Aristotelning poetika asari - Литература - Инфографика

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	pptx
Раздел	Инфографика
Предмет	Литература

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Aristotelning poetika asari

Купить

Mavzu: Aristotelning poetika asari
•
Reja:
•
1.Aristotelning poetika asari
•
2. Poetika asari tushunchasi
•
3. Asistotelning asarlarining mazmuni

•
Aristotelning "Poetika"si so'z san'atiga
bag'ishlangan maxsus tadqiqot ekanligi, unda
faylasufning adabiy-estetik qarashlari muayyan
tizim holida ancha to'liq ifodasini topganligi
bilan qimmatlidir. Afsuski, asar matni to'la
emas: poeziyaning tabiati haqidagi umumiy
mulohazalar bildirilgan va, asosan, tragediya
janri tadqiq qilingan dastlabki qismigina
bizgacha yetib kelgan; epos, lirika va
komediyaga bag'ishlangan keyingi qismlari
saqlangan emas

•
Aristotel ham, Platon singari, san'atning mohiyatini
belgilovchi xususiyat sifatida taqlid(mimesis)ni
ko'rsatadi. Biroq, ustozidan farqli o'laroq, Aristotel
taqlidga juda katta ahamiyatga molik narsa sifatida
qaraydi. Agar Platon taqlidiy san'atlar, jumladan, so'z
san'ati haqiqatni bilish imkoniyatidan mahrum deb
hisoblasa, Aristotel taqlidni bilishning usullaridan biri
sifatida tushunadi: "Ko'rinadiki, poeziyani ikkita omil
vujudga keltirgan, bu ikki omil ham tabiiy. Axir
insonlarda taqlid qilish - bolalikdan tug'ma xususiyat,
ular boshqa mavjudotlardan shunisi bilan farqlanadi,
zero, inson taqlid qilishga boshqalardan ko'ra ko'proq
qobil va shu yo'l bilan u dastlabki bilimlarni hosil
qiladi"

Aristotel fikrini davom ettirib, juda
qadim zamonlarda ham taqlid
qilish iqtidoriga (shuningdek, ritm
va uyg'unlik tuyg'usiga) ega kishilar
bo'lganini, ular buni asta-sekin
rivojlantirib, "improvizatsiyadan
haqiqiy poeziyani" vujudga
keltirganlarini aytadi. Bundan
ko'rinadiki, o'z vaqtida Aristotel
so'z san'ati xalq og'zaki ijodidan,
folklorning sinkretik shakllaridan
ajralib chiqqaniga ishora qilgan
ekan.

•
Aristotel san'atlarni "nima bilan", "nimaga" va "qanday"
taqlid qilishiga ko'ra farqlaydi. Aytish kerakki, hozirgi
estetikada ham ayni shu xil tasnif tamoyili asos sifatida
saqlanib qolgan. Agar birinchi jihat - "nima bilan"
taqlid qilish asosida musiqa, raqs, haykaltaroshlik,
adabiyot kabi san'at turlari farqlansa, ikkinchi jihat -
"nimaga" taqlid qilish asosida etik va estetik belgilari
ajratiladi. Uchinchi jihat - "qanday" taqlid qilish asosida
Aristotel adabiy turlarni bir-biridan farqlaydi. Unga
ko'ra, taqlid "... voqyeani, Gomerga o'xshab, o'zidan
tashqaridagi narsadek hikoya qilish orqali; yoki
shundayki, taqlid qiluvchi qiyofasini o'zgartirmagan,
o'z-o'zicha qolgan holda; yoki barcha tasvirlanayotgan
shaxslarni harakat qilayotgan,

. To'g'ri, bir qarashda Platon va
Aristotelning turlarga ajratish
prinsiplari bir xildek ko'rinishi
mumkin. Biroq, e'tibor qilinsa, Platon
ko'proq nutq shakliga tayansa,
Aristotel taqlidchi va taqlid
qilinayotgan ob'ekt munosabatiga
tayangani ko'rinadi. Keyinroq
Aristotel qarashlari Gegel ta'limotida
rivojlantirilgani, hozirda ham
adabiyotni turlarga ajratishda
yuqoridagi ikki prinsip, asosan,
saqlangani e'tiborga olinsa, bu ikki
faylasufning adabiy-estetik tafakkur
taraqqiyotida nechog'li katta o'rin
tutishi yorqinroq anglashiladi.

•
Aristotel moddiyun falsafasiga juda yaqin kelgan mutafakkir
sifatida ta'riflanadi. Shu sababli ham uning qarashlari, bunga
yuqorida ham qisman to'xtaldik, Platon qarashlaridan qator
muhim nuqtalarda jiddiy farqlanadi. Jumladan, umumiy
("ideya") va xususiy ("narsa") munosabati masalasida bu narsa
yaqqol ko'zga tashlanadi. Platon "ideya"ni narsadan butkul
tashqarida deb bilsa, Aristotel "ideya"ni narsadan ajratmaydi.
Shunga muvofiq, u umumiy ("ideya") xususiy("narsa")da
namoyon bo'ladi deb hisoblaydi. Xuddi shu qarash adabiyotga
ham tadbiq etiladi: "Haqiqatda, tarixchi va shoirning farqi
birining vaznli, ikkinchisining vaznsiz nutq bilan gapirishida
emas (axir Gerodot asarini vaznli nutqqa o'tkazish mumkin,
shunga qaramay, vaznli yoki vaznsiz bo'lsin, u tarixligicha
qoladi), farqi shundaki, biri haqiqatda yuz bergan hodisalar
haqida, ikkinchisi yuz berishi mumkin bo'lgan hodisalar haqida
hikoya qiladi.

•
Shuning uchun ham poeziya tarixga qaraganda
falsafiyroq, jiddiyroq: poeziya umumiyni, tarix esa
xususiyni ifodalaydi".
•
Aristotel poeziyadagi shakl va mazmun munosabatida
mazmunni yetakchi deb biladi. Shu bois ham "shoir
avvalo fabula yaratishi lozim, vaznli nutq emas", deydi.
Chunki, uning ta'kidlashicha, shoir voqyea orqali
taqlid qiladi. Aytish kerakki, Aristotel davrida
adabiyotda voqyea (mif) birinchi o'rinda turgan:
g'oyani ifodalashda voqyeaning roli yetakchi
hisoblangan. Agar voqyeani rivojlantirishda
fabulaning hal qiluvchi ahamiyat kasb etishi e'tiborga
olinsa, Aristotelning fabula yaratish, unga qo'yiladigan
talablarga "Poetika"da ancha mufassal to'xtalishining
sababi oydinlashadi.

•
Shunga monand, xarakter va fabula munosabatida ham
keyingisiga kattaroq ahamiyat berilib, buning sababi
quyidagicha izohlanadi: "... tragediyaning maqsadini
voqyealar, rivoyat tashkil qiladi, maqsad esa hammasidan
muhim. Bundan tashqari, harakatsiz (ya'ni, voqyeasiz -
mual.) tragediya mavjud bo'lishi mumkin emas, xaraktersiz
esa - mumkin".
•
Aristotel ta'limotida xarakter asarning ma'naviy-axloqiy
(etik) tomonini ifodalovchi unsur sifatida talqin qilinadi.
Faylasuf xarakter oldiga qo'ygan to'rtta talab ham shunga
muvofiq bo'lib, "...birinchi va eng muhimi - ularning
oliyjanob bo'lishi. Agar personaj, aytib o'tilganidek, o'zining
nutqi yoki xatti-harakatida, qandayligidan qat'i nazar, iroda
yo'nalishini namoyon etsa, xarakterga ega bo'ladi; lekin bu
xarakter ezgu iroda yo'nalishini namoyon etsagina oliyjanob
bo'ladi".

•
"Poetika"ning ilmiy qimmatini belgilagan narsa shuki,
undagi nazariy umumlashmalar, ishlab chiqilgan talablar
qadimgi yunon adabiyotining boy materiali tahliliga
tayanadi. Ikkinchi muhim jihat esa unda izchil, tizimli fikr
yuritilgani, qo'yilgan har bir masala bo'yicha yaxlit ilmiy
konsepsiyaning ifodalanishi bilan belgilanadi. Masalan,
tragediya janriga to'xtalarkan, Aristotel avvalo uning janr
spetsifikasini belgilab oladi, so'ng uni tashkil qilayotgan
tarkibiy qismlar - voqyea (mif), fabula, xarakter, til va
uslub kabi masalalarni navbati bilan bir-bir ko'rib o'tadi,
muhimi, har birini butun tarkibidagi o'rni nuqtai
nazaridan o'rganarkan, boshqa unsurlar bilan o'zaro
munosabatini nazardan qochirmaydi. Bu xususiyatlar
"Poetika"ning adabiyotshunoslikka oid qadimiygina
emas, chin ma'noda mumtoz asarligidan dalolatdir.

•
Aristotelning yana bir asari - "Ritorika" notiqlik
san'atiga bag'ishlangan bo'lib, bizga qadar nisbatan
to'liqroq holda yetib kelgan. Asarda notiqlik san'ati
bilan bog'liq holda qo'yilgan masalalar
adabiyotshunoslikka bevosita aloqadordir. Masalan,
notiqlik san'atida dalillash yo'llari haqida bildirilgan
fikrlar yoki inson fe'l-atvori, his- tuyg'ularining u
egallagan mavqye, yosh xususiyatlari, konkret hayotiy
holat kabi omillarga bog'liqligining misollar bilan ochib
berilgani - bular badiiy ijodda ham, badiiy asarni
o'qishda ham, tahlil qilishda ham birdek ahamiyatlidir.
Asarda badiiy til, uslub masalalariga ancha keng o'rin
berilgan bo'lib, muallif bu yo'nalishda ritorika fani
erishgan yutuqlarni umumlashtirishga intiladi, ilk bor
til normalarini ishlab chiqadi.

•
Shunday qilib, qadimgi yunon adabiyotining katta bir
davrida to'plangan ijodiy tajriba, adabiy-estetik
qarashlarni umumlashtirib, tizim holidagi ta'limot
shakliga solish vazifasi Aristotel chekiga tushdi va
faylasuf bu vazifani sharaf bilan uddaladi. Aristotel
adabiy-estetik tafakkur taraqqiyotida o'ziga xos bir
marra bo'lib qoldiki, ba'zi mutaxassislarning
"Aristotelgacha bo'lgan davr" va "Aristoteldan keyingi
davr" tarzida mulohaza yuritishlari ham bejiz emas.
Darvoqye, aslida ham shunday. Zero, Aristotelning
ijodiy faoliyati yunon madaniyati klassik davrining
oxiriga to'g'ri keladi, undan keyin qariyb sakkiz yuz yil
davom etgan ellinizm davri boshlanadi.

•
Dionisiyning kimligi aniqlanmagan Pompey ismli
shaxsga yo'llagan xatida ham e'tiborga molik fikrlar
bildirilgan. Xatda ta'kidlanishicha, qanday yozish
qo'yilgan maqsadga bog'liq. Agar o'rganilayotgan
predmetni maqtash maqsad qilinsa, unda o'sha
predmetning fazilatlari bo'rttiriladi. Agar predmetlar
sirasida birini - eng yaxshisini ajratish maqsad qilinsa,
u holda "juda aniq tadqiq etish kerakki, predmetning
yaxshi tomonlari ham, yomon tomonlari ham nazardan
qochmasin, zero, shu yo'l bilangina haqiqat aniqlanishi
mumkin, haqiqat esa eng qimmatlisidir". Shu
prinsipdan kelib chiqib Platon va Demosfen mahoratiga
to'xtalarkan, keyingisini oldingi o'ringa qo'yadi va buni
asoslashga intiladi.

•
Uning fikricha, Platon fikrini sodda, aniq jumlalarda
bayon qilganida, bir qarashda jo'n ko'ringan ifodalarda
joziba kuchi bor - shu narsa uni boshqalardan yuqoriga
ko'taradi; aksincha, chiroyli gapirish niyatida nutq
figuralaridan me'yordan ortiq foydalanib,
ko'pso'zlilikka yo'l qo'yganida "o'zidan pastroq turadi",
ya'ni o'z imkoniyatlarini namoyon etolmaydi. E'tiborli
jihati shuki, Platon antik dunyoda juda katta obro'ga
ega, buni Dionisiy ham qayta-qayta ta'kidlaydi, biroq
uning maqsadi, o'zining aytishicha, Platonni kamsitish
emas, balki "u ham ba'zan kamchiliklarga yo'l
qo'ygani"ni ko'rsatish, xolos. Zero, "bunday buyuk
yozuvchi o'zini bu kabi e'tirozlardan ehtiyot qilishi
lozim". Ko'rib turganimizdek,

Xulosa
•
Notiqlik san'atining amaliy maqsadlariga bog'liq holda badiiy
nutq masalalari chuqur tadqiq etildi: ifoda vositalari ta'riflandi,
tavsif va tasnif qilindi, ularni qo'llash yo'llari va me'yorlari
belgilandi; nutqning uslubiy qurilishiga, shuningdek, ritorlik
nutqining kompozitsion qurilishiga qo'yiladigan talablar ishlab
chiqildi. Kutubxonachilik ishining taraqqiysi bilan bog'liq holda
filologik tadqiqotlar amalga oshirildi: qadimgi matnlarni tiklash,
ularning ilmiy nashrlarini tayyorlash yo'lga qo'yildi; sharh,
so'zboshi va izohlar shaklidagi adabiy tanqidiy qarashlar
maydonga keldi. Shulardan kelib chiqib aytish mumkinki, hozirgi
zamon adabiyotshunosligining tamal toshlari antik davrda,
xususan, yunon madaniyati taraqqiyotining klassik bosqichi
hamda Rim madaniyatining respublika davridayoq qo'yilgandir

Foydalanilagn adabiyotlar
•
1.“G'arb adabiy tanqidiy tafakkuri tarixi
ocherklari”
•
2. Dilmurod Quronov,
•
3. Bahodir Rahmonov

E’tiboringiz uchun rahmat

Aristotelning poetika asari

Купить