlik ruhi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar 1.Boboyev X.B. va Odilqoriyev X. T. Umumiy tahriri ostida. “Davlat va huquq nazariyasi”. “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2000. 34-bet. 2.“O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy huquqi”. Mualliflar jamoasi. Toshkent, “Moliya”, 2002. 72-73 bet. 3.Odilqoriyev X.T. va Goyibnazarov Sh.G. hammuallifligida. Siyosiy madaniyat. Toshkent, IIV Akademiyasi nashryoti, 2004 42-43 bet. 4.Odiqoriyev X.T. Konstitutsiya va fuqorolik jamiyati. T., 2002. 75-bet. 5.Saidov A. va Tojixonov U. hammuallifligida. Islom Karimov Konstitutsiya togrisida. Toshkent, Akademiya, 2001. 52-bet. 6. Sharifxodjayev M. Formirovaniye otkritogo grajdanskogo obshestva v Uzbe kistane. T., 2002 101-bet 7.Rukavishnikov V. O.Politicheskiy kulturi i sotsialniye izmeneniya. 8.Mujdunarodniye otnosheniye. – M., 1998..82-bet. 9.Ochilov B. E. Konstitutsiya Respubliki Uzbekistan i Vseobshaya deklaratsiya prav cheloveka kak osnova zashiti prav lichnosti // Pravo. 2001. - №3. Ilovalar 1. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Arab xalifaligining tashkil topishi va ma’muriy-hududiy tuzilishi

1.1. Arab xalifaligining tashkil topish tarixi

1.2. Xalifalikning ma’muriy-hududiy tuzilishi

II bob. Arab xalifaligida markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi

2.1. Markaziy boshqaruvning tashkil etilishi

2.2. Mahalliy boshqaruv tizimining o’ziga xos jihatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить