Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 90.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Arxeologik o‘lkashunoslik

Купить
Mundarija Kirish …………………………………………………………………2-4 I – BOB. O’lkashunoslik rivojida arxeologiya fanining o’rni. 1.1 O’zbekistonda arxeologik tadqiqotlarining olib borilishi…………5-10 1.2 Nasaf va Kesh vohasi arxeologik maskanlarining O’lkashunoslik rivojiga qo’shgan xissasi……………………………………………………….11-19 II – BOB. Surxandaryo vohasining arxeologik maskanlarning o’rganilishi. 2.1 Surxandaryo vohasi arxeologik yodgorliklari o’rganilishi………..20-23 2.2 Surxon vohasi shaharsozligi tarixini o’rganishda Termiz shahri tarixining ahamiyati……………………………………………………………..24-34 Xulosa ……………………………………………………………..…35-36 Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………….37 1 Kirish Mavzuning dolzarbligi. So’nggi yillarda arxeologiya tarixiga asosiy diqqat- e’tibor tarixnavislik nuqtai nazaridan qaratilmoqda. Tarixda arxeologiya fanining shakillanish va rivojlanish bosqichlari alohida ahamiyatga egadir. Mustaqil respublikamizning ijtimoiy fanlar sohasi olimlari oldida xalqimiz tarixini haqqoniy va to’laqonli o’rganish masalasi dolzarb vazifa sifatida turibdi. Bu haqda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev respublikamizning yetakchi tarixchi olimlari bilan o’tkazgan uchrashuvida va boshqa mazkur soha bilan bog’liq yig’ilishlarda bir necha marta ta’kidlab o’tgan 1 . Shuningdek, bu vazifalar O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida ham o’z aksini topgan. O’zbekiston uzoq tarix va boy madaniyatga ega bo’lgan yurt bo’lib, o’zida ming yillar tarixini jam qilgan ibtidoiy makonlardan to shahar va qishloq manzilgohlari xarobalari, me’morchilik obidalari yurtimiz madaniy me’rosini yuksak san’at namunalari hisoblanadi. Bu borada hozirda O’zbekistoning qadimda O’rta Osiyoning yirik hududlaridan biri, janubda Baqtriya va shimolda Markaziy So’g’diyona sivilizatsiyalari arxeologik materiallari vohadagi yirik shaharlar tarixini o’rganishda yetarli darajada ma’lumot beradi. Surxandaryo voxasi Baqtriya xududiga, Qashqadaryo vohasi qadimda So’g’d hududiga kirgan. O’rta asrlarda esa, Kesh, Naxshab va Termiz shaharlari Movaraunnahrning ma’muriy viloyatlaridan biri bo’lgan. Mavzuning dolzarbligi sifatida janubiy O’zbekiston hududi arxeologik o’rganilishi Vatan tarixini o’rganiishda asosiy manba bo’lib xizmat qiladi. Ushbu hudud tarixi bilan bog’liq barcha ma’lumotlarni davrlashtirish va tahlil qilish asos qilib olindi. Shundan kelib chiqib mazkur diplom ishida Janubiy O’zbekistonning arxeologik yodgorliklarining o’rganilishi tarixi, ilmiy ekspeditsiyalar faoliyati, arxeologlar, san’atshunoslar, o’lkashunoslar va ko’pgina ilmiy markazlar tomonidan turli davrlarda olib boriladigan arxeologik tadqiqot ishlari tarixi har tamonlama, ma’lum bir tizim asosida o’rganishga harakat 1 Shavkat Mirziyoyevning 2021-yil 20 – yanvardagi y i g’ilishida gumanitar fanlarni rivojlantirish to’g’risida so’zlagan nutqidan. 2 qilinidi. Kurs ishining maqsad va vaifasi maqsad va vazifalari sifatida XIX asrning o’rtalaridan bugungi kungacha Janubiy O’zbekistonda olib boriladigan arxeologik qazuv ishlari natijalaridan olingan xulosalarini tahlil qilib, ushbu xududdagi yirik shaharlar Kesh-Shahrisabz, Nasaf- Qarshi va Termiz tarixini yoritishdan iborat. Mazkur tadqiqot ishi nafaqat janubiy O’zbekistondagi, balki o’sha davr hududiy chegarlaridagi yirik shaharlardagi madaniyat tarixini yoritishda arxeologik yodgorliklarning o’rganilish tarixi davrini balki, arxeologiya fanining O’zbekistonda fan sifatida paydo bo’lishi, har bir tadqiqotchining ushbu fan rivojiga qo’shgan hissasiga madaniy konsepsiya va g’oyalarning rivojlanib, o’zgarib borishi natijasida vujudga kelgan munozaraviy masalarga asosiy e’tibor qaratilib janubiy O’zbekistonning qadim tarixini qayta tiklash imkoniyatiga ega bo’linadi. Shu maqsadlardan kelib chiqib quyidagilarni hal etish asosiy vazifa etib qo’yildi; - O’zbekistondagi arxeologik yodgorlikni o’rganish jarayonida ilmiy izlanishlarning asosiy xususiyatlarini qayta tiklash; -O’zbekistondagi arxeologik yodgorliklarini o’rganish jarayonida hal qilish kerak bo’lgan asosiy masalalarni ilmiy tahlilini berish -Bu borada har bir davrga taaluqli barcha nashrlar, materiallarni o’rganib, keyingi davr tadqiqotchilari tomonidan olingan yangi ma’lumotlar asosida voha tarixining boyitib borilganligini ko’rsatib berish; - O’zbekistondagi arxeologik yodgorliklarni o’rganishda alohida ahamiyatiga ega bo’lgan ekspedsiyalar faoliyatini yoritish; - O’zbekistonning yirik shaxarlar tarixini o’rganishda o’z hissasini qo’shgan O’zFA Arxeologiya instituti, turli davlat universitetlaridan tashrif buyurgan arxeologlar, Respublikamizdagi universitetlarning kafedralari, turli ilmiy jamiyatlar va ilmiy ekspeditsiyalar faoliyatini yoritish. Mavzuning o’rganilishi XX asrdan boshlab esa vohada arxeologik tadqiqotlar olib borila boshlandi. Dastlabki tadqiqotlar vohada sharqshunoslar tomonidan olib borildi. Vohada V.V.Bartold, V.A.Vyatkin, B.Denikelar ilmiy izlanishlar olib bordilar. 1926-yilda Tarixiy topografiyani o’rganish uchun 3 Shahrisabzga A.Yu.Yakuboviskiy jo’natildi. 1930-yillarda Shahrisabz obidalari Ya.G’.G’ulomov, T.M.Mirg’iyosov, S.K.Kabanov, S.A.Sudakov va suratchi N.S.Lojkin tomonidan o’rganildi. 1940 – yillarda M.E.Masson tomonidan ham vohada arxeologik tadqiqotlar olib borildi. S.K.Kabanov tomonidan esa 1946-1950 yillarda arxeologik qidiruv ishlari olib borildi. 1955 yilda V.D.Jukov Kindiklitepa manzilgohida qazishmalar o’tkazdi. 1970-1980 yillarda N.I.Krasheninnikova tomonidan olib borilgan izlanishlar ham muhim ahamiyat kasb etadi 1 . Kurs ishining tarkibiy tuzilishi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 1 Бартольд.В.В Кеш, Соч Т.III М.1965 460-с // Дресвянская Г.Я К истории культов дренего населения Кашкадарьи. Материалы по истории, историографии и археологии. N533.T.1977 23-с // Якубовиский. А.Ю. ГАИМК-ИИМК и археологическое изучение Средней Азии за 20-лет. // М.1940 16-с // Ртвеладзе Э.В. Буряков. Ю.Ф, Сулаймонов. Р.Х. Қарши Т. // Ставиский.Б.Я Судьбы буддизма в Средней Азии. М.,1998. 143-144 с // Массон М.Е Работы Кешской археолого-топографической экспедиция ТАШГУ(КАТЭ) по изучение восточной половины Кашкадарьинской области// Т.1977.31-с // Усмонова.З.И К вопросу о ранней античной крамики древней области Кеш// ИМКУ 1973 53-55с // Хасанов.М., и Мехендали.С. Раскопки на Сангиртепе в Кашкадары // Археологические исселедования в Узбекистана. 2003 Т “Узб миллий энсклопедияси” 2004. 4 I – BOB. O’lkashunoslik rivojida arxeologiya fanining o’rni. 1.1 O’zbekistonda arxeologik tadqiqotlarining olib borilishi XX asrning 30-yillari oxirlarida O’rta Osiyoning barcha respublikalarida yirik arxeologik ekspeditsiyalarning tuzilishi munosabati bilan, mazkur sohaning yetuk mutaxassislarini tayyorlash markazini ochish masalasini hal qilish vazifasi paydo bo’ldi. 1940 yilning 1 aprelida O’rta Osiyo Davlat universiteti Tarix fakultetida M.E. Masson rahbarligida Arxeologiya kafedrasi tashkil etildi. Kafedra tashkil etilgan kundan boshlab, uning a’zolari tomonidan O’zbekistonning moddiy madaniyati, me’moriy yodgorliklarini o’rganish, numizmatika va epigrafikaga oid masalalarni tadqiq etish bosh maqsad etib qo’yildi. Kafedra turli ilmiy muassasalar, muzey, ta’mirlash ustaxonalari, yodgorliklarni himoya qilish tashkilotlari va maktablar uchun ko’plab mutaxassislar tayyorladi va bugungi kunda ham tayyorlamoqda. 1963 yilda ToshDU (hozirgi O’zMU) Arxeologiya kafedrasi bazasida prof. M.E. Masson rahbarligi ostida Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi tashkil etiladi 1 . Vohaning asosan yuqori qismini arxeologik jihatdan o’rganuvchi ekspeditsiya a’zolari tomonidan numizmatika, tarixiy geografiya, tog’-kon ishlari tarixiga oid ma’lumotlar to’planib, sistematizatsiya qilina boshlanadi. Bunda yozma manbalarning ahamiyati ayniqsa katta bo’ldi. KATE Qarshi vohasida ham kuzatuv-qazuv ishlarii olib boradi. Yerqo’rg’on, Qal’ai Zahoki Moron, Kasbitepa, Ko’hna Fazli, Shulluktepa kabi yirik yodgorliklar o’rganiladi 2 . Tadqiqotlar jarayonida birinchi marta Yerqo’rg’on yodgorligining topografik rejasi suratga olinadi. M.E. Masson shaharda hayot milodiy VII asrda tugaganligini, e’tirof etib, mil. avv. IV asr manbalarida eslatilgan antik shahar Nautakaning xarobasi bo’lgan, deb hisoblaydi. S.K. Kabanovning fikriga ko’ra, Kesh qadimda Nautaka, Naxshab Ksenippa deb atalgan. M.E. Masson esa, aksincha, Ksenippani Keshda, Nautakani Naxshabda bo’lgan deb hisoblagan. So’nggi yillarda Aleksandr Makedonskiy qo’shinining O’rta Osiyoga 1 Аннаев Т.Ж. Кухна Термизнинг буддавийлик е’дгорликлари./Термиз тарихий тадкикотлар илмий хулосалар.Ташкент -2001. B .51. 2 Массон В.М. Городские центры раннеклассовых обществ. История и археология Средней Азии.-Ашхабад, 1978.-С.20 5 yurishi yo’llarini o’rganib, tahlil qilib chiqqan E.V. Rtveladze Nautakani Keshga joylashtirdi. F.Grene ham xuddi shu fikrni qo’llab-quvvatlab, yozma manbalarga asoslangan holda, Nautakaga “to’qqiz daryoli o’lka” maqomini berib, Samarqanddan Temir darvozagacha haqiqatdan ham to’qqiz daryoning oqishini nomi bilan ko’rsatib o’tdi (shimoldan janubga tomon Qumdaryo, Oyoqchidaryo, Qashqadaryo, Oqsuv, Tanxozdaryo, Qizildaryo, Langar, Katta O’radaryo, Kichik O’radaryo). Hozirgi vaqtda Aleksandr Makedonskiy davriga taalluqli muhim hujjat topildi-ki, Erqo’rg’on, ya’ni Qarshi vohasidagi yirik viloyat va shahar qadimda Nikshapay deb atalgan. XX asrning 20- yillarigacha Termiz va Chag‘oni е~ nning о ‘rta asrlar davri tarixi va madaniyatini sharhlashda asosiy manba b о ‘lib akademik V.V.Bartoldning asarlari hisoblanar edi. Uning arab-fors manbalarini chuqur о ‘rganish asosida yaratilgan "Turkiston m о ‘g‘ullar bosqini davrida" nomli asarida Termiz va Chag‘oniyon о ‘lkalari va ularda mavjud qishloq va shaharlar t о ‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan 1 . Termiz va Chag‘oni е ~ nning о ‘rta asrlar davri moddiy madaniyatini о ‘rganish 1926 - 1928 yillarda Eski Termizdagi termizshohlar saroyida arxeologik qazishmalar о ‘tkazish bilan boshlangan. 1936-1938 yillarda Termizning о ‘rta asrlar davri mudofaa istehkomlarida, temirchilar mahallasida va shahar tashqarisida joylashgan inshootlarda keng k о ‘lamda qazishma ishlari amalga oshirildi. Ayniqsa, Eski Termizda termizshohlar saroyining t о ‘liq о ‘rganilishi tahsinga loyiq. Bu manbalar va tarixiy ma’lumotlar asosida Termiz shahrining о ‘rta asrlar davri tarixiy topografiyasi ishlab chiqildi. Termizning shu davr tarixi va undagi obidalar ba е ~ ni M.YE.Masson rahbarligida yaratilgan "Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasining t о ‘plamlari"da о ‘z aksini topgan. 1969 yildan boshlab O’lkashunoslik ekspeditsiyasining E.V.Rtveladze rahbarligidagi guruhi viloyat hududidagi mavjud arxeologiya yodgorliklarni hisobga olish, xaritaga tushirish va ularning saqlanish holati masalalari bilan bevosita shug’ullanishni boshladi. Keyinchalik bu "Surxondaryo viloyatining tarixiy, arxeologiya va me’morchilik yodgorliklari majmuasi" degan yirik ilmiy yo’nalishga aylandi. 1 Ravshanov R. Naxshab va Kesh tarixi manbalari. –Qarshi, Nasaf, 2005, B.8. 6 Surxondaryo viloyatidagi yodgorliklarni ro’yxatga olish bilan birga ba’zi bir o’rta asrlarga oid obidalarda qazishma ishlari ham olib borildi. Dalvarzintepa shahri atrofida joylashgan G’armalitepa ana shunday yodgorliklar turkumidandir. Termiz va Chag’oniyonning o’rta asrlar davri tarixini o’rganishda Sh.R.Pidayev va T.J.Annayev ham o’z hissalarini qo’shdilar. E.V.Rtveladze tomonidan Toxaristonning arab va fors manbalarda tilga olingan shahar va qishloqlarning nomi hozirgi mavjud arxeologik yodgorliklar bilan taqqoslandi. 1980 yildan boshlab Shimoli-G’arbiy Toxaristonning markaziy shaharlari bo’lgan Eski Termiz va Budrachtepalarda o’rta asrlar davri inshootlari va ular bilan bog’liq madaniy qatlamlar muntazam ravishda o’rganilmoqda. Natijada Eski Termizda o’rta asrlar davri mudofaa istehkomlari, shahar xonadonlari, kulolchilar mahallasi va undagi xumdonlar, xristianlar ibodatxonasi kabi inshootlar o’rganildi. Bu tadqiqotlar tufayli Termiz va Chag’oniyonning o’rta asrlar davri madaniyatidan darak beruvchi ko’plab manbalarga ega bo’lindi. Termiz va Chag’oniyonning IX- XIII asrlar davri tarixi va madaniyati masalalari M.E. Masson rahbarligida yaratilgan "Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasining ilmiy to’plamlari", Z.A.Arshavskaya, Z.A.Hakimov, E.V.Rtveladzelarning "Surxondaryoning o’rta asrlar davri yodgorliklari", G.A. Pugachenkova va E.V. Rtveladzening "Shimoliy Baqgriya - Toxariston tarixi va madaniyatidan tavsiflar", E.V. Rtveladze va A.S. Sagdullayevning "O’tmish asrlar yodgorliklari" kabi asarlarida yoritilgan. J. Ilyosov va Sh. Rahmonovlar Termiz va Chag’oniyonning badiiy san’ati, qishloq ahli madaniyati, IX-XII asrlar harbiy san’ati va mudofaa istehkomlarini o’rganish borasida muhim tadqiqotlarni amalga oshirdilar. Termiz va Chag’oniyonning so’nggi o’rta asrlar davri tarixi va madaniyati (XVI - XIX asrlar) juda kam o’rganilgan. Viloyat hududlaridagi so’nggi o’rta asrlar davriga oid yodgorliklarda o’tkazilayotgan qazishma ishlari XVI - XIX asrlar mobaynida Termiz va Chag’oniyon yurtlarida o’ziga xos madaniyat mavjud bo’lganligini ko’rsatmoqda. Termiz va Chag’oniyonning XVI - XIX asrlar tarixini yoritishda mavjud yozma manbalar bilan bir qatorda bu yerda saqlanib qolgan ma’morchilik inshootlari ham muhim hisoblanadi. 1970 yildan boshlab viloyatning 7 bir qancha hududlarida so’nggi o’rta asrlarga oid yodgorliklar ro’yxatga olinib, ularda dastlabki qazishmalar o’tkazildi. Bu borada T. Annayev, Sh. Pidayevlar tomonidan To’palang suv ombori havzasida joylashgan Yoni-kalon qal’asida, Xotinrabotdagi XVI - XIX asrlarga oid karvonsaroyda amalga oshirilgan arxeologik qazishmalarni ta’kidlab o’tish mumkin. Shuningdek Ko’hitang va Boysuntog„ yon bag’irlarida, Jarqo’rg’on atrofida so’nggi o’rta asrlarga oid bir necha yangi yodgorliklar hisobga olindi. Ayniqsa, Eski Termizning qal’a qismida olib borilgan arxeologik qazishmalar tufayli Termizning bu davr madaniyatini ifoda etuvchi ko’plab moddiy madaniyat namunalari to’plandi. Surxondaryo tarixi va bu o’lkada mavjud arxeologik obidalar xorijiy mamlakatlarning arxeolog, tarixchi, o’lkashunos olimlarining doimo diqqat markazida turgan. Eski Termizning buddaviylik yodgorliklaridan topilgan yozuvlarni o’rganish ishiga xorijlik olimlar, jumladan, hind olimlari B.Mukerji, N.Bxatiya, vengriyalik Y.Xarmatta va germaniyalik X.Xumbaxlarning qo’shgan hissasi salmoqlidir. Mustaqillik yillarida xorijlik olimlarning Surxon vohasi tarixiga qiziqishi ortib, Baqtriyaning bronza davrini o’rganishda Filipp Koll (AQSH), Ditrix Xuff, Kay Kanyut, Mayk Toyfer (Germaniya), ilk temir davri yodgorliklarida Nikolos Boroffka (Germaniya), Vu Xin (Xitoy), antik davrlar arxeologiyasi bilan Per Lerish, Frans Grenet, Klod Rapen (Fransiya), Kato Kyudzo, K.Tanabe (Yaponiya), Ladislav Stancho (Chexiya) ishtirok etishib voha tarixini o’rganishga, uning qadimgi madaniyatini jahon xalqlariga tanitishda katta xizmat qilmoqdalar. Termiz shahri o’rta asrlar davri shaharsozlik madaniyatini o’rganishda arxeologlar M. Masson, E. Rtveladze, Sh. Pidayevlar tomonidan o’tkazilgan qazishma ishlari juda muhimdir. XX asrning 70-yillariga kelib O’zSSR FA Arxeologiya institutining ochilishi munosabati bilan arxeologik tadqiqotlar o’zining yangi bosqichiga ko’tariladi. Arxeologik tadqiqotlar asosan mil. avv. I mingyillik, ahamoniylargacha, ahamoniylar va keyingi davrlarga oid bo’lgan yodgorliklarda olib borilib, urbanizatsiya jarayoni, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar xususiyatlari, O’rta Osiyoning mil. avv. I mingyillik va milodiy I mingyillik o„rtalaridagi jamoaviy tuzum haqida munozara olib borildi. Muhim 8 ma’lumotlar A.A. Asqarov tomonidan SHerobod vohasidagi Sopollitepa va Jarqo’ton yodgorliklarida olib borilgan ko’p yillik tadqiqotlari natijasida kiritiladi. Mazkur hududlaridagi barcha tadqiqot ishlari shuni ko’rsatadiki, ular Sharqning urbanizatsiyalashgan dehqonchilik markazlari bilan uzviy aloqada bo’lgan. Shuningdek, O’rta Osiyoda ilk davlat birlashmalarining paydo bo’lishi, ijtimoiy- iqtisodiy jarayonlar xususiyatlari, shaharlar, madaniyat va san’at, ko’chmanchi aholi bilan o’zaro aloqalar, savdo aloqalarining xususiyatlari, madaniy jarayonlar va boshqa muhim masalalar muhokama qilindi. 1950-1953 va 1960-1966 yillarda O’zbekiston arxeologik ekspeditsiyasining (Y.G’. G’ulomov va boshqalar) Mohandaryo otryadi tomonidan Zarafshon va Qashqadaryoning quyi oqimlaridan 60 ga yaqin Kaltaminor madaniyatiga taalluqli yodgorliklar o’rganiladi. Y.G’. G’ulomov tomonidan Mohandaryo bo’ylarida topib o’rganilgan bronza davriga oid yodgorliklar umumiy nom bilan Zamonbobo madaniyati deb ataldi 1 . So’nggi bronza va ilk temir davriga taalluqli, miloddan avvalgi II mingyillik oxiri – I mingyillik boshlari bilan davrlashtiriluvchi dehqonchilik mazilgohlari Farg’ona vodiysidagi Chust shahri yaqinidan (M.E. Voronets, 1950 y., V.I. Sprishevskiy) va Dalvarzin tepaligida (Y.A. Zadneprovskiy, 1956 y.), Surxondaryo vohasida shunga o’xshash kompleks Kuchuktepa manzilgohida (L.I. Albaum, 1963 y.) topib o’rganiladi. So’nggi bronza (mil.avv. IX-VIII asrlar) davriga taalluqli yodgorliklar Xorazmda (Amirobod madaniyati), Zarafshon va Qashqadaryo quyi oqimlarida tadqiq etiladi. O’zbekistonlik arxeologlar tomonidan, shuningdek, rivojlangan o’rta asrlarga oid yodgorliklar ham o’rganildi. O’rta asrlar davri shaharlarini o’rganish bilan birga, shahar aholisiing turar joylari, ijtimoiy strukturasi, hunarmandchilik mahallalari va boshqalar o’rganildi. XX asrning 80-yillarida respublikada yodgorliklarni ro„yxatga olish va ularni arxeologik xaritasini tuzish bo’yicha ish olib boriladi. Bunda kuzatuv ishlari, barcha davrlarga taalluqli arxeologik va me’moriy yodgorliklarni (shaharlar, manzilgohlar, qabristonlar, qadimgi tog’-kon manzilgohlari) fiksatsiya qilish, tarxlarini tuzish, yodgorliklar 1 Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar.T., Sharq, 1998. B . 27. 9 ustki qatlamidan ashyolar terish kabi ishlarni amalga oshirildi. Mustaqillik yillarida tarixni harakatlantiruvchi kuch sifatidagi sinfiy kurash kontsepsiyasi barham topgach, haqqoniy tarixni yaratish borasida harakatlar boshlandi. Tarixchi va arxeolog olimlar oldida O’zbekistondagi urbanizatsiya jaryoni va davlatchilik tarixi bilan bog’liq masalalarni hal qilish muhim vazifa etib qo’yildi. Mustaqillik yillarida arxeologiyadagi turli xil masalalarni hal qilishda xalqaro aloqalarni yanada kuchaytirish orqali xorijiy mutaxassislarini jalb etishda keng imkoniyatlar ochildi. Bugungi kunda respublikamiz arxeologlari bilan birga AQSH, Angliya, Rossiya, Fransiya, Germaniya, Italiya, Yaponiya, Polsha va boshqa davlatlarning mutaxassislari hamkorlikda ish olib bormoqdalar. Miloddan avvalgi II ming yillik oxiri va I ming yillik boshlari O’rta Osiyoda qabila va xalqlarning keng ko’lamli ko’chishi, ilk temir davrining boshlanish davri bo’lgani bilan e’tiborlidir. Bu davrda O’rta Osiyoning asosiy tarixiy-madaniy hududlari - Baqtriya, Marg’iyona, So’g’d, Xorazm shakllangan. Bu davrda ushbu mintaqada dastlabki shaharlar - dehqonchilik vohalarining markazlari paydo bo’ladi, ilk davlatlar tashkil topadi. Shu davrdan boshlab O’rta Osiyoda shahar madaniyati uzluksiz, jadal sur’atlar bilan rivojlanib boradi. Sirdaryo va Amudaryo oralig’ida, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida qadimgi sog’d elati va o’troq dehqonchilik madaniyati shakllanadi. Qashqadaryoda miloddan avvalgi birinchi asrning boshidan ikkita asosiy voha - Qarshi va Shahrisabz vohalari shakllanadi. Aleksandr Makedonskiy bilan birga yurtimizga kelgan yunon tarixchilari milodning IV asri oxirida Qashqadaryo vodiysidagi ikkita tarixiy-madaniy viloyat - Nautaka va Nikshapani eslab o’tishadi. 10 1.2 Nasaf va Kesh vohasi arxeologik maskanlarining O’lkashunoslik rivojiga qo’shgan xissasi Qashqadaryo vohasiga yangi davrda ko’plab g’arb sayyohlari va xorijiy elchilar tashrif buyurishgan. Ular orasida sharqshunos A.Byorns, N.V. Xanikov, N.A. Maevlarni ko’rsatish mumkin. Dastlab 1883 yilning yanvarida Qarshi shahrida maxsus topshiriq bilan kelgan yozuvchi V.V. Krestovskiy esdaliklarida Shulluktepa yodgorligi haqidagi ma’lumot paydo bo’lgan. 1895 va 1910 yillarda Qarshida bo’lgan B.N. Litvinov ham o’z esdaligida Shulluktepani eslab o’tadi. Chegarachi zobit D.N. Logofet XX asring birinchi o’n yilligida vohada bo’lib, Shahrisabz, Yakkabog’ va Qarshi shaharlari tarixi haqida muhim ma’lumotlar yozib qoldirgan. Turkiston arxeologiya havaskorlari to’garagi (TAHT) tashkil etilganining dastlabki yillarida Qarshi vohasi arxeologik jihatdan uning a’zorlarida qiziqish uyg’otmaydi 1 . Bu, birinchi navbatda, mazkur hududda ko’z ilg’aydigan me’moriy yodgorliklarning yo’qligi bilan izohlangan. 1916 yilda to’garak a’zosi I.A. Kastane Qarshi vohasidagi arxeologik yodgorliklarni kuzatadi. U ilk marotaba antik davr mualliflari tomonidan yozib qoldirilgan shaharlar haqidagi ma lumotlarni tahlil qilib, ularni Qashqadaryo vohasidagi qaysi arxeologik‟ yodgorliklarga to’g’ri kelishini solishtirishga, ilmiy asoslashga harakat qiladi. Xususan, antik davrdagi Nautakani Qarshi shahri atroflariga to’g’ri kelishii taxmin qiladi. To’garakning yana bir a’zosi, sharqshunos olim L.A. Zimin 1916 yilning may oyida Qarshi vohasida bo’lib, arxeologik yodgorliklarini ko’zdan kechiradi. Shulluktepa yodgorligini kuzatgan L.A. Zimin, yodgorlik haqidagi ma’lumotlar dastlab XVIII asrga oid yozma manbalarda uchrashini, mazkur yodgorlik mo’g’ullar bosqini davrida vayron etilgan Nasaf shahrining xarobasi ekanligi, Nasaf va Naxshab bitta, Qarshi shahrining nomi ekanligini e’tirof etib o’tadi. 1927 yilda uni Qarshi shahrining tarixiga bag’ishlangan risolasi nashr etiladi. L.A. Zimin o’z davri tadqiqotchilari orasida birinchi marta Qozoxon tomonidan qurilgan va 1387 yilda To’xtamish qo’shinlari tomonidan yoqib yuborilgan 1 Сулаймонов Р.Х. Древний Нахшаб. Т ., Фан . 2000. B.87. 11 Zanjirsaroy haqida ham ma’lumot berib o’tadi. Shuningdek, u ham antik davr mualliflari tomonidan yozilgan Aleksandr Makedonskiyning yurishlari bilan bog’liq manbalarni tahlil qilib, I.A. Kastane singari Nautakani Qarshi vohasiga joylashtiradi. Arxeolok-topografik ma’lumotlarni to’plashda yozma manbalar ma’lumotlaridan unumli foydalanishda akademik V.V. Bartoldning tadqiqot ishlari ham diqqatga sazovordir. Bu davrda Qashqadaryo vohasining arxeologik jihatdan o’rganilish tarixiga nazar tashlasak, asosan, reja bo’yicha ma’lumot va turli ashyolarni yig’ish bilan cheklanadi. XX asrning 20-yillarida markaziy tashkilotlar tomonidan amalga oshirilgan ishlarga qaramay, mazkur hududda arxeologik qazuv ishlari boshlanmagandi. XX asrning 30-yillari Qashqadaryo vohasini arxeologik va tarixiy-me’moriy jihatdan o’rganishning yangi davri hisoblanadi. 1933 yilda Y.G’. G’ulomov va T.Mirgiyazov O’zasotirkom (Uzkomstaris) tomonidan Shahrisabz shahriga me’moriy yodgorliklar – Hazrati Imom, Ko’k Gumbaz, Gumbazi Sayidonni ko’zdan kechirish va ularning holatini o’rganish uchun yuboriladi 1 . O’zasotirkomning Shahrisabz filiali a’zolari – S.K. Kabanov, S.A. Sudakov va fotograf N.S. Lojkin tomonidan shahardagi yodgorliklarining me’moriy bezaklari fotofiksatsiya qilib o’rganildi. 1936 yilning kuzida Qarshi vohasidagi arxeologik yodgorliklarni maxsus tekshirish uchun S.K. Kabanov kuzatuv ishlarini olib boradi. Tadqiqot ishlari jarayonida Shulluktepa, Polvontepa, Tallisortepa, Qal ai Zahoki Moron,‟ Nomsiztepa kabi shahar xarobalari va qishloq manzilgohlari o’rganiladi. Bu davr ham tadqiq etish jihatidan arxeologik kuzatuv ishlari ko’lami oshganligini ko’rsatsa-da, qazuv ishlari boshlanmagandi 2 . 1942 yilda M.E. Masson va G.A. Pugachenkova tomonidan Alisher Navoiyning 500 yilligi munosabati bilan Shahrisabz shahrini tarixiy-arxeologik va tarixiy-me’moriy jihatdan o’rganish uchun kuzatuv ishlari olib boriladi. Tadqiqotchilar Shahrisabz shahri atroflarida XIII asrgacha shahar xarobalarini topmaydilar hamda Amir Temur va Temuriylar davridagina mazkur hududda aholi yashay boshlagan, degan xulosaga keladilar. 1 Ravshanov R. Naxshab va Kesh tarixi manbalari. –Qarshi, Nasaf, 2005, B.51. 2 Asqarov A.A. Mustaqillik yillarida tarix, arxeologiya va etnologiya. Eng qadimgi shahar. Т. 2. -T.,2001 B . 61. 12 Xitoy yozma manbalarida uchragan Suse shahri xarobalari Shahrisabzda emas, balki u bilan chegaradosh hududda, ya’ni Kitob shahri atroflarida bo’lishi mumkinligi haqida ham taxminlar bildirib o’tishadi. Bu shahar milodiy II asrdagi xitoy manbalarida yana Tsishi, Shi, Kyuyshi nomlari bilan ham uchraydi. Mazkur bobning ikkinchi faslida XX asrning 40-60-yillari oxirlaridagi arxeologik tadqiqotlarning asosiy yo’nalishlar haqida fikr yuritiladi. Qashqadaryo vohasidagi keng-ko’lamli arxeologik tadqiqot ishlarini birinchi marta S.K. Kabanov boshlab beradi. U tadqiqotlarini asosan toponimik atamalarni yig’ish, shaharsozlik tarixini o’rganish, Qashqadaryo vohasi qadimiy aholisining etnik tarkibi, vohadagi savdo va pul munosabatlari tarixi, topilgan antropologik ashyolar yordamida qadimgi aholining irqiy xususiyatlari va etnik tarkibini yozma manbalar bilan solishtirgan holda o’rganishga qaratdi. Dastlabki arxeologik tadqiqotlar Ko’hna Fazli va Kasbitepa yodgorliklarida boshlanadi. Shaharlarning joylashuvi, topografik nomidan kelib chiqib, S.K. Kabanov mazkur yodgorliklarni Qarshi vohasidagi o’rta asr yirik shaharlari - Bazda va Kasbining xarobalari ekanligini asoslashga harakat qiladi. 1946 yilning kuzida Qarshi vohasining arxeologik yodgorliklari Samarqand ekspeditsiyasi a zolari A.I.‟ Terenojkin va L.I. Albaum tomonidan ko’zdan kechiriladi. Kuzatuv ishlari jarayonida mil. avv. III asr va milodiy XIII asrgacha bo’lgan davr haqida moddiy manbalar yig’ishadi hamda shular asosida vohaning tarixiy-madaniy hayotini davrlashtiradilar. S.K. Kabanovning tadqiqot ishlari Kojortepa, Erqo’rg’on, Qal’ai Zahoki Moron, Mudintepa va Shulluktepa yodgorliklarida davom etadi. Tadqiqotchi Erqo’rg’on yodgorligini o’rganar ekan, shaharning vayronaga aylanishiga milodiy II-III asrlarda, ya’ni Kushonlar davlatining qulashi va undan keyingi davrlarda ko’chmanchi qabilalarning doimiy hujumlari sabab bo’lganligi ko’rsatib berishga urinadi. S.K. Kabanov mazkur yodgorlikni xitoy va arman manbalarida uchraydigan Nashebo, Nashebolo, Bolo, Valaam (Balaam), Baxl toponimlari bilan bog’liqligini ta’kilaydi. Manbalarda Nashebolo Nyumi (Buxoro) dan janubda, Shi (Shahrisabz) dan esa 200 li sharqda joylashganligi haqida ma’lumot berilgan. S.K. Kabanov fikriga qo’shiladigan bo’lsak, bu 13 geografik jihatdan hozirgi Shahrisabz shahriga to’g’ri keladi. Qashqadaryo vohasining arxeologik yodgorliklari hamda qadimgi tarixini davrlashtirish borasida o’sha davrda munozarali maqolalar ham nashr etila boshlandi-ki, bu tadqiqotlar ko’lamini kengaytirishga imkoniyatlar berdi. XX asrning 40-yillari yosh tadqiqotchilaridan bo’lgan B.Y. Staviskiyning “Qadimgi So’g’dning tarixi va topografiyasiga doir ba’zi savollar” nomli maqolasida Qashqadaryo vohasini qadimda tarixiy-madaniy viloyat hisoblangan So’g’d tarkibiga kiritishi V.M. Massonning tanqidiy maqolasini yozilishiga sabab bo’ladi. V.M. Massonning fikriga ko’ra, arxeologik jihatdan endigina tadqiq etilayotgan Qashqadaryo vohasini qadimgi So’g’d hududiga qo’shish uchun hech qanday asos yo’qligi, B.Y. Staviskiy tomonidan keltirilgan ma’lumotlar faqat taxmin ekanligiga urg’u beradi. To’g’ri, B.Y. Staviskiy o’z davrida katta, biroq og’ir va turli xil muammolari qamrab olgan masaslani ko’tarib chiqib, ularni aniq faktlar bilan asoslab berishga o’sha davrdagi arxeologik tadqiqot ishlaridan olingan ma’lumotlar etarli emas edi. Keyingi yillardagi tadqiqotlarda uning bildirgan fikrlari o’z tasdig’ini topdi. Yuqoridagi munozarali fikrlar va qarashlarning paydo bo’lishi arxeologik tadqiqot ishlarini mutazam ravishda olib borishga imkoniyat yaratdi. 1949-1950 yillarda O’zSSR FA Tarix va arxeologiya institutining ko’rsatmasiga binoan S.K. Kabanov Qashqadaryo vohasining yuqori oqimida kuzatuv ishlarini olib boradi. U Sharqiy Qashqadaryo hududida birinchi marta ilk temir davriga (mil. avv. I mingyillik o’rtalari) oid yodgorliklar – Nomsiztepa, Yangitepa, Jartepa I ni qayd etadi. Bu vohada qadimgi sug’orma dehqonchilik madaniyatini o’rganishga turtki bo’ldi. Shuningdek, Sharqiy Qashqadaryoning tog’ va tog’oldi hududlaridan qator ungur va g’orlar tekshiriladi. 50-yillarning ikkinchi yarmida arxeologik tadqiqotlar asosan Chimqo’rg’on suv ombori o’rnida olib boriladi. Tadqiqot ishlarning asosiy yodgorliklari Ovultepa va Jangaltepa bo’ldi. Olib borilgan arxeologik kuzatuv ishlari jarayonida 20 dan ortiq yodgorlik ro’yxatga olinadi. 1940-50-yillarda Qashqadaryo vohasida olib borilgan arxeologik kuzatuv- tadqiqot ishlari natijasida vohadagi manzilgohlarning tarixini, ularda yashagan 14 aholining etnik tarkibi, savdo va pul munosabatlari, jumladan qo’shni davlatlar bilan olib borgan aloqalari haqida ko’plab ma’lumotlar yig’iladi. Qashqadaryo vohasidagi urbanizatsiya jarayoni tarixiy jihatdan davrlashtiriladi. Avvalgi davr bilan solishtiriladigan bo’lsa, bu davrda arxeologlarning tasavvur dunyosi kengayadi, qazishmalar tarixni tiklashda asos vazifasini bajara boshlaydi, natijada voha aholisining xo’jaligi, ishlab chiqaruvchi kuchlar xususiyatlari va ijtimoiy munosabatlar haqidagi ma’lumotlar ko’lami ortib bordi. 1963 yilda Mohandaryo arxeologik otryadi Qarshi cho’lining g’arbiy qismini ko’zdan kechiradi. Qashqadaryoning gidrografiyasi tarixi bo’yicha olingan arxeologik ma’lumotlar, uning irmoqlari o’rta asrlarda Zarafshon daryosiga quyilganligidan darak berdi. Qashqadaryoning quyi, qurib qolgan irmoqlari o’rnidan so’nggi eneolit va bronza davriga oid mazilgohlar topildi. Tadqiqotlar jarayonida o’rta asrlardagi Qarshi shahrining o’rni – “eski shahar” qismida ham bir qancha shurflar tashlanib, bu erda hayot XIV asrning birinchi yarmidan, ya’ni Kebekxon davridan (1318-1326) boshlanganligiga aniqlik kiritiladi. Shunday qilib, Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida chuqur tahlil etilgan tarixiy jarayonlar haqida ma’lumotlar olindi. Shuningdek, bu davrda tadqiqotchilar tomonidan bajarilgan ishlar natijalarida alohida muammolar aks etgan dastlabki maqola va risolalarini avvalgi davrlar bilan taqqoslagan holda chiqara boshladilar. Bu davrda amalga oshirilgan arxeologik tadqiqot ishlaridan kelib chiqib, quyidagilarga erishildi: 1) Qashqadaryo vohasining arxeologik xartiasi tuzilib, bu borada amalga oshirilgan kuzatuv ishlari jarayonida yuzlab arxeologik yodgorliklar ro’yxatga olindi; 2) vohadagi antik va o’rta asr shaharlariga oid munozarali fikrlarga dastlabki aniqliklar kiritildi; 3) etnogenez masalalari o’rganildi; 4) Janubiy So’g’dning shaharsozlik madaniyati xususiyatlari o’rganildi; 5) vohaning sug’orish tizimiga oid. O’zbekiston Fanlar Akademiyasining Arxeologiya institute tashkil etilishi natijasida o’tgan asrning 70-yillaridan boshlab 15 arxeologiya tadqiqotlari keng xronologik o’lchamlarda yangi bosqichda ko’tariladi. Eramizdan avvalgi I ming yillikda oid ahmoniylarga qadar, ahmoniylar va undan keyingi davr yodgorliklarini o’rganish, jumladan, O’rta Osiyoning milloddan avvalgi I ming yillikdan eramizning I ming yilligi o’rtalarigacha bo’lgan ijtimoiy tuzumi haqidagi ilmiy munozaralarning vaqti- vaqti bilan yuzaga kelishi natijasida urbanizatsiya jarayonlari, ijtimoiy iqtisodiy munosabatlarning xarateri, ishlab chiqarish kuchlar va iqtisodiy munosabatlar o’rganish muhim ahamiyat kasb eta boshladi. Tadqiqotlar natijasida O’rta Osiyodagi ilk davlat tuzumlarining shakillanishi, ijtimoiy iqtisodiy munosabatlarning xususiyatlari, shaharlarning ijtimoiy tuzulma tarzidagi o’ziga xosligi, madaniyat va san’at, ko’chmanchi aholi bilan o’zaro munosabatlar savdo aloqalari xususiyatlari, madaniy aloqalari, tadqiq qilish muvafaqiyatli amalga oshirildi. Xorazm hududida Jonbosqal’a, Ko’narliqal’a, Ayozqal’a, Qo’rg’oshinqal’a, Tuproqqal’a, Qo’yiqirilganqal’a, kabi arxeologik yodgorliklarda arxeologik ishlar olib borildi 1 . Tadqiqotlar Tuproqqal’aning miloddan avvalgi IV asrgacha bo’lgan davrda Xorazm poytaxti bo’lganligi ko’rsatdi. Bu joyda loydan yasalgan haykaltaryoshlik mahsulotlari, devoriy naqshlar mavjud bo’lgan saroy, ibodatxona qoldiqlari, yashash maskanlari ochildi. O’ziga xos murakkab reja – fortefekatsiya arxetektura yodgorligi bo’lgan Qo’yiqirilgan qal’a to’liq o’rganilgan. Bu davrning xususiyatlarini anglash ma’nosida So’g’da quyidagi. Arxetektura yodgorliklari asosiy manbalar bo’lib hisoblanadi- Afrosiyob va Talibarza, Samarqand vohasida, Buxoro, Poykent va Varxsha Buxoro vohasida, Qashqadaryo vohasida- Yerqo’rg’on, Qalandartepa, Surxandaryo vohasida arxeologik ishlar Dalvarzintepa va Xolchayon, Jondavlattepa, Zartepa, Fayoztepa, Qoratepa, Chingiztepa eski Termiz, Kampirtepa, Sopollitepa, Ayritom, Kuchuktepa va boshqa maskanlarda olib borildi va davom etmoqda. Mazkur maskanlarda M.E.Masson, L.I.Albaum, A.A.Asqarov, G.A.Pugachenkova, A.S.Sagdullayev, B.Y. Staviskiylar ish olib bordilar. Ularning 1 Дресвянская Г.Я К истории культов дренего населения Кашкадарьи. Материалы по истории, историографии и археологии. N533.T.1977. C . 47. 16 ishlarini E.V.Rtveladze , Sh.Pedayev, Sh.Rahmonov, Sh.Shaydullayev va boshqa chet ellik mutaxasislar bilan hamkorlikda davom ettirmoqdalar. O’zbekiston hududidagi ilk o’rta asrlarga oid shaharlar, saroylar, robotlar, yashash maskanlari faol o’rganildi. G’aroyib devoriy naqshlar, gips haykaltaryoshligi asarlari mavjud bo’lgan, Buxorxudodlarga taalluqli mavzelardan biri sanaladigan Varaxsha, Bolaliktepa qo’rg’ondagi naqshlar qadimiy Quva shahar harobalardagi budda ehrom haykallari va boshqalar shular jumlasidandir. Shuningdek, O’zbekiston arxeologlari tomonidan rivojlangan o’rta asr manbalari ham keng o’rganildi. O’rta asr shaharlarini tadqiq qilish shaharlarning turmush tarzi va ijtimoiy tuzulishi, hunarmandchilikning shakillanishi va shu kabi boshqa muhim kompleks masalalar bilan bog’liqdir. Arxeologik izlanishlar samarasi o’laroq O’zbekistonning faxri bo’lgan arxetektura yodgorliklari va shaharsozlikning tarixi bunyod etildi. Me’moriy, texnologik va uslubiy tahlil metodlarining takomillashuvi natijasida O’zbekiston arxetektura yodgorliklari tarixida o’z munosib o’rnini egalladi. San’at va arxetektura yodgorliklarini ilmiy tatqiq qilish faol amalga oshirildi, jumladan, o’rta asrlar badiiy keramikasi, o’rta asr keramikasi va shisha sozlik tarixini texnologik tadqiq etish, irrigatsiya tarixi, tog’ ishi tarixi, numizmatika va boshqa ko’plab masalalar. XX asrning 80- yillarida O’zbekistonda respublika yodgorliklar jamlanmasi va respublika arxeologik xaritasini yaratish ishlari boshlandi. Mazkur jarayon regnosserovka- o’rganish ishlari, barcha toifalardagi arxeologik va arxetukturaviy yodgorliklarni qayd etish, chizma va sxemalar tuzish, taynch ma’lumotlarni jamlash kabilarni qamrab oldi. 70-yillarning boshlarida boshqa bir guruh ekspeditsiyalar Kesh arxeologik[topografik ekspeditsiyasi ham Qashqadaryo viloyati sharqiy qismining arxeologik jamlanmasi yaratish maqsadida rejali asosida kengqamrovli tadqiqot ishlariga kirishdi. Oltintepadagi arxeologik ishlar davom etirildi. Ilk madaniy qatlamlarni aniqlash maqsadida asosiy tepaliklarni sharqiy qismida kavlangan quduqda VI-VIII asrlarda oid paxsa va xom g’ishtli devor qoldiqlari va keramik mahsulotlar bo’laklari topildi. Shahar markaziy qismining 70 kv.m maydonida ikki davrga oid qurilish qoldiqlari aniqlandi. 17 Pechlarni tozalash vaqtida 27 mis tangadan iborat bo’lgan xazina topildi. Amalga oshirilgan ko’plab ishlar natijasida, Oltintepani o„rganish asosida shaharning tarixiy rivojlanish jarayoni shakillantirildi. Bu yerda dastlab eramizning V-VI asrlarida unchalik katta bo’lmagan yashash manzili yoki alohida qurilish vujudga kelib, VII-VIII asrlarda taraqqiy etgan. Asosiy tepalik devor bilan o’rab olingan va yashash maskaning shaharga aylanish jarayoni boshlangan. Qazish ishlari jarayonida shahar hayotining bir necha davrlarini aniqlashga muvaffaq bo’lindi. ( IX asr boshi- X asrning birinchi yarmi, X asrning ikkinchi yarmi-XIII asrning boshlari va XIIIasrning 30 yillaridagi mo’g’ullar bosqinidan keyinngi davrda shahar hayotining tiklanish davr). Shahar xarobalari o’rganish rivojlangan o’rta asrlarda bu yerda turli hunarlarning kulolchilik, g’isht ishlab chiqarish, shishasozlik taraqqiy etganini ko’rsatadi 1 . Umuman, Oltintepa shahri xarobalarning hajmi, turmush tarzining xususiyatlari, qazuv jarayonida jamlangan materiallar uning eng rivojlangan davri XIII asrning boshlarida to’g’ri keladigan o’rta asr shahri ekanligini aytish imkonini beradi. Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi otryadi tomonidan Qashqadaryoning sharqiy qismiga yo’nalishli safarlar uyushtiriladi. Chiroqchi tumani markazining shimoliy qismida bir necha katta bo’lmagan shahar qoldiqlari topildi va ularning 3 tasi asosida antik davrga oidligi aniqlandi. Mazkur shaharlarda qo’rg’onlar mavjud bo’lib, ularga pastqam binolar taqab qurilgan. Yangikent qishlog’i yaqinda kech antik davrga oid tayanch materiallar jamlangan. Qorabog’ning shimoliy tomonidan Toshtepa ( eramizdan avvalgi V-VI asrlar) va Kindiklitepa ( bu joyda arxeologik qazishma ishoarini olib brogan V.D.Jukov , uning eramizdan avvalgi I va V-VI asrlarga oidligini aniqlangan), Berdalitepa, Mallabuvatepa, G’ishtepa, Qoratepa va boshqalar o’rganilgandi 2 . Arxeologlar izlanishlar davomida aniqlangan manzillar quyidagicha guruhlarga ajratildi: 1.Alohida tepalar Chimqo’rg’ontepa, Uchtepa, Oqtepa, Sigirtepa, Yalpoqtepa, Saritepa, Tayoqlitepa va Qandahortepa 1 Дресвянская Г.Я К истории культов дренего населения Кашкадарьи. Материалы по истории, историографии и археологии. N533.T.1977. C . 53. 2 Mavlonov O’. Qadimgi yo’llarning urbanizatsiya va shaharsozlik madaniyati rivojida tutgan o’rni. “O’zbekistonda urbanizatsiya jarayonlari: tarix va hozirgi zamon” mavzusidagi Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari T., 2007 yil. 18 nomi bilan ataluvchi ikki tepa. 2.Qoravullik minoralari. Boshqa aholi maskanlaridan shakli, qurilishida ko’proq chim ishlatilganligi va kam miqdorda keramik mahsulotlar mavjudligi bilan ajralib turadi. Bular: Teshiktepa, Ziyotepa, Usantepa, Xidirbuvatepa va Qoravultepa. 3.Devor bilan o’ralgan, markazda qo’rg’oni mavjud, qo’rg’on va devorlar atrofida xandaqlar qazilgan shaharlar; Kindiklitepa, Berdalitepa, Shamanbuvatepa, Quyimozortepa, Savsantepa, Qo’shshatepa, Qoravultepa, Boburtepa, Beldovtepa. 4.Qo’rg’onlari burchakda qurilgan shaharlar. Qo’rg’oni janubiy- g’arbiy, janubiy-sharqiy, janubiy-shimoliy tarafda qurilgan yodgorliklari. Barchasi ilk o’rta asrlarga oid. 5.Qo’rg’on shimol tarafda qurilgan shaharlar: Uchtepa, Kuyiktepa, Kattakasbtepa. 6.Qo’rg’oni janub tarafda qurilgan shaharlar: Qoratepa, Saritepa2, Toshtepa, Qiziltepa, Temirlitepa,Olitintepa. Bundan tashqari, eramizdan avvalgi V-VI asrlarga oid bo’lgan, Chimqurg’on suv omobbori hududida joylashgan, 1967 yildayoq Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi tomonidan aniqlangan yodgorliklar ham o’rganildi. S.K.Kabonovning sxematik xaritasida ko’rsatilgan 9 sonli Nomsiztepaning shu hududga mos kelishi aniqlandi. Yashash manzilidan 50 m g’arbda, Chimqurg’on suv ombori qirg’oq chizig’i kesimida keyingi ahmoniylar va antic davriga oid madaniy qatlamlar topildi. Saritepadagi qidiruv ishlari davomida butning shar ko’rinishidagi orqa qismida yassilashgan yaqqol turkey yuz tuzulishi belgilarga ega bo’lgan, to’lqinsimon chiziqlar orqali sochlar ifodalangan bosh qismi topildi. Bundan tashqari boshqa antrapomorf tasvirlar, shunungdek zoomorf figuralar va keramika fragmentlari topildi. Umumiy tarzda quyidagilar aniqlandi: Hududdagi antik yodgorliklarda ilk o’rta asrlarda hayot davom etgan. Tepaliklar taraqqiyotining eng rivojlangan davri aynan ilk o’rta asrlarda to’g’ri keladi. Bu davrda yangi hududlarda o’zlashtirgan ham amalga oshirilgan. Rivojlangan o’rta asrlarda kelib aholi manzillarining soni kamaya boshlagan, shahar ko’rinishidagi yirik markazlar yuzaga kelgan. Savsantepa, Yartepa, 19 Bahrintepa shular jumlasidandir. Qadimiy Qashqadaryo aholisini diniy e’tiqodlarini zardushtiylik diniga oid bo’lgan II – BOB. Surxandaryo vohasining arxeologik maskanlarning o’rganilishi. 2.1 Surxandaryo vohasi arxeologik yodgorliklari o’rganilishi Arxeologik adabiyotlar Baqtriyaning Kushon davri arxeologik yodgorliklarini tiplarga ajratish ilk bora E. A. Yurkevich tomonidan amalga oshirilgan. 1970 yillardan boshlab Shimoli-g’arbiy Baqtriya (Surxon vohasi)da keng ko’lamda izlanishlar olib borilish munosabati arxeologik yodgorliklar shu jumladan kushon podsholigi davri arxeologik yodgorliklari haqida ma’lumot to’plana bordi. To’plangan ma’lumotlar asosida qaysi yodgorlikning tuzilishi, umumiy maydoni, ulardan topilgan ashyoviy manbalar va arxeologiya tadqiqotlari natijalariga qarab ular turlarga bo’lindi va shahar, qishloq kabi tiplarga ajratildi 1 . 1970 yillarda Shimoli-g’arbiy Baqtriya yodgorliklari, shu jumladan Kushon davri yodgorliklarini o’rganish natijalariga asosan E. V. Rtveladze ularni ilk bor turlarga ajratdi. E. V. Rtveladze tomonidan dastavval arxeologiya yodgorliklari quyidagi tiplarga bo’lindi. A. Hayitobodtepa, Jondavlattepa, Degriztepa, Beshkopa singari umumiy maydoni 5 gektardan ortiq shaharlar. Bu shaharlar tarhida uch qismli tuzilishi yaqqol seziladi. Bular alohida turga arki-a’lo, asosiy shahar va uning atrofida joylashgan shahar atrofi. B. Bir-ikki gektarli kichik shaharchalar, ularning tuzilishida ham uch qismlilik ko’zga tashlanadi. G. Yarim shahar va yarim qishloq ko’rinishidagi Boytepa singari yodgorliklar 2 . D. Tog’li qishloqlar. (Maydonqo’rg’on). Davr o’tishi bilan yodgorliklarni tipologiyasi haqida jaxon arxeologiya fanida ma’lumotlarning ko’payishi, ularning ijobiy tomonlarini O’rta osiyo arxeologiyasida qo’llash oqibatida qadimgi yodgorliklarni tiplarga bo’lish haqida ham yangi yondashuvlar yuzaga keldi. E. V. Rtveladze 1974 yilda e’lon qilgan maqolalarining birida Shimoli-g’arbiy Baqtriyaning yodgorliklarini tiplarga ajratish masalalariga yana 1 Сулаймонов Р.Х. Древний Нахшаб. Т., Фан. 2000. B .136. 2 Пугаченкова Г.А. Халчаян // К проблеме художественной культуры Северной Бактрии. Отв.ред. Ремпель Л.И. Изд.: «Фан». –Т., 1966. –Стр. 9-10. 20 qaytgan. E. V. Rtveladze Shimoli-g’arbiy Baqtriyaning qadimgi davr yodgorliklarini to’rt asosiy guruhga bo’lgan. Birinchi guruh. Yirik shaharlar, eng qadimgi shaharlarga to’g’ri keladi. Ikkinchi guruh. Yarim shahar, yarim qishloq tipidagi yodgorliklar. Uchinchi guruh. Qishloq tipidagi yodgorliklar. To’rtinchi guruh. Tog’li qishloqlar. O’z navbatida bu to’rt guruhdan E. V. Rtveladze tomonidan alohida tiplarga ajratilgan. Birinchi tip. Arki – a’loli katta maydonni egallagan, mudofaa istehkomi bilan mustahkamlangan shaharlar (Eski Termiz). Ikkinchi tip. Ko’plab qishloq va boshqa turdagi inshootlarni o’ziga qamrab olgan arki-a’loli va maydoni yagona mudofaa istehkomlari bilan o’rab olinmagan shaharlar. Uchinchi tip. Birinchi variant-o’rta kattalikdagi shaharlar, arki-a’loli, tarhi to’g’riburchak yoki to’rtburchak shakldagi mudofaa istehkomlari va xandak-g’ov bilan o’rab olingan shaharlar. Umumiy maydoni 10 gektardan 30 gektargacha. Bularga Dalvarzintepa, Zartepa kabi shaharlar kiradi. Ikkinchi varian. Umumiy maydoni 5 gektardan 10 gektargacha, shaharning bir burchagida yoki undan alohida joylashgan arki-a’loli, ularning tarhi to’g’ri burchak yoki ko’p burchakli ko’rinishda bo’lib, mustahkam mudofaa inshootlari bilan muhofazalangan. Mudofaa devorlari burjlar bilan mustahkamlangan. Bularga Hayitobodtepa, Jondavlattepa, Beshkapa, Degriztepa kabilar kiradi. To’rtinchi tip. Umumiy maydoni 1 gektardan 3 gektargacha bo’lgan shaharlar. Bular tarhi ko’pincha to’g’rito’rtburchak yoki to’g’riburchak shaklida bo’lib, arki – a’lo ularning ma’lum burchagida joylashgan. Burjlar bilan muhofazalangan istehkomlari bilan o’rab olingan. Asosiy qismdan tashqarida tashqi shahar singari inshootlar mavjud. Bu turdagi inshootlar Shimoli-g’arbiy Baqtriya hududida juda keng tarqalgan. Bularga Oqtepa, Ismoiltepa, Karvontushdi, Bobotepa, Hayrabodtepa kabilar kiradi. Yarim shahar yarim qishloq turkumidagi yodgorliklar. Bu turdagi inshootlar o’zining tuzilishi, xususiyatlari bilan birinchi va uchinchi turdagi inshotlarga o’xshamaydi. Bularning arki-a’losi va mudofaa istehkomlari yo’q. Bularning umumiy maydoni bir necha gektar, ba’zida 10 gektardan ko’proq maydonni tashkil etadi. Bu turdagi inshootlarga Xotinrabod, 21 Kultepa, Oqtepa va Ayritomlar kiradi. Qishloqlar. Birinchi tip. Umumiy maydoni 1 gektardan oshiq qishloqlar. Tarhi to’g’riburchak shaklida, ba zan arki-a’losi bor.‟ Bularga SHerabod vohasidagi Oqtepa, SHo’rchi tumanidagi Eshonbobo yodgorliklari kiradi. Ikkinchi tip. Arki–a’losiz va mudofaa devorlari bo’lmagan qishloqlar. Ularning umumiy maydoni 1 gektar atrofida. Bu turdagi yodgorliklarning biron-bir burchagida ko’shk joylashgan. Bularga Botirobodtepa, Do„mbiraobodtepa (SHerabod vohasi) kabilar kiradi. Uchinchi tip. Qishloq joylaridagi hovlilar. Ular alohida joylashgan bo’lib, maydoni 0,2 – 0,3 gektarni tashkil etadi. Tog’li qishloqlar. Bu turdagi inshootlar tog’ yonbag’irlari yoki tog’li joylarda joylashgan ko’pburchakli ko’rinishga ega. Bularga Maydonqo’rg’on (Ko’hitang tog’lari), Sina (Hisor tog’lari) kabi yodgorliklar kiradi. E. V. Rtveladze tomonidan ilk bora Shimoli-g’arbiy Baqtriyaning qadimgi davr yodgorliklarining tipologiyasi keyinchalik bu borada yodgorliklarni tiplarga bo’lish, ularni turlarga ajratish borasida muhim bosqich bo’ldi. XX asrning 70 yillarida Baqtriyaning shahar madaniyatini o’rganish munosabati bilan taniqli arxeolog olim V. M. Masson ham Shimoli-g’arbiy Baqtriyaning qadimgi davr yodgorliklarini tiplarga bo’lish masalalariga ham yondashgan. V. M. Masson G’arbiy Yevropa va Amerika olimlarining mesopatamiya yodgorliklarini tiplarga bo’lish natijalariga asoslanib Baqtriyaning qadimgi davr yodgorliklarini tiplarga bo’lgan. V. M. Masson o’zining bu tadqiqotida asosiy mezon qilib, yodgorliklarning umumiy maydonini olgan 1 . V. M. Masson tadqiqotlariga ko„ra, Shimoliy Baqtriyaning shahar va qishloqlari o’rtasidagi chegara 5 gektarni tashkil etgan. Umumiy maydoni 5 gektardan oshiq yodgorliklar shahar tipiga kiritilgan, undan kam bo’lganlarini qishloqlar tashkil etgan. Arxeolog olim Sh. Pidayev o’zining Shimoliy Baqtriyaning qishloqlari va qishloq jamoasiga bag’ishlangan asarida ham ayni shu yo’sinda yondashgan. E. V. Rtveladze, V. M. Masson, Sh. Pidayev kabi arxeolog olimlarning tadqiqotlari tufayli Shimoli-g’arbiy Baqtriyaning qadimgi davr 1 Пугаченкова Г.А. Халчаян // К проблеме художественной культуры Северной Бактрии. Отв.ред. Ремпель Л.И. Изд.: «Фан». –Т., 1966. –Стр. 9. 22 shaharlarini tiplarga bo’lish, ularni shaharlar, shaharchalar, shahar turkumidagi qishloqlar, qishloqlar, diniy inshootlarga ajratish shu tariqa shakllandi va keyinchalik bu usul Shimoli-g’arbiy Baqtriyaning ilk temir davri yodgorliklarini tasniflashga A. S. Sagdullayev, Sh. B. Shaydullayev tomonidan qo’llanilgan bo’lsa, Toharistonning V-VIII asrlar yodgorliklarini tasniflashda B. A. Litvinskiy, V. S. Solovyov va T. Annayevlar tomonidan davom ettirildi. 23 2.2 Surxon vohasi shaharsozligi tarixini o’rganishda Termiz shahri tarixining ahamiyati Surxon vohasi tarixiy toponimlari orasida qariyb 2 mingyillik tarixga ega Termiz alohida o’rin tutadi. Arxeologiya ma’lumotlariga ko’ra, Oks (Amudaryo) sohilida bir necha yuz gektar maydonni egallagan Termiz o’rnida eng qadimgi qishloq miloddan avvalgi VI-IV asrlarda paydo bo’lgan. Bu borada arxeolog olimlar T. Annayev, Sh. Shaydullayev, Sh. Pidayev, Sh. Rahmonov tadqiqotlari juda muhimdir. Aleksandr Makedonskiyning miloddan avvalgi 329-327 yillarda Transoksianiya (Sirdaryo va Amudaryo oralig’idagi hudud)ni egallaguniga qadar mavjud bo’lgan bu aholi manzili bir guruh olimlar fikricha Tarmita (Termiz) deb atalgan 1 . Tarmita nomining dastlabki izohi XIXasrda avstriyalik olim V. Tomashek tomonidan bildirilgan. V. Tomashek fikricha Tarmita qadimgi avestocha so’z “taro maetha–ya’ni daryoning narigi tomonidagi qishloq” nomidan kelib chiqqan. Bu nom, ehtimolki deb ta’kidlaydi arxeolog Sh. Pidayev, bu joyga nisbatan daryoning narigi sohilida istiqomat etgan aholi tomonidan berilgandir. Bu jarayonni shunday izohlash mumkin. Qarorgohi Baqtr (Balx) shahrida bo’lgan ahamoniylar davri Baqtriya satrapi, poytaxtdan 50 km uzoqlikda Amudaryoda joylashgan kechuvni qo’riqlash maqsadida bu joyda qishloq va qal’aga asos solgan. Termizning tarixiy topografiyasi, geografiyasini arxeologik dalillarga asoslangan holda ta’kidlash joizki, makedoniyalik Iskandar yurishlariga qadar Eski Termiz o’rnida aholi punkti mavjud bo’lgan. Ba’zi bir olimlarning fikricha Termizga makedoniyalik Iskandar asos solgan. Bu an ana XVI asr tarixchisi Xofizi Abruda ham mavjud. Bu guruh‟ olimlar makedoniyalik Iskandar miloddan avvalgi 329-327 yillarda Oks (Amudaryo) dan kechib o’tayotgan chog’ida Tarmita (Termiz) ning aholi yashagan qismini mustahkam qal’a–shaharga aylantiradi. 1 Усмонова.З.И К вопросу о ранней античной крамики древней области Кеш// ИМКУ 1973 53 24 Shundan so’ng bu shahar Oks bo’yi (sohilida) gi Iskandariya yoki Oksdagi Iskandariya–Oks Iskandariyasi deb nomlanadi. Ayni shu davrdan boshlab, harbiy jihatdan muhim joy, ya’ni Payg’ambar oroli (VIII asrdan bu orol Usmon oroli ya ni Jazirati Usmon deb yuritila boshlangan. Orolning bunday nomlanishi arab‟ lashkarboshisi Usmon nomi bilan bog’liq bo’lib, Termizni egallagan Muso ibn Abdulloh qo’shinlariga Xuroson noibi tomonidan Usmon boshchiligida yuborilgan arab qo’shinlari bu orolga joylashtirilgan bo’lgan. Shu bois ko’p asrlar davomida orol Usmon oroli deb yuritilgan) orqali kechuv, Baqtr (Balx) va Maroqand (Samarqand) savdo yo’lida joylashgan bu shahar O’rta Osiyo o’lkalari iqtisodiy va madaniy hayotida muhim o’rin egallay boshlagan. Milodning VI–VII asrlarida Termizda hukmron bo’lgan termizshohlar tangalaridagi ramziy belgi qayiq langari hisoblangan. IX asrdan boshlab yozma manbalarda Termiz Movarounnahrning yirik port shahri sifatida ta’riflanadi. Shu bois tarixchi–arxeolog A. Muhamadjonov Termiz nomini “daryo yoqasida joylashgan qal’a”, yanada to’g’rirog’i “daryo sohilidagi shahar” deb izohlaganlar. Tarixiy adabiyotlarda mavjud Termizga makedoniyalik Iskandar asos solganligi haqidagi an’ana ellinizm davri tarixchisi sitsiliyalik Diodor (90-21 yillar) ma’lumotlariga asoslanadi. Diodorning tarixiy kutubxona asarida tilga olingan Oks bo’yidagi Iskandariya yoki Oksdagi Iskandariya shahrini ilk bor ingliz olimi V. V. Tarn Eski Termiz o’rnida joylashtirgan edi. Ko’p yillar davomida Eski Termiz yodgorligida qazuv ishlari olib borayotgan arxeolog olim Sh. Pidayev ayni V. V. Tarn fikrini qo’llab quvvatlaydi va bu muammoni o’zining bir qancha maqolalarida yoritgan. Milodiy VII asrda Ravennada tuzilgan “Pevtingiyer tablitsalari” da Antioxiya Tarmita shahri ham tilga olingan. V. V. Tarn ta kidlashicha, Oks ‟ sohilidagi Iskandariya shahri ko’chmanchi qabilalar (yunon an’analarida varvarlar) tomonidan vayron etilgan va qayta tiklangan bu shahar hukmdor sharafiga Oksdagi Antioxiya deb nomlangan. V. V. Tarn fikricha, bu hodisa miloddan avvalgi 293- 290 yillarda sodir bo’lgan. Taniqli arxelog olim M. YE. Masson 1936-1938 yillarda Eski Termiz hududida tadqiqotlar olib borgan Termiz arxeologik 25 kompleks ekspeditsiyasining natijalariga asoslanib, Termizni Tibet buddaviy manbalarida tilga olingan Darmamitra shahri bilan taqqoslagan. V. V. Tarn, M. YE. Masson fikricha, Darmamitra Yunon-Baqtriya davlati podshosi Demetriy nomining sanskritcha talaffuzi bo’lib, o’z navbatida bu nomdan zamonaviy Termiz atamasi yuzaga kelgan. Arxeolog olim Sh. Pidayev Termiz nomining kelib chiqishini Yunon-Baqtriya podshosi Demetriy nomi bilan bog’lashni asossiz ekanligini quyidagi ashyoviy va yozma manbalarga asoslanib rad etadi: Birinchidan Eski Termiz madaniy qatlamlarida Yunon–Baqtriya podshosi Demetriy nomidan zarb etilgan tangalardan boshqa undan oldingi hukmdorlar tangalarining mavjudligi bu shaharni podsho Demetriy hukmronligidan oldingi asrlarda paydo bo’lganligini ko’rsatadi; Ikkinchidan “Pevtinger xaritasi (tablitsasi)”da Antioxiya Tarmita nomining tilga olinishi; Uchinchidan Termizga Yunon-Baqtriya podshosi Demetriy asos solgan taqdirda, bu shahar antik davr manbalarida Demetrias nomida yunoncha yuritilgan bo’lur edi; SH. R. Pidayev o’z fikrlariga tasdiq sifatida Eski Termizdagi Qoratepa buddaviylik ibodatxonalari majmuidagi “B” inshootida devor betiga yozilgan yozuvni keltiradi. Taniqli tilshunos olim V. B. Xenning fikricha bu yozuv Antioxiya nomini bildiradi 1 . Bu yozuv IV asr bilan sanalangan. Sh. Pidayev ta’kidlashicha bu davrda shahar Tarmita deb atalgan bo’lsa ham, uning qadimgi nomi Antioxiya saqlanib qolgan. Termizning miloddan avvalgi VI-IV, milodiy V asrlar tarixiy topografiyasi haqida arxeologiya va yozma manbalarga ko’ra quyidagi fikrlarni bayon etish mumkin. Miloddan avvalgi VI-IV asrlar. Eski Termiz va uning atrofida dastlabki qishloqlarga asos solinishi. Bu jarayon Sh. Pidayev, T. Annayev, Sh. Shaydullayev, Sh. Rahmonovlar tadqiqotlari tufayli o’z isbotini topgan. Termiz hududi makedoniyalik Iskandar, uning vorislari Salavkiylar va Yunon-Baqtriya podsholiklari davrida asosan Eski Termizning qal’a qismini egallab, umumiy maydoni taxminan 8-10 gektarni tashkil etgan. Kushon podsholigi davrida (miloddan avvalgi I milodiy III asrlar) topografiyasi keskin 1 Ставиский.Б.Я Судьбы буддизма в Средней Азии. М.,1998. 143 26 o’zgaradi. Shahar kengayadi va uning tarkibida ko’plab inshootlar, shu jumladan buddaviylik ibodatxonalari majmui yuzaga keladi. Eski Termizning ana shunday ibodatxonalaridan biri Qoratepa o’rnida mavjud bo’lgan. Uzoq yillar davomida Qoratepa ibodatxonalari majmuida qazuv ishlarini olib borgan B. Y. Staviskiy Qoratepa nomini uzoqdan g’orlari tufayli qorayib turganligi uchun aholi Qoratepa deb nomlagan tarzda sharhlagan. Qadimgi turkiy tilda “Qora–ulkan, yirik” ma’nolarini anglatadi. Darhaqiqat Qoratepa yodgorligi Eski Termiz obidalari majmuidagi eng yirik hisoblanadi. Qoratepa esa qadimda uning hududidan topilgan yozuvlarga ko’ra, “podsho ibodatxonasi” yoki “Kanishka ibodatxonasi” ham deb atalgan. V–VIIIasrlarda Termiz alohida Termizshohlar idora etgan mulklik poytaxti. Tarixiy manbalarda, xususan xitoy manbalarida, Syuan Szan (630 yil), Xoy Chao (729 yil) bu shahar Ta-mi (Ta-mi) deyilgan._ Xitoy manbalarida Termizning Ta-mi (Ta-mi) shaklida tilga olinishiga ko„ra aytish mumkinki, V–VII asrlarda mahalliy aholi shaharni Tarmita deb atagan. IX–XII asrlarda Termiz nomini, bu shaharning tuzilishi, tarkibiy qismlari va uning atrofida joylashgan aholi manzillarini o’rganishda XII asr muallifi Abu Saad Abdalkarim ibn Muhammad as-Samoniyning “Kitob alAnsob” asari juda muhimdir. Abu Saad Abdalkarim ibn Muhammad as–Samoniy (1163-1167) O’rta Osiyoning XII asr mashhur olimi, tarixchisi, filologi va huquqshunosi hisoblanadi. As-Samoniy asrlar davomida mashhur va ma’lum bo’lgan Marvning olimlar avlodidan bo’lib, bu oila o’z davrida musulmon dunyosida tengi yo’q Marvdagi o’n kutubxonadan ikkitasining egasi bo’lgan. Oilaviy an’anaga ko’ra, Abu Saad as- Samoniy uzoq yillar davomida O’rta Osiyo, shuningdek O’rta va Yaqin Sharq shaharlariga sayohat qilgan. Xususan bu olim sakkiz yil davomida Bag’dodda yashab, bu shaharda XI asrning taniqli tarixchisi Abu Bakr al–Xatib tomonidan boshlangan “Bagdod tarixining davomi” asarini yozgan. As-Samoniy yillar davom etgan sayohatdan qaytib ona shahri Marvda yashaydi, toplangan manbalar va asarlar ustida ishlaydi. Manbalarga ko„ra, as–Samoniy tomonidan tarix, huquqshunoslik, filologiya, geografiya kabi fanlarning turli yo’nalishlarga 27 bag’ishlangan 50 dan ortiq asar yaratilgan. As–Samoniy tomonidan davrimizgacha yetib kelgan asarlardan eng muhimi “Kitob al-ansab” (“Ismlar genealogiyasi kitobi”) hisoblanadi. As–Samoniyning bu asari nisbalar lug’ati ya ni bir shahar,‟ qishloq, mahalla nomi bilan bog’liq shaxslar ismi tarixi asaridir. “Kitob al–Ansab” ma lumotlari juda katta hududni jumladan Ispaniyadan Xitoyga qadar hududni, ‟ davriy jihatdan esa qadimgi zamonlardan muallif yashagan asrni qamrab oladi. As–Samoniy o’zining 1155–1156 yillar davomida Movarounnahr bo’ylab sayohati davomida Samarqand va Buxoro olimlaridan ilm o’rgangan, ikki oy davomida Nasaf (hozirgi Qarshi vohasi hududi) da yashagan, 14 kun Xorazmda va 12 kun Termizda bo’lgan. Movarounnahr bo’ylab sayohati davomida as–Samoniy yana ko’plab shahar, qishloqlarda va savdo yo’llarida joylashgan karvonsaroylarda bo’lgan. Shu bois muallif ko’pgina holatlarda u yoki bu shahar yoki aholi manzilini aniq joylashgan joyini, bu aholi manzili bilan bog’liq tarixiy voqealarni bayon etgan. As–Samoniy o’z davrida Movarounnahrning 526 aholi manzili haqida ma’lumot keltirgan. Bulardan 192 tasi Buxoro viloyati, 178 tasi Farg’ona vodiysi, 82 tasi Nasaf va Kesh va 18 tasi Termiz, Chag„oniyon, Xatlon (Xuttalon) va Ustrushona bilan bog’liqdir. “Kitob al- ansab” asari butun O„rta Osiyo tarixiy geografiyasi va topografiyasini ham o’rganishda muhim manba hisoblanadi. As–Samoniy O’rta Osiyoning 900 geografik (aholi) manzili haqida ma lumotlar keltirgan. Xususan, “Kitob al– ‟ Ansab” da O’rta Osiyoning 69 ta shahari, 665 qishlog’i, 34 ta ma’muriy viloyati va tumani, 40 ta shahar mahallasi, 36 ta ko’chasi, 12 raboti, 12 masjidi, 8 bozori, 8 darvozasi, 7 qal’asi va h. k. haqida ham bilib olish mumkin. As–Samoniy O’rta Osiyoning geografik ta’rifida quyidagi geografik atama (nomlar)ga rioya qiladi: Shahar–madina; shaharcha–balda, bulayda; poytaxt–madina, kasba; qal’a, hisn, hisor; mahalla; darb, rub, qit’a; ko’cha– sikka, quy; darvoza–bob, darb, darvoza va h. k. Yuqorida ta kidlaganimizdek, as–Sam oniy Termiz shahrida 12 ‟ ‟ kun bo„lgan. As–Samoniy so’ziga qaraganda asarlarda shahar nomi Tirmiz shaklida, ba’zan Turmiz deb yozilgan. Muallif ta’kidlashicha mahalliy aholi o’z shahrini Tarmiz shaklida talaffuz etgan. Shahar nomining ayni shunday talaffuzi 28 XIX asrga qadar mahalliy orasida saqlanib qolgan. XI–XII asrlar arabonavis mualliflari shaharning tuzilishi, uning ayrim inshootlari to’g’risida ma’lumotlar beradilar. Istahriyga ko’ra, shahar kuhandizi (arki a’losi) va rabodi (tashqi qismi) devor bilan o’ralgan, jome masjidi va turma madina (ichki shahar) bozorining o’rtasida, mahalla masjidlari esa rabodda ham bo’lgan. Shahar bozori va ko’chalarining katta qismiga pishiq g’isht yotqizilgan bo’lgan. Muqaddasiyga ko’ra, shahar hududiga suv ikki tomondan oqib kelgan. Shahar kuhandizi (qal’asi)da jome masjidi joylashgan, shahar arki– a losi undan tashqi tarafda‟ o’rinlagan. “Hudud ul–Olam” ma’lumot berishicha, Termizning arki a’losi daryo yoqalab joylashgan bo’lib, shaharning o’zi esa Xatlon va Chag’oniyonning savdo markazi bo’lgan. Ibn Xavqalning ta’kidlashicha, Termizda katta foyda keltiradigan yirik (rabot-karvonsaroy, musofirxona) lar bo’lgan. Sam oniy Termiz viloyatida ‟ Balx o’lkasi bilan chegaradosh Sarminjon yoki Jarminkon nohiyasini aytib o’tadi. Yoqut uning forsiydagi Sarmingon nomini keltirib, ta’kidlab o’tadiki, bu qishloq Termiz mavzelaridan biri bo’lgan, ammo Balxga qaragan. Ibn Havqal bu mavzeni Sarmanji deb ataydi, “Hudud ul–Olam” da – Charmangan. Jarminkon–Charmangan nomini tarixchi va tarixchi–toponimist olimlar–“Soy bo’yida joylashgan qal’a” deb izohlaydilar. Termiz viloyatida as–Sam oniy uchta ‟ qishloqni tilga oladi. Bular shahardan 6 farsax uzoqlikdagi Bug’, Ruxshabuz yoki al–Yoqutga ko„ra Ruxshayud va Shayshak. Shayshak manzili boshqa tarixiy manbalarda tilga olinmaydi va shu bois as–Samoniy ma’lumotlari juda muhimdir._ 1220 yilning kuzida Termiz shahri o’z aholisining qahramonona qattiq qarshilik ko’rsatishiga qaramasdan Chingizxon boshchiligidagi mo’g’ul qo’shinlari tomonidan zabt etilgan. Chingizxon boshchiligidagi mo’g’ul qo’shinlariga qattiq qarshilik ko’rsatganligi uchun bu shaharga tarixiy manbalarda “madina t-ul-rijol” ya’ni “mardlar shahri” iborasi qo’llanilgan. Shuningdek Termizda zarb etilgan tangalarda ham ushbu nisba qo’llanilgan. Shahar topografiyasiga e’tibor berilsa, bu borada XIV asr arab muallifi ibn Battutaning Termiz haqidagi ma’lumotlari juda muhimdir. Surxon vohasining muqaddas ziyoratgoh va sayyohlik yodgorliklaridan biri Eski Termiz hududida joylashgan al-Hakim at- 29 Termiziy maqbarasi hisoblanadi. Bu maqbara shakllangan joy esa Termiz rabodi, ya’ni tashqi shaharning tarkibiy qismiga tegishli. Eski Termiz hududining har bir qarichi, ayniqsa, al-Hakim at-Termiziydek buyuk zot dafn etilgan joy o’tmish tariximizni yorituvchi muhim manbalarni o’z qa’rida saqlab kelmoqda. 1994 yildan hozirga qadar maqbara hududida amalga oshirilayotgan arxeologik tadqiqotlar natijalari buning isbotidir. 1954 va 1990 yillarda maqbara va uning tevarak-atrofi tarhi tushirilgan topografik xaritalarda quyidagi holat kuzatiladi. Maqbaradan shimoliy va shimoli-sharqiy tarafda ba’zi qismlarining balandligi 3 metr bo’lgan yassi tepalik hosil qilgan maydon joylashgan 1 . Maqbara yaqinida ziyoratchilar tomonidan hanuzgacha “chillaxona” deb ataladigan yagona g’orsimon inshoot mavjud bo’lgan. 1994 yildan buyon al-Hakim at-Termiziy maqbarasi va uning atrofida Termiz Davlat universiteti arxeologik guruhi tomonidan e’tiborga loyiq tadqiqotlar amalga oshirildi. Afsuski, Termiz tarixiga oid ba’zi bir adabiyotlarda bu tadqiqotlar inobatga olinmadi. Shu bois al-Hakim at-Termiziy maqbarasi hududida amalga oshirilgan tadqiqotlar tarixiga qisqacha to’xtalib o’tishni lozim topdik. XX asrning 90-yillari boshida maqbarani ziyoratchi va sayyohlarga doimiy ochilishi munosabati bilan mahalliy mutasaddi tashkilotlar yodgorlik atrofida obodonlashtirish ishlarini amalga oshira boshladilar. Arxeologik nazorat davomida maqbaradan shimoliy va shimoli-sharqiy taraflarda yer osti inshootlari mavjudligi aniqlandi va 1994 yildan maqbara atrofida arxeologik qazuv ishlariga kirishildi. 1994-1996 yillarda maqbara atrofida o’zbek-fransuz Baqtriya arxeologik guruhi (rahbarlar: tarix fanlari nomzodi T. Annayev, professor P. Lerish) tarkibida Termiz Davlat universiteti va O’zbekiston Respublikasi FA Arxeologiya instituti Surxondaryo bo’limi ishtirokida 5 ta g’orsimon inshoot qazib ochildi. 2001 yilda maqbara majmuidagi “Meros” muzeyining janubiy tarafida o’zbek-fransuz Baqtriya guruhi (rahbarlar: tarix fanlari nomzodi Sh. Pidayev, professor P. Lerish) tarkibida 1 Деревняя и средневекавая культуры Сурхандарьи. Под ред. Ртвеладзе Э.В. и Пидаев Ш.Р. Изд.: «ЎзМЭ». – Т., 2001. 30 arxeolog T. Annayev boshchiligida 3 ta g’orsimon inshoot o’rganildi. 2006 yildan maqbaraning qayta ta mirlanishi munosabati bilan me’moriy obida va unga tutash‟ maydonda Termiz Davlat universiteti arxeologik guruhi (rahbar t.f.n. T. Annayev) keng ko’lamda arxeologik izlanishlarni olib bormoqda. Tadqiqotlarga ko’ra, maqbara hududining qadimgi sahni Termizning Amudaryo yoqa qismlaridagi kabi to’rtlamchi davr qum qatlami yoki mahalliy lahjada ifoda etganda “meng” qatlamdan iborat. Yer jinsining bu xususiyati g„orsimon inshootlar qurishda juda qulay bo’lgan va bundan qadimgi me mor ustalar mohirona foydalanganlar. ‟ Tarmita (Termiz)da eng dastlabki g’orsimon inshoot miloddan avvalgi II asr oxirlariga oid. Tarmita (Termiz)lik me’mor-ustalar buddaviylik dini bu shaharga yoyilgunga qadar g’orsimon inshootlar qurish san’atini o’zlashtirganlar. Fikrimizcha, Kushon podsholigi davrida esa Tarmita (Termiz)da Hindiston, Bomiyon va Sharqiy Turkistondagi kabi g’orsimon inshootlar qurish me’moriy maktabi to’liq shakllangan. Hozirda maqbaradan shimoliy va shimoli-sharqiy tarafdagi maydonda 10 ta g’orsimon inshoot yaxlit qazib ochildi. Ta’kidlash joizki, Al-Hakim at- Termiziy maqbarasi hududi, xususan uning shimoliy va sharqiy taraflari IX asrga qadar g’orsimon inshootlar majmuidan iborat bo’lgan. Bu g’orsimon binolardan ularni qazish jarayonida topilgan ashyoviy manbalarga ko’ra turli maqsadlarda muntazam foydalanganlar. G’orsimon binolar me’moriy yechimi va qurilish uslubiga ko’ra uch turga bo’linadi. Birinchi tur. Bu tur g’orsimon binolar yo’lak qismi inshootto’rida joylashgan gumbazsimon yoki to’g’riburchak shakldagi hujraga bevosita tutash qurilgan. Ikkinchi tur g’orsimon bino me’moriy jihatdan ravoqsimon xona va eshigi unga tutash hujradan tarkib topgan. Uchinchi turdagi g’orsimon inshoot qo’shaloq binolar majmuidan iborat. Qazib ochilgan inshootlarning yettitasi birinchi turga oid bo’lsa, ikkinchi va uchinchi turlarga bittadan g’orsimon bino to’g’ri keladi. Kitobxonlarda bu g’orsimon binolar to’g’risida to’la tasavvur hosil qilinishi uchun har qaysi turdagi inshootlarning me’moriy tuzilishiga qisqacha to’xtalamiz. Maqbara atrofida joylashgan birinchi turdagi g’orsimon inshootlar eshik qismi turli 31 yo’nalishda joylashgan bo’lsa, “Meros” muzeyi atrofida o’rganilgan g’orsimon binolarning qurilishida o’ziga xoslik kuzatiladi. Bu tarafda qazib ochilgan to’rt g’orsimon binoning eshik tarafi janubga, hujra qismi esa shimoliy tarafga yo’naltirib qurilgan. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, qazib ochilgan g’orsimon inshootlarning yettitasi birinchi turga oid. Birinchi turning g’orsimon inshootlari esa me’moriy yechimiga ko’ra ikki xil ko’rinishga ega. Birinchi ko’rinishdagi g’orsimon inshootlar o’zining mahobatliligi bilan ajralib turadi. Tosh qatlam yuza qismida o’yib ishlangan tor yo’lak (eni 80-90 sm.) hujra eshigiga tutash bo’lib, yo’lakchalardagi zinalar soni g’orsimon inshootlarning ba’zi birlarida 14 yoki 16 tani tashkil etadi. Hujra poli(farishi) esa tosh va qum qatlamdan iborat materikning yuza qismidan uch metr va undan ham ko’proq chuqurlikda joylashgan. Hujralar to’g’ri to’rtburchak yoki to’g’riburchak ko’rinishda o’yib ishlangan tomonlari esa 2x2 va h.k. metrga teng. Hujra ichki qism devor yon tomonlarida tokchalar va sopol chiroqlar osib qo’yiladigan uyachalar ishlangan. Hujra shifti uning poli ustidan 2,00 metr balandlikda joylashgan. Birinchi tur g’orsimon inshootlarning ikkinchi xil ko’rinishga ega binolari kirish qismida 8-10 tagacha zinalar ishlangan. Hujra eshigi ikki qanotida katta tokchalar joylashgan, arksimon eshikdan bevosita hujraga kirilgan. Aksariyat qismi to’g’ri burchak ko’rinishida bunyod etilgan hujralarda tokchalar joylashgan. Ikkinchi turdagi g’orsimon inshoot asosini ichki qism devorlarida tokchalar o’yib ishlangan ravoqsimon xona tashkil etadi. Ravoqsimon xona ham unga tutash g’orsimon hujra kabi to’rtlamchi qum qatlam, ya’ni materikka o’yib ishlangan. Ravoqsimon xonaning shimoli-g’arbiy tarafida g’orsimon hujra tutash qurilgan. G’orsimon inshoot eshik qismi uning janubi-g’arbiy tomonida joylashgan. Kirish qism tosh qatlamga o’yib ishlangan o’n zinali tor yo’lak ko’rinishiga ega. Yo’lakdan o’ngga qayrilib ravoqsimon xonaga o’tilgan; to’g’riga-o’nta zina orqali hujraga kirilgan. Hujraning kirish qismi o’ziga xos ko’rinishda ishlangan bo’lib, ikki eshikdan iborat. Zinapoyali yo’lak ro’parasidagi eshik balandligi 1,70 metr bo’lib, tepa qismi yarim aylana shaklga ega. Uning o’ng tomonida hujraning 32 ikkinchi eshigi joylashgan. Bir hujrada ikki eshikning mavjudligi qariyb 3 metr chuqurlikda joylashgan xonada havo aylanishini ta’minlagan. Hujra tomonlari 2,55x2,85 metrga teng va uning g’arbiy tarafida eni 60 sm, balandligi 80 sm bo’lgan tokcha o’yib ishlangan. Hujraning gumbazsimon shakldagi shifti 2 metr balandlikda joylashgan va hujra shifti yon tomonlarida diametri 8-10 sm. Bo’lgan uyachalar ishlangan. Bu uyachalarga tayoqchalar joylashtirilib, ulardan xo’jalik maqsadlarida foydalanganlar (masalan, tayoqchalarga hujrani yoritgan sopol chiroqlar osib qo’yilgan va h.k.). Hujra gumbaz qismi markazida diametri 33 sm, chuqurligi esa 3 sm-teng doirasimon shakl o’rni saqlanib qolgan. Bu doirada hujrani o’yish jarayonida qalinligi aynan doira diametriga teng yog’och tirkalib, o’tkir tig’li qurollar yordamida hujra o’yib ishlangan. Uchinchi tur, ya’ni qo’shaloq g’orsimon inshoot me’moriy jihatdan o’ziga xoslik va yagonaligi bilan ajralib turadi. Inshoot tarhi yarim xoch shakliga o’xshash, kirish qism (eni 80 sm.) har ikkala g’orsimon inshoot uchun ham yagona. So’l tarafdagi hujraning yo’lak qismida 7 ta zina joylashgan va kirish qismdan hujra tomon qariyb 1,50 metr masofada eni 17 sm. eshik o’rni qayd etildi. Bu inshootda yuqorida ta’riflangan yer osti binolaridan farqli tomoni shuki unda ikki eshik bo’lib, birinchisi yog’och tabaqali bo’lgan 1 . Tabaqali eshik o’rnidan hujra tomon 1,10 metr masofada perpendikulyar tarzda ikkita yirik tokcha mavjud. Tokchalar asosi 1,50 m. teng va eniga 1,70 m. o’yib ishlangan. Zinapoyaning yettinchi pog’onasidan 2,60 m. masofada arksimon ko’rinishdagi hujra eshigi joylashgan. Arksimon eshik bo’yi uning bo’sag’asidan 1,50 metrga teng. Hujra to’g’riburchak shaklida bo’lib, tomonlari 2,55x2,65 metrga teng, xona shifti esa uning polidan 2,00 metr balandlikka ega. Hujrada arksimon eshik ro’parasida yarim aylana shakldagi tokcha va devor shiftida pol sahnidan 1,73 sm. yuqorida yog’och tayoqchalar o’rni saqlanib qolgan. Qo’shaloq inshootning ikkinchi hujrasiga tutash tor yo’lakning eni 75 sm, undan 10 ta zina asosi saqlanib qolgan. Bu g’orsimon 1 Деревняя и средневекавая культуры Сурхандарьи. Под ред. Ртвеладзе Э.В. и Пидаев Ш.Р. Изд.: «ЎзМЭ». – Т., 2001. C.56. 33 inshoot ham u bilan tutash bino singari ikki eshikli bo’lgan. Dastlabki eshikning bo’yi qariyb 2 metrga yaqin, oltinchi zina bilan bir chiziqda joylashgan va yo’lakcha devoridan 7-8 sm. oldinga chiqarilib, tosh qatlamni o’yib ishlash orqali yasalgan. Arksimon eshik yaqinida tor yo’lakning ikki tomonida har xil hajmdagi ikki tokcha va tokcha asosidan quyida yog’och tayoqchalarga mo’ljallangan ikki uyacha saqlanib qolgan. O„ninchi zina chegarasidan 65 sm. dan so’ng 2,50 m. balandlikdagi arksimon eshik joylashgan. Hujraning ichki qismi doira shaklida bo’lib, diametri 2,60 m hujra yon tomonlarida to’rtta tokcha joylashgan, hujra shifti xona poli sathidan qariyb ikki metrga teng. Maqbara atrofida o’rganilgan bu g’orsimon inshootlar me’moriy tuzilishiga ko’ra, eski Termizning Qoratepa buddaviylik ibodatxonalari majmuidagi, ayniqsa, “G’arbiy qism” ibodatxonalaridagi g’orsimon binolarga aynan o’xshash. XIX asrning oxiridan 1927 yilga qadar Termiz nomi o’rnida Pattakesar atamasi qo’llanilgan. Pattakesar nomini M. YE. Masson Amudaryodagi qayiqchilar xizmat haqiga beriladtgan patta (chek) bilan bog„lash. XIX asr rus harbiylari tomonidan yozilgan hisobotlarning birida Amudaryodagi kechuvlardan biri “Pattakesar” deb nomlangan. 1928 yildan Termizning tarixiy nomi qaytadan tiklanib, shahar yana qadimiy nomi bilan atala boshlangan. 34 Xulosa O’zbekistonda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bosqichma-bosqich ilmiy tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelindi. Vohaning qadimiy moddiy madaniyati, numizmatik topilmalar bilan dastlabki tanishuv bilan bog’liq davr XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshi hisoblanadi. Bu davrda rus sayyohlari, diplomatlari sharqshunoslari (V.V. Krestovskiy, N.A. Mayev, B.N. Litvinov, D.N. Logofet, V.V. Bartold, I.A. Kastane, L.A. Zimin, G.Meyyendorf, N.Zubov, N.Karazin. Bu davrda yodgorliklarni ham me’moriy, ham arxeologik jihatdan ilmiy tadqiq etishda M.E. Masson rahbarligi ostida asos solingan ToshDU (O’zMU) Arxeologiya kafedrasining arxeologiya maktabi, KATE va TAKE larning faoliyati diqqatga sazovor. O’zbekistonda ilk shaharlarning paydo bo„lish asoslari va omillari masalalari bo’yicha turli yillardaA.Y. Yakubovskiy, Y.G’. G’ulomov, T.Mirg’iyosov, M.E. Masson, S.K. Kabanov V.M.Masson, B.A.Litvinskiy, A.A.Asqarov, V.I.Sarianidi, E.V.Sayko, I.M.Dyakonov, G.YE.Areshyan, T.SH.Shirinov, L.I.Albaum, E.V.Rtveladze, R.H.Sulaymonov A.S.Sagdullayevlar tadqiqot ishlari va asarlari muhim ahamiyatga ega. Ularning turli hajmdagi maqolalari va monografiyalarida ilk shaharlar paydo bo’lish asoslari, omillari va shart-sharoitlar, dunyo tarixidagi qadimgi shaharlar bilan qiyosiy tahlil masalalari ko’rib chiqildi. Yuqori Qashqadaryo vohasidagi Uzunqir, Sangirtepa, Jartepa, Qalandartepa kabi arxeologik yodgorliklarning o’rganilishi natijasida KeshShahrisabz shahrining 2002 yilning 1 noyabrida 2700 yillik yubeliyi nishonlandi., Kesh-Shaxrisabz shahri “Jahon sivilizatsiyasining eng qadimiy shaharlaridan biri sifatida nufuzli xalqaro tashkilot bo’lmish YUNESKO tomonidan e’tirof etilgan va Butunjahon merosi ro’yxatiga kiritilgan”. 35 Nasaf-Qarshi vohasida Yerqo’rg’on, Qalai Zahoki Moron va Shulluktepa kabi asosiy arxeologik yodgorliklarning o’rganilishi natijasida 2006 yil 27 oktabrida Qarshi shaharining 2700 yillik yubeliyi keng nishonlandi. Jarqo’ton, Sopollitepa, Dalvarzintepa, Qiziltepa, Bandixon, Xalchayon, Kampirtepa, Qadimgi Termiz qal’asi, Qoratepa, Fayoztepa, Chingiztepa, Ayritom, Zurmala, Qirqqiz qal’asi va boshqa arxeologik yodgorliklarning o’rganilishi natijasida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1999 yil 27 dekabrdagi 545-PF sonli qarori asosida 2002 yil 2 aprelida Termiz shahrining 2500 yilligi nishonlandi. Yettinchidan, XX asrning 90-yillari – XXI asr boshlaridagi mustaqillik yillarida olib borilayotgan tadqiqotlarni o’z ichiga oladi. Davlatchilik tarixining manbalari va ilk davrlarini o’rganish bilan bog’liq masalalarni hal qilish uchun asosiy e’tibor qadimgi shaharlarni o’rganishga, ya’ni davlatchilik bilan bog’liq urbanizatsiya jarayonini tadqiq etishga qaratilmoqda. 36 Foydalanilgan adabiyotlar I. Rahabariy adabiyotlar. 1. Shavkat Mirziyoyevning 2021-yil 20 – yanvardagi yeg’ilishida gumanitar fanlarni rivojlantirish to’g’risida so’zlagan nutqidan. II. Asosiy adabiyotlar. 2. Бартольд . В . В Кеш , Соч Т .III М .1965 3. Дресвянская Г.Я К истории культов дренего населения Кашкадарьи. Материалы по истории, историографии и археологии. N533.T.1977 4. Якубовиский. А.Ю. ГАИМК-ИИМК и археологическое изучение Средней Азии за 20-лет. // М.1940 5. Ртвеладзе Э.В. Буряков. Ю.Ф, Сулаймонов. Р.Х. Қарши Т. 6. Ставиский.Б.Я Судьбы буддизма в Средней Азии. М.,1998. 7. Массон М.Е Работы Кешской археолого-топографической экспедиция ТАШГУ(КАТЭ) по изучение восточной половины Кашкадарьинской области// Т.1977. 8. Усмонова.З.И К вопросу о ранней античной крамики древней области Кеш// ИМКУ 1973. 9. Хасанов.М., и Мехендали.С. Раскопки на Сангиртепе в Кашкадары // Археологические исселедования в Узбекистана. 2003 Т “Узб миллий энсклопедияси” 2004. 10. Аннаев Т.Ж. Кухна Термизнинг буддавийлик е’дгорликлари./Термиз тарихий тадкикотлар илмий хулосалар.Ташкент -2001. 11. Массон В.М. Городские центры раннеклассовых обществ. История и археология Средней Азии.-Ашхабад, 1978. 12. Ravshanov R. Naxshab va Kesh tarixi manbalari. –Qarshi, Nasaf, 2005. 13. Qadimgi Kesh-Shahrisabz tarixidan lavhalar.T., Sharq, 1998. 14. Сулаймонов Р.Х. Древний Нахшаб. Т., Фан. 2000. 15. Asqarov A.A. Mustaqillik yillarida tarix, arxeologiya va etnologiya. Eng qadimgi shahar. Т. 2. -T.,2001 . 37 16. Mavlonov O’. Qadimgi yo’llarning urbanizatsiya va shaharsozlik madaniyati rivojida tutgan o’rni. “O’zbekistonda urbanizatsiya jarayonlari: tarix va hozirgi zamon” mavzusidagi Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari T., 2007 yil 38

MUNDARIJA

Kirish

I – BOB. O’lkashunoslik rivojida arxeologiya fanining o’rni

1.1 O’zbekistonda arxeologik tadqiqotlarining olib borilishi

1.2 Nasaf va Kesh vohasi arxeologik maskanlarining O’lkashunoslik rivojiga qo’shgan xissasi

II – BOB. Surxandaryo vohasining arxeologik maskanlarning o’rganilishi

2.1 Surxandaryo vohasi arxeologik yodgorliklari o’rganilishi

2.2 Surxon vohasi shaharsozligi tarixini o’rganishda Termiz shahri tarixining ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить