Arablar bosqinidan so’ng movarounnahr va xurosonda ijtimoiy-iqtisodiy hayot - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	96.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Arablar bosqinidan so’ng movarounnahr va xurosonda ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить

MAVZU: ARABLAR BOSQINIDAN SO’NG MOVAROUNNAHR VA
XUROSONDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………...…..3
I.ASOSIY QISM…………………………………………...……………….…….4
1.1. Arab bosqinchilarga qarshi azodlik harakatlari ………………………….…….4
1.2. Moddiy va Ma’naviy madaniyatning yuksalishini ta’minlash
shart-sharoitlari ……………………………………………………………………..7
II.BOB. ARABLAR BOSQINIDAN SO’NG MOVAROUNNAHR VA
XUROSONDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT………………………….…15
2.1. IX-XII asrlarda fan va madaniyatning yuksak cho’qqiga ko’tarilishi
Buyuk Ipak yo’lining fan va madaniyat ravnaqidagi tutgan o’rni ……………...
….15
2.2. Xorazmdagi Mamun akademiyasi va uning fan rivojidagi
tutgan o’rni …………………………………………………………………..……
22
XULOSA…………………………………………………………………………32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………..
……………….34

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Bugungi kunda islom diniga nisbatan butun
dunyoda qiziqish va intilish kuchayib uning hayrixoh va tarafdorlari ko`payib
borayotgani hech kimga sir emas. Buning asosiy sababi – muqaddas dinimizning
xaqqoniyligi va pokligi insonparvarligi va bag`rikengligi odamzotni doimo
ezgulikka chorlashi hayot sinovlarida o`zini oqlagan qadriyat va an`analarini
ajdodlardan avlodlarga yetkazishdagi beqiyos o`rni va ahamoyati bilan bog`liq.
Fanda “Uyg‘onish davri” deb ataladigan davr G‘arbiy va Markaziy Yevropa
mamlakatlarda XIV-XVI asrlardagi rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlarini
ifodalash uchun ishlatilgan. Birinchi marotaba “uyg‘onish” atamasini XVI asr
italyan rassomi va tarixchisi J.Vazari o‘z asarlarida ishlatadi. “Uyg‘onish”,
“uyg‘onish davri” atamalari XIV-XVI asr ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish mohiyatini
ochib bermasdan, ko‘proq antik davr merosini, ya’ni antik madaniyatga o‘xshash
madaniyatni qaytadan “tirilishi”, “uyg‘onishi” ma’nosida ishlatila boshlandi.
Keyinchalik fanda bu atama keng qo‘llanila boshlandi. Shu ma’noda ko‘pchilik
tadqiqotchilar IX-XII asrlar O‘rta Osiyo xalqlari tarixida madaniyatning
rivojlanishini o‘ziga xos xususiyatlarni ham “uyg‘onish” davri deb atalishi
yuqorida qayd qilinganidek, shartlidir deb hisoblaydilar.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Movarounnahr va Xuroson madaniy
hayoti, O'rta Osiyoning eng ommabop bo'lgan maydonlaridan ikkisi sifatida
alohida madaniy tajriba va yaratuvchi o'zgarishlarga ega bo'lgan hududdirlar.
Geografiyaviy joylashuvi, tarixiy o'zgarishlar, va turli etnik guruhlar orasidagi
aloqa, bu mintaqa madaniyatini murakkab va unikal qilgan faktorlaridir. Bu tahlil
madaniy xususiyatlar, din va adabiyot, iqtisodiy hayot, arxitektura, san'at, jamiyat,
va o'zaro aloqalarni o'z ichiga oladi.
Kurs ishining mavzusi: IX—XII asrlarda movarounnahr va xurosonda
madaniy hayot.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, asosiy qism, asosiy qismda 3 ta reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
3

I.ASOSIY QISM
1.1. Arab bosqinchilarga qarshi azodlik harakatlari
Movarounnahrda hijriyning 100 yilida (719 yil) arab hokimiyati tugaydi
degan gap-so‘zlar tarqala boshlaydi. Arablar olib borayotgan bosqinchilik
siyosatiga qarshi birinchi bo‘lib, 720-yilda So‘g‘d aholisi bosh ko‘taradi.
Qo‘zg‘olonga Samarqand ixshidi G‘urak va Panjikent hokimi Devashtichlar
boshchilik qiladilar. So‘g‘dlarga yordam berish uchun Turkiy hoqon shahzoda
Ko‘rsul boshchiligidagi turkiy lashkarini Samarqandga yuboradi . So‘g‘ddagi
qo‘zg‘olon umumxalq qo‘zg‘oloniga aylanib ketdi. Qo‘zg‘olonchilar arablarga
zarba bera boshladilar. Faqat ayrim shahar va qal’alar ichida qurshovda qolgan
arab harbiy qismlarigina katta boj va e’tiborli vakillarni qo‘zg‘olonchilar ixtiyoriga
garovga berish bilan jon saqladilar. Xuroson noibi Sayid ibn Abdulaziz bu
qo‘zg‘olonni bostirishga muvaffaq bo‘lolmadi.721-yil Xalifa Yazid ibn
Abdumalikning tavsiyasi bilan Xuroson noibi etib Sayid ibn Amir al-Xaroshiy
tayinlanadi. U Iroqdagi xalq qo‘zg‘olonini bostirishda o‘z shafqatsizligi bilan nom
chiqargan edi. Sayid al-Xaroshiy qo‘zg‘olonchilar bilan olib borgan muzokaralar
natijasida G‘urak boshliq zodagonlarning bir qismi arablar tomoniga o‘tib ketadi.
Qo‘zg‘olonchilardan bir qismi esa kurashni davom ettirishni lozim ko‘radilar.
Arablar 400 ta boy savdogarlardan boshqa hamma Sug‘d qo‘zg‘olonchilarini qirib
tashladilar. Qo‘zg‘olonchilarga yordam bergan Xo‘jand ahli ham
jazolandi.Movarounnahr aholisini tinchlantirish va arab hokimiyatini
mustahkamlash maqsadida Xuroson noibi Ashras ibn Abdulloh (727-730 y.) islom
dinini qabul qilganlardan xiroj va jizya solig‘i olishni bekor qiladi. U islom dinini
keng targ‘ib qila boshlaydi. Chegaradagi yerlarda yangi istehkom qurilib,
chegaralar mustahkamlana bordi. Lekin g‘aznaga kam daromad tushayotganligi,
zodagonlarning shikoyati tufayli xirojni qayta tiklaydi. O‘z siyosatini targ‘ib qilish
maqsadida ikkita taniqli arab ruhoniysi As-Sayid Soliq va Robiya ibn Umranni
Samarqand va Buxoroga jo‘natadi. Xiroj solig‘i zodagonlardan ham,
kambag‘allardan ham zo‘rlab undirila boshlanadi.Samarqandda Abu Sayid
boshchiligidagi 700 ta so‘g‘dliklar xiroj to‘lashdan bosh tortadilar. Ular shahardan
4

7 farsax nariga o‘tib, qarshilik harakatiga tayyorgarlik ko‘ra boshladilar. Abu
Sayidni hiyla ishlatib muzokara uchun Samarqandga chaqirtirishadi va o‘sha
yerning o‘zida uni va safdoshlarini zindonband etadilar.O‘zaro kurashlar, 733-734
yillardagi Zarafshon vohasidagi qurg‘oqchilik, mustamlaka zulmining kuchayishi-
bularning hammasi Movarounnahrdagi norozilikning yanada avj olishiga olib
keldi. Norozilik arab harbiylari va qisman zodagonlar ichida ham kuchaya bordi.
Shu paytga kelib xorijiylar harakati va mafkurasi yanada keng tarqala boshlandi.
Xorijiylar yuqorida qayd qilinganidek, shialar guruhidan VII asr oxirida ajralib
chiqqan bo‘lib, bu so‘zning lug‘aviy ma’nosi qo‘zg‘olonchilar degani edi. Avval
boshda bu harakat oddiy arab va boshqa musulmon xalqlarning manfaatlarini
himoya qilar edi. Keyinchalik bu guruhdan ibodiylar, azrakiylar va boshqa
jamoalar ajralib chiqqan. Xorijiylar ta’limotiga ko‘ra musulmonlar-zimmiylar
(boshqa dindagilar) ustidan hukmron bo‘lishlari kerak edi. Movarounnahrda
Xorijiylar harakatiga shu paytda Xoris ibn Surayj boshchilik qiladi. Xoris
Movarounnahrda tezda shuhrat qozondi. U Samarqand va Dabusiyadagi Abu Sayid
tarafdorlarini o‘z qo‘li ostida to‘pladi. Abu Fotima uni yordamchisi va harbiy
maslahatchisi etib tayinlandi.Xoris Ummaviy xalifalarni islomga rioya etmaslikka
ayblab, butun Xuroson va Marv aholisini xiroj va juzyadan ozod qilishni talab
etadi. Kesh xalq ommasiga tayanib, u Xurosonning shimoliga yurish qiladi. Uning
qo‘shini tarkibida Xuttalon shahzodasi Sabil, qarluq yabg‘usi va Abu Fotima
guruhi ham bor edi. Xalq harakatlaridan norozi bo‘lgan xalifa Xurosonga yangi
noib Osim ibn Abdullohni tayinlaydi. Xoris qo‘shinlari Xurosonning katta qismini
egallashib, Osimni chekinishga majbur etishadi. 735 yilga kelibgina xalifa yangi
noib Asad ibn Abdullohni Xuroson valiysi etib tayinlab, katta kuch bilan Xorisga
qarshi kurash boshlaydi. 736-737 yillarda Asadning qo‘shini Xurosondan Xorisni
siqib chiqarishga muvaffaq bo‘ladi. Qo‘zg‘olonchilarning ijtimoiy tarkibi ham,
talablari ham turlicha edi. Qo‘zg‘olonda aholining deyarli hamma tabaqalari
qatnashadi.Albatta, hukmdorlar o‘rtasida o‘zaro nizolar, xiyonatkorona harakatlar,
qurol-yarog‘ning yetishmasligi, yaxshi uyushmaganlik va boshqalar o‘zining
ta’sirini ko‘rsatdi. Shunday bo‘lsa ham qo‘zg‘olonchilar izsiz qolmay xalifalik
5

siyosiy harakatida o‘zining aksini topdi.Ulkan xalifalikni 661 yildan boshlab
Ummaviylar sulolasi boshqarib kelar edi. Bu sulola davrida juda ko‘p siyosiy
o‘zgarishlar, diniy mazhablar, guruhlarning kuchayishi, boshqarishdagi
nomutanosiblik, mustamlakachilik siyosati, zo‘ravonlik, adolatsizlikning avj olishi
ro‘y berdiki, bu narsa sulolaning keyingi davrida uning faoliyatini qiyin ahvolga
solib qo‘ydi. O‘rta Osiyoda va boshqa xalifalik yerlarida xalifalikka qarshi
norozilik kayfiyatlari kuchli edi. Ularning soliq siyosatidan, zo‘ravonligidan quyi
tabaqalar, o‘z huquqlarining kamsitilganidan esa yuqori tabaqalar norozi edi.
Ummaviylarning hokimiyatini arab aholisi ham qo‘llamas edi. Ularning
hokimiyatga kelishini turli guruhlar, muxolifat kuchlari noqonuniy deb bilishar
edi 1
. Avvalo xorijiylar ularga qarshi bo‘lib, xalifalik taxtining merosiy bo‘lishini
noto‘g‘ri deb baholar edilar.718 yildan boshlab maxfiy tarzda Muhammad
Payg‘ambarning amakilari Abbosning tarafdorlari o‘z g‘oyalarini targ‘ib qila
boshladilar. ijtimoiy-siyosiy vaziyatning o‘zgarishi ummaviylarning siyosiy
sahnadan ketishlarini, ularning avvalgi mavqei tugaganligini ko‘rsatib turar edi.
Ummaviylar siyosatidan ommaviy norozilik ayniqsa Marvon II (744-750 y.)
hukmronlik davrida kuchayib ketdi. Marvon II ning xiroj solig‘i miqdorini
ko‘paytirish va mahalliy xalqlar vakillarini og‘ir qurilish ishlariga keng jalb qilishi
norozilikning alangalanishiga olib keldi. Movarounnahr va Xurosonda Abbosiylar
vakillari katta yer egalarini o‘zlari tomonga jalb qilishga harakat qiladilar.
Abbosiylar vakillari xalifa Xishom (724-743 y.) davridayoq O‘rta Osiyoda harakat
qila boshlagan edilar. Ularning targ‘ibotchilari ta’qib ostiga olinar, ular qo‘lga
tushgudek bo‘lsa, qo‘l-oyoqlari kesilar edi. Ayniqsa Nasr ibn Sayyor abbosiylar va
shialarning katta dushmani bo‘lib ularni doimo ta’qib etib kelar edi.
Abbosiylarning hokimiyat tepasiga kelishida Abu Muslim va uning harakati
muhim ahamiyat kasb etdi. 746 yil Abu Muslim abbosiylar targ‘ibotiga boshchilik
qilish uchun Xurosonga yuboriladi. Abu Muslimga “Payg‘ambar xonadonining
ishonchli vakili” degan unvon beriladi.O‘z tashviqotini Abu Muslim Xuroson
zodagonlariga murojaat etish bilan boshlaydi.
1
Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-j.. T.: O’zekiston, 1996.
6

1.2. Moddiy va Ma’naviy madaniyatning yuksalishini ta’minlash shart-
sharoitlari
IX-XII asrlar O‘rta Osiyo xalqlari tarixida moddiy va ma’naviy hayotning
rivojlanishida oldingi davrlarga nisbatan keskin yuksalish davri bo‘ldi. VIII asrda
Arab xalifaligi hozirda O‘rta Osiyo deb atalmish hududni fath etib bo‘lgan, bosib
olingan yerlarda islom dini keng yoyilib, ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy hayot
Arab xalifaligi tartib-qoidalariga butunlay bo‘ysundirilgan edi. Xalifalik tarkibiga
kiritilgan o‘lkalarda faqat islom dinigina emas, balki arab tili va uning imlosi ham
joriy etildi. Chunki arab tili xalifalikning davlat tili bo‘lsa, islom dini uning
mafkurasi edi. Shu sababli bu mamlakatlarda arab tilini o‘zlashtirishga intilish
kuchli bo‘lgan. Islomni qabul qilgan aholining arab tili bilan muloqoti, ibodat
vaqtlarida qur’on suralarini tilovat qilishdan iborat bo‘lgan bo‘lsa, mahalliy
zodagonlar arab tilini xalifalik ma’murlari bilan yaqinlashish va mamlakatda o‘z
siyosiy mavqelarini tiklab uni mustahkamlashning garovi deb hisoblaydilar. Arab
tiliga bo‘lgan bunday ehtiyoj va intilish tufayli ko‘p vaqt o‘tmay Movaraunnahrda
xatto o‘z ona tilidan ko‘ra arab tili va yozuvi o‘zlashtirib olgan bilimdonlar paydo
bo‘ldi. Chegaralari borgan sari kengayib, ulkanlashib borayotgan xalifalik uchun
ilm ahli suv va havodek zarur bo‘lib qoldi. Davlatni boshqarishda xalifalik
ma’muriyati bilimdon siymolarga muhtoj edi. Chunki arablar orasida bu paytda
davlat ishiga yaroqli bo‘lgan bilimdonlar ham oz bo‘lib, borlari ham zaif edi.
Bu hol o‘z navbatida arab tili va yozuvini Movarounnahrda keng yoyilishiga
imkoniyat yaratib berdi. Ammo VIII asr oxiri IX asr boshlarida bo‘ysundirilgan
xalqlarni mutloq itoatda saqlab turish nafaqat xalifalik markazi ma’murlariga, balki
o‘lkalarga tayinlangan noib uchun ham tobora qiyinlasha boshladi.
821 yilda Xuroson va Movaraunnahrning noibi etib tayinlangan Tohir ibn
Husayn xalifalik o‘ylaganidek siyosat yurgizmadi. U xalifa nomini xutba
nomozidan chiqarib tashlashga ko‘rsatma berdi. Tohiriylar shunday qilib so‘zda
o‘zlarini xalifalikning noibidek ko‘rsatsalar-da, amalda mustaqil ish yuritish
harakatini boshlab yubordilar. Bu borada diqqatga sazovor tomoni shundaki,
tohiriylar nafaqat siyosiy mustaqillikka intildilar, balki xo‘jalikning ko‘pgina
8

tarmoqlarini o‘zlari xohlaganday tartibga solishga harakatlar qildilar. Ular qishloq
xo‘jaligini rivojlantirish maqsadida suv ta’minotini yaxshilashga katta e’tibor
qarata boshladilar. Katta-katta ariqlar, kanallar qazdirdilar. Suv ta’minoti haqida
fiqhshunos olimlar risolalar yozib, bu ishni aniq tartib-qoidaga binoan olib borish
lozimligini isbotlab berdilar. Shunday qilib, mustaqil davlatlarning paydo bo‘lish
uchun zamin paydo bo‘ldi 2
.
873-yilda Tohiriylar hukmronligi o‘rniga Safforiylar hukmronligi o‘rnatildi.
Bu o‘z navbatida Movarounnahrni Xurosondan ajralib, o‘z mustaqilligini tiklab
olishi uchun asos bo‘ldi. IX asrning oxirgi choragida Movarounnahr Somoniylar
qo‘l ostiga o‘tib, mustaqillikni yanada mustahkamlab oladi. Somoniylar
sulolasining eng yirik vakillaridan biri bo‘lmish Ismoil Somoniy kuchli davlat
tuzishga harakat qiladi va bu ishni muvaffaqiyatli ravishda uddasidan chiqadi.
Somoniylar o‘z davlatlarini o‘zlarigacha bo‘lgan sharq davlatlarining
boshqaruv an’analarini chuqur o‘rgangan holda, ularga suyanib, zamon talablarini
hisobga olgan holda o‘zgartirishlar kiritib boshqarishga harakat qildilar.
Movaraunnahr deb ataladigan bu hududda mustaqil davlatlarning tashkil
topishi ularda siyosiy barqarorlik, iqtisodiy rivojlanish va madaniy hayotning
ravnaqiga katta ta’sir ko‘rsata boshladi. Buxoro, Samarqand, Urganch va Marv
kabi shaharlar ilm-fan va madaniyat markazlari sifatida shakllanib, rivojlana
boshladi.
O‘rta Osiyoda IX-XIII asr boshlarida Somoniylar, Qoraxoniylar,
G‘aznaviylar va Xorazmshohlar davlatlari hukm surdilar. Bu davlatlar xalqaro
maydonda o‘z mavqei va tutgan o‘rni jihatidan katta e’tibor va nufuzga ega
bo‘ldilar. Ahmad Nasr, Ismoil Somoniy, Alptakin, Mahmud G‘aznaviy,
To‘g‘rulbek, Sulton Sanjar, Otsiz, Takash singari tadbirkor va uzoqni ko‘ra
oladigan davlat arboblari davrida O‘rta Osiyoda hayotning barcha jabhalarida
yuksalishlarga erishildi, davlat hokimiyati mustahkamlandi, nisbatan tinchlik,
osoyishtalik va barqarorlik vujudga keldi.
2
Abdunabiyev A.G. Vklad v mirovuyu sivilizatsiyu. T.: O’zbekiston, 1998.
9

Tarixchi Abu Mansur as-Saolobiyning Somoniylar Buxorosiga bergan ta’rifi
butun O‘rta Osiyo davlatlarining IX-XIII asrlardagi ahvoliga tegishlidir: “...shon-
shuhrat makoni, saltanat ka’basi va zamonasining ilg‘or kishilari jamlangan, yer
yuzi adiblarining yulduzlari porlagan hamda o‘z davrining fozillari yig‘ilgan (joy)
edi”. O‘rta Osiyo hukmdorlari ilm ahli bilan yaqinlashdilar. Mamlakatni
boshqarishda ularning bilimi va maslahatlaridan foydalandilar. Hukmdorlarning
aksariyati bu davrda o‘z saroylarida olim, shoir va usta san’atkorlar, turli sohalar
bo‘yicha qimmatbaho kitoblarni to‘plashga odatlandilar. Saroyga jalb etilgan olim
va shoirlar, kutubxonalardagi nodir qo‘lyozma asarlar bilan mag‘rurlanardilar.
Damashq, Qohira, Bag‘dod, Kufa, Basra va boshqa katta shaharlarda O‘rta
Osiyodan borib fan, madaniyat taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shgan avlod-
ajdodlarimiz bu davrga kelib ko‘paya bordi. Bag‘dod shahri Sharqning ilm-fan
markazi sifatida olamga tanildi, chunki IX asrda bu yerda “Bayt ul-hikma”-
(“Donishmandlar uyi”) Sharqning fanlar akademiyasi tashkil etildi. Bunga monand
holda X asr oxirlarida Xorazmda ham xalifa Ma’mun davrida (995-997-y.)
“Donishmandlar uyi”-“Bayt ul-Hikma”-“Ma’mun akademiyasi” (Xorazm
akademiyasi) tashkil topdi. Bu ikki ilm o‘chog‘larida Sharqning mashhur va
ma’lum olimu-allomalari tahsil ko‘rganlar. Ular orasida Ahmad Farg‘oniy, Al-
Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va boshqa buyuk allomalarning nomlari bor.
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783-850) qadimgi Xorazm diyorida
tug‘ilib, voyaga yetadi. G‘oyatda o‘tkir zehn egasi va noyob qobiliyat sohibi
bo‘lgan al-Xorazmiy yoshlik chog‘idan boshlab aniq va tabiiy fanlarni o‘rganishga
qiziqdi, arab, fors, hind va yunon tillarini egalladi, bu tillarda yozilgan kitoblarni
qunt bilan o‘qib, mutolaa qildi. U dastlabki ta’limni xususiy muallimlardan oldi va
so‘ngra o‘sha davrning yirik ma’rifat markazlaridan biri bo‘lgan Marv madrasasida
o‘qidi. Xalifa Xorun ar-Rashidning o‘g‘li Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tirgach (813
y.) Muhammad Muso al-Xorazmiyni o‘zi bilan birga Bag‘dodga olib ketadi va u
yerda tashkil etilgan “Bayt ul-Hikma”ga boshliq etib tayinladi. Bag‘dodda u
Suriya, Iroq, Eron, Xuroson va Movaraunnahr olimlari bilan ijod qiladi.
10

Xorazmiy matematika, geometriya, astronomiya, geografiya, tarix ilmi va
boshqa fanlar sohasida barkamol ijod qildi. Uning “Al Jabr al muqobala”
(“Tenglamalar va qarshilantirish”), “Hisob al-Hind” (“Hind hisobi”), “Kitab surat
al-Arz” (“Yer surati haqida kitob”), “Kitab at-Tarix” (“Tarix kitobi”), “Kitab al-
Amal Bil Usturlabat” (“Usturlob bilan ishlash haqida kitob”) kabi asarlari olimga
jahonshumul shuhrat keltirdi. Xorazmiy yaratgan 20 tadan ortiq asardan bizning
davrimizgacha faqat 10 tasigina yetib kelgan.
Xorazmiy ijodi merosida “Aljabr va al-muqobala” kitobining ilmiy
ahamiyati nihoyatda buyukdir. Bu kitobi bilan u matematika tarixida birinchi
bo‘lib algebra faniga asos soldi. “Al-gebra” atamasi ushbu kitobning “al-jabr” deb
yuritilgan qisqacha nomining aynan ifodasidir. Xorazmiy nomi esa matematikada
“algoritm” atamasi shaklida o‘z ifodasini topdi. Uning “Al-jabr” asari asrlar
davomida avlodlar qo‘lida yer o‘lchash, ariq chiqarish, bino qurish, merosni
taqsimlash va boshqa turli hisob va o‘lchov ishlarida dasturilamal bo‘lib xizmat
qildi. Xorazmiyning bu risolasi XII asrdayoq Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilinadi
va qayta ishlanadi. Keyinchalik asrlar davomida Yevropa olimlari Xorazmiy
asarlarini qayta-qayta ishlab, u asosda asarlar yozadilar. Xorazmiyning arifmetik
risolasi hind raqamlariga asoslangan o‘nlik pozitsion hisoblash sistemasi
Yevropada, qolaversa, butun dunyo taraqqiyotida buyuk ahamiyat kasb etdi,
algebrani mustaqil fan darajasiga ko‘tardi 3
.
Olimning “Kitob at-Tarix” (“Tarix kitobi”)da Xuroson , Kichik Osiyo va
Movarounnahrning VIII-IX asrlar tarixiga oid qisqa va aniq ma’lumotlar o‘z
ifodasini topgan. Xorazmiyning “Zij” (“Astronomik jadval”), “Quyosh soati
haqida risola” asarlari falakiyotshunoslik fanining rivojlanish taraqqiyotiga katta
hissa qo‘shdi.
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Nosir al-Farg‘oniy 797-865
yillarida yashab ijod qilgan vatandoshimizdir. Ahmad Farg‘oniy o‘z asarlari bilan
fan tarixida katta iz qoldirdi. U matematika, geografiya, astronomiya, tarix
sohalarida ijod qildi. Ahmad Farg‘oniyning ijodiy faoliyati Bag‘dodda ulug‘
3
Abdunabiyev A.G. Vklad v mirovuyu sivilizatsiyu. T.: O’zbekiston, 1998.
11

mutaffakir olim Al-Xorazmiy rahbarligidagi “Baytul-Hikma” bilan bog‘liqdir. U
arab atamashunosligini paydo bo‘lishi va ilmiy taraqqiyotiga munosib hissa
qo‘shib, Bag‘dod va Damashqda rasadxonalar qurilishida shaxsan qatnashdi.
Ahmad Farg‘oniyning kitoblari dunyoga ma’lum va mashhurdir. “Kitob fi Usul
ilm an-Nujum” (“Falakiyot ilmining usullari haqida kitob”), “Falakiyot risolasi”,
“Falak asarlari sababiyati”, “Al-Majistiy”, “Ilm-xayya”, “Al Farg‘oniy jadvallari”,
“Usturlob bilan amal qilish haqida”, “Oy yerning ustida va ostida bo‘lganida
vaqtni aniqlash risolasi”, “Yetti iqlim hisobi”, “Usturlob yasash haqida kitob”
asarlarining qo‘lyozmalari Angliya, Fransiya, Germaniya, Misr, Hindiston, AQSh
va Rossiyada saqlanmoqda.
Ahmad Farg‘oniyning bu asarlaridagi ilmiy kashfiyotlari butun jahon fani va
madaniyatiga ulkan va munosib hissa qo‘shdi. U 812 yilda quyosh tutilishini
oldindan bashorat qilib berdi, yerning dumaloq ekanligini ilmiy dalillar bilan
isbotlab, bir xil fazo yoritgichlarni har xil vaqtda ko‘rilishini, tutilishini hamma
joyda har xil kuzatish mumkinligini izohlab berdi.
Ahmad Farg‘oniy yaratgan ilmiy kashfiyotlar natijalari qaysi fan sohasida
bo‘lishidan qat’iy nazar g‘oyatda pishiq, puxta va nihoyatda mukammal bo‘lgan.
XII asrdayoq olimning asarlari lotin tiliga tarjima qilinganligi va Yevropaga
tarqalganligi bu fikrning isbotidir. Yevropaliklar Ahmad Farg‘oniyni “Al
Fraganus” deb ataganlar. Uning asarlarini lotin, nemis, ingliz, fransuz, rus va
boshqa tillarga tarjima qilganlar.
Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad Forobiy 873-yilda Forob (O‘tror)
yaqinidagi Vasij shaharchasida tavallud ko‘rgan va 951-yilda Damashqda vafot
etgan.
O‘rta Osiyoning yirik qomusiy olimlaridan biri, Sharq uyg‘onish davrining
eng ko‘zga ko‘ringan arbobi, Sharq falsafasining otasi Forobiy avval Forob,
Buxoro va Samarqandda bilim oldi va turli tillarni o‘rgandi. Bag‘dodga kelgach
fanning turli sohalari bo‘yicha bilimlarini chuqurlashtirishda davom etdi. U ilmiy
darajasini oshirgach, fanning deyarli barcha sohalarini egallab, 160 dan ortiq asar
yozdi. Forobiyning riyoziyot, falakiyot, tabobat, musiqa, falsafa, tilshunoslik va
12

adabiyotga oid asarlari butun olamga mashhur bo‘ldi. U yozgan “Aristotelning
“Metafizika” asari maqsadlari haqida”, “Tirik mavjudot a’zolari haqida”, “Musiqa
kitobi”, “Baxt-saodatga erishuv haqida”, “Siyosat al Madaniya” (“Shaharlar ustida
siyosat yurgizish”), “Fozil odamlar shahri”, “Masalalar mohiyati”, “Qonunlar
haqida kitob”, “Tafakkur yurgizish mazmuni haqida”, “Mantiqqa kirish haqida
kitob”, “Falsafaning mohiyati haqida kitob” va boshqa asarlar buyuk olimning ilm
va dunyoqarash doirasining beqiyos darajada kengligi va chuqurligidan dalolat
beradi.
Forobiy fanning nazariy va falsafiy tomonlarini yoritishga harakat qilgan. U
Platon, Aristotelning barcha falsafiy, tabiiy, ilmiy asarlariga, Ptolemeyning osmon
jismlari harakati, Aleksandr Afrodiyning ruh haqidagi psixologiyasiga oid,
Galenning tibbiyot bo‘yicha asarlari, Epikur, Zenon, Yevklid risolalariga taqriz va
sharhlar yozdi. Agar ilm-fan rivojidagi o‘zining qo‘shgan buyuk xizmatlari uchun
Aristotel “Birinchi muallim” unvoniga sazovor bo‘lsa, Forobiy donishmandligi,
Aristotelni yaxshi bilganligi, qomusiy aqli va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan katta
hissasi uchun “Al-muallim as-Soniy - “Ikkinchi muallim”, “Sharq Aristoteli”
degan mu’tabar unvon oldi.
Forobiyning “Inson tanasining a’zolari haqida”gi risolasi tibbiyot ilmining
maqsad va vazifalarini aniqlashga bag‘ishlangan. “Astrologiyaning to‘g‘ri va
noto‘g‘ri qoidalari haqida”gi risolasida astrologlarning ruhiy va ijtimoiy hodisalar
va jarayonlarni osmoniy jismlar haqidagi ilmiy taxminlariga asoslangan faoliyatini,
yolg‘on tasavvurlar va uydirmalardan farqlash zarurligini ta’kidlaydi.
Olimning ko‘p jildli “Musiqa haqida katta kitob” asari musiqa ilmining katta
bilimdoni, sozanda va ajoyib bastakor ham bo‘lganligini tasdiqlaydi. U yangi
musiqa asbobining ixtirochisi ham bo‘lgan.
O‘rta asr fanining rivoji va taraqqiyotida Forobiyning ilm tasnifi bo‘yicha
olib borgan ilmiy ijodiy ishlari g‘oyatda qimmatlidir. U “ilmlarni kelib chiqishi
haqida”, “Ismlarning tasnifi haqida” va boshqa risolalarida o‘sha davrda ma’lum
bo‘lgan 30 ga yaqin ilm sohasining tartibi, tasnifi va tafsilotini beradi.
13

Forobiyning ilmiy - falsafiy merosi xalqimizning buyuk ma’naviy boyligi
sifatida asrlar osha avlodlar uchun muhim ijod manbai bo‘lib xizmat qilib
kelmoqda.
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy (899-959) Buxoro yaqinidagi
Narshax (hozirgi Vobkent tumanida) qishlog‘ida 899-yilda tavallud topgan.
Narshaxiyning ilmiy asarlari to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. Uning faqat “Tarixi
Buxoro” (“Buxoro tarixi”) asari bizgacha yetib kelgan. Asar qo‘lyozma nusxalarda
va hozirgi zamon ilmiy tarixiy adabiyotlarda “Tarixi Narshaxiy”, “Taxqiq ul-
Viloyat” (“Viloyat haqiqatini aniqlash”), “Axbori Buxoro” (“Buxoro haqida
xabarlar”)kabi nomlar bilan atalib kelingan. Asarning turli nomlar bilan atalishiga
ham sabablar bor. Bu asarning Narshaxiy tomonidan yozilgan dastlabki asl nusxasi
saqlanib qolmagan. Uning bizgacha yetib kelgan qismi 1128 yilda Quva shahridan
bo‘lgan Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr al-Quboviy arab tilidan fors
tiliga qisqartirib tarjima qilgan nusxasidir. Undan keyingi yillarda ham
Narshaxiyning asari bir necha tahrirlarga uchragan, ba’zi matnlari qisqartirilgan va
so‘nggi voqealar asosida to‘ldirilgan. Abu Nasr Ahmad Qubaviy asar matnini
qisqartirish bilan chegaralanmay, balki Tabariy, Abu Hasan Nishopuriyning
“Hazoiq ul- ulum”, Ibrohimning “Axbar-i Muqanna” kabi asarlaridan foydalanib,
uni to‘ldiradi. Ana shu tariqa, Buxoro tarixiga Narshaxiy yashab o‘tgan davrdan
keyingi, 1178-1179-yillardan 1220-yillarga qadar bo‘lib o‘tgan tarixiy voqealar
kirib qolgan.
“Buxoro tarixi” asari o‘zining ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan va hozirgi
kunda Somoniylar davri tarixi bo‘yicha eng noyob, qimmatli asar hisoblanadi.
Asarda Somoniylar davlatining siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ijtimoiy hayotiga oid
ma’lumotlar keltirilgan. Movaraunnahr va Xuroson aholisining arab
bosqinchilariga qarshi Muqanna boshchiligidagi qo‘zg‘oloni bilan bog‘liq bo‘lgan
ma’lumotlar ham bu asarda ma’lum darajada o‘z ifodasini topgan. Narshaxiy saroy
tarixchisi bo‘lganligi sababli hukmron tabaqa siyosatini yoqlab, xalqning
hokimiyatga chiqishini qoralagan.
14

Biz o‘rganayotgan davr IX-XII asr fan va madaniyatining ravnaqini Abu
Rayhon Beruniysiz (973-1048-y.) tasavvur qilish mumkin emas. U o‘z
zamonasining barcha fanlari - fizika, matematika, astronomiya, geodeziya, tarix,
geografiya va bir necha boshqa fanlarni puxta egallagan olim bo‘lgan. U 362 hijriy
yili (973-y.) Xorazmning qadimgi Kat shahrida tug‘ildi. O‘sha davrda Kat shahri
Xorazmshohlar - Afrig‘iylar sulolasining poytaxti bo‘lib, O‘rta Osiyoning Xitoy,
Hindiston, Yaqin Sharq davlatlari, Kavkaz va Sharqiy Yevropa davlatlari bilan
bog‘lab turuvchi savdo va madaniy markazlaridan biri edi. Afsuski, Beruniyning
zamondoshi Ibn Sinonikiga o‘xshagan tarjimayi holi bizgacha yetib kelmagan.
Shuning uchun u boshlang‘ich ta’limini kimdan, qachon olganligi haqida aniq
ma’lumotlar yo‘q. Ammo, bir narsa aniqki, u yoshligidanoq ilm-fanga juda ham
qiziqqan, qobiliyatli, mehnatkash bo‘lgan.
U o‘z ona tili xorazm tilidan tashqari yana bir qancha tillarni-so‘g‘diy, fors,
hind, yunon va qadimgi yaxudiy tillarni ham o‘rgangan. U Hindistonda bo‘lar
ekan, tez orada nafaqat Hindiston tarixi, madaniyati, hatto sanskrit tilini ham
o‘rganadi. Xorazmdagi Ma’mun akademiyasining eng ko‘zga ko‘ringan faol
ishtirokchilaridan biriga aylanadi. Shu bilan birga u shoh Ma’mun II ning eng
yaqin maslahatchisi sifatida mamlakat siyosiy ishlarida ham faol qatnashadi 4
.
Beruniy Urganchda yashagan davrda Ibn Sino bilan yozishma olib borgan.
Bizgacha ularning savol-javoblaridan 18 tasi yetib kelgan. Bu yozishmalar
Beruniyning tabiat falsafasi va fizika masalalari bilan qanchalik qiziqqanligidan
guvohlik beradi. Savol-javoblarning mazmunida Aristotelning aql bilan his etish
orqali chiqargan xulosalariga Beruniy o‘zining tuzatish va tajriba orqali aniqlagan
xulosalarini qarshi qo‘ygan. Ibn Sino esa Aristotelni himoya qilgani ma’lum
bo‘ladi.
Beruniy Xorazmda yashagan vaqtda hali juda yosh bo‘lishiga qaramay, Kat
shahrida muhim astronomik kuzatishlar o‘tkazgan. Bu kuzatishlar uchun o‘zi
asboblar ixtiro qilgan. Beruniy 22 yoshida o‘zi tug‘ilib o‘sgan vatanni tashlab
ketishga majbur bo‘ladi va avval Rayga, keyin Jurjonga keladi. Bu yerda mashhur
4
Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T., 1993.
15

tabib, astronom, faylasuf Abu Saxl Iso al-Masixiy bilan tanishadi va undan ta’lim
oladi. Beruniy o‘zining mashhur asarlaridan biri bo‘lmish “Qadimgi xalqlardan
qolgan yodgorliklar” asarini Jurjonda yoza boshlagan.
16

II.BOB. ARABLAR BOSQINIDAN SO’NG MOVAROUNNAHR VA
XUROSONDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT
2.1. IX-XII asrlarda fan va madaniyatning yuksak cho’qqiga ko’tarilishi
Buyuk Ipak yo’lining fan va madaniyat ravnaqidagi tutgan o’rni
Tarixdan ma’lumki, 1017-yilda Mahmud G‘aznaviy Xorazmni bosib oladi
va Beruniyni ham Xorazmshoh saroyidagi bir qancha olimlar qatori G‘azna
shahriga olib ketadi. Beruniy G‘azna shahrida 1017 yildan to 1048 yilgacha hayot
kechirgani ma’lum. Bu yillar Beruniy hayotida o‘ziga xos davr bo‘ladi. Bir
tomondan g‘urbatda yashagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan ilmiy faoliyatda juda ham
mahsuldor davri bo‘ladi. Beruniy faoliyatini o‘rganuvchi olimlarning fikricha,
bunday hol, ya’ni davlat ishlariga aralashmagan, siyosiy faoliyatdan chetlashgan
olim o‘zining butun bo‘sh vaqtini ilmiy-tadqiqot ishlariga sarflaydi.
Beruniy tabiat fanlarining rivojiga bebaho hissa qo‘shgan olimdir. U
o‘zining ilmiy asarlarida dunyoning tuzilishi haqida fikr yuritganda Ptolemey
fikriga suyansa ham, amalda yerning harakati haqida Ptolemey tartibiga zid
keluvchi fikrlarni bayon qiladi. U “Geodeziya” asarida geotsentrizm bilan bog‘liq
bo‘lgan ba’zi nazariyalarning to‘g‘riligiga shubha bilan qaraganligini ochiqdan-
ochiq bayon etadi. Bu bilan u dunyoning geliotsentristik tuzilishi haqidagi
nazariyani ishlashiga hissa qo‘shganlardan biri hisoblanadi.
Beruniy o‘z davrining katta matematigi ham bo‘lgan. U matematika
masalalariga bag‘ishlangan asarlarida geometriya, arifmetika, algebra, sonlar
nazariyasi, trigonometriya tushunchalarini ma’lum tartib bilan ta’riflaydi. Hozirgi
zamon tadqiqotchilarining ko‘pchiligi Beruniyni trigonometriya fanining rivojiga
qo‘shgan hissasini juda ham yuksak baholashadi. Ular Beruniyning
trigonometriyaning matematikada mustaqil fan sifatida qaragan olim sifatida
ko‘rsatmoqdalar.
Beruniy 1030-yilda “Hindiston” nomi bilan mashhur bo‘lgan eng yirik
asarini yozadi. Bu asar juda katta ahamiyatiga ega bo‘lgan asar bo‘lib, bu haqda
juda ko‘p g‘arb va sharq olimlari o‘zlarining fikr-mulohazalarini bildirganlar.
Beruniyning bu asari ustida 20 yil ish olib borgan E.Zaxau uning arabcha tanqidiy
17

teksti bilan ingilizcha tarjimasini 1888-yilda Londonda nashr ettiradi. Ana shu
olim “hindshunoslikda Beruniyga teng keladigan biror olim na undan oldin va na
undan keyin bo‘lganligini bilmaymiz”-degan edi. Yirik arabshunos olim R.Rozen
“Hindiston” asari qadimgi va o‘rta asr g‘arb va sharq adabiyotida “misli
ko‘rilmagan”-deb baholaydi. Hind olimlaridan Hamid Rizo esa “O‘rta asr va yangi
zamon mualliflaridan hech biri Hind madaniyatining chigal masalalarini ilmiy
ruhda tushunish bo‘yicha Abu Rayxon Beruniy erishgan yutuqlariga erisha olmadi.
Beruniyning “Hindiston” asari klassik namuna bo‘lib qolishi bilan birga o‘z
muallifining qadimgi hind madaniyati va faniga tortig‘idir”-degan edi.
Abu Ali ibn Sino (980-1037) Buxoro yaqinida joylashgan Afshona
qishlog‘ida tavallud topgan. Otasi ziyoli, o‘qigan, bilimdon kishi bo‘lib asli
Balxdan bo‘lgan. Ibn Sino o‘sha davr ziyolilar oilasida hukm surgan turmush tarzi
tizimi bo‘yicha “Qur’oni Karim”ni yoshlik chog‘idan yod ola boshlaydi. Bu bilan
kifoyalanib qolmasdan otasi unga falsafa, hind hisobi kabi sohalarni ham o‘qita
boshlaydi. Hatto Abu Abdulloh an-Nashali degan kishini o‘g‘liga murabbiy qilib
oladi. U o‘spirinlik yillarida, 16 yoshida shunchalik chuqur shug‘ullanganki, hatto
biron-bir kecha ham to‘yib uxlamagan ekan. Fan asoslari bilan bunday
shug‘ullanish, ko‘p vaqtlar davomida amalga oshirgan mashaqqatli mehnat tez
orada o‘z samarasini beradi, u 17 yoshidayoq olim sifatida shakllanib, tabib degan
nom chiqara boshlaydi. Mukofot sifatida saroy kutubxonasidan foydalanish
imkoniyatiga sazovor bo‘ladi 5
.
Biz ko‘rib chiqayotgan davr siyosiy tarixi o‘ziga xos xususiyatlarga ega edi.
Bu vaqtda ikki sulola (Qoraxoniylar va Somoniylar) tarix sahnasida hukmronlik
uchun kurash olib bormoqda edi. Mamlakatdagi bunday beqarorlik fan
arboblarining faoliyatiga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmas edi. Ibn Sino ham
o‘sha davrda Xorazmda fan va madaniyat xomiysi sifatida nom chiqargan Ma’mun
(999-1016) saroyiga boradi. U yerda o‘sha davr mashhur olim, faylasuflari
Abusaxl Masixiy, tabib Abul Xayir Xommar, qomusiy olim sifatida butun dunyoda
tan olingan Abu Rayhon Beruniy va boshqa mashhur olimlar bor edilar. Ammo
5
Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T., 1993.
18

olimning tinch ijodi bu yerda ham ko‘pga cho‘zilmaydi. Xorazmni Mahmud
G‘aznaviy egallagach u Hamadonga jo‘naydi. O‘sha davrda Hamadon hukmdori
Shams ad-Davla degan kishi bo‘lib, u kasal bo‘lib qoladi. Ibn Sino Buxoro amirini
davolaganidek uni ham tuzatib yuboradi va evaziga vazir etib tayyorlanadi. O‘sha
davrda ham saroy fisqu-fasod, isyonlar uyasi edi. Ana shunday fisqu-fasodlar
tufayli u zindonga tashlanadi. Isfaxon hukmdori Alouddavla Hamadonni bosib
olgach, u zindondan ozod qilinadi.
Ibn Sinoning zamondoshi, uning shogirdi Jurjoniyning yozishicha u
jismoniy jihatdan juda baquvvat bo‘lgan. Biroq shaharma-shahar darbadarlikda
yurish, yuqorida qayd qilganimizdek, kechalari uxlamasdan uzluksiz ishlash va
ta’qib ostiga olishlar olimning salomatligiga ta’sir ko‘rsatadi va u 428 xijriy
yilning ramazon oyida, 1037 yilning iyun oyida 57 yoshida vafot etadi.
Ibn Sino haqiqiy ensiklopedik olim bo‘lib, o‘z davrining deyarli barcha
fanlari bilan muvaffaqiyatli ravishda shug‘ullangan va ularga oid ilmiy asarlar
yaratgan. Turli manbalarda uning 450 dan ortiq asarlari qayd qilingan bo‘lsa ham,
zamonlar o‘tishi bilan ularning ko‘pi yo‘qolib ketgan va bizgacha faqat 242 tasi
yetib kelgan.
Ibn Sinoning tog‘larni paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi juda ajoyib fikrlari,
minerologiya va geologiya fanlariga qo‘shgan hissasi juda salmoqlidir. Jumladan,
u minerollarni to‘rt guruhga bo‘lib, ularning original klassifikatsiyasini taklif etadi.
Bu klassifikatsiya to XIX asrgacha deyarli o‘zgarishsiz saqlanib keldi. Olimning
minereologiya sohasidagi ishlarining muhimligi ta’kidlanib, 1956-yilda
O‘zbekistonda topilgan mineral Avitsenit deb atalgan.
Ibn Sino botanika masalalari bilan ham ko‘p shug‘ullangan. Chunki
tabobatda ishlatiladigan dorivor moddalarning aksariyati o‘simliklardan olinadi.
Mashhur shved botanigi Karl Linney (1707-1778) Ibn Sinoning botanika
sohasidagi xizmatlarini ta’kidlab, tropik mamlakatlarda dengiz suvida ham
o‘suvchi va doimo yashil holda qoladigan bir daraxtni Avitsenna deb atadi. Ham
G‘arbda, ham Sharqda “Avitsenna” va “Shayxur-Rayis” nomi bilan shuhrat
19

qozongan bobokalonimiz haqiqatan ham mustaqil O‘zbekiston yoshlari qalbida o‘z
tarixi va bobokalonlari bilan faxrlanish his-tuyg‘ularini uyg‘otadi.
Abu Abdulloh Ja’far Rudakiy (960-1041-y.) taxminan 960-yilda Samarqand
yaqinida joylashgan Panjrudak qishlog‘ida tug‘ilgan. Shuning uchun ham
shoirning taxallusi shu tug‘ilgan qishlog‘ining nomidan kelib chiqib Rudakiy
bo‘lib hisoblanadi. Yana boshqa manbalarda aytilishicha, o‘sha davrda xalq
cholg‘u asboblari orasida “rud” nomli musiqa asbobi bo‘lib, shoir uni chalishni
juda yaxshi o‘rgangan, shuning uchun ham shoir taxallusini shu asbobdan olgan
deb ham hisoblaydilar.
Rudakiyning tarjimai holiga bag‘ishlangan barcha manbalarda uni
kambag‘al oiladan ekanligi, yoshligidayoq musiqa asboblarini yaxshi chalishni va
ashula aytishni sevganligi qayd etiladi. Yosh shoirning o‘zi she’rlar yozishi va
musiqaga bo‘lgan bunday muhabbati tez orada uni mashhur qilib yuboradi. Bu
davrda she’riyat, ayniqsa, saroy she’riyati, qasidanavislik, ya’ni shaxsga madhiya
o‘qib, ko‘klarga ko‘tarib maqtash keng avj olgan edi. Qasidanavislikdan asosiy
maqsad, uning mohiyati maqtov kimning shaxsiga qaratilgan bo‘lsa, o‘sha kishini
shaxsni ulug‘lashtirish bo‘lgan. Rudakiy esa ma’lumotlarga qaraganda, qasida
to‘qishga usta bo‘lgan. Shuning uchun ham bo‘lsa kerak, uning Somoniylar
saroyiga taklif qiladilar. U davrda hokimiyat tepasida Nasr ibn Ahmad turardi.Shu
davrdan boshlab, uning hayotida saroy davri boshlanadi. Saroy hayoti o‘zining o‘ta
murakkabligi bilan ajralib turgan, fisqu-fasodlarga to‘la bo‘lgan. Rudakiy qarigan
vaqtida saroydan quviladi va qolgan umrini o‘zining ona qishlog‘ida faqirlikda
o‘tkazadi. Saroydan quvilayotgan paytda uning ko‘ziga mil tortib, ko‘r qilinadi.
Rudakiy fors-tojik she’riyatining asoschilaridan biri hisoblanadi. XI asr
shoiri Rashidiyning aytishicha, Rudakiyning bir million uch yuz ming bayt she’ri
borligi hisoblab chiqilgan. Ammo bizgacha ming bayt, ikki qismda ellik ruboiy,
she’rlar, doston va boshqalar yetib kelgan, xolos. Bu asarlarda shoir do‘stlik,
muhabbat, yaxshilik qilish, birovning dilini og‘ritmaslik kabi ulug‘ insoniy
fazilatlarni ulug‘laydi. Doimo ezgulik qilishga chorlaydi.
20

Rudakiyning she’riyati hayot lazzati, hayotning o‘zi ustod ekanligi, undan
ko‘p narsalarni bilib, o‘rganib olish mumkinligini ta’kidlaydi va shunday qilish
lozim ekanligini uqtirishga harakat qiladi. Hayot ta’limi butunlay boshqacha ta’lim
ekanligini, uni ba’zida shirin, ba’zida achchiq ekanligini ko‘rsatadi. Bunday
ta’limni hech bir o‘qituvchi bera olmasligini uqtiradi.
Har bir kishi olmasa hayotdan ta’lim,
Unga o‘rgata olmas hech bir muallim.
Bizgacha Rudakiy qalamiga mansub “Kalila va Dimna”, “Davroni oftob”,
“Sindnoma” kabi poemalardan parchalar yetib kelgan. Rudakiyning asarlari haqida
gap yuritar ekanmiz, uning tili sodda, keng xalq ommasiga juda ham tushunarli
bo‘lganligini ko‘ramiz. Shuning uchun ham u keng xalq ommasi orqali shuhrat
topgan. Uning asarlari hozirgi o‘zbek tiliga ham tarjima qilingan.
Mahmud Qoshg‘ariy faoliyati bilan bevosita shug‘ullanuvchi olimlarning
fikricha bu zot 1029-1038 yillar orasida Qashg‘arda tug‘ilgan. U o‘ziga to‘q, ziyoli
oiladan bo‘lib, Qashg‘arda yaxshi bilim oladi. Hatto u Buxoro va Nishopur
shaharlarida o‘z bilimlarini kengaytirib katta-katta olimlar bilan suhbatda bo‘ladi.
Mahmud Qoshg‘ariy yashab ijod etgan yillar Qoraxoniylar davlatining gullab-
yashnagan davriga to‘g‘ri keladi. Mahmud Qoshg‘ariy juda ko‘p safarlarda bo‘ladi
va o‘zining asarlari uchun boy ma’lumotlar to‘playdi. Ko‘p yillik izlanishlar
natijasida “Devoni lug‘ati- turk” va “Javohiri-nahv” “Turk tili sintaksisi asoslari”
asarlarini yozadi. Ming afsuslar bo‘lsinki, oxirgi asar hanuzgacha topilmagan.
Mahmud Qoshg‘ariyni butun ilm olamiga tanitgan asari uning “Devoni lug‘ati-
turk” asaridir. Bu kitob arab tilida yozilgan. Unda olim ko‘p yillar davomida turkiy
qabilalar orasida olib borilgan kuzatishlar asosida turkiy tillarni qiyosiy va tarixiy
usullar bilan tahlil qilgan va bu tillarning o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berishga
harakat qilgan. Olimlarning fikricha, muallif ushbu tadqiqotida juda ko‘p
so‘zlarning etimologiyasini ham juda aniq va to‘g‘ri izohlab bergan.
Asar ikki qism (muqaddima va lug‘at)dan iborat. Olim asarga o‘zi tuzgan
dunyo xaritasini ham ilova qiladi. Bu hol asarning qimmatini yanada oshiradi.
Xarita doira shaklida chizilgan bo‘lib, unda mamlakat, shahar, qishloq, tog‘, cho‘l,
21

dovon, dengiz, ko‘l, daryo va hokazolar nomlari yozilgan. Xaritada yozilmay
qolgan nomlar esa asar matnida berilgan. Xarita asosan hozirgi Sharqiy yarim
sharga to‘g‘ri keladi. Mahmud Qoshg‘ariyning o‘zi bu haqda shunday yozgan:
”Rumdan Mochingacha bo‘lgan... shaharlar o‘rnini aniqlash maqsadida ularning
hammasini yer shaklidagi doirada ko‘rsatdim”.
Asarda turli urug‘-qabilalardan qipchoq, o‘g‘iz, tatar, yamak, basmil,
yabonu, qay, boshqirt, qirg‘iz, uyg‘ur, jamil, taru, ichroq, tuxsi, yag‘mo, chigil,
tangut, tabg‘och, shuningdek, fors, arab, xitoy, rus xalqlari haqida ham
ma’lumotlar keltiriladi. Asarda bulardan tashqari bir necha turkiy tildagi hikmatli
so‘zlar berilgan.
Mahmud Qoshg‘ariyning bu asarida O‘rta Osiyo hududidagi bir qancha
shaharlar nomlarining kelib chiqishi masalalari ham alohida ko‘rsatilgan. Kitobda
turkiy yozuv to‘g‘risida aniq ma’lumotlar berilib, 18 harfdan iborat turk (uyg‘ur)
alifbosi ham ko‘rsatib o‘tilgan.
Mahmud Qoshg‘ariyning bu kitobi dunyo xalqlarining juda ham ko‘p
tillariga tarjima qilingan. Asarning bunchalik katta ahamiyatga ega bo‘lishi
muallifning hayotni yaxshi bilganligi, turli bilimlarni puxta o‘zlashtirganligi va
asarni hayot tajribasiga asoslanib yozganligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham
asar o‘z ilmiy qimmatini bugungi kunda ham yo‘qotgani yo‘q.
Qoraxoniylar davrida yashagan yana bir o‘z davrining atoqli shoiri,
donishmand va davlat arbobi Yusuf Xos Hojibdir (XI asr). Uning tarjimai holi,
tug‘ilgan yili va hayoti to‘g‘risida yozilgan biron-bir asar saqlanib qolmagan. U
Qoraxoniylar sulolasining poytaxti Bolasog‘unda tug‘ilgan va shu yerda ijod etgan.
Hozirgi kunda Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilik”(”Baxt-saodatga boshlovchi
bilim”)deb nomlangan didaktik, badiiy-falsafiy asari bizgacha yetib kelgan bo‘lib,
boshqa asarlari ma’lum emas. Shoirning o‘zi bu ishga roppa-rosa 18 oy sarflagan
va unga juda ham puxta tayyorgarlik ko‘rgan 6
.
Asar nasriy muqaddimadan so‘ng 77 baytdan iborat bo‘lgan she’riy
muqaddima bilan boshlanib, 73 bobning mundarijasi beriladi. Boshlang‘ich boblar
6
Aliyev A. Mahmudxo’ja Behbudiy. T.: Yozuvchi, 1994.
22

o‘sha davr an’analariga binoan boshlanib, Olloh va Payg‘ambar, islom dinining
foydasi va dunyoviy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-ilmiy masalalar bilan tugallanadi.
Asar shunchalik ko‘p qamrovli-ki, unda ko‘tarilgan masalalarni oddiy sanab
o‘tishning o‘zi ham bir necha sahifalarni tashkil etadi:
Masalan: Yetti sayyora va o‘n ikki burj.
Inson farzandlarining qadri bilim va tafakkurda.
Tilning fazilat va manfaatlari.
Kitob egasining uzri.
Bilim va aql-idrokning farqi to‘g‘risida.
Bahad madhi.
Oy to‘ldining baxt haqidagi hikoyasi.
Ana shu sanab o‘tilganlardan ham ko‘rinib turibdiki, asarda shoir inson
masalasini ajratib oladi. Insonning ijtimoiy mohiyati, uning hayotdagi o‘rni,
vazifasi har tomonlama tahlil qilinadi.
Qutadg‘u bilig” asarida bilim haqidagi alohida bob bo‘lib, unda bilimdan
hech bir ziyon bo‘lmasligi, u kishilarga faqat foyda keltirishi mumkinligi,
kishilarga bilim qadr-qimmat, hurmat va ehtirom keltirishi mumkinligi aytib
o‘tiladi. Shuningdek, asarda markazlashgan davlatni mustahkamlashga qaratilgan
nizolarga chek qo‘yish kabi o‘sha davr uchun juda katta ahamiyatga molik bo‘lgan
masalalarga ham alohida e’tibor beriladi. Shu bilan birga, davlatni idora etish
yo‘llari, buning uchun beklar bu yo‘lda o‘z atrofiga bilimdon, aqlli odamlarni
to‘plashi lozim ekanligini alohida ta’kidlaydi. El-yurtni boshqarish asosida ikki
narsa yotadi deb ko‘rsatgan shoir. Biri adolat ko‘rsatish bo‘lsa, ikkinchisi, ulardan
marhamatni ayamaslikdir. Yuqorida qayd qilinganidek, shoirning bu asari dunyo
jamoatchiligi tomonidan yaxshi qabul qilingan eng yaxshi asarlar qatoridan o‘rin
olgan.
IX-XII asrlarda yashab ijod qilgan O’rta Osiyolik buyuk allomalar va
ularning jahon tsivilizatsiyasi rivojiga qo’shgan hissalari.
23

2.2. Xorazmdagi Mamun akademiyasi va uning fan rivojidagi tutgan o’rni
Riyoziyot, falakiyot kimyo tibbiyot jug’rofiya va ijtimoiy fanlarning rivoji
Ma’mun akademiyasida Movaraunnahrlik olimlar. Xorun ar-Rashid
tashabbusi bilan Bag’dodda ilmiy Markaz-Akademiya («Bayt ul-Xikma»)-tashkil
etilib, unga barcha musulmon o’lkalari, jumladan O’rta Osiyodan ham olim va
fozillar to’plandi. Bu markazda Movaraunnahr va Xurosondan kelgan Muso
Xorazmiy, Ahmad Farg’oniy, Marvoziy, Marvarudiy, Javhariy kabi olimlar
Bag’dod akademiyasini jahonga mashhur bo’lishida katta hissa qo’shdilar.
Movaraunnahrda arab halifaligini hukmronligini o’rnatilishi hamda islom dinining
keng yoyilishining ijobiy tomonlaridan biri shuki, Bag’doddagi ilmiy
akademiyadan o’rnak olib Xorazmda ham X asrda Ma’mun akademiyasi vujudga
keldi va uning a’zolari bo’lmish o’z davrining olimu-donishmandlari o’z ijodlari
bilan Movaraunnahrni donishi olamga yoydilar. Shuningdek o’lkamiz hududidan
islom dunyosining eng mo’’tabar shaxslari, hadisshunoslari etishib chiqdilarki,
ularning nomi Hozirgi kungacha ham dunyoviy, ham tasavvuf ilmining yuqori
pog’onalarida turibdi.
Xorazmda Ma’mun akademiyasi. Ma’lumki, uzoq o’tmishga ega bo’lgan
O’rta Osiyo xalqlari taraqqiyoti tarixi o’z boshidan turli voqealarni, yuksalish va
orqaga ketish davrlarini boshdan kechirdi. Shubhasiz, bu davrlarning barchasi
tarixda o’zining ma’lum izini qoldirdi. Xususan ilm-fan madaniyatimiz
taraqqiyotida IX—XII asrlar davrining o’rni beqiyosdir. Shuni alohida ta’kidlash
joizki, Shax Ma’mun ibn Muhammad X asr oxirlarida janubiy va shimoliy
qismlarga bo’lingan Xorazmni yagona bir markazga birlashtirdi. Ma’mun ayniqsa
poytaxt Gurganchni Sharqning eng yirik ilmiy-madaniy markazlaridan biriga
aylantirdi. Ma’mun Gurganchda «Baytul xikma» (Donishmandlar uyini) tashkil
qildi. U Ma’mun akademiyasi deb ham ataldi. Bu maskanda ulug’ mutafakkirlar
Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Ibn al-Hammar, Abu Saxl Masixiy, Ibn Irok,
Ahmad Farg’oniylar ijod qildilar. Shuningdek ular orasida Sharqning ko’pgina
mamlakatlaridan kelgan ulug’ allomalar ham bor edi.
24

Abu Abdullo Muhammad Ibn Muso al - Xorazmiy. (783-850yy) Buyuk
mutafakkir va olim al-Xorazmiyning arifmetika va algebraga doir «Kitob al-jabr
val mukobala» (To’ldirish va qarama-qarshi qo’yish haqida kitob) asari
matematika fanida yangi davrni boshlab beribgina qolmay, balki uning keyingi
asrlardagi taraqqiyotiga ham katta asos bo’ldi. «Hind arifmetikasi haqida kitob»
asari tufayli avval Sharq xalqlari, so’ngra esa Evropa xalqlari ham Qadimiy
Hindistonning katta yutug’i-o’nli pozitsiyasi hisoblash sistemasi bilan tanishdilar.
(XII asrda lotin tiliga o’girilgan). Al-Xorazmiyning «Kitob surat al-arz» (erning
surati) asari geografiyaga, «Astronomik jadvallari» astronomiyaga oid bo’lib, ular
muallifning nomini jahonga yoydi. Shuningdek, «Kuyosh soatlari to’g’risida
risola», «Tarix risolasi», «Usturlab haqida risola», «Musiqa risolasi» singari ajoyib
asarlari olimga katta shuxrat keltirdi, uning nomini abadiylashtirdi. Al-
Xorazmiyning «Al-jabr val muqobala» asari keyinchalik Evropada «Algebra» deb
yuritila boshlandi. Uning astronomiyaga oid asari esa faqat Sharqda emas, balki
G’arbda ham asronomiya fani rivojida katta rol o’ynadi 7
.
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad Al-Farg’oniy. Al-Farg’oniyning
tarjimai holiga doir ma’lumotlar tarixda kam saqlanib qolgan. 861 yilda vafot
etgan. Astronomiya, matematika, geodeziya, gidrologiya fanlarining bilimdoni
Bag’dod va Damashqdagi rasadxona qurilishlarida faol qatnashdi va u erda
Ptolemeyning «Yulduzlar jadvalidagi» ma’lumotlarni tekshirish ishlarini olib
bordi. Al-Farg’oniy astronomiyaga oid «Astronomiya negizlari» asarida
astronomiyaga oid bilimlarni tartibga soldi, o’zining yangi natijalari bilan boyitdi.
O’sha davr an’anasiga muvofiq mamlakatlarni etti iqlimga bo’lib urgandi. Kuyosh
soatlarini. bayonini berdi, astronomik asboblari yaratdi. Farg’oniyning bu asari
N.Kopernik davriga qadar Evropada astronomiya fanidan asosiy qo’llanma sifatida
foydalanildi.
Abu Nasr al-Forobiy (873-950 yy). O’trorda tug’ilgan, boshlangich
ma’lumotni Shosh, Buxoro, Samarqandda olgan so’ng Bag’dodda uzoq yashab,
zamonasining olimlari bilan ilmiy muloqotda bo’lgan. Ilmning turli sohalariga oid
7
Shoniyozov K. O'zbek xalqining shakllanish jarayoni. T. Sharq-2001.
25

160 dan ortiq risolalar yozgan. Musiqa nazariyasiga bag’ishlangan «Musiqa xaqida
katta kitob» nomli mashhur asari bu soha tarixiga bag’ishlangan eng dastlabki
tarixiy manbalardan biridir. U serqirra, qomusiy olimdir.
Abu Rayxon Beruniy (973-1048 yy). Xorazmda tavallud topgan bu
mutafakkir, serqirra olim astronomiya, tarix, tibbiyot, riyoziyot, jug’rofiya,
geodeziya, meteorologiya, etnografiya, falsafa, filologiyaga oid 150 ga yaqin
asarlar yaratgan. Bu asarlar Beruniy nomini jahonga taratdi. Shuningdek, uning
xikoyalar, she’rlar bitganligi xam ma’lum. Beruniy o’rta asrda birinchi bo’lib
globus yaratdi. U arab, fors, hind turkiy tillarni mukammal bilgan. Uning
«Farmokanaziya», «Geodeziya», «Hindiston», «Minerologiya», «Ma’sud qonuni»,
«qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarlari o’zbek va rus tillariga tarjima
qilingan. Maxmud G’aznaviy saroyda ham xizmatda bo’lgan. U Ibn Sino bilan
ham zamondosh edi.
Abu Ali Ibn Sino (980-1037 yil) U falsafa, mantiq ruxshunoslik,
adabiyotshunoslik, she’riyat, musiqa, geologiya, minerologiya, fizika, matematika,
tibbiyot, astronomiyaga oid yuzlab asarlar yaratdi. Abu Alining ilmiy qiziqishlari
doirasi shu qadar keng bo’lganki, uning 40 dan ziyod tibbiyotga, 30 ga yaqin
astronomiya va tabiatshunoslik fanlariga, 185 ta falsafa, mantiq va ilohiyotga
bag’ishlangan asarlar yaratgani ma’lum.
Buxoroda qurilgan Ismoil Somoniy qabri ustiga pishiq g’isht bilan qurilgan
go’zal maqbara. Bu bino to’rtburchak shaklida bo’lib, tomi gumbaz qilib yopilgan.
To’rtburchakdan nayzali ravotlar yordami bilan sakkiz qirrali shaklga o’tilgan. Shu
bilan birga bu bino to’rt fasadlidir. Uning to’rtala tomoni ham bir xil, old
tomonidek bezatilgan. Oddiy qilib aytganda, binoning oldi, yoni va orqa tomoni
yo’q. Hamma tomoni bir xilda bezatilgan. Ismoil Somoniy maqbarasini qurishda
va bezatishda arablardagi o’sha davr uchun xos bo’lgan me’moriy xususiyatlardan
ham ko’p foydalanilgan. Masalan, binoning tashqi burchaklariga ustunlar
o’rnatish. Bino ichidagi bunday shakddagi, shuningdek, dumaloq manzarali
maydonlar ham islomgacha bo’lgan yodgorliklarda uchraydi.
26

IX-X asr me’morchiligining rivojlanish yo’llarining saklanib qolganligini
ko’plab masjidlar misolida ham kuzatish mumkin. Yozma manbalarda qayd
qilinishicha, somoniylar davridagi ko’pgina masjidlar o’z vaqtida arablargacha
bo’lgan ibodatxonalarning masjidga moslashtirish asosida qurilgan. Ular bir xonali
bo’lib, masjidning tomlari ustunga tayanib turgan. Masjidlarning tomi odatda
gumbaz shaklida bo’lgan. Masjidlarda, ayniqsa, mehroblari shaklli, yozuvli qilib
qirqilgan g’ishtlar, o’yma ganchlar va hatto tilla suvlar bilan bezatilgan Bu davrga
oid masjidlar to’g’risida so’z yuritilganda, Buxorodagi Mag’oki Attoron, Poykand
masjidi, Termizdagi Chorustun, Shahristondagi Childuxtaron masjidlarini qayd
qilish mumkin. Bu yodgorliklar O’rta Osiyoda diniy me’morchilikning rivojlanish
yo’llarini kuzatish imkoniyatini berdi. Narshaxiyning yozishicha, amir Nasr ibn
Ahmad Buxoro Registonida o’zi uchun katga saroy qurdirgan va uning qurilishiga
kagga mablag’ sarflagan. Bu saroy g’oyat go’zal bo’lgan. Saroyning oldida esa
devonlar uchun binolar qurilgan. Amir va hokimlar saroyi Nishopur, Marv,
Samarqand va boshqa shaharlarda ham bo’lgan. Bu saroylar o’zlarining kattaligi va
go’zalligi bilan ajralib turgan. Ko’p hollarda bunday saroylar kushmanzara
joylarda, bog’lar ichida bunyod etilgan 8
.
Yusuf Xos Hojib (XI asr) Bolasogumda tug’ilgan yirik adib Yusuf Xos
Hojibning mashhur «Qudadg’u bilig» (Saodatga yo’llovchi bilim) asari turkiy
xalqlarning bizgacha etib kelgan birinchi badiiy asari ekanligi bilan ham
qimmatlidir. Muallif 6407 bayt orqali markazlashgan feodal davlatni idora qilish
yo’llari, siyosati hamda xalqlarning rasm-rusumlari va ahloq qonun-qoidalarini
ushbu asarda mujassamlashtirgan. «Qutadg’u biligda» sog’likni saqlash,
dorishunoslik va umuman tabobatga oid baytlar ham ko’p uchraydi.
Ahmad Yugnakiy (XIIasr II yarmi-XIII asr boshlari) Samarqand yaqinidagi
Yugnak qishlog’ida tug’ilgan Yugnakiyning ayniqsa «Xibbat ul- haqoyik»
(haqiqatlar hadisi) asari juda mashhur bo’lib, muallifga shon-shuhrat keltirgan.
Asarda asosan insonga xos bo’lgan fazilatlar bayon etilgan.
8
Shoniyozov K. O'zbek xalqining shakllanish jarayoni. T. Sharq-2001.
27

Abu Abdullo Rudakiy (884-954 yillar) Fors tojik adabiyotining buyuk
ustozi. Samarqandga yaqin Rudek qishlog’ida tug’ilgan. Uning she’riy merosi
nihoyatda boy va rang barang. Uning qalamiga mansub «Kalila va Dimna»,
«Davroni oftob», «Sindbodnoma» kabi poemalardan parchalar saqlanib qolgan.
Abu Mansur Muhammad Dakikiy (942-1020 yillar) X asrning Rudakiydan
keyingi eng mashhur shoirlaridan manbalarga qaraganda Samarqandda tug’ilgan.
Somoniylar saroyida yashagan. Birinchi bo’lib «Shoxnoma» yozishni boshlagan.
Lekin faqat ma’lum bir qismini yozishga ulgurgan va tasodifiy voqea bilan vafot
etgan. Undan 1209 bayt saqlanib qolgan. Dakikiy musiqa ilmini rivojiga ham katta
hissa qo’shganligi haqidagi manbalar ham mavjud.
Abulkosim Firdavsiy (942-1020 yillar). Eronning Tue shahrida tug’ilgan.
Arab va fors adabiyotini yaxshi bilgan. Butun umrini Eron shoxlarining afsonaviy
qahramonlariga bag’ishlangan katta epik asar «Shoxnoma» ni yaratishga sarflagan.
Asar dunyoni ko’pgina tillarida nashr qilingan. Firdavsiy o’z «Shoxnoma» si bilan
o’ziga abadiy haykal yaratib ketgan va avlodlar tashakkuriga sazovor bo’lgan.
IX-XII asrlar Markaziy Osiyo madaniyati rivojiga nazar tashlar ekanmiz, bu
davrda tasavvuf (sofizm) ta’limotlari madaniyatning, ma’naviyatning barcha
tomonlariga kirib borganligini kuzatish mumkin. So’fizm shaxsiy erkinlik, o’z
hohishi bilan tozalanib Olloxga ruhiy ma’naviylikka singish orqali erishishga
asoslanadi. Tasavvufda ruxni kamolotga va uni so’nggi maqsadi - Olloxga erishuv
yo’llari 4 bosqichdan iboratdir: 1) Shariat. 2) Tariqat. 3) Ma’rifat. 4) Haqiqat.
So’fizm nazariyotchilari, olimlari o’z davrining bilimini puxta egallagan,
ilmlardan xabardor, bilimdon-mutafakkirlar bo’lgan. X asrdan boshlab sufizm
g’oyalari O’rta Osiyo shaharlarida ham tarqala boshlagan. Viz quyida ushbu
yo’nalishga sodiq qolgan holda o’z ijodlari bilan dunyoga tanilgan ba’zi
mutafakkirlar haqida fikr yuritamiz.
Ahmad Yassaviy (1105-1165 yillar) Yassi (Turkiston shahrida ruhoniy
shahrida tug’ilgan.) Otasi Ibroxim Sa’y Rom shahrida ko’p yillar shayxlik qilgan.
Ahmad Yassaviy asli kelib chiqishi Toshkentdan bo’lgan mashhur turk mashoyixi
Arslonbob Toshkandiydan taxsil olgan. Uning vafotidan so’ng Yusuf
28

Hamadoniydan ilm o’rgangan. Yassaviydan bizgacha etib kelgan yagona meros -
bu uning «Devoni xikmat» idir. Unda Yassaviyning sermazmun xikmatlari,
munojatnomasi, «Faqrnoma». risolasi o’z aksini topgan. Ahmad Yassaviy
tasavvufda Yassaviya tarikatiga asos soldi.
Sulaymon Bakirgoniy (1186 yilda vafot qilgan). Ahmad Yassaviyning
munosib shogirdi, uning ishini davomchilaridan biridir. Xorazmning Bakirgon
degan joyida tug’ilgan. Turkiy xalqlar orasida hakim ota laqabi bilan ham mashhur
bo’lgan. Uning din va tasavvuf, ishq va ahloqdan saboq, beruvchi asarlari butun
Turkiston hududlarida sevib o’qilgan. Uning «Bakirg’on kitob» nomli yirik asari
keyingi yillarda o’zbek kitobxonlariga ham etib keldi.
Najmiddin Kubro (1145-1221 yillar). Shoir va olim. O’rta Osiyodagi yirik
sufiylik oqimi - Kubraviyaning asoschisi. Xivada tug’ilgan. O’rta va yaqin Sharq
o’lkalariga, O’rta Osiyo, Hindiston, Eron, Afg’oniston hududlariga keng tarqalgan
oqimdir. U o’zining qator risolalarida Kubraviya birodarligi qoidalarini ishlab
chiqargan Najmiddin Kubro 76 yoshida Urganchga hujum qilgan Mo’g’ullarga
qarshi lashkar to’plab chiqib xalqni hujumga boshlab borgan. Islom dinining
mamlakatda asosiy din sifatida tan olinishi, boshqa diniy e’tiqodlarning oyoq-osti
qilinishi, mehnatkash xalq ommasi turmush tarzining og’irlashishi ular orasida
ularni yulatishga, og’irligini engil qilishga yordam beruvchi g’oyani qidirishga
majbur qila boshladi. Bu g’oya tasavvuf g’oyasi bo’ldi.
Imom Ismoil al-Buxoriy (810-869 yy.) Buyuk hadisshunos olim Imom
Buxoriy hayoti davomida 600 ming hadis to’plab, ulardan 7275 hadisni o’zining 4
jildlik «Ishonarli to’plam»iga kiritdi. Islom dunyosining yirik olimi,
hadisshunoslikda eng yuqori pog’onaga chiqqan Imom Ismoil al-Buxoriyning 1205
yilligi 1998 yil xalqaro miqyosda tantanali nishonlandi va u vafot etgan Samarqand
atrofidagi Chelak shahrida nihoyatda xashamatli ziyoratgoh qurildi. Bu erga
jahonning turli joylaridan minglab odamlar ziyoratga kelmoqdalar.
Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824-894yy) Islom dunyosida mashhur
bo’lgan hadischi olim Imom at-Termiziy Termiz yaqinidagi Bug qishlog’ida
tug’ilgan. 26 yoshidan boshlab Samarqand, Buxoro, Xijoz, Iroq, Nishopur
29

shaharlarida mashhur muxaddis olimlar bilan uchrasha boshladi. Uning buyuk
hadischi olim bo’lib, etishishida Imom Ismoil al-Buxoriy ustozligi katta o’rin
tutadi. Umrini hadislar to’plashga bag’ishlagan At-Termiziydan katta ilmiy meros,
jumladan: «Kitobi al-Jom’e as-saxix», «Kitob ul ilm», «Kitobi at-Tamoyili an-
Nabaviy», «Kitobi az-zuxl», «Kitobul ismi val xuna» kabi asarlar qolgan.
Burxoniddin Marganoniy. (1197 yilda vafot qilgan). To’liq ismi
Burxoniddin Marginoniy Ibn Abu Bakr al-Farg’oniy al-Rishtoniy. Burxoniddin
fiqx ilmiga (din, shariat haqidagi fan) oid bir nechta risolalarni «Bidoyatul
mubtadiy» (ilmga-kirishuvchi dastlabki asos) «Al mazid» (ziyoda qilish) «Kitobul
faroiz» (farzlar haqida kitob) va boshqa asarlarni yozib oldirgan. Burxoniddin
Marginoniyning «Xidoya fi furu’ al-fukx» (Fikx sohalari bo’yicha qo’llanma) asari
56 kitobdan iborat bo’lib, bu asar shariat kodeksi deb ataladi
Buxoroda qurilgan Ismoil Somoniy qabri ustiga pishiq g’isht bilan qurilgan
go’zal maqbara. Bu bino to’rtburchak shaklida bo’lib, tomi gumbaz qilib yopilgan.
To’rtburchakdan nayzali ravotlar yordami bilan sakkiz qirrali shaklga o’tilgan. Shu
bilan birga bu bino to’rt fasadlidir. Uning to’rtala tomoni ham bir xil, old
tomonidek bezatilgan. Oddiy qilib aytganda, binoning oldi, yoni va orqa tomoni
yo’q. Hamma tomoni bir xilda bezatilgan. Ismoil Somoniy maqbarasini qurishda
va bezatishda arablardagi o’sha davr uchun xos bo’lgan me’moriy xususiyatlardan
ham ko’p foydalanilgan. Masalan, binoning tashqi burchaklariga ustunlar
o’rnatish. Bino ichidagi bunday shakddagi, shuningdek, dumaloq manzarali
maydonlar ham islomgacha bo’lgan yodgorliklarda uchraydi.
IX-X asr me’morchiligining rivojlanish yo’llarining saklanib qolganligini
ko’plab masjidlar misolida ham kuzatish mumkin. Yozma manbalarda qayd
qilinishicha, somoniylar davridagi ko’pgina masjidlar o’z vaqtida arablargacha
bo’lgan ibodatxonalarning masjidga moslashtirish asosida qurilgan. Ular bir xonali
bo’lib, masjidning tomlari ustunga tayanib turgan. Masjidlarning tomi odatda
gumbaz shaklida bo’lgan. Masjidlarda, ayniqsa, mehroblari shaklli, yozuvli qilib
qirqilgan g’ishtlar, o’yma ganchlar va hatto tilla suvlar bilan bezatilgan Bu davrga
oid masjidlar to’g’risida so’z yuritilganda, Buxorodagi Mag’oki Attoron, Poykand
30

masjidi, Termizdagi Chorustun, Shahristondagi Childuxtaron masjidlarini qayd
qilish mumkin. Bu yodgorliklar O’rta Osiyoda diniy me’morchilikning rivojlanish
yo’llarini kuzatish imkoniyatini berdi. Narshaxiyning yozishicha, amir Nasr ibn
Ahmad Buxoro Registonida o’zi uchun katga saroy qurdirgan va uning qurilishiga
kagga mablag’ sarflagan. Bu saroy g’oyat go’zal bo’lgan. Saroyning oldida esa
devonlar uchun binolar qurilgan. Amir va hokimlar saroyi Nishopur, Marv,
Samarqand va boshqa shaharlarda ham bo’lgan. Bu saroylar o’zlarining kattaligi va
go’zalligi bilan ajralib turgan. Ko’p hollarda bunday saroylar kushmanzara
joylarda, bog’lar ichida bunyod etilgan 9
.
Yusuf Xos Hojib (XI asr) Bolasogumda tug’ilgan yirik adib Yusuf Xos
Hojibning mashhur «Qudadg’u bilig» (Saodatga yo’llovchi bilim) asari turkiy
xalqlarning bizgacha etib kelgan birinchi badiiy asari ekanligi bilan ham
qimmatlidir. Muallif 6407 bayt orqali markazlashgan feodal davlatni idora qilish
yo’llari, siyosati hamda xalqlarning rasm-rusumlari va ahloq qonun-qoidalarini
ushbu asarda mujassamlashtirgan. «Qutadg’u biligda» sog’likni saqlash,
dorishunoslik va umuman tabobatga oid baytlar ham ko’p uchraydi.
Ahmad Yugnakiy (XIIasr II yarmi-XIII asr boshlari) Samarqand yaqinidagi
Yugnak qishlog’ida tug’ilgan Yugnakiyning ayniqsa «Xibbat ul- haqoyik»
(haqiqatlar hadisi) asari juda mashhur bo’lib, muallifga shon-shuhrat keltirgan.
Asarda asosan insonga xos bo’lgan fazilatlar bayon etilgan.
Abu Abdullo Rudakiy (884-954 yillar) Fors tojik adabiyotining buyuk
ustozi. Samarqandga yaqin Rudek qishlog’ida tug’ilgan. Uning she’riy merosi
nihoyatda boy va rang barang. Uning qalamiga mansub «Kalila va Dimna»,
«Davroni oftob», «Sindbodnoma» kabi poemalardan parchalar saqlanib qolgan.
Abu Mansur Muhammad Dakikiy (942-1020 yillar) X asrning Rudakiydan
keyingi eng mashhur shoirlaridan manbalarga qaraganda Samarqandda tug’ilgan.
Somoniylar saroyida yashagan. Birinchi bo’lib «Shoxnoma» yozishni boshlagan.
Lekin faqat ma’lum bir qismini yozishga ulgurgan va tasodifiy voqea bilan vafot
9
Shoniyozov K. O'zbek xalqining shakllanish jarayoni. T. Sharq-2001.
31

etgan. Undan 1209 bayt saqlanib qolgan. Dakikiy musiqa ilmini rivojiga ham katta
hissa qo’shganligi haqidagi manbalar ham mavjud.
Abulkosim Firdavsiy (942-1020 yillar). Eronning Tue shahrida tug’ilgan.
Arab va fors adabiyotini yaxshi bilgan. Butun umrini Eron shoxlarining afsonaviy
qahramonlariga bag’ishlangan katta epik asar «Shoxnoma» ni yaratishga sarflagan.
Asar dunyoni ko’pgina tillarida nashr qilingan. Firdavsiy o’z «Shoxnoma» si bilan
o’ziga abadiy haykal yaratib ketgan va avlodlar tashakkuriga sazovor bo’lgan.
IX-XII asrlar Markaziy Osiyo madaniyati rivojiga nazar tashlar ekanmiz, bu
davrda tasavvuf (sofizm) ta’limotlari madaniyatning, ma’naviyatning barcha
tomonlariga kirib borganligini kuzatish mumkin. So’fizm shaxsiy erkinlik, o’z
hohishi bilan tozalanib Olloxga ruhiy ma’naviylikka singish orqali erishishga
asoslanadi. Tasavvufda ruxni kamolotga va uni so’nggi maqsadi - Olloxga erishuv
yo’llari 4 bosqichdan iboratdir: 1) Shariat. 2) Tariqat. 3) Ma’rifat. 4) Haqiqat.
So’fizm nazariyotchilari, olimlari o’z davrining bilimini puxta
egallagan, ilmlardan xabardor, bilimdon-mutafakkirlar bo’lgan. X asrdan boshlab
sufizm g’oyalari O’rta Osiyo shaharlarida ham tarqala boshlagan. Viz quyida
ushbu yo’nalishga sodiq qolgan holda o’z ijodlari bilan dunyoga tanilgan ba’zi
mutafakkirlar haqida fikr yuritamiz.
Ahmad Yassaviy (1105-1165 yillar) Yassi (Turkiston shahrida ruhoniy
shahrida tug’ilgan.) Otasi Ibroxim Sa’y Rom shahrida ko’p yillar shayxlik qilgan.
Ahmad Yassaviy asli kelib chiqishi Toshkentdan bo’lgan mashhur turk mashoyixi
Arslonbob Toshkandiydan taxsil olgan. Uning vafotidan so’ng Yusuf
Hamadoniydan ilm o’rgangan. Yassaviydan bizgacha etib kelgan yagona meros -
bu uning «Devoni xikmat» idir. Unda Yassaviyning sermazmun xikmatlari,
munojatnomasi, «Faqrnoma». risolasi o’z aksini topgan. Ahmad Yassaviy
tasavvufda Yassaviya tarikatiga asos soldi.
Sulaymon Bakirgoniy (1186 yilda vafot qilgan). Ahmad Yassaviyning
munosib shogirdi, uning ishini davomchilaridan biridir. Xorazmning Bakirgon
degan joyida tug’ilgan. Turkiy xalqlar orasida hakim ota laqabi bilan ham mashhur
bo’lgan. Uning din va tasavvuf, ishq va ahloqdan saboq, beruvchi asarlari butun
32

Turkiston hududlarida sevib o’qilgan. Uning «Bakirg’on kitob» nomli yirik asari
keyingi yillarda o’zbek kitobxonlariga ham etib keldi.
Imom Ismoil al-Buxoriy (810-869 yy.) Buyuk hadisshunos olim Imom
Buxoriy hayoti davomida 600 ming hadis to’plab, ulardan 7275 hadisni o’zining 4
jildlik «Ishonarli to’plam»iga kiritdi. Islom dunyosining yirik olimi,
hadisshunoslikda eng yuqori pog’onaga chiqqan Imom Ismoil al-Buxoriyning 1205
yilligi 1998 yil xalqaro miqyosda tantanali nishonlandi va u vafot etgan Samarqand
atrofidagi Chelak shahrida nihoyatda xashamatli ziyoratgoh qurildi. Bu erga
jahonning turli joylaridan minglab odamlar ziyoratga kelmoqdalar.
Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824-894yy) Islom dunyosida mashhur
bo’lgan hadischi olim Imom at-Termiziy Termiz yaqinidagi Bug qishlog’ida
tug’ilgan. 26 yoshidan boshlab Samarqand, Buxoro, Xijoz, Iroq, Nishopur
shaharlarida mashhur muxaddis olimlar bilan uchrasha boshladi. Uning buyuk
hadischi olim bo’lib, etishishida Imom Ismoil al-Buxoriy ustozligi katta o’rin
tutadi. Umrini hadislar to’plashga bag’ishlagan At-Termiziydan katta ilmiy meros,
jumladan: «Kitobi al-Jom’e as-saxix», «Kitob ul ilm», «Kitobi at-Tamoyili an-
Nabaviy», «Kitobi az-zuxl», «Kitobul ismi val xuna» kabi asarlar qolgan.
33

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish kerakki,IX-XII asrlardagi ilm-fan juda yaxshi
taraqqiy etgan. Buyuk allomalarizning asarlari ilm fanga qoshgan hissalari
beqiyosdir. Adabiyotda xam bu davrlarda shoirlar yozuvchilar qizg’in ijod
qilishgan.ularning o’sha davrdagi ijodlari xozxirga qadar dunyo adabiyotini bezab
kelmoqda. Bundan tashqari matematika falakiyot riyoziyot va boshqa sohalardagi
kashfiyotlar xozirga qadar qo’llanib kelinmoqda. Bundan tashqari din borasida
qishloq xo’jaligi borasida iqtisodiyot bozor munosabatlarida xam bir qator
yuksalishlar yuz beradi . IX—XII asrlardagi uyg’onish davri (Renesans) davri
nafaqat Movarounnahr va Xurosonda balkim butun jahonda xam sezilarli iz
qoldirdi.
Arab Bosqini (711-750) orqali Mavaronnahr (Movarounnahr) va Xurosonda
(Xorazm) ijtimoiy-iqtisodiy hayotning o'zgarishi juda katta ahamiyatga ega bo'lgan
bir davrni ifodalaydi. Bu davrda Arab Bosqini haqida ko'proq ma'lumot berish
tushuncha bo'lishi uchun, Arab Yevropa va Afrika bo'ylab sarkarda katta hududda
bir davlatni qurib, uning ustiga arabo-mavaronnahriy nomi bilan mashhur bo'lgan
"Arab Bosqini" degan davlatni qo'shgan, haqiqatan ham, katta siyosiy va iqtisodiy
o'zgarishlar sodir bo'ldi.
Din va Iqtisodiy Hayot: Arab Bosqini jarayonida, Islom dinining tarqalgan
vaqti bo'lgan. Bu davrda Islom dinining asosiy qoidalari Mavaronnahr va Xuroson
hududlarida rivojlanib, xalqaravî mablag'lar va qimmatbaho tovarlar ombor
bozorida, pul birlashmalari sifatida ishlatilgan.
Tijorat va Fanlar Iqtisodiysi: Arab Bosqini jarayonida tijorat va fanlar
iqtisodiysi yuqori darajada rivojlandi. Xuroson va Movarounnahr hududlarida rasm
xalqlari tarqatildi, ajoyib qalamzoqlik va arxitektura yaratildi. Bu o simlikniʻ
qo llab-quvvatlash, bino qurish, masjidlar va madrasalarni o tkazish, fanlar
ʻ ʻ
sohasidagi rivojlanishlar, xalqaro mablag lar va tovarlar almashtirishda
ʻ
qo llanilgan.
ʻ
Ilmiy Iqtisodiy Hayot: Arab Bosqini vaqtida ilm-fan va san'at sohasida katta
rivojlanish bo'ldi. Movarounnahr hududlarida Buxoro, Samarqand, Xiva va boshqa
34

shaharlar ilmiy markazlar sifatida yuqori darajada tanildi. Ushbu davrda muzeylari,
medresalari va maktablari, ilmiy majmu'alarni o tkazgan. Ulug'bekningʻ
Samarkandda o'tkazgan hisorlari ilmiy tadqiqotlar uchun mashhur bo'ldi.
Qishloq xo'jaligi va Suqut: Arab Bosqini jarayonida, irrigatsiya tizimi tashkil
etildi va qishloq xo'jaligi kengaydi. Bu davrda xalqaro ta'sirni hisobga olgan holda,
Movarounnahr va Xurosonda zamonaviy irrigatsiya tizimlari o rnatilgan.
ʻ
Shuningdek, irrigatsiya orqali suv solishda mo ylovchi vodiy sistemalari qurildi.
ʻ
Arab Bosqini Movarounnahr va Xuroson hududlarida ijtimoiy-iqtisodiy
hayotga katta ta'sir qo'ygani sababli, bu davr "Islom Rivojlanishi" deb ham
nomlanadi. Bu jarayon xalqaro almashish va madaniy aloqa o rtasida o zaro fikr
ʻ ʻ
almashishlarini rivojlantirish va islom madaniyatini tarqatishda muhim rol o ynadi.
ʻ
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O’zbekiston
Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - T.:
“O’zbekiston” , 2016.-102 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz
bilan birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
4. Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-
j.. T.: O’zekiston, 1996.
5. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-j. T.: O’zbekiston,
1996.
6. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-j. T.: O’zbekiston,
1996.
Asosiy adabiyotlar
7. Abdunabiyev A.G. Vklad v mirovuyu sivilizatsiyu. T.: O’zbekiston,
1998.
8. Abu Tohirxo’ja: Samariya; Narshahiy: Buxoro tarixi; Bayoniy:
Shajarai Xorazmshohiy; Ibrat: Farg’ona tarixi. T.: Meros, 1991.
9. Abulg’oziy. Shajarai Turk. T.: Cho’lpon, 1992.
10. Abulqosim Firdavsiy. Shohnoma. Uch jildlik. T.: G’afur Gu’lom,
1984.
11. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. T., 1993.
12. Abu Rayxon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar.
Tanlangan asarlar. 1-jild. T.: Fan, 1968.
13. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi.-T.: Sharq, 2000.
14. Aliyev A. Mahmudxo’ja Behbudiy. T.: Yozuvchi, 1994.
36

15. Amir Olimxon. Buxoro xalqining xasrati tarixi. T.: Fan, 1991.
16. Amir Temur Ko’ragon. Zafar yo’li. T.: Nur, 1992.
17. Asqarov A. Eng qadimiy shahar. – T.: Ma’naviyat, 2001.
18. Ahmedov A. Ulug’bek Muhammad Tarag’ay. T., 1994.
19. Ahmedov B. O’zbek ulusi. T.: Nur, 1992.
20. Ahmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati).
T., 1996.
21. Avesto. Yasht kitobi. O’zbek tiliga M.Ishoqov ilmiy izohli tarjimalari.
T.: Sharq, 2001.
Qo’shimcha adabiyotlar
1. Shoniyozov K. O'zbek xalqining shakllanish jarayoni. T. Sharq-2001.
2. Mahmud Qoshg'ariy. Devoni lug'otut turk. 1-jild. T-1963.
3. Asqarov A.A. O'zbekiston tarixi. T: O'qituvchi 1994.
4. Ahmedov B.A. O'zbek ulusi. T. Meros. 1992.
5. Ahmedov B.A. Tarixdan saboqlar. T. O'qituvchi. 1993.
6. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar 2-jild Hindiston tarixi. T-
1965.
37

ARABLAR BOSQINIDAN SO’NG MOVAROUNNAHR VA XUROSONDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT

Купить