Arab xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Arab xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson

Купить

Arab xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson
Reja:
1. Arab xalifaligining tashkil topishi
2. O‘rta Osiyoga arablar bosqinining boshlanishi
3. O‘rta Osiyoning arablar tomonidan egallanishi
4. Arablar bosqinining oqibatlari

Qadimdan Arabiston yarim orolida yashab kelayotgan arab lar Somiy
qavmiga mansub bulib, ularning O’rta Osiyo xalqlariga na kelib shiqishi, na tili va
na diniy e’tiqodi tomonidan hesh qanday qon-qarindoshligi va tanishligi yo’q edi.
Arablarning ko’pshiligi sahro va dashtlarda yashovshi ko’shmanshi tuyakash
shorvador edi. Ular badaviylar deb yuritilgan. Dengizga yaqin joylarda katta-
kishik-Vohalar va ularning markazida esa katta-kishik shaharlar qad ko’targan.
Vohalarda dehqonshilik, shaharlarda esa savdo-sotiq va mayda hunarmandshilik
bilan kun keshiruvshi aholi yashar edi. VI asr oxiri va VII asr boshlarida arab
jamoalari ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan juda qurama edi. Ular o’rtasida urug’-
aymog’shilik va quldorlik muno sabatlari hali kushli bulgan. Ilk feodal udumlar
endigina vujudga kelmoqda edi. Mamlakat vohalarida tashkil topgan mayda
hukumatlardan iborat bulib, ular shahar zodaronlari tomonidan idora
qilishgan.Yamandan shimolga tomon yo’nalgan karvon yo’li Xijoz, Makka va
Madina shahiarlarini kesib o’tib, mamlakatni Misr, Vizantiya va Suriya bilan
bog’lar zdi. Bu yo’l orqali olib boriladigan tashqi savdodan shaharlik sudxo’r
zodagon savdogarlar hamda badavlat qabilalarning urug’ oqsaqollari manfaatdor
edi. SHahar aholisinnng ko'sh manshi shorvadorlar bilan olib borgan savdo-sotiq
aloqalari ayniqsa gavjum bulgan. Biroq mamlakatda hukm surgan siyosiy
tarqoqlik, badaviy qabilalari o’rtasidagi uzaro nizo, totemistik va animistik
e’tiqodlar asosidagi but parastlik mavjudligi, bularning oqibatida karvon yo’l larida
avj olib ketgan talonshilik ishki va tashqi savdo aloqalarining kengayishiga
to’sqinlik qilmoqda edi. Bu, shubhasiz, zodagon savdogar tabaqaning
manfaatlariga zid bulib, mamlakatning iqtisodiy yuksalishiga katta putur
etkazmoqda edi. VII asr boshlarida Arabistonda sodir bul gan bunday ijtimoiy va
siyosiy vaziyat mamlakatning birla shuviga olib keldi. Bunday harakatning asosiy
tarafdori bulib shaharlarning savdogar va hunarmand ahli ko’ tarildi.Bu harakat
buyuk va birdan-bir haq yul-yagona e’tiqodga da’vat qilishdan boshlanadi. Bu
tavhidlik dini bulib, u tarixda "itoat", "tobelik" va "buyin egish" ma’nolarini
anglatuvshi islom nomi bilan shuhrat topadi. Buyuk va yagona tangri - Ollohhu
akbarning еrdagi rasuli sifatida Arabistonning yirik markazi-Makka shahrida

dunyoga kelgan Muhammad binni Abdulloh (570-632) bu harakatga rahnamolik
qiladi. Islomni qabul qilib, Rasulullohga ergashgan uning izdoshlari o’zlarini
"muslim", ya'ni islom diniga sodiq "itoatkor"lar deb ataydilar. Muslim (musulmon)
laryumg xudo oldida teng ekani, rizq- ruzni barchaga yaratushining o’zi etkazib
berishi hamda jamiyatdagi adolatsizlikning barham topishi haq ekani to’g’risida
targ’ib etiladi. Bu, shubhasiz, mamlakat aholisining deyarli hamma tabaqalari
manfaatlariga ma ‘lum darajada mos kelib, birinshi navbatda shahar mehnatkash
ommasi islomni qabul qiladi va bu harakatning avjga shiqishiga olib keladi.
Dastavval o’z ona shahrida muvaffaqqiyat qozona olmagan Muhammad 622 yil 16
iyulda Makkadan Madina shahriga hijrat qilishga majbur buladi. Xuddi shu kundan
boshlab musulmon SHarqida qabul qilingan hijriy yil hidobi boshlanadi. SHunday
qilib islom bayrog’i ostida Makka shahirida boshlangan tavhidlik dini targ’iboti
Madinaga ko’shadi va bu shahar kurashning markaziga aylanadi. Madinaliklar
o’zga shahar va qabilalarning butparastlik dinlariga qarshi tashviqot is’hari olib
borish bilan bir vaqtda ularning siyosiy tuzumiga zarba bera boshlaydilar. Bu
kurashga arab qabilalarini jalb qilish maqsadida g’ayri din, o’zga mamlakatlarni
talab o’lja olish shiori targ’ib qilinadi. Natijada musulmonlar tezda g’alaba qozona
boshlaydilar. Muhammad vafot etgash, avval Abu Bakr (632-634), so’ngra Umar
(634-644), Usmon (644-656) va Ali (656 -661) lar xalifa, ya'ni "o’rinbosar" deb
e’lon qilinadi. Bu xalifalar islom tarixshunosligida "xulafoiy rashoddin",
ya’ni ,,haq yo’ldan borgan sahih halifalar" degan tabarruk nom bilan shuhrat
topadilar. SHunki ular Muhammad boshlagan muborak ishni davom ettiradilar.
Ular hukumronlik qilgan davrda Arabistonda islom dini to’la g’alaba qozonib,
tarixda ilk bor o’ta markazlashgan musulmon davlati - Arab xalifaligi tashkil
topadi. Misr, Suriya, Quddus, Falastin, Iroq, Vizantiya va Eron buysundirilib,
islom jahon dinlaridan biriga aylanadi. Bu еrda shuni takidlash o’rinliki, arab
qabilalarining islomni qabul qilib siyosiy jihatdan yagona hokimiyatga
birlashuvida islom aqidalari, e'tiqod talablari, shariat ahkomlari, huquqiy va
axloqiy maromlarni o’z ishiga qamrab olgan yangi mafkuraning boy va o’ta nodir
manbai - Qur’oni karimning ahamiyati nihoyatda buyuk buldi. Ko’pgina boy

mamlakatlar buysundirilib, behisob o’l jalarga ega bulgan Arab xalifaligi harbiy
yurishlarni g’arb va sharqqa tomon kengaytirishga harakat qiladi. Bun dan ayniqsa
arab zodagonlari juda manfaatdor edi. O’ta jangovar katta qo’shin bilan xalifalik
bir vaqtning o’zida ham Vizantiyaga, ham Eronga qarshi tajovuzkorlik yurishlarini
boshlaydi. Turk hoqonligi va Vizantiya bilan uzoq yillar davomida olib borilgan
urushlar oqibatida kushsizlanib, siyosiy parokandalikka ushragan Soysoniylar
davlati xalifalikning harbiy kushlariga bardosh bera olmaydi. Eron qo’shinlari
arablar bilan bulib o’tgan dastlabki to’qnashuvlardayoq qaqshatqish zarbaga
ushrab, mag’lubiyat to padilar. Sosoniylar shohi Yazdijird III dushmanga qarshi
kush to’plash maqsadida mamlakatning sharqiy viloyatlariga shekinadi. Biroq
sheksiz zulm, og’ir soliqlar va to’xtovsiz urushlar natijaysida toliqib,
qashshoqlashib qolgan maz lum xalq o’z shohini qo’llab-quvvatlamaydi. 651 yilda
shoh o’ldirilib, qariyb besh asr hukmronlik qilgan Sosoniylar davlati qulaydi.
O’sha yili arablar jangsiz holatda Marv shahrini egallaydilar. Ular bu еrda
o’rnashib olgash, Amudaryodan shimolda joylashgan boy vilo yatlarni bosib
olishga tayyorgarlik ko’ra boshlaydilar. 2 reja
Amudaryodan shimolda joylashgan еrlarni arablar Mo varounnahr, ya’ni
"daryoning narigi tomoni" deb ataydilar. Hozirgi Afg’onistonning shimoliy,
Eronning shimoli- sharqiy qismi, hamda Janubiy Turkmanistondan to Amu -
daryogasha bo’lgan hududlar esa Xuroson deb yuritilgan. Uning markazi Marv
shahri edi. Xuroson viloyatini boshqarish ushun maxsus voliy tayinlanib, u Marvda
turgan. Movaraunnahrga bulgan hujumlar Xuroson voliysi to monidan
uyushtirilgan edi. Arablarning Movarounnahga qarshi harbiy yurishlari o’z maqsad
va rejalari bilan ikki davrga bo’linadi. Da stlab xalifalik bosib olishni emas, balki
harbiy jihat dan tayyorgarlik ko’rish, mahalliy hukmdorlar kush-qudratini sinab
olish va o’ljalar orttirish rejasini amalga oshiradi. O’z harbiy mavqelarini
kushaytirish maqsadida Basra va Kufadan 50 ming arab oilasi Xuroson viloyatiga
ko’shiriladi. Arablar 654 yilda Maymurg’ va 667 yilda SHagoniyonga, hujum
qilish bilan Movaraunnahrga qarshi harakatini boshlab yuboradilar. Narshaxiyning

yozishisha, 673 yilning kuzida xalifa Muoviyaning (661-680) farmoni bilan
Ubaydulloh ibn Ziyod Amudaryodan keshib o’tib, Buxoro muzofotiga bostirib
kiradi, Poykand va Romitanni egallab, Buxoro shahrini qamal qiladi. Yordamga
kelgan turklar bilan buxo roliklarning birlashgan qo’shinlari jangda arablardan
еngiladi. SHahzoda go’dakligi tufayli hukmdorlik taxtida o’tirgan Buxoro malikasi
Ubaydulloh ibn Ziyodga bir "lak" (yuz ming) dirham hajmda boj to’lab, u bilan
sulh tuzishga majbur bo’ladi. Bojdan tashqari arablar to’rt ming asir, qurol, kiyim-
keshak, oltin va kumush buyumlardan iborat ko’p o’ljalar bilan Marvga qaytadilar.
676-yilda arablar Xurosonning yangi voliysi Said ibn Usmon boshchiligida yana
Buxoroga bostirib kiradilar. 1
In 676 the Arabs repeated their raid on Bukhara under
the leadership of the new governor of Khurasan, Sacid b. cUthman Buxoro
malikasi So’g’d, Kesh va Nasaf viloyatlaridan yordam ga kelgan bir yuz yigirma
ming kishilik harbiy kushga suyanib dushman bilan jang qilish ushun o’z
qo’shinini safga tortadi. Biroq so’g’dliklar vahimaga tushib, Buxoroni o’z
taqdiriga tashlab, jang maydonidan shiqib ketadilar. Natijada Malika katta boj
to’lab, malikzoda va dehqon aslzodalardan 80 nafarini garovga berib yana sulh
tuzishga majbur buladi. Said ibn Usmon Buxorodan Samarqand sari qo’shin
tortadi. Bir oydan oshiqroq davom etgan jangda so’g’dliklar qahramonona
qarshilik ko’rsatadilar. Said ibn Usmon ular bilan sulh tuzib kelishishga majbur
buladi. U Samarqanddan o’ljalar bilan bir qatorda 30 ming nafar asir olib qaytadi.
Yo’l-yo’lakay u Termiz shahrini egal laydi. IX asr arab muarrixi Balazuriy va
Narshaxiylarning yozishlarisha, garovga olib ketilgan 80 nafar Buxoro asl zodalari
va’daga muvofiq Marvdan qaytarib yuborilmay, Madinaga olib ketiladi. Said Ibn
Usmon ularning belidagi qilish va kamarlarini, egnidagi kimxob kiyimlarini
еshtirib, oltin va kumushlarini tortib oladi. Ularga jul kiyimlar kiygizib, sugorish
ishlarida quldek ishlatadi. Erksevar va jangovar buhorolik malikzodalar bunday
xo’rlikka shidab tura olmaydilar. Ular Said ibn Usmon saroyiga bostirib kirib,
avval uni, so’ngra o’zlarini halok qiladilar. Bu voqeadan so’ng ham, to VIII asr
boshlarigasha, Xuroson voliylari Movaraunnahrning turli viloyatlariga hujumlar
1
History of civilizations of Central Asia .The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750 Volume III.1996, p. 452

qilib, ko’pgina joylarni talab turadilar. SHun day qilib, arablarning
Movarounnahrga tomon qilgan da stlabki yurishlari aslida ayrim sarkardalarning
boylik orttirish maqsadida o’zboshimshalik bilan amalga oshirgan talonshilik
harakatlaridan iborat edi. Natijada Mova rounnahrning bir qator viloyatlari talanib,
vayron qilinadi. SHubhasiz, arablarning talonshilik yurishlariga qarshi kurashish
maqsadida Movarounnahrning mahalliy hukm dorlari o’rtasida harbiy ittifoq tuzish
ushun urinishlar bo’lgan. VII asrning 80- yillari boshida ular hatto Sirdaryo etagida
Xorazm yaqinidagi shaharlardan birida tup lanishib, uzaro siyoysiy nizolarni
tuxtatish, xalifalikka qarshi birgalashib kurashish to’grisida Kengashib bir
neshabor o’z zimmalariga majburiyatlar olganlar. Biroq bu Kengash va
shartnomalar deyarli ijobiy natija bermagan. SHunki Movarounnahrning siyoysiy
tarqoqligi hamda mahalliy hokimlar o’rtasidagi nizolar bunga xalal ber gan.
Bunday vaziyatdan so’ng arab lashkarboshilari ustalik bilan foydalanganlar.
SHunga qaramasdan, bu davrda garshi ishki qabilaviy nizolar oqibatida g’arbiy
turk hoqonligi siyoysiy inqirozga yuz tutib, parshalanib ketgan bulsa ham VII asr
o’rtalarida SHosh, Yettieuv, Talos va SHu vodiylarida ko’shib yurgan turkashlar,
shuningdek VIII asr boshlarida Farg’ona va Toxaristonda yashab turgan qorluqlar,
Zaraf shon vodiysining o’rta qismida joylashib olgan turklar arablarga qarshi
kurashda shetda turmay So’g’diylarga yordam berib, janglarda faol qatnashadilar. 3 reja
VII asr oxiri VIII asr boshlarida arablarning Movarounnahrga nisbatan
siyosatlarida o’zgarish bo’ldi. Endi ular Movarounnahrni bevosita bosib olishga
kirishdilar. Chunki bu davrga kelganda Abd al Malik ibn Marvon boshchiligidagi
xalifalikda ichki nizolar tugatilib, tartib o’rnatilgan edi. 2
704 yilda Qutayba ibn
Muslim Xurosonga voliy qilib tayinlanadi. Unga Movarounnahrdan to Xitoy
hudud larigasha bulgan viloyatlarni xalifalikka buysundirish vazifasi yuklanadi. Bu,
shubhasiz, jiddiy va nihoyatda o’g’ir vazifa edi. Harbiy yurishni Qutayba 705 yilda
Balx viloyati atroflarini zabt etishdan boshlaydi. Shu vaziyatda Chag’oniyon
2
History of civilizations of Central Asia .The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750 Volume III.1996, p . 453

hukmdori Chag’on xudot Qutaybani Axarun va Shuman hududlariga qarshi
kurashga taklif qiladi va natijada Chag’oniyon arablar tomonidan egallanadi. 3
the
Chagan khud¯ at¯ (ruler of Chaganiyan) invited Qutaiba into his country to
participate in a joint struggle against the ruler of the neighbouring territories of
Akharun and Shuman. SHunday qilib, arablarning Movarounnahrga tomon
yurilishning ikkinshi davri boshlanadi. 707 yilda Qutayba katta qo’shin bilan
Amudaryodan o’tib, Buxoro vohasiga bostirib kiradi. Uning bu yurishida balxlik
sotqin dehqon va shag’onxudotlarning harbiy kush lari ishtirok etadi. Dastavval, u
Movarounnahrning Sa marqand va Buxoro kabi eng qadimiy va obod shaharlaridan
biri Poykandni qamal qiladi. SHahar aholisining ak sariyati shet ellarga
qatnaydigan savdogarlardan edi. SHu sababli yozma manbalarda bu shahar
"Madina at-tujjor", ya’ni "savdogarlar shahri", ba’zan esa, qal’asining mus -
tahkamligi tufayli "jez shahar" deb tarif etilardi. Bu vaqtda shaharlik erkaklarning
aksariyati o’zga yurtlarda tijoratda edilar. SHaharda qoldirilgan harbiy qismga bir
ko’zi ojiz turk sarhangi askarboshi edi. So’g’d va boshqa viloyatlardan yordamga
kelgan kushlar bilan birgalikda poykandliklar qattiq turib arablarga qarshilik kursa -
tadilar. Qamal ellik kun davom etadi. Arablar shahar devori ostidan lahm qazib,
unga raxna uradilar va ishkariga bostirib kiradilar. SHahar ishkarisida bulib o’tgan
qattiq qirg’indan sung Poykand arablar qo’liga o’tadi. Poy kandliklar kattagina boj
tulab, Qutayba bilan sulh tuzadilar. Qutayba Varqo ibn Nasr Bohiliy ismli o’z
qabiladoshini Poykandga amir qilib tayinlaydi va o’zi Buxoro tomon askar tortadi.
Biroq Qutayba Poykanddan besh farsax (30 km) uzoqlashmasdanoq shaharliklar
qo’zg’alon ko’taradilar. U yurishni to’xtatib, qaytishga maj bur buladi. Poykand
qayta egallanib, qo’lida qurol tutishga qodir barcha erkak zoti qirib tashlanadi.
Xotin xalaj va yosh bolalar asir olinib, shahar vayron etiladi. Poykand shahridan
ikki dona yirik dur, kumushdan yasalgan but va jomlar bilan bir qatorda juda kup
qurol-yarog’ hamda harbiy anjomlar o’lja sifatida olinadi. Qutayba askarlari bu
qurol-aslahalar bilan yahshigina qurollanib olishadi. Poykand esa uzoq yillar
davomida xarobazor bulib yotadi. Poykand fojiasidan keyin beshafqat Qutayba
3
History of civilizations of Central Asia .The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750 Volume III.1996, p 453

boshliq bu xavfli dushmanga zarba berib, uni daf qilish maqsadida So’g’d podshosi
Tarxun, Buxoro xukmdori Xunukxudot va SHopurkon hokimi Vardonxudotlar
boshliq katta xarbiy kush xamda qirq mingli lashkar bilan yordamga kelgan turk lar
Torob Ba Romitan oralig’ida tuplanadilar. Ittifoqshilar Qutayba qo’shinini
qurshovga oladilar. Uning ahvoli nixoyatda tanglashadi. Undan xalos bulish ushun
Qutayba o’ta makkorlik bilan hiyla ishlatadi. Nar shaxiyning yozishisha, u
ittifoqshilar davrasida eng qudratli xisoblangan So’g’d hukmdori Tarxunga
yashirin holatda odam yuborib, "Yordamga kelgan turklar sening mulkingga ega
bo’lmoqshi, buning ushun arablarning Marvga qaytib ketishini kutib turibdilar. Biz
(arablar) xavo issiq vaqtdagina bu еrda tura olamiz, endi havo sovub qoldi va
bizning ketish vaqtimiz еtdi. Biz ketgash, turklar bog’i eramdek So’g’dni senga
qoldirib Turkistonga qaytmaydilar. Mulk qo’lingdan ketiptiyu, sening xabaring
yo’q", degan ig’voni unga еtkazadi. Bunday makkorona ig’vo dan so’ng Tarxun
xavfga tushib, Qutayba bilan kelishadi va unga mol va ikkI ming dirham boj tulab
jang may donidan o’z qo’shinini olib shiqib ketadi. Mana shunday yo’l bilan
Qutayba ittifoqshilarni zaiflashtirib, Movarounnaxrning viloyat hokimlari ustidan
birin-ketin g’alaba qozona boshlaydi. 708-709 yillar mobaynida Qutayba Buxoro
va uning atroflariga bir nesha bor xujumlar qiladi, kupdan-kup qal’alar va obod
еrlarni bosib oladi. U Buxoro viloyatiga hokim qilib buxorxudot Turshodani va
unga amir qilib o’z yaqinlaridan birini tayinlaydi. Amir Buxorxudot ustidan
nazorat qilib turish, Buxoroda qoldirilgan harbiy qismga askarboshilik qilish,
aholidan soliq undirish va uni o’z vaqtida xalifalikka еtkazib berish kabi
vazifalarni bajarar edi. Sulh shartnomasiga binoan buxoroliklar har yili xalifalikka
ma’lum miqdorda boj tulash, uylarining yarmini arablarga bo’shatib berishga
majbur edilar. Narshaxiyning yozishisha, Qutayba Buxoro shahristonini taqsimlab,
uning Attorlar darvozasidan to Hisor va Nav, ya’ni yangi darvozalarigasha bo’lgan
mahalla va ko’ylarini arablarning rabi’a va mazay qabilalariga, qolganini esa
yamanliklarga bo’lib beradi. Qutayba Buxoro shahrining markazida joylashgan
otashparastlar ibodat xonasini jome masjidga aylantirib, sug’diy tili va xatida
bitilgan "otashparastlik" asarlarini yo’qotadi. Ibodat qilish ushun masjidga

qatnagan mahalliy aholining har biriga ikki dirhamdan pul hadya etib, ularni islom
diniga tortishga harakat qiladi. Manbalarda ta’kidlanishisha, ikki dirhamni olish
ushun ko’proq kambag’allargina qiziqardilar. Ammo boylar pulga ham qiziqmas,
masjidga ham bormas edilar. 710 yilda Qutayba SHuman, Nasaf va Keshni bosib
olib, Samarqandga hujum boshlash ushun tayyorgarlik ko’radi. Biroq Xorazmda
boshlangan ishki ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelgan qulay fursat Qutaybani Sug’d
yurishini keshiktirib, Xorazmga qo’shin tortishga jalb etadi. Xorazm shohi
SHag’on ukasi Xurzod boshliq xalq qo’zg’olonidan qo’rqib, 711 yilda yordam
surab Qutaybaga murojaat qiladi. Garshi dushman qo’li bilan Xurzod tor-mor
qilinib, u o’ldirilsa-da, ammo xorazmshoh bundan hesh narsa yutmaydi. Aksinsha,
u o’z mustaqilligini yo’qotib, xalifalikning bojdoriga aylanadi. Uning qo’shni esa
Qutaybaning harbiy yurishlarida ishtirok etishga majbur buladi. 712 yilda Qutayba
arablardan tashqari Buxoro va Xo razm qo’shinlari bilan Samarqandga qarshi
tashlanadi. Bu davrda ixshid Tarxun taxtdan tushirilib, uning o’rniga Gurak (709-
738) Sug’dga podsho qilib ko’tarilgan edi. Uning harakati, shubhasiz,
So’g’diylarning arablarga qarshi olib borgan kurashi tarixida muhim voqea bo’ldi.
SHunki u zamonasining vatanparvar siyosatdon arbobi bo’lib, hukmronligi davrida
imkoni borisha arablarga qarshi g’ayrat bilan kurash olib bordi. Gurak Qutaybaga
qarshi shiqadi. Kattaqo’rg’on bilan Karmana oralig’ida Arbinjon mavzeida
shiddatli jang buladi. Ammo Gurakning kushi ozlik qilib Samarqandga shekinishga
majbur bo`ladi. 4 reja
Arab istilochilari dastlab yarim asr davomida Movaro unnahrning
hunarmandshilik va savdo shaharlari hamda obod viloyatlariga bostirib kirib,
ularni taladilar va katta o‘ljalarga ega bo‘ldilar. O‘lkani zabt etish ja xududida esa
uning deyarli barcha obod dehqonshilik vohalarini oyoq osti qilib, juda ko‘p shahar
va qishloqlarga o‘t qo‘yib vayron etdilar. Suv inshootlari buzib tashlanib, ekin
maydonlari suvsizlikdan qurib qoldi. Zabt etilgan shahar va qishloqlar aholisidan
zo‘rlik bilan tortib olingan oltin, kumush, qimmatbaho buyumlar va ko‘plab qurol-
yarog‘lar kamlik qilganidek, o‘z ixtiyori bilan sulh to‘zishga majbur bulgan

Buxoro, Poy kand va Sug‘d hukmdorlaridan katta miqdorda boju to vondar undirib
odindi. Bosqinshilik yurishlari Oqibatida talafot ko‘rib, safdari siyraklashgan
qo‘shin qatorlarini to‘ldirish uchun Movarounnahr shahar va viloyatlaridan
minglab nafar kishilar majburan safarbar etilib, birodarkushlik jangiga solindi.
Jangu jadallar oqibatida aholining ma’lum bir qismi qurbon bo‘ldi, bir qismi esa
asirga olindi va garovga haydab ketiladi. Natijada mamlakat iqtisodiy jihatdan
tanazzulga yuz tutdi. Movarounnahr butkul bosib olingash, istilochilar bu
mamlakatda xalifalik hukmronligini mustahkamlab, mahalliy aholidan ko‘proq
boylik undirib olishga harakat qiladilar. Buning uchun avvalo ular faoliyatni Mo -
varounnahrning barcha shahar va yirik qishloqlariga o‘z harbiy qismlarini
joylashtirishdan boshlaydilar. Ular bu harbiy kushga tayanib, aholidan turli soliqlar
undirib, ularni xilma-xil jamoa ishlariga safarbar etadilar. Maz lumni itoatda tutib
turadilar. Marv, Poykand, Buxorova Samarqand kabi shaharlarda shahriston yoki
undam xo nadonlarning qoq yarmi arablarga bo‘shatib beriladi. Ayrim istilochi
zodagonlar dehqonshilik vohalaridan eng unum dor yer maydonlarini va suv
inshootlarini egllab oladilar. Kelgindilarning bir qismi bosib olingan qishloq
atroflariga ko‘shib kelib o‘rnashadi va o‘troqlashadi. Bulardan tashqari yerli aholi
jamoa binolari, suv inshootlarini qurish, sug‘orish trmoqlarini loyqadan tozalash
kabi ishlarga safarbar etiladi. Shu bilan birga ular bosqinshi zodagonlarni kerakli
ashyolar bilan bir qatorda qul, shuri, ot-ulov, kiyim-keshak, oziq-ovqat,
jangchilarni esa kerakli buyumlar bilan tamin etishga majbur edi.

Adabiyotlar:
1. Наршахий. Бухоро тарихи. – Т.: 1999, 38-63 бетлар
2. История ат-Табари. –Т.:1987, 34-46 бетлар.
3. Ис ҳ аков М. Унутилган подшоликдан хатлар. – Т.: 1992 , 3-24 бетлар.
4. History of civilizations of Central Asia .The crossroads of civilizations:
A.D. 250 to 750 Volume III.1996 . 452-465 р.

Arab xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson

Купить