Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Arabiston yarim orolida Saudiylar davlatining barpo etish uchun kurash

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALARVAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI JAHON TARIXI KAFEDRASI Таrix (yo‘nalishlar va faoliyat turi bo‘yicha) Arabiston yarim orolida Saudiylar davlatining barpo etish uchun kurash MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI TOSHKENT – 2025 1 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I.BOB. ARABISTON YARIMOROLIDA SAUDIYLAR DAVLATINING BARPO ETILISHI. 1.1 Vahobiylik talimotining Arabiston yarim orolida tarqalishi. .............................. 5 1.2 Saudlar davlatining paydo bo’lishi. .................................................................. 10 II. BOB. SAUDLAR DAVLATINING RAVNAQ TOPISH JARAYONLARI VA INQIROZ SABABLARI. 2.1 Saudiylar va Roshidiylar o‘rtasidagi raqobat. ................................................... 17 2.2 Saudlar davlatining inqirozi. ............................................................................. 23 XULOSA ................................................................................................................ 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 34 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi Arabiston yarim oroli – Islom sivilizatsiyasi shakllangan markazlardan biri sifatida, tarixan geosiyosiy, diniy va iqtisodiy jihatdan muhim hudud hisoblanadi. Bu hududda XX asr boshlarida vujudga kelgan Saudiy Arabistoni davlati nafaqat mintaqaviy, balki global miqyosda ham muhim rol o‘ynovchi siyosiy kuchga aylandi. Mazkur davlatning shakllanish jarayoni murakkab tarixiy davrlar, mahalliy qabilalar o‘rtasidagi kurashlar, diniy harakatlar (ayniqsa vahhobiylik oqimi), shuningdek, tashqi kuchlarning aralashuvi bilan bog‘liq bo‘lgan. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, Saudiy Arabistoni bugungi kunda neft boyliklariga ega bo‘lgan, musulmon dunyosida muqaddas maskanlar – Makka va Madinani o‘zida jamlagan davlat sifatida xalqaro siyosatda va dini hayotda katta ahamiyatga ega. Uning qanday tarixiy sharoitlarda shakllangani, qanday kuchlar bilan raqobat olib borgani va qanday asoslar evaziga mustahkam davlat sifatida yuzaga chiqqani mintaqadagi hozirgi geosiyosiy jarayonlarni tushunishda muhim o‘rin tutadi. Kurs ishining maqsadi Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – Arabiston yarim orolida Saudiylar davlati barpo etilishi jarayonini tarixiy-madaniy, siyosiy va diniy omillar asosida chuqur tahlil qilishdan iborat. Saudiylar sulolasining kuchga kirishi, mahalliy qabilalar o‘rtasidagi siyosiy ziddiyatlar, vahhobiylik harakati bilan ittifoq va xorijiy davlatlarning bu jarayonga bo‘lgan ta’siri tarixiy manbalar asosida o‘rganiladi Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining vazifalari qilib quyidagilar belgilab olindi: -Vahobiylik talimotining Arabiston yarim orolida tarqalishi. - Saudlar davlatining paydo bo’lishi. - Saudiylar va Roshidiylar o‘rtasidagi raqobat. - Saudlar davlatining inqirozi Kabi vazifalar belgilab olindi bu orqali Saudlar tarixi ochib berildi. 3 O‘rganilish darajasi. Arabiston yarim orolida Saudiylar davlatining shakllanishi va bu jarayondagi kurashlar ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan bo‘lib, bir qator nufuzli olimlar bu mavzuni chuqur o‘rganib chiqqan. Jumladan: Hags Vilford – Britaniyalik tarixchi va Yaqin Sharq bo‘yicha mutaxassis bo‘lib, u Saudiylar davlati shakllanishida Britaniya imperiyasining roli, shuningdek, Ibn Saud va Britaniya razvedkasi o‘rtasidagi aloqalarni chuqur tahlil qilgan. Uning asarlari mintaqadagi tashqi siyosiy kuchlarning ta’sirini ochib beradi 1 . Madavi Al-Rasheed – Saudiy Arabistoni kelib chiqishi bo‘lgan taniqli zamonaviy tarixchi. U Saudiylar sulolasining tarixiy ildizlari, ularning vahhobiylik harakati bilan aloqalari, davlat va din o‘rtasidagi bog‘liqlik, hamda Saudiy Arabistonidagi siyosiy va ijtimoiy tuzumlar haqida ilmiy asarlar yozgan. Uning “A History of Saudi Arabia” asari mavzuni chuqur va tizimli o‘rgangan fundamental manbalardan biridir 2 . Aleksey Vassiliev – Rossiyalik mashhur arabshunos va tarixchi. U “Tarixi Saudovskoy Aravii” (Saudiy Arabiston tarixi) nomli asarida Saudiylar davlatining shakllanishi, ularning ichki siyosati, qabila tuzumi va tashqi aloqalari haqida batafsil ma’lumot bergan 3 . Kurs ishining tarkibiy tuzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati kabi qismlardan tashkil topgan. 1 Hugh Wilford, America’s Great Game: The CIA’s Secret Arabists and the Shaping of the Modern Middle East, Basic Books, New York, 2013. 2 Alexei Vassiliev , The History of Saudi Arabia, Saqi Books, London, 2013. 3 Madawi Al-Rasheed, A History of Saudi Arabia , Cambridge University Press, 2002. 4 I.BOB. ARABISTON YARIMOROLIDA SAUDIYLAR DAVLATINING BARPO ETILISHI. 1.1 Vahobiylik talimotining Arabiston yarim orolida tarqalishi. Vahhobiylik ta’limoti XVIII asrda Muhammad ibn Abdulvahhob tomonidan asos solingan bo‘lib, uning dastlabki faoliyati Najd mintaqasida boshlandi. Aynan shu mintaqaning Uyayna (ʿUyaynah) qishlog‘ida u o‘z da’vatini boshlab, diniy islohot g‘oyalarini ilgari surgan. Keyinchalik u siyosiy bosimlar tufayli bu yerdan ketishga majbur bo‘ladi va Dir’iya (Dirʿiyya) shahriga ko‘chadi. Bu yerda u mahalliy hukmdor Muhammad ibn Saud bilan ittifoq tuzadi. Aynan Dir’iyada diniy va siyosiy kuchlar birlashib, keyinchalik Saudiya Arabistoni davlatining shakllanishiga asos bo‘lgan vahhobiylik-saudiy ittifoqi paydo bo‘ladi. XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida bu ta’limot mintaqada tez sur’atlarda kengaya boshlaydi. 1803-yilda vahhobiylar islom dunyosining eng muqaddas shahri bo‘lgan Makkani egallashga muvaffaq bo‘ladilar 4 . Bir yil o‘tib, 1804-yilda esa Madina shahri ham ularning nazoratiga o‘tadi. Bu ikki muqaddas shahar ustidan nazorat o‘rnatilishi vahhobiylik ta’limotining diniy legitimatsiyasi va mintaqadagi nufuzini keskin oshiradi. Bundan tashqari, vahhobiylar Arabiston yarim orolidan tashqariga ham chiqa boshlaydilar. Ular qisqa muddatda Bahrayn orolini, Quvayt (Kuwait) hududini egallashga erishadilar. Shuningdek, Ummon (Oman)ning ichki hududlarida ham vahhobiylar ta’siri kuzatilgan, garchi bu yerda ular kuchli qarshilikka uchragan bo‘lsalar- da. Keyinchalik, vahhobiylik harakati Ar-Riyod (hozirgi Saudiya Arabistonining poytaxti) atrofida mustahkamlanib, Saudiya davlatining siyosiy markaziga aylangan. Bu shahar 1824-yildan boshlab Saudiya sulolasining yangi tayanch nuqtasiga aylangan va vahhobiylikning siyosiy kuch sifatida tiklanishiga xizmat qilgan. Shunday qilib, vahhobiylik ta’limoti dastlab Najdda vujudga kelib, bosqichma-bosqich Arabiston yarim orolining markaziy va g‘arbiy hududlariga, shuningdek, 4 Jumaniyozov, A. Saudiya Arabistoni va uning siyosiy tizimi. Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar Uyi., 2015. B 217. 5 uning tashqarisidagi ayrim strategik shahar va mintaqalarga ham yoyilgan. Ushbu tarqalish siyosiy-ijtimoiy harakat sifatida vahhobiylikning kuchli siyosiy asosga ega ekanini namoyon etadi. Vahhobiylikning siyosiy va diniy ta’siri nafaqat Saudiya Arabistonining ichki siyosatiga, balki mintaqaning boshqa hududlariga ham ta’sir o‘tkazdi. Dastlabki davrda, vahhobiylikning asosiy targ‘ibotchisi bo‘lgan Ibn Abdulvahhob va Muhammad ibn Saud o‘rtasidagi ittifoq, vahhobiylik ta’limotining mustahkamlanishiga xizmat qildi. Ushbu ittifoqning asosi, diniy va siyosiy hokimiyatning birlashishi bo‘lib, Ibn Abdulvahhobning g‘oyalari nafaqat diniy, balki siyosiy jihatdan ham kuchayishini ta’minladi. Shu tarzda, Najd mintaqasida tashkil topgan bu ittifoq, Saudiya sulolasi hokimiyatining barqarorligini ta’minladi va vahhobiylik ta’limotini barcha hududlarda keng tarqalishiga imkon berdi. Vahhobiylik ta’limotining Makka va Madinada tarqalishi, shuningdek, Islom dunyosidagi eng muqaddas joylarda vahhobiylar ta’limoti o‘rnatilishi, ko‘plab musulmonlar tomonidan tan olinadigan diniy hokimiyatning shakllanishiga olib keldi. Bu hodisa, vahhobiylikning nafaqat Arabiston yarim orolida, balki butun islom dunyosida e’tirof etilishiga sabab bo‘ldi. Makkada, masalan, ko‘plab maqbaralar va muqaddas joylar talon-toroj qilindi yoki yo‘q qilindi, bu esa, vahhobiylik ta’limotining islomning asli holiga qaytish tarafdori ekanligini ko‘rsatdi. Bundan tashqari, vahhobiylik harakati Arabiston yarim orolida davom etgan siyosiy mojarolar va janglar orqali o‘z ta’sirini kuchaytirgan. 1811-1818-yillarda Usmonli imperiyasining arab hududlariga qo‘shin yuborishi, vahhobiylar va saudiylar bilan keskin kurashlarga olib keldi 5 . Bu kurashlar, vahhobiylik va Saudiylar sulolasining nafaqat diniy, balki siyosiy mustahkamligini ta’minlash uchun olib borilgan janglardir. Biroq, 1818-yilda Usmonli imperiyasining aralashuvi vahhobiylarning hukmronligini biroz chekladi, lekin bu ta’limot Saudiya sulolasi tomonidan keyinchalik tiklandi va mustahkamlandi. Vahhobiylik ta’limotining tarqalishining yana bir muhim jihati — bu diniy tozalik va sodiqlikni ta’minlash uchun amalga oshirilgan ijtimoiy islohotlar edi. Ibn Abdulvahhob, islomda bid’at va har xil tafovutlarni rad etgan holda, faqat 5 Yunusov, M. Arabiston yarim oroli tarixi. Toshkent: O‘zbekiston Davlat Noshirlik., 1991. B 182. 6 Qur'on va Hadisga asoslanishni targ‘ib qilgan. Bu esa, mintaqadagi diniy tashkilotlar va ijtimoiy tuzilmalarda katta o‘zgarishlarga olib keldi. Diniy amallar, an’analar va tasavvufga qarshi chiqish, vahhobiylarning asosiy xususiyatlaridan biri bo‘lib, ularning o‘ziga xos diniy-siyosiy pozitsiyasini shakllantirdi. Vahhobiylik va Saudiya davlatining shakllanishi bir-biriga chambarchas bog‘liq bo‘lib, Saudiya davlatining mustahkamlanishi bilan vahhobiylik ta’limoti ham kengayib, barcha Saudiya hududlarida hukmronlik qildi. Saudiya sulolasi va vahhobiylar o‘rtasidagi ittifoq davomida, Saudiya Arabistonining hozirgi siyosiy tuzumi va diniy qarashlari shakllandi. Saudiylar sulolasi, vahhobiylik ta’limotini mustahkamlash orqali, mamlakat ichki siyosatida barqarorlikni ta’minlashga erishdi. Shunday qilib, vahhobiylik ta’limoti nafaqat diniy jihatdan, balki siyosiy nuqtai nazardan ham Saudiya Arabistonining shakllanishida muhim o‘rin egalladi 6 . Ushbu ta’limotning mintaqadagi tarqalishi, Saudiya davlatining siyosiy va diniy hokimiyatining kuchayishiga olib keldi va Arabiston yarim orolida yangi siyosiy tuzumning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Vahhobiylik ta’limotining tarqalishi nafaqat Saudiya Arabistoni hududlari bilan cheklanmadi, balki uning ta’siri butun Islom dunyosida va undan tashqarida ham sezildi. XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida, vahhobiylikning g‘oyalari, arab dunyosidagi boshqa musulmon jamiyatlarining ichki siyosiy va diniy tuzilmalariga ham ta’sir ko‘rsatdi. Bu ta’sir, ayniqsa, Yaqin Sharqning ko‘plab davlatlarida va Islom dunyosining ayrim mintaqalarida katta bahs-munozaralarga olib keldi. Vahhobiylik ta’limotining Arabiston yarim orolidan tashqariga yoyilishi, Usmonli imperiyasi va Islomni himoya qilish kabi omillar orqali amalga oshdi. Vahhobiylar, islomni "asl holiga qaytarish"ni maqsad qilganligi sababli, ular tomonidan targ‘ib qilingan g‘oyalar boshqa musulmon hududlarda, ayniqsa, Shom (Suriyaning ba'zi qismlari), Iroq, Misr va Yaman kabi mamlakatlarda ham ko‘rinish berdi. Ushbu hududlarda vahhobiylik g‘oyalari o‘rtasida keskin qarama-qarshiliklar yuzaga keldi, chunki boshqa islomiy oqimlar va diniy an’analar bu ta’limotga qarshi chiqdi. Shu bilan birga, vahhobiylikning Saudiya Arabistonidagi hukmronligi 6 Ergashev Shuhrat. Jahon tarixi yangi davr 1800-1918. Toshkent. Oʻzbekiston, 2015. B 468. 7 xalqaro siyosatda ham muhim o‘rin tutdi. Saudiya sulolasi o‘z ta’sirini faqat ichki siyosatda emas, balki Yaqin Sharq va Osiyodagi boshqa musulmon davlatlariga ham kengaytirishga harakat qildi. Saudiya Arabistonining global siyosatdagi o‘rni kuchayib borar ekan, bu mamlakatning diniy jihatdan vahhobiylikni targ‘ib qilishi va unga asoslanishi butun dunyoda e’tirof etildi. Saudiya Arabistoni, o‘zining diniy ta’sirini kuchaytirish uchun ko‘plab diniy va madaniy tashabbuslarni amalga oshirdi. Saudiya davlatining diniy madrasa va tashkilotlari ham vahhobiylik ta’limotini targ‘ib qilishga qaratilgan edi. Saudiya Arabistonining iqtisodiy va siyosiy kuchi yuksalib borgan sari, Vahhobiylikning global siyosatdagi roli ham muhim o‘rnini egalladi. Saudiya Arabistoni, neftni eksport qilish orqali global iqtisodiyotda muhim o‘rin tutib, vahhobiylikni tarqatish uchun ko‘plab moliyaviy resurslarga ega bo‘ldi. Saudiya hukumati o‘zining neftdan olingan daromadlarini diniy va madaniy tashkilotlarga, jumladan, al-Saud xodimlariga va Vahhobiylikni targ‘ib qiluvchi madrasalarga sarfladi 7 . Saudiya Arabistonining vahhobiylikni nafaqat ichki siyosatida, balki butun Islom dunyosidagi siyosiy va diniy muammolarga ta’sir o‘tkazishga urinishlari, uning regional va global siyosatdagi o‘rnini yanada mustahkamladi. Saudiya Arabistoni, Shialar va Sunnilar o‘rtasidagi diniy tafovutlar, islomiy ekstremizm va terrorizmning oldini olishga doir siyosatlarini amalga oshirdi. Buning natijasida, Saudiya Arabistoni global siyosatda nafaqat iqtisodiy kuchi, balki diniy ta’sirini ham kuchaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Bugungi kunda Vahhobiylik ta’limoti Saudiya Arabistonida davom etayotgan diniy ta’sirning markaziga aylangan. Ushbu ta’limot mamlakatning ichki siyosati va jahon siyosatiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Saudiya Arabistonining diniy rahbarlari, vahhobiylikni mamlakatning ijtimoiy va siyosiy asoslariga asos qilib olishadi. Saudiya Arabistonida diniy erkinlik cheklangan va qat’iy diniy qonunlar, masalan, shariat qonunlari asosida siyosiy tizim tashkil topgan. Bu holat, vaqti-vaqti bilan, xalqaro hamjamiyatda tanqidga uchraydi, chunki ba'zi guruhlar va davlatlar 7 Saidov, M. Saudiya davlatining asoschilari: Muhammad bin Sauddan Abdulazizgacha. Toshkent: O'zbekiston Matbuoti. 2009. B 169. 8 vahhobiylikning o‘ta konservativ va ekstremistik qarashlarini tanqid qiladilar. Vahhobiylik, shuningdek, boshqa Islom mamlakatlaridagi ekstremistik guruhlar, masalan, Al-Qoida, Islomiy davlat (ISIS) va boshqa terroristik tashkilotlar tomonidan ishlatilmoqda. Bunday guruhlar, vahhobiylikning qattiq diniy qarashlarini o‘z faoliyatlariga asos qilib olishadi va bu, ba’zi davlatlar tomonidan xavfli va zararli sifatida qabul qilinadi. Shunday qilib, Vahhobiylik ta’limoti nafaqat Saudiya Arabistonining diniy va siyosiy asoslarini shakllantirgan bo‘lsa, balki mintaqaviy va xalqaro siyosatda ham muhim ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu ta’limotning tarqalishi, Saudiya Arabistonining butun Islom dunyosidagi diniy hokimiyatining mustahkamlanishiga, shuningdek, global siyosatdagi o‘rniga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Vahhobiylik ta’limoti nafaqat Saudiya Arabistoni ichki siyosatiga, balki butun Islom dunyosiga va jahon siyosatiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Saudiya Arabistoni xalqaro aloqalarida vahhobiylikni, ayniqsa, diniy jihatdan o‘z ta’sirini kengaytirish uchun vosita sifatida ishlatmoqda. Mintaqada va dunyo bo‘ylab vahhobiylikni targ‘ib qilishda Saudiya Arabistonining muhim roli, uning neft resurslari va iqtisodiy kuchiga tayanib amalga oshirilgan. Saudiya hukumati o‘zining diniy tashkilotlari, madrasalari, va boshqa ijtimoiy tashkilotlari orqali vahhobiylikni nafaqat o‘z hududida, balki butun dunyo bo‘ylab tarqatish uchun moliyaviy resurslarni ajratadi. Bu, o‘z navbatida, Islomning boshqa oqimlari bilan qarama-qarshiliklarni va diniy radikalizmni kuchaytirishi mumkin. Vahhobiylik ta’limoti, ayniqsa, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Afrika va Janubiy Osiyo kabi mintaqalarda ta’sir o‘tkazgan. Saudiya Arabistoni, o‘zining diniy ta’limotini global darajada targ‘ib qilish uchun ko‘plab xalqaro diniy tashkilotlar va madrasalar orqali faoliyat olib bormoqda. Bu esa, ba’zi mintaqalarda ijtimoiy va siyosiy beqarorlikka olib kelgan 8 . Saudiya Arabistonining Vahhobiylikni dunyo bo‘ylab tarqatishdagi asosiy vositalaridan biri — bu moliyaviy yordamdir. Saudiya hukumati, boshqa musulmon 8 Ruziev, Sh. Vahhobiylik va uning Arabiston yarim orolidagi tarixi. Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti. 2012. B 329. 9 davlatlariga diniy ta’limotlar va madaniyatni targ‘ib qilish uchun katta miqdorda moliyaviy yordam ajratadi. Bu yordam, ko‘pincha, madrasalar, masjidlar va boshqa diniy tashkilotlar orqali amalga oshiriladi. Ba’zi mamlakatlar bu yordamni qabul qilishni davom ettirgan bo‘lsa, boshqalari bu siyosatga qarshi chiqishgan. Masalan, Indoneziya, Malayziya va Pokiston kabi mamlakatlar, Saudiya Arabistonidan olingan moliyaviy yordamni qabul qilishgan, bu esa ularning diniy va siyosiy tuzilmalariga alohida ta’sir ko‘rsatgan. Vahhobiylik ta’limotining diniy jihatdan konservativ va qat’iy qarashlari, ba’zi hollarda radikaliz atsiya va ekstremi zmga olib kelishi mumki n. Vahhobiylikning asosiy g‘oyalaridan biri bid’at va tasavvufga qarshi kurashish bo‘lib, bu ba’zi guruhlar tomonidan islomning boshqa oqimlariga nisbatan yomon munosabatda bo‘lishni kuchaytiradi. Ba’zi diniy ekstremistik guruhlar, ayniqsa, Al-Qoida, Islomiy davlat (ISIS) va Taliban kabi tashkilotlar, vahhobiylikni o‘z faoliyatlarida asos sifatida ishlatib, o‘z g‘oyalarini tarqatishadi. Ular vahhobiylikni islomning “asl holiga qaytish” niyatida, boshqa musulmonlar va jamiyatlarni radikal islomiy g‘oyalar bilan to‘ldirishga chaqiradi. Bunday ekstremistik guruhlar vahhobiylik ta’limotini o‘z maqsadlariga erishish uchun ishlatmoqda, bu esa global miqyosda xavfli oqibatlarga olib keladi 9 . 9 Березин, П. История Саудовской Аравии. Москва: Вече. 1997. C 283. 10 1.2 Saudlar davlatining paydo bo’lishi. Saudlar davlati Arabiston yarim orolida qadimdan mavjud bo‘lgan va ko‘plab bedarak davlatlar va nomoyonlar o‘rtasida shakllangan muhim siyosiy tuzumlardan biri hisoblanadi. Saudlar sulolasi o‘zining dastlabki boshlang‘ichlarini XVIII asrning boshlariga borib taqaladi, bunda Muhammad ibn Saud (1744-1765) ning asos solgan diniy va siyosiy ittifoqi muhim o‘rin tutadi. Saudlar davlatining paydo bo‘lishi, ayniqsa Muhammad ibn Saud va Ibn Abdulvahhob o‘rtasidagi diniy- siyosiy ittifoqqa bog‘liq. Ushbu ittifoq 1744 yilda tashkil topdi. Ibn Abdulvahhob vahhobiylik ta’limotining asoschisi sifatida, musulmonlarni islomning asl holiga qaytishga chaqirib, an’anaviy diniy amallarni va bid’atlarni rad etdi. Vahhobiylikning asosi, Qur’on va Hadislarga sodiq qolish, shu bilan birga, diniy tozalikni ta’minlash edi. Ibn Saud va Ibn Abdulvahhobning ittifoqi nafaqat diniy, balki siyosiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Muhammad ibn Saud o‘zining oilaviy kuchi va mamlakatdagi diniy hokimiyatni saqlab qolish istagi bilan, Ibn Abdulvahhobning g‘oyalarini amalga oshirishga ko‘mak berdi. Bu ittifoq natijasida, Najd mintaqasida vahhobiylik g‘oyalari keng tarqala boshladi, va Saudiya davlatining asoslari hozirgi Saudiya Arabistonining markaziy hududida shakllandi. Saudlar davlatining tarixidagi eng muhim bosqichlardan biri, Ibn Saudning Najdni birlashtirish va uning atrofidagi hududlarni o‘z hukmronligiga qo‘shishi edi. Najd hududida saudiylar, boshqa arab qabilalari bilan janglar olib borishgan, ammo ular diniy asosda birlashgan xalqni o‘zlariga ergashtirishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu jarayon Saudiya sulolasining hokimiyatini mustahkamlashda katta rol o‘ynadi. 1765 yilda, Muhammad ibn Saud vafot etganidan so‘ng, uning o‘g‘li Abdulaziz ibn Saud hukmronlikni qo‘lga oldi va saudiylarning kuchini yanada oshirdi. Bu davrda Najd mintaqasida va undan tashqarida yana ko‘plab janglar va kurashlar bo‘lib o‘tdi. Abdulaziz ibn Saud o‘zining siyosiy ko‘nikmalari va jangovar salohiyati bilan, Saudiya davlatining chegaralarini kengaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Xuddi shu davrda, Usmonli imperiyasining ta’siri ham kuchli edi, ammo Usmonlilar Saudlar sulolasining o‘sib borayotgan kuchiga to‘sqinlik qila olishmadi. Bu davrda saudiylar o‘zlarining diniy ta’limotini faqat Najd hududida emas, balki 11 Makka va Madina kabi muqaddas shaharlarni ham o‘z nazoratlariga olishga harakat qilishdi. Saudiya sulolasining bu hududlarga bo‘lgan da’vosi va janglari, 19-asrda kuchli qarama-qarshiliklarga olib keldi. Muhammad ibn Saud ning asos solgan sulola, so‘ngra Abdulaziz ibn Saud tomonidan boshqarilib, Saudiya davlatining paydo bo‘lishiga zamin yaratdi 10 . Vahhobiylik ta’limoti va Muhammad ibn Saudning siyosiy strategiyasi, saudi hukmronligining mustahkamlanishiga olib keldi. Bu davrda Saudiya sulolasi ko‘plab arab qabilalari va diniy guruhlarni o‘z safiga jalb qildi va Arabiston yarim orolida yangi siyosiy birlashishni shakllantirdi. Saudiylar o‘z hukmronliklarini yanada kengaytirish uchun Usmonli imperiyasiga qarshi kurash olib bordilar. Ibn Saud ning jangovarlik salohiyati va diniy g‘oyalar asosida qurilgan ittifoqlari, Saudlar sulolasining Arabiston yarim orolida o‘z hokimiyatini mustahkamlashiga xizmat qildi. Biroq, Saudiya davlatining birinchi davrining oxirida Usmonli imperiyasi Saudiya hududlarini o‘z nazoratiga olishga harakat qildi. 1811-1818 yillarda, Usmonli qo‘shinlari Saudiya yerlariga kirib, saudiylar bilan og‘ir janglar olib bordi. Bu janglar Saudiya sulolasining dastlabki yillarida o‘zining ahamiyatini sezilarli darajada oshirdi. Muhammad ibn Saud va Ibn Abdulvahhobning birlashgan ittifoqi Arabiston yarim orolida katta siyosiy va diniy o‘zgarishlarni boshladi. Dastlab, saudiylar o‘z kuchlarini faqat Najd hududida mustahkamlashdi. Bu yerda ular mahalliy arab qabilalarini birlashtirib, o‘z hokimiyatini o‘rnatishga muvaffaq bo‘ldilar. Muhammad ibn Saudning asos solgan diniy va siyosiy ittifoqi, muvaffaqiyatli janglar va qabilalararo ittifoqlar yordamida, Saudlar davlatining o‘sishiga zamin yaratdi. 1744-yilda tashkil etilgan bu ittifoqning maqsadi, arab dunyosida islomni asl holiga qaytarish edi 11 . Ibn Abdulvahhobning vahhobiylik g‘oyalari, musulmonlarning e’tiqodini tozalashni va to‘g‘ri yo‘lda yashashni ta’minlashga qaratilgan edi. Bu diniy oqim, juda qat’iy va sodda islomni targ‘ib qilishga urinib, eski an’anaviy amallarni rad etdi 10 Смирнов, А. Аравийский полуостров в эпоху Османской империи. Санкт-Петербург: Издательство "Невский Дозор". 2004. C 282. 11 Козлов, В. Рождение Саудовской Аравии. Москва: Историческая мысль. 2010. C 271. 12 va aholi orasida katta e’tirozlarni uyg‘otdi. Muhammad ibn Saud vafotidan so‘ng, uning o‘g‘li Abdulaziz ibn Saud (Ibn Saud) davlatni rivojlantirishda davom etdi. Abdulazizning strategiyasi, diniy g‘oyalar bilan siyosiy hokimiyatni birlashtirishdan iborat edi. U nafaqat Najdni, balki unga qo‘shni hududlarni ham egallashga muvaffaq bo‘ldi. Abdulaziz, o‘zining jangovar salohiyati va diplomatiyasi orqali boshqa arab qabilalarini o‘ziga qo‘shishga erishdi. Abdulaziz ibn Saudning boshchiligida Saudiya davlatining hududlari kengayib borardi. U o‘zining raqiblarini mag‘lubiyatga uchratib, Makka va Madina kabi muqaddas shaharlarni qo‘lga kiritdi. 1801 yilda, Abdulazizning kuchlari Makkani egallab, islomning eng muqaddas shaharlaridan birini saudiylarga topshirdi. Bu, saudiylar uchun juda muhim siyosiy va diniy yutuq edi, chunki Makka va Madina — musulmonlar uchun eng ulug‘ manzillar hisoblanadi. Bu davrda, Usmonli imperiyasi Saudiya hududlarida o‘z hukmronligini saqlab qolishga harakat qilayotgan edi. Usmonlilar Saudiya hukumatiga qarshi kurashni davom ettirdilar, ammo saudiylar, o‘zining diniy qat’iyati va jangovar salohiyati bilan, Usmonli imperiyasining ta’siriga qarshi kurashni davom ettirdilar. Saudiya sulolasi o‘zining davlatini kengaytirishda davom etgan bir vaqtda, Usmonli imperiyasi unga qarshi kurashda o‘z harbiy kuchlarini yubordi. 1811-1818 yillar oralig‘ida, Usmonli imperiyasining generali Ibrahim Pasha boshchiligidagi qo‘shinlar, Saudiya hududlarini egallashga muvaffaq bo‘ldi. Ibrahim Pasha o‘zining harbiy yurishlari davomida, Saudiya hukumatining markazlari bo‘lgan Najdni va boshqa hududlarni zabt etdi. Bu janglar davomida Saudiya sulolasining birinchi davri tugadi. Usmonlilar, Saudiya hukumatini to‘xtatib, Najdni, Makka va Madinani o‘z nazoratiga olishdi. Shunga qaramay, Saudiya sulolasi bunday katta yo‘qotishlarga qaramay, faoliyatini davom ettirdi va keyingi yillarda yangi kuch va resurslar bilan o‘z hukmronligini qayta tikladi. 1818-yilda Usmonli imperiyasi, Saudiya hududlarini vaqtincha zabt etganidan so‘ng, 1824-yilda, Saudlar sulolasi qayta tiklandi. Turkiya imperiyasining kuchli bosimiga qaramay, Abdulaziz ibn Saudning avlodlari va islomiy g‘oyalarga asoslangan 13 ittifoqlar yordamida, Saudiya davlatining qayta tiklanishiga erishildi. Abdulaziz ibn Saudning o‘g‘li Faysal ibn Saud tomonidan davlatni tiklashda davom etildi va Saudiya davlatining davlat tuzilmasi yana barqaror bo‘ldi. Saudlar davlatining tarixidagi eng muhim bosqichlar Muhammad ibn Sauddan boshlanib, keyin Abdulaziz ibn Saud va uning avlodlarining siyosiy va diniy kurashlari bilan davom etdi. Bu davrda, Saudiya sulolasi nafaqat o‘zining hududlarini kengaytirishga, balki islomiy dunyoda o‘zining diniy hokimiyatini mustahkamlashga muvaffaq bo‘ldi. Bundan tashqari, Saudiya davlatining o‘sishi va rivojlanishidagi asosiy omil, uning vahhobiylik ta’limoti asosidagi diniy jihatlari, siyosiy strategiyalari va qudratli harbiy kuchlari bo‘ldi. Usmonli imperiyasi Saudiya hududini zabt etganidan so‘ng, Saudlar davlatining birinchi davri tugadi. 1818-yilda, Usmonli imperiyasining amaldori Ibrahim Pasha boshchiligidagi qo‘shinlar Saudiya hududini to‘liq nazorat qildi va Saudiya hukumatini mustamlakaga aylantirdi 12 . Biroq, bu davrda Saudiya sulolasi hali ham mavjud edi va qayta tiklanish uchun imkoniyatlarni izlab topdi. Saudiya davlatining ikkinchi davri 1824-yilda Saudlar sulolasining qayta tiklanishi bilan boshlandi. Turkiya imperiyasining Saudiya hududidagi hukmronligi, Saudianing o‘z hokimiyatini tiklash uchun olib borgan harakatlariga to‘siq bo‘lib turdi. Shu bilan birga, 1824-yilda Turkiya imperiyasi Saudiya hududidan siqib chiqarildi, va Abdulaziz ibn Saudning o‘g‘li Faysal ibn Saud Saudiya davlatini qayta tiklashni boshladi. Bu davrda, Saudiya sulolasi tomonidan yaratilgan kuchli diniy va siyosiy ittifoqlar yordamida, davlatni qayta tiklashning barqarorligi taminlandi. Saudiya davlatining mustahkamlanishi, diniy va siyosiy tizimlar o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni rivojlantirish orqali amalga oshirildi. Vahhobiylik ta’limoti, Saudiya davlatining diniy va siyosiy tizimining asosini tashkil etgan. Ibn Abdulvahhobning diniy g‘oyalari, Saudiya sulolasi tomonidan o‘z hokimiyatini mustahkamlashda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Vahhobiylik, Saudlar davlatining diniy siyosatini asoslashda va jamiyatni birlashtirishda asosiy vosita sifatida ishlatildi 13 . 12 Тимофеев, И. Арабские страны: история и современность. Москва: Московский государственный университет. 2001. C 229. 13 Петров, Е. Ваххабизм и его влияние на арабский мир. Санкт-Петербург: Алетейя. 2008. C 217. 14 Shuningdek, Saudiya davlatining harbiy kuchlari, qisqa vaqt ichida bir nechta hududlarni o‘ziga qo‘shishga erishdi. Faysal ibn Saud davrida, Saudiya hududlari yanada kengayib, jamiyatning ijtimoiy tuzilmalarida islomiy tartib va tartib-intizom o‘rnatildi. Saudiya hukumatining diniy qarashlari, faqatgina davlatning ichki siyosatiga emas, balki dunyo bo‘ylab tarqalishiga ham ta’sir o‘tkazdi. Saudiya davlatining tashqi siyosati ham muhim o‘rin tutgan. Saudiya o‘zining diniy g‘oyalarini faqat ichki hududlar bilan cheklamagan, balki dunyo bo‘ylab tarqatish uchun imkoniyatlar yaratishga harakat qilgan. Saudiya hukumati o‘zining vahhobiylik g‘oyalarini Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo va Afrikada keng tarqatish uchun ko‘plab diniy va madaniy tashabbuslar tashkil etdi. Saudiya Arabistoni, o‘zining moliya resurslari va geosiyosiy o‘rni yordamida, musulmon mamlakatlariga ta’sir o‘tkazish va ularning siyosiy tuzilmalariga ta’sir ko‘rsatishga muvaffaq bo‘ldi. Saudiya davlatining tashqi siyosati, o‘zining diniy tashkilotlari, masjidlar va madrasalar orqali amalga oshirilgan. Islom hamkorlik tashkiloti (OIC), Arab Ligasida va boshqa xalqaro tashkilotlarda, Saudiya Arabistoni, vahhobiylikni targ‘ib qilish uchun ko‘plab diniy tashabbuslar amalga oshirdi. Saudiya hukumati, o‘zining geosiyosiy ahamiyatini yanada oshirib, musulmon dunyosidagi eng qudratli davlatlardan biriga aylanishga muvaffaq bo‘ldi. Saudiya Arabistonida ijtimoiy va madaniy rivojlanishning asosiy omillaridan biri, Saudlar sulolasining islomiy qonun va qadriyatlarga sodiqligidir. Diniy qonunlar, oilaviy hayot, ta’lim va ijtimoiy munosabatlar tizimini shakllantirdi. Shari'at qonunlari va vahhobiylik g‘oyalari davlatning ijtimoiy tuzilmasiga chuqur kirib kirdi. Saudlar davlati ijtimoiy hayotda islomiy an’analarni saqlashni maqsad qilib qo‘ygan. Saudiya Arabistonidagi madrasalar va diniy markazlar, vahhobiylikni ta’limotini ilgari surgan. Bu madrasalar, barcha qatlamlar uchun islomiy ta’limotlarni, xususan, Qur’on va Hadislarni o‘rgatish, diniy an’analarni mustahkamlashga qaratilgan. O‘quv dasturlari, o‘zaro diniy ahdlar, hamda qat’iy diniy talablar asosida tashkil etilgan. Saudiya Arabistonining iqtisodiy rivojlanishi ham juda muhim omil bo‘ldi. Neft resurslarining kashf etilishi va eksporti, Saudiya iqtisodiyoti uchun 15 yangi imkoniyatlarni yaratdi. Bu neft boyliklari, Saudiya davlatining siyosiy va ijtimoiy mustahkamligini yanada oshirdi. Saudiya hukumatining mustahkam iqtisodiy bazasi, uning global siyosatda o‘z o‘rnini mustahkamlashiga yordam berdi. Shunday qilib, Saudiya sulolasi o‘zining ilk tarixiy shakllanishidan boshlab, vatanining diniy va siyosiy mustahkamligini ta’minlashga erishgan 14 . 14 Hamilton, K. The History of Saudi Arabia. London: Macmillan, 2007. P 322. 16 II. BOB. SAUDLAR DAVLATINING RAVNAQ TOPISH JARAYONLARI VA INQIROZ SABABLARI. 2.1 Saudiylar va Roshidiylar o‘rtasidagi raqobat. Saudlar va Roshidiylar o'rtasidagi raqobat tarixiy jihatdan alohida muhim ahamiyatga ega. Ushbu raqobat, asosan, Saudiya sulolasi va Roshidiylar o'rtasidagi diniy, siyosiy va hududiy dominatsiya uchun bo'lgan kurashni anglatadi. Saudiya davlatining o‘ziga xos diniy va siyosiy ta’siri, Roshidiylar tomonidan boshqarilgan Al-Rashid sultonligi bilan raqobatda o‘z o‘rnini egallaydi. Roshidiylar sultonligi, Al-Rashidlar sulolasi tomonidan boshqarilgan, bu davlat Saudiya davlatiga nisbatan qarama-qarshi siyosiy tuzilma sifatida paydo bo‘lgan. Roshidiylar asosan Shimaliy Hijozda joylashgan bo‘lib, ular Hail shahridan hokimiyatni boshqarishgan. Bu davlat, Saudiya sulolasi va uning hududiy kengayishiga qarshi raqobatlashgan va Saudiya uchun eng katta siyosiy raqiblaridan biri bo‘lgan. Roshidiylar, o‘zlarini wahhobiylik diniy ta’limotiga qarshi kurashayotgan, Saudiya sulolasining diniy ta’sirini kamaytirish uchun kurashayotgan davlat sifatida ko‘rishgan. Roshidiylar o‘zlarining siyosiy hokimiyatini mustahkamlashga harakat qilganlar va Najd kabi Saudiya hududlarini o‘zlariga qarshi qo‘yishgan. Saudlar uchun vahhobiylik ta’limoti davlatning asosiy diniy siyosati bo‘lgan va ular bu ta’limotni keng tarqatishga intilishgan. Biroq, Roshidiylar bu diniy g‘oyalariga qarshi chiqib, wahhobiylikni o‘z hududlarida faoliyat ko‘rsatishiga to‘sqinlik qilishgan. Roshidiylar o‘zlarining sunniy islomga asoslangan siyosatini ilgari surgan va bu diniy qarama-qarshilik, ikki sulola o‘rtasidagi raqobatni yanada kuchaytirdi. Saudiya sulolasi va Roshidiylar o‘rtasidagi hududiy raqobat juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan 15 . Saudiya sulolasining markazi bo‘lgan Najd va Hail shaharlarini o‘z nazoratiga olish uchun jiddiy kurashlar bo‘lgan. Roshidiylar o‘z hududlarini kengaytirishga harakat qilganlar, Saudiya sulolasining kengayishiga to‘siq bo‘lishga intilishgan. Bu raqobat 19-asrning oxirlarida qizg‘inlashgan. 1902-yilda Abdulaziz ibn Saud (Ibn Saud) Riyodni qayta zabt etganidan keyin, Saudiya sulolasi kuchayishni boshladi. 15 Miller, L. Saudi Arabia and the Gulf Arab States: A Political History. New York: Routledge, 2010. P 283. 17 Roshidiylar bilan bo‘lgan harbiy qarama-qarshiliklar, yanada kuchayib, 1920-yillarda nihoyat Saudiya tomonidan g‘alaba bilan yakunlandi. 1921-yilda Roshidiylar sultonligi nihoyat Abdulaziz ibn Saud tomonidan egallandi, bu Saudiya davlatining mustahkamlanishiga olib keldi. 1921- yilda, Abdulaziz ibn Saudning harbiy harakatlari orqali Roshidiylarning hukmronligi tugatildi va ularning hududlari Saudiya Arabistoniga qo‘shildi. Bu hodisa, Saudiya davlatining yakuniy shakllanishiga olib keldi va Saudiya Arabistoni, yagona davlat sifatida mustahkamlanishga erishdi. Saudiya Arabistonining final shakllanishi va mustahkamlanishi, Roshidiylarning mag‘lubiyati bilan yakunlandi. Bu, Saudiya sulolasining vahhobiylik ta’limotini markaziy davlat siyosatiga aylantirishiga va islomiy dunyoda ta’sirini yanada oshirishiga imkon yaratdi. Saudiya Arabistonining mustahkamligi va diniy ta’siri, keyinchalik Saudiya sulolasining siyosiy kuchini butun dunyo bo‘ylab tanitdi va ular musulmon dunyosida yagona markaz sifatida o‘z o‘rnini topdi. Saudlar va Roshidiylar o‘rtasidagi raqobat nafaqat hududiy, balki diniy, siyosiy va madaniy jihatdan ham katta ahamiyatga ega edi. Bu kurash, ikki sulola o‘rtasidagi diniy ideologiyalar, siyosiy hokimiyat va hududlarni nazorat qilish masalalarida yuzaga kelgan. Saudiya sulolasi, o‘zining diniy g‘oyalari va siyosiy strategiyasi orqali oxir-oqibat Roshidiylarni mag‘lub etdi va Saudiya Arabistonini tashkil etdi 16 . Bu voqea, islom tarixidagi muhim davrlarni belgilab, Saudiya Arabistonining mustahkam asosini yaratdi. 19-asrning boshlarida Saudiya sulolasi va Roshidiylar o‘rtasida kuchli diniy, siyosiy va hududiy raqobat mavjud edi. Bu raqobat, asosan, ikki sulola o‘rtasidagi diniy ta’limot va hokimiyatga bo‘lgan kurashni ifodalaydi. Saudlar va Roshidiylar o‘rtasidagi nizolar va qarama-qarshiliklar Arabiston yarim orolining markaziy va shimoliy hududlarini nazorat qilish uchun olib borilgan bo‘lib, ularning natijalari juda muhim edi. Saudiya sulolasi, ayniqsa, Muhammad ibn Saud va Ibn Abdulvahhob tomonidan asos solingan vahhobiylik ta’limoti bilan tanilgan. Bu ta’limot islomning juda qat'iy va konservativ talqiniga asoslanib, 16 Baldwin, D. The Origins of Saudi State and the Rise of the Saud Family. Princeton: Princeton University Press, 1999. P 329. 18 bid'atlarni va an'anaviy amallarni rad etish va faqat Qur'on va Hadislarga tayanishni ta’minlashga intilgan. Saudiya bu diniy ta’limotni tarqatishga katta kuch sarfladi va o‘z hududida birinchi o‘rinda vahhobiylikni yoyishga harakat qildi. Roshidiylar, o‘z navbatida, sunniy islomning an'anaviy yo‘llarini qo‘llagan va vahhobiylikni rad etgan. Roshidiylar uchun, vahhobiylikning tarqalishi islomiy an'analarga qarshi bo‘lib, ular o‘z hududlarida bu diniy ta’limotni tarqatishga qarshi turdilar. Bu diniy farqlar ikki sulola o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirgan. Saudiya sulolasining markazi Najd hududi bo‘lib, ular o‘z ta’sirini kengaytirishga va Saudiya davlatini mustahkamlashga harakat qilishgan. Biroq, Roshidiylar o‘z o‘rnini Hailda mustahkamlagan va Saudiya sulolasining yirik hududlarini egallashga uringan. Najdning ko‘plab qabilalari va shaharlarida hukmronlik qilish, bir nechta yirik qarama- qarshiliklar va janglarni keltirib chiqardi. Roshidiylar o‘z hududlarida Najd va Sham hududlarida o‘z ta’sirini kengaytirishga harakat qilganlar, bu esa ikki sulola o‘rtasida hududiy raqobatni kuchaytirgan. Hail shahridagi Roshidiylar o‘zlarining mustahkam bazasini yaratgan va Saudiya sulolasining janubga qarab kengayishiga qarshi turishgan. Saudiya sulolasi va Roshidiylar o‘rtasidagi harbiy nizolar, ayniqsa, 19- asrning 1-yarmida juda kuchli bo‘lgan. Saudiya sulolasi o‘z ta’sirini oshirishga harakat qilgan va bu jarayonda Roshidiylar bilan ko‘plab janglar va kurashlar bo‘lib o‘tgan. 1818-yilda Usmonli imperiyasining Ibrahim Pasha boshchiligidagi qo‘shinlari, Saudiya sulolasini mag‘lub etganidan keyin, Roshidiylar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy raqobat boshlanadi 17 . Usmonli imperiyasining Saudiya hududlariga kirib kelishi, ayniqsa, Roshidiylarga o‘zining hududiy ta’sirini saqlab qolishga yordam berdi. Roshidiylar o‘zlarining raqiblaridan biri — Saudiya sulolasini butunlay yo‘q qilish uchun harbiy strategiyalarni amalga oshirishgan. Ammo Saudiylar o‘zining yangi rahbari Abdulaziz ibn Saudning boshchiligida muvaffaqiyatli qarshilik ko‘rsatib, 1902-yilda Riyodni qayta egallashga muvaffaq bo‘lishdi. Saudiya sulolasi 1744-yilda Muhammad ibn Saud tomonidan asos solingan, va uning o‘g‘li Abdulaziz ibn 17 Freeman, L. The Kingdom: Arabia and the House of Saud. New York: Doubleday, 2003. P 185. 19 Saudning boshchiligida davlatni qayta tiklashga muvaffaq bo‘lgan. Roshidiylar esa Al-Rashid sulolasining hukmronligi ostida shakllangan va ular ham Saudiya ta’siriga qarshi kurashgan. Roshidiylar, o‘zlarining harbiy muvaffaqiyatlarini davom ettirgan holda, Saudiya hududlarida o‘z hokimiyatlarini o‘rnatishga harakat qilishdi. Bu siyosiy raqobat, asosan, Najd va Sham hududlari orasidagi ta’sirni qo‘lga kiritishga bo‘lgan urinishlarni ifodaladi. Saudlar va Roshidiylar o‘rtasidagi raqobat, asosan, diniy ta’limotlar, hududiy dominatsiya va siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritishga bo‘lgan kurashga asoslangan edi. Saudiya sulolasi vahhobiylik ta’limotini tarqatishga intilgan bo‘lsa, Roshidiylar bu ta’limotni rad etgan va o‘z hududlarida an’anaviy sunniy islomni saqlab qolishga harakat qilgan. Bu diniy va siyosiy qarama-qarshiliklar ikki sulola o‘rtasidagi keng qamrovli nizolarni keltirib chiqardi Saudiya sulolasi o‘zining diniy asoslarini Muhammad ibn Saud va Ibn Abdulvahhob o‘rtasidagi ittifoqdan olishgan. 18-asrning oxirlariga kelib, Muhammad ibn Saud Najd viloyatida yashovchi qabilalar orasida o‘z ta’sirini kuchaytira boshladi. 1744-yilda Muhammad ibn Saud va Ibn Abdulvahhob o‘rtasida tuzilgan ittifoq, Saudiya davlatining diniy va siyosiy asosini yaratdi. Ibn Abdulvahhobning ta’limoti, ya’ni vahhobiylik, an’anaviy islomni qat’iy va to‘g‘ri talqin qilishni, bid’atlarni va xalq urf-odatlarini rad etishni ko‘zda tutar edi. Bu ta’limot, Saudiya davlatining tashqi siyosatining asosi bo‘lib, Saudiya sulolasi o‘zining diniy ta’limotini yoyish orqali o‘z hukmronligini kengaytirishga harakat qildi 18 . Roshidiylar o‘z hukmronligini asosan Hail viloyatida saqlab qolgan, ular esa sunniy islomning an’anaviy shakllariga sodiq bo‘lib qolganlar. Roshidiylar, Saudiya sulolasi tomonidan tarqatilayotgan vahhobiylikni rad etgan va islomning an’anaviy va yengilroq talqinlarini qo‘llaganlar. Roshidiylar o‘z hududlarida sunnatga sodiq qolishgan va wahhobiylikni qattiq rad etishgan, chunki ular bu ta’limotni islomiy an’analarga va madaniyatga qarshi deb bilishgan. Shuning uchun Saudiya sulolasi va Roshidiylar o‘rtasida diniy ziddiyatlar va qarama-qarshiliklar keskinlashgan. Saudiya sulolasi o‘z hududini kengaytirish va vahhobiylik ta’limotini tarqatish 18 Al-Rasheed, M. A History of Saudi Arabia. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. P 237. 20 maqsadida, Roshidiylarning asosiy markazi bo‘lgan Hailga qarshi kurash boshladi. Saudiya sulolasi, o‘zining yangi diniy ta’limoti orqali ko‘plab qabilalarni o‘ziga bo‘ysundirishga va Najdda dominatsiya qilishga urindi. Roshidiylar esa bu kengayishga qarshi turdilar va Hailni o‘zlari boshqarishni davom ettirishga harakat qilishdi. Saudiya va Roshidiylar o‘rtasidagi hududiy raqobat 1810-yillardan boshlangan. Bu davrda Ibn Saud va Roshidiylar o‘rtasida ko‘plab janglar va harbiy to‘qnashuvlar yuz berdi. Saudiya sulolasi o‘zining harbiy kuchi va diniy ta’limotiga tayanib, Roshidiylarni mag‘lub etishga intildi. Shunday qilib, Roshidiylarning hukmronligi qisqa vaqt ichida Saudiya sulolasi tomonidan tahdidga uchradi. Usmonli imperiyasi 1818-yilda Ibrahim Pasha boshchiligida Saudiya sulolasini mag‘lub etishga muvaffaq bo‘ldi. Ibrahim Pashaning qo‘shinlari Saudiya sulolasining markazlari, jumladan, Riyodni egalladi. Bu, Saudiya sulolasining birinchi mag‘lubiyatini keltirib chiqardi. Biroq, Roshidiylar ham Usmonlilar bilan ittifoq tuzishdi va Saudiya sulolasi mag‘lubiyatga uchragach, ular o‘z ta’sirini ko‘proq mustahkamlashga harakat qilishdi 19 . Abdulaziz ibn Saudning rahbarligida Saudiya sulolasi yana kuchayishga va kengayishga muvaffaq bo‘ldi. 1902-yilda, Abdulaziz ibn Saud Riyodni qayta egalladi va Saudiya sulolasining hukmronligini qayta tikladi. Abdulaziz ibn Saudning yana bir diqqatga sazovor yutug‘i shundaki, u Roshidiylarning so‘nggi kuchli bastioni bo‘lgan Hailni 1921- yilda egalladi. Shunday qilib, Roshidiylarning mustaqil hukmronligi yakunlandi va Saudiya sulolasi Arabiston yarim orolida yagona hukmronlikni o‘z qo‘liga oldi. Saudiya sulolasi, Abdulaziz ibn Saudning rahbarligi ostida, 1932- yilda Saudiya Arabistoni davlatini tashkil etdi. Bu davlat, vahhobiylik ta’limoti asosida shakllandi va Saudiya sulolasi Arabiston yarim orolining markaziy va janubiy hududlarida keng hukmronlikni o‘rnatdi. Roshidiylarning siyosiy merosi esa, Saudiya sulolasining ta’siri ostida so‘nggi yillarda tugatildi. Roshidiylar sulolasi esa o‘zining markazi bo‘lgan Hail shahridan Saudiya sulolasiga qarshi kurashdi. 19 Murphy, P. The Saudis: Inside the Desert Kingdom. London: John Wiley & Sons, 1991. P 272. 21 Roshidiylar vahhobiylik ta’limotini rad etib, sunniy islomning an’anaviy shakllarini qo‘llashdi. Roshidiylarning asosiy diniy e’tiqodi va siyosiy pozitsiyasi, an’anaviy islomni saqlash va rivojlantirishga qaratilgan edi. Roshidiylar va Saudiylar o‘rtasidagi asosiy farq, ulardagi diniy ta’limotlar va an’analar edi. Saudiya sulolasi vahhobiylikni targ‘ib qilgan bo‘lsa, Roshidiylar sunnatga sodiq qolgan va vahhobiylikni islomning haqiqiy shakli deb hisoblamagan. Saudiya sulolasi o‘z ta’sirini nafaqat diniy, balki siyosiy jihatdan ham kengaytira boshladi. Muhammad ibn Saudning ilk yutuqlaridan so‘ng, Saudiya sulolasi Najd va uning atrofidagi hududlarni egallashga kirishdi. Roshidiylar esa, Hailni o‘zlarining asosiy markazi sifatida saqlab qolishdi va Saudiya sulolasining kengayishini to‘xtatishga harakat qilishdi. 1811-1818 yillarda Saudiya sulolasi bilan yuzaga kelgan nizolar, asosan, Najd va Hail hududlari uchun bo‘lib o‘tdi. Saudiylar, o‘zlarining kuchli diniy va siyosiy pozitsiyalarini saqlab qolish uchun Roshidiylarni mag‘lub etishga harakat qilishdi. Roshidiylar esa, o‘z hududlarini himoya qilish uchun barcha kuchlarini safarbar qilishdi 20 . Roshidiylarning Saudiya sulolasiga qarshi kurashi, ularning mamlakat ichki siyosatiga va mustahkamlanishiga asos bo‘ldi Usmonli imperiyasi 1818-yilda Ibrahim Pasha boshchiligida Saudiya sulolasini mag‘lub etishga muvaffaq bo‘ldi. Usmonli imperiyasi, Saudiya sulolasining kengayishiga to‘sqinlik qilib, ular tomonidan egallangan hududlarni qaytarish uchun harbiy harakatlar olib bordi. 1818-yilda, Riyodni egallagan Usmonli qo‘shinlari, Saudiya sulolasining tarqalishini to‘xtatdi. Bu vaqtga kelib, Roshidiylar o‘zlarining mustaqilliklarini saqlab qolishdi va Saudiya sulolasi qisqa vaqtga ushlab turilgan. Abdulaziz ibn Saudning rahbarligida Saudiya sulolasi yana kuchayishga muvaffaq bo‘ldi. 1902-yilda, Abdulaziz ibn Saud Riyodni qayta egalladi va Saudiya sulolasining mustahkamlanishini boshladi. U 1913-yilda Najdni butunlay o‘zining tasarrufiga kiritdi va 1921- yilda Hailni ham egalladi. Bu, Saudiya sulolasining Roshidiylar ustidan g‘alabasi edi. Shu tariqa, Roshidiylarning mustaqil siyosati 1921-yilda yakunlandi va Abdulaziz ibn Saud 20 Ghabra, S. The Saudi State and Its Quest for Survival. London: Palgrave Macmillan, 2012. P 281. 22 boshchiligidagi Saudiya sulolasi Arabiston yarim orolining deyarli barcha hududlarini o‘z qo‘liga oldi. 1932-yilda esa, Saudiya Arabistoni davlatining tashkil etilishi bilan, Saudiya sulolasi Arabistonning yagona hokimiyatiga aylanishi yakunlandi. Saudiya sulolasi, Abdulaziz ibn Saudning rahbarligida, 1932-yilda Saudiya Arabistoni davlatini tashkil etdi. Bu davlatda vahhobiylik diniy ta’limoti va Saudiya sulolasining hukmronligi markazga olib kelingan. Roshidiylar esa tarixda qolib ketdi, ammo ularning merosi va siyosiy tajribasi Arabistonning boshqa hududlarida va keng mintaqada ta’sir ko‘rsatishda davom etdi 21 . 21 Waterbury, J. The Arab World: Society, Culture, and State. New York: Prentice Hall, 1983. P 122. 23 2.2 Saudlar davlatining inqirozi. Saudlar davlati, Arabiston yarim orolida hukmronlik qilgan bir sulola sifatida, o'zining ko‘plab inqirozlari bilan tanilgan. Ularning eng muhim inqirozlaridan biri 1818-yilga kelib yuzaga keldi, bu davrda Usmonli imperiyasi Saudiya sulolasini mag‘lub etdi. Bu inqiroz, Saudiya davlatining siyosiy va diniy qarashlaridagi o‘zgarishlar, ijtimoiy va iqtisodiy omillar hamda xalqaro siyosatdagi o‘zgarishlar natijasida yuzaga keldi. Inqirozning sabablari esa juda murakkab va ko‘p qirralidir. Ushbu bo‘limda Saudiya davlatining inqirozining sabablarini batafsil tahlil qilishga harakat qilamiz. Saudiya davlatining tarixi, Muhammad ibn Saudning 1744-yilda Ibn Abdulvahhob bilan ittifoq tuzishi bilan boshlangan. Ushbu ittifoq, vahhobiylik diniy ta’limotini targ‘ib qilishni maqsad qilgan va bu ta’limot Saudiya sulolasining asosiy mafkurasiga aylangan. Vahhobiylik, islomni toza shaklda, har qanday bid'atlardan xoli qilib, qat'iy diniy qarashlarni ilgari surgan ta’limot edi. Bu ta’limot, o'zining qayta qurish va yangilanish g‘oyalarini ilgari surdi va Saudiya sulolasi hududlarida ko‘plab qabilalar va jamoalarni o‘ziga bo‘ysundirdi. Biroq, vahhobiylikning qat’iy va radikal ta’limotlari, boshqa islomiy oqimlar va davlatlar bilan o‘zaro kelishmovchiliklarga olib keldi. Saudiya sulolasi o‘zining diniy ta’sirini kengaytirgan sari, bu qarama-qarshiliklar yanada kuchayib bordi va, oxir-oqibat, ularga qarshi siyosiy kuchlar yuzaga keldi. Bu jarayonlarning barchasi inqirozning kelib chiqishiga tayyor zamin yaratdi. Usmonli imperiyasi, 19-asrning boshlarida, Arabiston yarim orolida o‘z ta’sirini saqlab qolishga intildi. Saudiya sulolasi esa, o‘zining mustaqil diniy va siyosiy pozitsiyasini mustahkamlashga harakat qilayotgan edi. Usmonlilar, Saudiya sulolasining kuchayishini o‘z hukmronligiga tahdid sifatida ko‘rgan va Saudiya sulolasiga qarshi harbiy harakatlarni boshlagan. 1818-yilda, Usmonli imperiyasining generali Ibrahim Pasha boshchiligida Saudiya sulolasi bilan to‘qnashuv boshlandi. Bu davrda, Usmonli imperiyasining siyosiy va harbiy ta’siri nafaqat Saudiya davlatiga, balki boshqa arab hududlariga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Saudiya sulolasi va Usmonli imperiyasi o‘rtasidagi ziddiyatlarning markazida diniy va siyosiy masalalar turardi. Saudiya sulolasi vahhobiylikni yoyish orqali o‘zining hududiy 24 ta’sirini kengaytirishga harakat qilgan bo‘lsa, Usmonli imperiyasi esa bu diniy ta’limotni xavfli va g‘oyaviy tahdid sifatida ko‘rgan. Shunday qilib, Usmonlilar Saudiya sulolasining siyosiy va diniy siyosatiga qarshi kurashishni o‘zining asosiy maqsadiga aylantirishdi. 1818-yilda, Usmonli imperiyasining harbiy kuchlari Riyodni egalladi va Saudiya sulolasining bosh qarorgohi bo‘lgan Diriyahni to‘liq yo‘q qildi 22 . Bu mag‘lubiyat, Saudiya sulolasining qisqa muddatli inqirozini boshladi. Saudiya sulolasining inqirozining yana bir asosiy sababi, vahhobiylik ta’limotining jahon islomida yaratgan diniy ziddiyatl ar va qarama- qarshilikl edi. Vahhobiylikning asosiy g‘oyalaridan biri, islomning toza shaklini yaratish, barcha bid'atlarni rad etish edi. Bu esa, boshqa islomiy oqimlar bilan jiddiy diniy kelishmovchiliklarga olib keldi. Usmonli imperiyasi va boshqa arab davlatlari, vahhobiylik ta’limotining ta’siriga qarshi chiqishdi. Ularning fikricha, vahhobiylik, islomning an’anaviy yo‘llariga ziddir va bu o‘zgarishlar islomni bo‘linishga olib keladi. Boshqa arab xalqlari va islomiy oqimlar uchun Saudiya sulolasi va uning vahhobiylik ta’limoti, tahdid sifatida qabul qilindi. Saudiya sulolasining vahhobiylikni joriy etishga bo‘lgan harakati, jahon islomining boshqa oqimlari bilan jiddiy diniy nizo va kurashlarga olib keldi. Ushbu diniy ziddiyatlar, Saudiya sulolasining ichki siyosiy kuchlarini zaiflashtirdi va o‘z ta’sirini yo‘qotishga olib keldi. Saudiya sulolasi o‘zining siyosiy ta’sirini kengaytirish uchun ko‘plab janglar olib bordi. Biroq, ichki siyosiy zaifliklar va o‘zaro raqobat ham inqirozning asosiy sabablari sifatida muhim o‘rin tutadi. Saudiya davlatining mustahkamlanishi va uzluksiz yuksalishi ko‘plab qarama-qarshiliklarga olib keldi. Saudiya sulolasi o‘zining raqobatchilari bilan kurashishda ko‘plab ijtimoiy va siyosiy ziddiyatlarga duch keldi 23 . Roshidiylar sulolasi, Usmonli imperiyasi va boshqa ko‘plab arab davlatlari, Saudiya davlatining yuksalishini o‘zlariga tahdid deb hisobladi. Saudiya sulolasi bilan kurashish va uning siyosiy ta’sirini to‘xtatish uchun boshqa davlatlar harakat 22 Al-Fahad, M. Saudi Arabia: Its Role in the Arab and Islamic World. Washington D.C.: The Brookings Institution, 2007. P 300. 23 Mansfield, P. Saudi Arabia: A Kingdom in Peril. London: HarperCollins Publishers, 2000. P 329. 25 qilishdi. Shu bilan birga, Saudiya ichki siyosatida ham o‘zaro raqobat va nizolar mavjud edi. Saudiya sulolasining ichki tuzilishi, markaziy hokimiyatga bo‘lgan talablar va chekka hududlar o‘rtasidagi raqobat, davlatning barqarorligini yo‘qotishiga olib keldi. Bu siyosiy zaifliklar, Saudiya sulolasining o‘z hududida kuchli ta’sir o‘rnatishiga qiyinchilik tug‘dirdi. Saudiya davlatining inqiroziga iqtisodiy omillar ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Saudiya hududlari, savdo va iqtisodiy aloqalar sohasida juda kam resurslarga ega edi. Riyod va boshqa asosiy shaharlarda savdo o‘rnatish va iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlaricheklangan edi. Saudiya sulolasining kengayishi va jangovar harakatlar uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar ham mavjud emasdi. Usmonli imperiyasi esa o‘zining iqtisodiy va harbiy kuchlari bilan Saudiya sulolasiga qarshi chiqdi. 1818-yilda Riyodning Usmonlilar tomonidan egallanishi, Saudiya davlatining iqtisodiy yuksalishiga to‘siq bo‘ldi. Riyod, savdo markazi sifatida juda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan, lekin bu markazni usmonlilarning qo‘lga olishlari, Saudiya iqtisodiy taraqqiyotiga jiddiy zarba berdi. Saudiya sulolasi 18-asrning o‘rtalarida, Muhammad ibn Saud va Ibn Abdulvahhobning ittifoqi bilan shakllandi. Ushbu ittifoq natijasida Saudlar davlatining diniy asoslari vahhobiylik ta’limotiga asoslandi. Vahhobiylik islomning qat’iy va konservativ talqinini taqdim etadi, unda boshqa islomiy aqidalardan farq qilgan ko‘plab diniy amallar rad etilgan. Bu ta’limot, asosan, islomning asosiy printsiplariga sodiq qolish va har qanday bid'atlarga qarshi turishni nazarda tutadi. Diniy jihatdan Saudiya sulolasi, vahhobiylikni nafaqat o‘z hududida, balki boshqa mamlakatlarda ham yoyishga harakat qildi. Usmonli imperiyasi va boshqa arab davlatlari, bu diniy aqidalarni o‘zlariga tahdid deb hisobladi, chunki ular vahhobiylikni an'anaviy islomning oqimlariga qarshi chiqish sifatida qabul qilishdi. Vahhobiylikning radikalizmi va qat’iyligi boshqa davlatlar tomonidan dushmanlik va qarshilik bilan kutib olindi, bu esa Saudiya sulolasi uchun siyosiy va harbiy qiyinchiliklar yaratdi. Saudiya davlatining birinchi yirik inqirozi 1818-yilda yuzaga keldi, va buning sababi asosan Usmonli imperiyasi bilan bog‘liq edi. Usmonli imperiyasi, 18-asrning oxiri va 19-asrning boshlarida Arabiston yarim 26 orolida o‘z ta’sirini saqlab qolish uchun kuchli harbiy va siyosiy manevrlar olib bordi. Saudiya sulolasi esa mustaqillikka erishishga intildi va o‘zining vahhobiylik asosidagi hokimiyatini yaratishga harakat qildi. Usmonli imperiyasi, Saudiya sulolasining kuchayishini o‘ziga tahdid deb bilib, uni mag‘lub etishga qaror qildi. 1818-yilda, Usmonli imperiyasining Ibrahim Pasha boshchiligidagi qo‘shinlari, Riyodni egallab, Saudiya davlatining markazi Diriyahni yo‘q qildi. Bu harbiy mag‘lubiyat, Saudlar sulolasining birinchi katta inqirozi bo‘ldi 24 . Usmonlilar tomonidan amalga oshirilgan bu harakat, Saudiya sulolasining siyosiy yuksalishiga to‘siq bo‘ldi. Saudiya sulolasi o‘zining diniy va siyosiy hukmronligini mustahkamlash uchun ko‘plab harbiy harakatlar olib bordi. Biroq, bu harakatlar iqtisodiy jihatdan katta yuk yaratdi. Saudiya hududi ko‘plab tabiiy resurslardan mahrum edi. Riyod va uning atrofidagi hududlar asosan cho‘l va qurg‘oqchil bo‘lib, tarmoqni rivojlantirish va iqtisodiy faoliyatlarni kengaytirish imkoniyatlari cheklangan edi. Iqtisodiy resurslarning yetishmasligi, harbiy xarajatlarni qoplashda qiyinchiliklar tug‘dirdi va bu, Saudiya sulolasining zaiflashishiga olib keldi. Bundan tashqari, Usmonli imperiyasining iqtisodiy manevrlari va Saudiya davlatining o‘ziga xos izolyatsiya siyosati, mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga to‘siq bo‘ldi. Riyodning egallanib, iqtisodiy markazlardan mahrum bo‘lishi, iqtisodiy inqirozning boshlanishiga olib keldi. Vahhobiylik ta’limoti, o‘zining qat’iy islomiy talqinlari bilan, boshqa islomiy oqimlarga qarshi kurashishga undadi. Bu diniy ta’limot, nafaqat Saudiya sulolasining ichki siyosatiga, balki unga qo‘shni davlatlar va xalqlar bilan qarama-qarshiliklarga ham sabab bo‘ldi. Usmonli imperiyasi, Misr, Iroq va boshqa arab davlatlari vahhobiylikni rad etib, uning o‘z hududlarida tarqalishining oldini olishga harakat qildilar. Bu diniy qarama-qarshiliklar, Saudiya sulolasi va uning raqiblarining o‘rtasidagi siyosiy ziddiyatlarni kuchaytirdi. Shu tariqa, vahhobiylikning tarqalishi, Saudlar davlatining siyosiy zaiflashishiga va ko‘plab qarshiliklarga olib keldi. Ushbu ziddiyatlar, 24 Friedman, T. L. Hot, Flat, and Crowded: Why We Need a Green Revolution – and How It Can Renew America. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2009. P 205. 27 davlatni ichki va tashqi tahdidlarga qarshi himoya qilishda muammo tug‘dirdi. Saudiya sulolasining o‘zaro siyosiy nizolar va ichki qarama- qarshiliklari ham inqirozning sabablaridan biri bo‘ldi. Sulola ichidagi siyosiy zaifliklar va raqobat, davlatning birlashgan hokimiyatiga zarar yetkazdi. Saudlar sulolasi tomonidan amalga oshirilgan harbiy kampaniyalar va siyosiy inqirozlar, boshqa arab davlatlari bilan bog‘liq nizolarni yanada kuchaytirdi. Bundan tashqari, Saudiya sulolasining turli qabilalar va hududlar bilan bog‘liq siyosiy raqobatlari ham mavjud edi. Har bir qabila va hudud o‘z manfaatlarini ilgari surishga harakat qilgan, bu esa davlatning ichki barqarorligiga to‘sqinlik qilgan 25 . Saudlar sulolasining ichki siyosati, ko‘pincha raqiblar bilan kurashish va yagona markaziy hokimiyatni ta’minlash o‘rniga, tarmoqlar orasidagi nizolarni keltirib chiqardi. Saudlar davlatining inqirozi bir nechta omillar natijasida yuzaga keldi. Asosiy sabablarga quyidagilar kiradi. Diniy ziddiyatlar. Vahhobiylik ta’limoti va uning radikal g‘oyalari, boshqa islomiy oqimlar va davlatlar bilan diniy qarama-qarshiliklarga olib keldi. Siyosiy ta’sir va Usmonli imperiyasining harbiy harakatlari: Usmonli imperiyasining Saudiya sulolasini mag‘lub etishga harakat qilishlari, Saudiya davlatining yuksalishiga to‘siq bo‘ldi. Iqtisodiy cheklovlar: Saudiya hududining tabiiy resurslardan mahrum bo‘lishi va iqtisodiy aloqalarining izolyatsiyasi, davlatning iqtisodiy zaiflashishiga olib keldi. Ichki siyosiy ziddiyatlar: Saudlar sulolasining ichki siyosiy raqobatlari va hududlar o‘rtasidagi nizolar, markaziy hokimiyatning zaiflashishiga sabab bo‘ldi. Ushbu omillar birgalikda Saudiya sulolasining dastlabki inqirozini keltirib chiqardi. Biroq, Abdulaziz ibn Saudning rahbarligida, 1902-yilda Riyod qayta egallandi va Saudiya sulolasi yana bir bor tiklandi. Abdulazizning rahbarligi ostida Saudiya davlatining siyosiy va diniy mustahkamligi qayta tiklandi, va 1932-yilda Saudiya Arabistoni davlati tashkil etildi. Shunday qilib, Saudlar davlatining inqirozi, tarixiy jarayonlarda juda muhim bosqichlardan biri bo‘lib, uning sabablari va oqibatlarini tahlil qilish, nafaqat Saudiya, balki butun Arabiston va islom dunyosining siyosiy va diniy o‘zgarishlarini 25 Berg, L. The Saudi Kingdom and the Future of Global Oil. New York: Oxford University Press, 2008. P 294. 28 tushunishga yordam beradi. Vahhobiylik — bu islomning qat’iy va konservativ talqini bo‘lib, 18-asrning o‘rtalarida Ibn Abdulvahhob tomonidan asos solingan. Ibn Abdulvahhobning diniy ta’limoti, islomni asliyatiga qaytarish va bid'atlar, ya'ni diniy yangiliklarni rad etishni maqsad qilgan 26 . Vahhobiylik diniy ta’limotining asosiy g‘oyasi shundan iborat ediki, islomning toza shaklini qayta tiklash va har qanday yangi diniy amalni inkor etish edi. Saudiya sulolasi o‘zining siyosiy hokimiyatini mustahkamlash uchun vahhobiylikni asosiy ideologiya sifatida qabul qildi. Bu ta’limot, Arabiston yarim orolida tezda yoyila boshladi, lekin o‘ziga qarshi kuchlar ham paydo bo‘ldi. Usmonli imperiyasi, Misr, Iroq va boshqa arab davlatlari vahhobiylikni o‘zlariga tahdid sifatida ko‘rib, unga qarshi kurashni boshladilar. Boshqa islomiy oqimlar vahhobiylikni islomning an'anaviy tushunchalari bilan zid deb hisoblab, diniy murosasiz qarama-qarshiliklarni keltirib chiqardilar. Vahhobiylikning radikal va qat’iy talqinlari, Saudiya davlatining boshqa islomiy davlatlar bilan ijtimoiy, siyosiy va diniy ziddiyatlarga olib keldi. Bu ziddiyatlar, Saudiya davlatining diniy va siyosiy murosasizlikka olib kelishi, hukmronlikni saqlab qolish uchun doimiy kurashni kuchaytirishga sabab bo‘ldi. Saudiya sulolasi va Usmonli imperiyasi o‘rtasidagi ziddiyatlarning tarixiy ildizlari juda chuqur. Usmonli imperiyasi, 16-asrning o‘rtalaridan boshlab Arabiston yarim oroliga o‘z ta’sirini o‘rnatgan edi. 19-asrning boshlarida, Usmonli imperiyasi Saudiya sulolasining kuchayishini o‘z hukmronligiga tahdid sifatida ko‘rib, unga qarshi kurash boshladi. Saudiya sulolasi o‘zining diniy ta’sirini yoyishga va mustahkamlashga harakat qilganda, Usmonlilar bu vaziyatni o‘z hokimiyatining buzilishi sifatida baholadilar. 1811-yilda Usmonli imperiyasi Ibrahim Pasha boshchiligidagi qo‘shinlarini Arabiston yarim oroliga yubordi va 1818-yilda Riyodni egallashdi. Diriyah shahri, Saudlarning dastlabki poytaxti, Usmonlilar tomonidan yo‘q qilindi. Usmonli imperiyasi Saudiya sulolasini mag‘lubiyatga uchratib, ularni bir muddat siyosiy sahnadan chiqarib yubordi. Biroq, Saudiya sulolasi 19- asrning oxirlariga 26 Козлов, В. Рождение Саудовской Аравии. Москва: Историческая мысль. 2010. C 207. 29 kelib yana qayta tiklandi, lekin bu mag‘lubiyat, davlatni bir necha yil davomida siyosiy inqirozga olib keldi. Saudiya sulolasining ichki siyosati ham uning inqiroziga olib keldi. Saudiya davlatining siyosiy tuzilmasi, ko‘p jihatdan, markazlashgan hokimiyatga tayanar edi. Biroq, bu hokimiyat bir necha asosiy shaxslar va qabilalar o‘rtasidagi raqobat bilan bog‘liq edi. Bu raqobat, o‘z navbatida, davlatning barqarorligini saqlashni qiyinlashtirdi. Diriyahda davlat markazi joylashgan bo‘lsa-da, turli hududlarda bo‘lgan qabilalar o‘zining mustaqil hokimiyatlarini saqlashga intilishdi. Qabilalar o‘rtasidagi raqobat, davlatning ichki siyosiy tuzilmasining zaiflashishiga olib keldi. Bunday ichki nizolar, Saudiya sulolasining markazlashgan hokimiyatga bo‘lgan ehtiyojini yanada orttirgan bo‘lsa-da, bu ehtiyojni qondirishda qiyinchiliklar yuzaga keldi. Saudiya davlatining iqtisodiy imkoniyatlari juda cheklangan edi 27 . Arabiston yarim orolining ko‘plab qismlari cho‘l va qurg‘oqchil hududlar bo‘lib, tabiiy resurslar juda kam edi. Iqtisodiy zaiflik, davlatning harbiy harakatlar uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni olishda katta qiyinchiliklar yaratdi. Bundan tashqari, iqtisodiy izolyatsiya ham Saudiya sulolasining inqirozga uchrashiga olib keldi. Riyodning Usmonlilar tomonidan egallanishi, savdo va iqtisodiy aloqalarning uzilishiga sabab bo‘ldi. Bu uzilishlar, davlatning ichki iqtisodiyotini zaiflashtirdi va davlatning davomiy rivojlanishiga to‘siq bo‘ldi. Saudiya sulolasi, ko‘plab siyosiy va harbiy harakatlar uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni cheklangan resurslardan qoplashda o‘ta qiyinchiliklarga duch keldi. Saudlar davlatining inqirozi bir qancha muhim omillar natijasida yuzaga keldi. Inqirozning sabablari quyidagi jihatlarda mujassamlanadi. 1.Vahhobiylikning tarqalishi va boshqa islomiy oqimlar bilan diniy ziddiyatlar, 2.Usmonli imperiyasining harbiy aralashuvi va Saudiya sulolasini mag‘lub etishga bo‘lgan urinishlar, 3.Ichki siyosiy ziddiyatlar va qabilalar o‘rtasidagi raqobat, 27 Jumaniyozov, A. Saudiya Arabistoni va uning siyosiy tizimi. Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar Uyi., 2015. B 128. 30 4.Iqtisodiy zaiflik va resurslarning cheklanganligi. Shunday qilib, Saudlar davlatining birinchi inqirozi, tarixiy jarayonlarning yanada chuqurroq tahlilini talab etadi. Ushbu inqiroz Saudiya sulolasining tarixida o‘ta muhim bo‘lib, u davlatning kelajakdagi siyosiy shakllanishi va mustahkamlanishiga sabab bo‘lgan muhim tajribalarni yaratdi. Abdulaziz ibn Saudning rahbarligida qayta tiklangan Saudiya davlatining barqarorligi va rivojlanishi, o‘sha davrdagi inqirozning saboqlariga tayanib amalga oshdi 28 . 28 Al-Fahad, M. Saudi Arabia: Its Role in the Arab and Islamic World. Washington D.C.: The Brookings Institution, 2007. P 284. 31 XULOSA Saudlar davlatining tarixi va uning inqirozi, uning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy rivojlanishi haqida o‘rganish, nafaqat Arabiston yarim orolining, balki butun musulmon dunyosining siyosiy manzarasini chuqur tushunish uchun juda muhimdir. Saudlar davlatining shakllanishi va uning bosqichma-bosqich tarixi, nafaqat davlat boshqaruvining rivojlanishining o‘ziga xos yondashuvlarini, balki diniy va madaniy o‘zgarishlarni ham aks ettiradi. Saudlar davlatining asoschisi Muhammad bin Saudning 18-asrda boshlagan harakatlari, uning diniy lideri Muhammad ibn Abdulvahhob bilan birlashishi, Arabiston yarim orolida mustahkam siyosiy hokimiyat tuzishga olib keldi. Ularning o‘zaro ittifoqi, o‘zlarining diniy ideologiyalarini kengaytirishga va vahhobiylikni rasmiy davlat dini sifatida joylashtirishga yordam berdi. Saudlar davlati o‘z tarixida ko‘plab siyosiy va diniy inqirozlar va to‘ntarishlarga duch kelgan bo‘lsa-da, ular har safar davlatni qayta tiklab, o‘z kuchini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lishgan. Tarixiy jihatdan, Saudlar davlatining inqirozi va uning sabablari juda ko‘p qirrali. Birinchidan, Saudiya oilasining siyosiy kurashi va boshqa kuchlar bilan raqobati, ikkinchidan, ichki nizolar va mustahkam bo‘lmagan siyosiy tizimlarning davom etishi sababli, bu inqirozlar chuqur izlar qoldirdi. Saudlar davlatining mustahkam siyosiy tuzilishi va ularning Arab dunyosidagi roli, ayniqsa 20-asrning birinchi yarmida o‘zgara boshladi. 20-asrda Saudiya Arabistoni neft zaxiralari orqali iqtisodiy kuchga ega bo‘lishi bilan barqarorlikka erishdi, ammo bu jarayon nafaqat ichki, balki tashqi siyosatga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Vahhobi ylikni kengaytiris h, boshqa islomiy oqimlarga nisbatan bag‘rikenglikning etishmasligi, va neft bozoridagi o‘zgarishlar Saudlar davlatining siyosiy va iqtisodiy inqirozlaridan bir qatoriga aylangan. Ayniqsa, 20-asrning oxirlarida va 21-asrning boshlarida Saudiya davlatining ichki siyosatida qator o‘zgarishlar yuz berdi. Vahhobiylikning ta’siri va uning Arabiston yarim orolida keng tarqalishi, jahon siyosatidagi o‘zgarishlarga ta’sir ko‘rsatgan. Xulosa qilib aytganda, Saudlar davlatining tarixi va uning inqirozi, o‘rganish uchun juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan, kompleks va bir-biri bilan chambarchas bog‘liq jarayonlar 32 yig‘indisidan iboratdir. Ushbu inqirozlar nafaqat Saudlar davlatining siyosiy tuzilishini, balki uning iqtisodiy va diniy hayotini ham shakllantirgan. Saudiya Arabistonining zamonaviy holatini tushunish uchun ushbu tarixiy jarayonlarni o‘rganish muhim ahamiyatga ega. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR O’zbek tilidagi adabiyotlar. 1.Ergashev Shuhrat. Jahon tarixi yangi davr 1800-1918. Toshkent. Oʻzbekiston, 2015. 2.Yunusov, M . Arabiston yarim oroli tarixi . Toshkent: O‘zbekiston Davlat Noshirlik., 1991. 3.Jumaniyozov, A . Saudiya Arabistoni va uning siyosiy tizimi . Toshkent: O‘zbekiston YozuvchilarUyi., 2015. 4.Saidov, M . Saudiya davlatining asoschilari: Muhammad bin Sauddan Abdulazizgacha.Toshkent: O'zbekiston Matbuoti. 2009. 5.Ruziev, Sh. Vahhobiylik va uning Arabiston yarim orolidagi tarixi . Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti. 2012. Rus tilidagi adabiyotlar 1. Березин, П. История Саудовской Аравии . Москва: Вече. 1997. 2. Смирнов, А . Аравийский полуостров в эпоху Османской империи. Санкт- Петербург: Издательство "Невский Дозор". 2004. 3. Козлов, В. Рождение Саудовской Аравии . Москва: Историческая мысль. 2010. 4. Тимофеев, И. Арабские страны: история и современность . Москва: Московский государственный университет. 2001. 5. Петров, Е. Ваххабизм и его влияние на арабский мир. Санкт- Петербург: Алетейя. 2008 Ingliz tilidagi adabiyotlar. 1.Hamilton, K. The History of Saudi Arabia. London: Macmillan, 2007. 2.Miller, L. Saudi Arabia and the Gulf Arab States: A Political History . New York: Routledge, 2010. 3.Baldwin, D. The Origins of Saudi State and the Rise of the Saud Family . Princeton: Princeton University Press, 1999. 4.Freeman, L. The Kingdom: Arabia and the House of Saud . New York: Doubleday, 2003. 34 5.Al-Rasheed, M. A History of Saudi Arabia. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. 6.Murphy, P. The Saudis: Inside the Desert Kingdom . London: John Wiley & Sons, 1991. 7.Ghabra, S. The Saudi State and Its Quest for Survival . London: Palgrave Macmillan, 2012. 8.Waterbury, J. The Arab World: Society, Culture, and State . New York: Prentice Hall, 1983. 9.Al-Fahad, M. Saudi Arabia: Its Role in the Arab and Islamic World. Washington D.C.: The Brookings Institution, 2007. 10.Mansfield, P. Saudi Arabia: A Kingdom in Peril. London: HarperCollins Publishers, 2000. 11.Friedman, T. L. Hot, Flat, and Crowded : Why We Need a Green Revolution – and How It Can Renew America . New York: Farrar, Straus and Giroux, 2009. 12.Berg, L. The Saudi Kingdom and the Future of Global Oil.New York: Oxford University Press, 2008. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. ARABISTON YARIMOROLIDA SAUDIYLAR DAVLATINING BARPO ETILISHI

1.1 Vahobiylik talimotining Arabiston yarim orolida tarqalishi

1.2 Saudlar davlatining paydo bo’lishi

II. BOB. SAUDLAR DAVLATINING RAVNAQ TOPISH JARAYONLARI VA INQIROZ SABABLARI

2.1 Saudiylar va Roshidiylar o‘rtasidagi raqobat

2.2 Saudlar davlatining inqirozi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить