Arxeologik va me’moriy yodgorliklarning o‘lkashunoslikda tutgan o‘rni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	45.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Arxeologik va me’moriy yodgorliklarning o‘lkashunoslikda tutgan o‘rni

Купить

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………….…3-5
I.BOB. ARXEOLOGIK VA ME’MORIY YODGORLIKLARNING
O’LKASHUNOSLIKDA TUTGAN O’RNI………………………………6-14
1.1 O`lkamiz tarixini o`rganishda arxeologiya fanining tutgan
o’rni va axamiyati ………………………………………………………..…..6-12
1.2
O’zbekistonda olib borilgan arxeolik tadqiqot ishlari va
ularning
asosiy natijalari …….…..…….…………………………………....13-14
II BOB. O’LKAMIZDAGI QADIMGI VA O’RTA ASRLAR DAVRI
SHAHARLARI VA ME’MORIY OBIDALAR……………………….…15-23
2.1
O’zbekistonda olib borilgan arxeologik tadqiqot ishlari va
ularning
asosiy natijalari .……………………………………………..…15-17
2.2
Bronza davridagi (mil.av. III-II ming y.) ilk shaharsozlik

elementlari va shahar tipidagi manzillar ……………………..……………18-23
XULOSA……………………………………………………………………...24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….25

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Mustaqillik yillarida mamlakatimiz hududida
qadimgi
davrlardan boshlab rivojlangan qishloqlar, shaharlar va sivilizatsiya
markazlarining
boy o‘tmishini arxeologik jihatdan tadqiq etish va tarixiy
jarayonlarni
tiklash bo‘yicha muayyan ishlar amalga oshirildi. Fan, ta’lim va
iqtisodiyotning
jadal integratsiyalashuvida respublika hududida olib borilayotgan
arxeologik
tadqiqotlarni zamon talablari asosida yo‘lga qo‘yish, qazishmalarni
keng
ko‘lamda tashkil etish, yoshlarni arxeologik izlanishlar bilan tanishtirish
hamda
ochilgan qadimiy noyob me’morchilik namunalarini ochiq osmon ostida
muzeylar
shaklidagi turizm ob’ektlariga aylantirish bugungi kunning muhim
masalasi
bo‘lib qolmoqda. Arxeologiya tarix fanining tarkibiy qismi bo‘lib,
ijtimoiy
fanlar orasida alohida o‘rin tutadi. Arxeologiya iborasi «arxayos»
qadimgi,
«logos» fan degan ikkita grekcha so‘zning birikishidan tashkil topgan
bo‘lib,
qadimgi bilimlar haqidagi fan degan ma’noni beradi. O‘zbekiston tarixi,
ibtidoiy
jamoa tarixi, o‘lkashunoslik fanlari va arxeologiya ixtisosligi bo‘yicha
maxsus
kurslar darslarida va sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda foydalanilib
kelinmoqda..
Tarixiy o‘lkashunoslik fanida arxeologik materiallarning qo‘llanilishi
o‘quvchilarning
ibtidoiy odamlar mashg‘uloti, ularning mehnat qurollari , ibtidoiy
jamoa
davridan quldorlikka o‘tish jarayoni, qadimgi va o‘rta asrlar davri
shaharsozligi,
qadimgi davr davlatchiligi va ularni shakllari, qadimgi va o‘rta asr
davridagi
madaniyat, san’at, me’morchilik, xalqning turmush tarzi haqidagi
bilimlarni
aniqroq va mustahkamroq o‘rganishga ko‘maklashadi. Arxeologik
materiallar
tarix fanining vazifasini bajarish sohasida ham muhimdir. Masalan,
vatanimiz
tarixini aniq dalillar asosida o‘rganish va o‘tmishni moddiy manbalar
asosida
tanishtirish natijasida o‘quvchilar o‘z xalqining tarixi va madaniyati haqida
aniq
ma’lumotlarga ega bo‘ladilar. Bu esa yosh avlodda o‘z xalqining o‘tmishi va
madaniyatiga
nisbatan hurmat bilan qarashga yordam beradi.
O‘rta
Osiyo arxeologiyasining rivojlanishida S.P. Tolstov, M.E. Mason,
M.M.Dyakonov,
A.P. Okladnikov, M.M. Gerasimov, A.YU. YAkubovskiy, YA.G.
G‘ulomov,
V.A. SHishkin, B.A, Litvinskiy, G.A. Pugachenkova singari mashhur
3

arxeologlar o‘lkamiz tarixini o‘rganishda o‘zlarining juda katta hissalarini
qo‘shdilar.

Kurs ishining o’rganilganlik darajasi: O‘lka
tarixini o‘rganishda,
yuqorida
ta’kidlab o‘tganimizdek, arxeologiya fanini rus olimlari tomonidan
O‘zbekistonga
kirib kelishi, qolaversa yerli milliy havaskor arxeologlarni ya’ni
A.Asqarov,
Turdi Mirg‘iyosov va boshqalar tufayli keyinchalik Ya.G‘ulomov
boshchiligida
o‘zbek arxeologiyasi maktabini tashkil topishi natijasida o‘lkamiz
tarixini
bosqichma-bosqich o‘rganish boshlandi. Tosh, bronza, temir davri,
qadimgi,
o‘rta asrlar tarixiy yodgorliklari ochib o‘rganila boshlandi. Qadimgi
Xorazm
yerlarida, G‘arbiy Buxoro cho‘llarida, ikkinchi jahon urushi arafasida
o‘tkazilgan
arxeologiyaga oid tekshirishlar bu masalaga aniqlik kiritdi. Shu tariqa
Amudaryo
va Zarafshon etaklarida cho‘lga aylanib yotgan katta maydonlarda
arxeologiyaga
oid tadqiqotlar o‘tkazilgan vaqtda bu yerlar qadimgi qal’alar,
qishloqlar
va shaharlarning vayronalari bilan ular o‘rtasidan o‘tgan qadimgi
sug‘orish
kanallari izlari bilan to‘la ekanligi bir muncha aniqlandi. Bundan 2100
yil
burun O‘rta Osiyoga kelib ketgan Xitoy sayyohi Chjan szyanning
ma’lumotlariga
ko‘ra «Davon» deb atalgan Farg‘onada 70 ga yaqin katta va kichik
qal’alar,
300000 ga yaqin aholi bo‘lib, bu yerda beda, uzum yetishtirilgan va
yilqichlik
keng rivojlangan. Farg‘onaning Chjan szyan safaridan keyingi davrda
qanday
bo‘lganligi haqida yozma ma’lumotlar yo‘q, lekin 21 arxeologiya bu
hususida
ko‘p ma’lumotlarni aniqlab berayotir. Ko‘pincha rus sharqshunoslari
O‘rta
Osiyodagi qadimgi madaniyatni yo‘qqa chiqarib, bu yerlarda madaniyat
faqat
Eron davlati ta’siri ostida vujudga kelib, keyinroq Iskandar Zulqarnayn
istilosi
va umuman yunonlar hukmronligi ta’sirida taraqqiy etgan, so‘ngra yana
harobalikka
yuz tutib, faqat arablar istilosidan so‘ng islom dini ta’sirida yana
ko‘tarilgan
degan fikrni ilgari surar edilar. Xorazmda, G‘arbiy Buxoro cho‘llarida
va
umuman butun O‘zbekistonda arxeologiya yordamida topilgan narsalar va
dalillar
esa G‘arbning bu uydurmalarini fosh qilib tashladi. Ilgari O‘rta Osiyoning
madaniy,
siyosiy va iqtisodiy aloqalari haqidagi targ‘ibot faqat Eron hamda Old
Osiyo
bilan munosabat «Eron ta’siri» degan gaplardan nariga o‘tmas edi. Xorazm
4

va Buxoro viloyatida o‘tkazilgan arxeologiyaga oid qazilmalar O‘rta Osiyo
xalqlari
Rossiyaning Markaziy tumanlari ayniqsa, Volga daryosining xavzasida
bo‘lgan
davlatlar bilan juda qadimdan muntazam aloqada bo‘lib kelganini
ko‘rsatadi.
Daliliy ma’lumotlar qadimdan boshlangan bu aloqaning ilgari surilgani
o‘rganilmay
kelganini ko‘rsatadi.
Kurs ishining maqsadi: O’lkamizda
arxeologik va me’moriy
yodgorliklarning
o’lkashunoslikda tutgan o’rnini o’rganish.
Kurs ishining vazifasi: Nafaqat
o’lkamizning arxeologik yodgorliklarini
o’rganish
balkim O’zbekistonda olib borilgan tadqiqot ishlari va ularning asosiy
natijalarini
o’rganishxam bizning vazifamizga kiradi.
5

I BOB. ARXEOLOGIK VA ME’MORIY YODGORLIKLARNING
O’LKASHUNOSLIKDA TUTGAN O’RNI
1.1 O`lkamiz tarixini o`rganishda arxeologiya fanining tutgan
o’rni va axamiyati
Arxeologiya tarixining tarkibiy qismi bo’lib ijtimoiy fanlar orasida alohida
o’rin
tutadi. «Arxeologiya» termini «arxayos» - qadimgi, «logos» - fan degan
ikkita
grekcha so’zning birikishidan tashkil topgan. Demak arxeologiya qadimgi
bilimlar
haqidagi fan degan ma’noni bildiradi. Lekin ilgargi vaqtda arxeologiyani
fanning
qaysi sohasiga qo’shish to’g’risida bahslar bo’lib, ba’zilar uni qadimgi
san’at
haqidagi fan, yana boshqa birovlari singan sopol idishlarni o’rganuvchi fan
degan
fikrlarni bildirganlar. Ba’zilar esa uni tarix fanining xizmatkori bo’lgan
ikkinchi
darajali fan deb tushunganlar. Tarix va arxeologiya aslida o’zaro
chambarchas
bog’liq, bir-birini to’ldiruvchi yagona fanning ikkita sohasidi 1
r.
Topilgan
arxeologik manbalarni shartli ravishda quyidagi ikki turga
bo’lish
mumkin:
1.
Tabiiy manbalar (paleozoologiya, paleobotanika) - inson va hayvon
suyaklari,
o’simliklar qoldiqlari va geologik qatlamlar bo’lib ularni asosan
zoologlar,
botaniklar va geologlar o’rganadilar.
2.
Inson tomonidan yaratilgan manbalar bo’lib, ular mehnat qurollari,
yarog’-aslahalar,
sopol idishlar, san’at va zeb-ziynat uyamlari, qoyatosh rasmlar,
yozuv
hamda yozma manbalar va hokazolar. shuni aytish kerakki , yozma
manbalarni
tarixchilar, moddiy manbalarni o’rganish bilan arxeologlar moddiy
buyumlar
va yozma manbalarga tayanib ish ko’radilar. O’rta Osiyo qadimgi Sharq
tarixining
ajralmas qismini tashkil etadi. Kishilik madaniyatining ilk markazlaridan
biri
hisoblanadi. O’rta Osiyo tabiiy iqlim sharoiti, xilma-xil o`simlik va hayvonot
dunyosiga
boy iqlim sharoiti asosan mo’tadil bo’lganligidan inosnning yashashi
uchun
juda qulaydir. Bu hol esa ibtidoiy va qadimgi kishilar diqqat e’tiborini
tortmasdan
mumkin emas edi. Shu tufayli odamlar bu o’lkada juda qadim
zamonlardan
boshlab yashagan. O’lkaning hamma yerida ibtidoiy va qadimgi davr
1
Mirziyoyev
Sh.M. Milliy taraqqiyot yoiimizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. -Т.: Ozbekistoa
2017 .
6

kishilari qoldirgan xilma-xil obidalar - tosh asri makonlari, g’orlari, bronza davri
qishloqlari
va mozorlari, temir davri qal’alari va shaharlarning xarobalari,
qoyatoshga
ishlangan rasmlar, sug’orish inshootlarining qoldiqlari, qadimiy
mudofaa
devorlarining qoldiqlari juda keng tarqalgan. Tosh, metall, sopol va
yog’ochdan
yozuvlarni o’rganadigan epigrafika fani, tanga pullarni o’rganadigan
numizmatika
fani, muhrlarni o’rganadigan sfragistika fani, gerblarni o’rganadigan
geraldika
fani kabi arxeologiyaning bir qancha alohida tarmoqlari bor. Arxeologiya
tarixga
oid fan bo’lib qolish bilan birga qazishmalardagi kuzatmalarni izohlab
bermoq
uchun geologiya , botanika, zoologiya va antropologiya ma’lumotlaridan
foydalaniladi
va shu bilan birga o’zi ham o’sha tabiat fanlariga qimmatli
materiallar
beradi. O’rtas Osiyo xalqlarining moddiy va ma’naviy yodgorliklarini
o’rganish
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlanadi. Bu o’lka Rossiyaga qo’shib
olingach,
bu yerga turli kasbdagi kishilar ko’plab kela boshladi. Ular orasida
mahalliy
moddiy yodgorliklarga qiziquvchi kishilar ham bor edi.
Shuni
ham ta’kidlab o’tish kerakki, so’nggi yillar ichida ham
arxeologlarning
katta gruppasi yetishib chiqdi. A. Asqarov, A. Muhammadjonov,
O’.
Islomov, I. Albaum, Yu. F. Buryakov, R. H. Sulaymonov, A. S. Sagdullayev,
N.
Ne’matov, A. Ranov, V. Vinogradov, E. V. Rtveladze, M.Jo’raqulov va
boshqalarni
aytish mumkin. Hozirgi kunda ham O’rta Osiyo arxeologiyasining
o’rganilishi
ancha yaxshi yo’lga qo’yilgan. Bu ish bilan maxsus institutlar,
universitet
va pedogogika institutlari, ruspublika va viloyat muzeylari qoshidagi
kafedralar
va bo’limlar shug’ullanmoqda.
1908
yilda Samarqandda V.L.Lyatkin tomonidan Ulug’bek rasadxonasining
qoldig’i
topilib tekshirildi. 1925-30 yillarda ham ish olib bordi. 1926-28 yillarda
Termizda
B.P.Deneke, 1929-1930 yillarda Potapovlar Farg’ona vodiysida ham
arxeologik
qazishma ishlari olib borilgan. S.P.Tolstov boshchiligidagi guruh
Xorazmda ,
V.A.Shishkin boshchiligidagi guruh Buxoro viloyatining Farbiy
qismida
tekshirishlar o’tkazdilar.
1938
yilda A.P.okladnikov tomonidan Boysun tog’ining Teshiktosh
7

deb atalgan g’oridan topilgan yodgorliklarni alohida ta’kidlab o’tish kerak. Bu
yerda
o’tkazilgan arxeologiyaga oid izlanishlar natijasida ko’pgina ashyoviy
dalillar
bilan bir qatorda g`or devorining ostidan 9 yashar bolaning qabri ham
topilgan 2
.
Ibtidoiy
jamoa tuzumining dastlabki enguzoq davom etgan bosqichi paleolit
deb
ataladi. Arxeologik nuqtai nazardan qadimgi tosh asri uch davrga bo’linadi:
paleolit
(qadimgi tosh davri - «palayos» - qadimgi «litos» - tosh); odam mil.avval
3-3,5
million yil ilgari paydo bo’lgan. Engqadimgi topilmalar Sharqiy Afrikaning
Olduvay
darasidan topilgan bo’lib, Olduvay madaniyati deb yuritiladi. Ilk paleolit
Ashel
davri mil.avval 700-100 yilliklarni o’z ichiga oladi. O’rta Osiyoda ilk
paleolit
davri yodgorliklari 700-500-100 ming yilliklar davriga oid bo’lib ashel
davri
deb ataladi. O’rta paleolit. Bu davr Mustye davri madaniyati deb nomlanadi
(mil.avval
100-40 ming yilliklar). So’nggi paleolit. 40-30-12 ming yilliklar ilk
paleolit
davriga oid makonlar Selung’ur, Uchtut (Buxoro), O’narcha (Qirg’iziston),
Qoratog’
(Tojikiston) va boshqa makonlarni keltirish mumkin.
Mazkur
davr kishilarining qurollari o’zining soddaligi, qo’polligi, turlarining
kamligi
jihatidan keyingi davrlardan farq qiladi. Odamlari aqliy va jismoniy
tomonlardan
ham farq qiladi.
O’rta
paleolit (Mustye madaniyati) - qadimgi tosh davrining bir qismi
Markaziy
Osiyoda. Bu davrning eng mashhur yodgorliklariga Teshiktosh,
Obirahmat,
Xo’jakent, Ko’lbuloq, Qo’tirbuloq, Uchtut va boshqalarni kiritish
mumkin.
O’rta tosh davriga kelib ibtidoiy kishilar O’rta Osiyoning butun
maydonlariga
keng tarqaladi. Mehnat qurollari takomillasha boradi. Eng muhimi
ibtidoiy
to’dadan urug’chilik jamoasiga o’tila boshlanadi. Sovuq iqlim tufayli
sun’iy
olov chiqarish va uni saqlashni o’zlashtiradi, diniy tasavvurlar paydo
bo’ladi. So’nggi
paleolit - bu davrga oid yodgorliklari nisbatan kam
o’rganilgan.
Ohangarondan so’nggi paleolit davriga oid Ko’lbuloq makoni
ochilgan.
Toshkentning g’arbida Bo’zsuv I makoni va 1939 yilda Samarqand
shahrida
ham shu davrga oid makon ochilgan. So’nggi paleolitdan boshlab ibtidoiy
2
Jabborov I. 0 ‘zbek xalq etnografiyasi. -Т.: 0 ‘qituvchi, 1994
8

odamlar g’ordan chiqib yengil turar joylar qura boshlaganlar. Natijada ular faqat
tog’li
xududlarda yashab qolmay, vohalar bo’ylab tarqalib, tekisliklarda daryo va
ko’llar
sohillarida joylasha boshlaydilar. So’nggi paleolitga kelib antropogenez
jarayoni
tugallanadi, zamonaviy odamlar paydo bo’ladi (kramanon). Yana bu
davrning
o’zimga xos xususiyati ibtidoiy to’dadan urug’chilik tuzumiga
(matriarxat)
o’tiladi. Xo’jalik yuritishning eng oddiy yo’llaridan (terib-termachilik)
murakkabroq
ko’rinishlari (ovchilik, baliqchilik)ka o’tdilar. Mehnat qurollari
takomillashib
uning turlari ko’paya boradi. Mezolit davri. Bu davrning katta
yutuqlaridan
biri - kamon va o’qning kashf etilishidir. Shuningdek bu davrda
ibtidoiy
san’at paydo bo’ldi. Hayvonot va o’simliklar dunyosi o’zgaradi. Bu
davrga
oid makonlar Machay g’or makoni (Boysun), Farg’ona vodiysida Obisher
g’or
makoni topilgan. Markaziy Farg’onadan 80ga yaqin mezolit davri
yodgorliklari
topilgan mehnat qurollarida ham o’zgarishlar bo’ldi. Trapetsiya va
uchburchak
shakldan mayda qurolchalar - mikropitlar paydo bo’ladi. Suyakdan
igna
va bigiz qurollarining topilishi ham muhim ahamiyat kasb etadi 3
.Neolit uzoq
davom
etgan tosh asrining so’nggi va yakunlovchi bosqichidir. Neolit so’zi ham
grekcha
so’zdan olingan bo’lib, ya’ni tosh asri degan tushunchani bildiradi.
Arxeologiya
faniga neolit tushunchasini ingliz arxeologi Lebbok olib kirgan.
Temir
davri. Ilk temir davri (mil.avval VII-V asrlar). Qadimgi Baqtriya,
So’g’diyona,
Xorazm, Marg’iyona ilk davlat uyushmalarining paydo bo’lishi. Bu
davrni
o’ziga xos xususiyatlaridan biri bu davrga oid yodgorliklar juda ko’p
tpilgan.
Foshchimullo, Qizilcha (Surxondaryo), Daratepa Afrosiyob lolazor
(Qashqadaryo
va Samarqand), Ko’zaliqir, Quyisoy (Xorazm), Dalvarzin, Oqtom,
Dasti
asht (Farg’ona) va boshqa manzilgohlar topib o’rganilgan. Narshaxiy Buxoro
va
quyi Zarafshon vohasida joylashgan shahar va qishloqlarning geografik holati,
aholisining
VII-X asrlaridagi ijtimoiy-siyosiy hayotini aks ettirgan qimmatli tarixiy
asar
muallifidir. Asar «Tarixi Buxoro» (Buxoro tarixi), «Tarixi Narshaxiy»
(Narshaxiy
tarixi), «Tahqiq ul-viloyat» (Buxoro) viloyatini tahqiq etish) nomlari
bilan
mashhur bo’lib, 944 yilda yozib tamomlangan.
3
Nabiyev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. -Т.: Fan, 1996.
9

Nizomulmulk davlatini idora qilish masalalariga bag’ishlangan
«Siyosatnoma»
(boshqa nomi «Siyar al muluk» - Podsholarning turmushi) nomli
asari
bilan nom qoldirgan. Asar 1092 yilda yozib tamomlangan.
«Siyosatnoma»
51 bobdan iborat bo’lib, unda markaziy davlat apparatining
tuzilishi
va uning moliyaviy hisob-kitob ishlari, qo’shinning tuzilishi, yuqori davlat
mansablari va
ularga tayinlash tartibi , qabul marosimlari va ularni tayyorlash
hamda
o’tkazish tartibi, mansabdor faoliyati ustidan nazorat qilish kabi
umumdavlat
masalalari o’rtaga qo’yilgan.
O’rta
Osiyo tarixi haqida ham muhim va qimmatli ma’lumotlar
bor.
Somoniylar zamonida turk g’ulomlarining davlatning ijtimoiy-siyosiy
hayotida
tutgan o’rni, Turkiston xonlari (Qoraxoniylar) saroyida xizmat qiluvchi
xodimlarning
maishiy ahvoli, Somoniylar xizmatida bo’lgan amirlarning
unvonlari,
Xorazmshoh Oltintoj (1017-1032 yy.) bilan Sulton Mahmud
Faznaviyning
vaziri Ahmad ibn Xasan o’rtasidagi yozishmalar shular
jumlasidandir.
Agarda bundan tashqari karmatlar, botiniylar harakati, Muqanna
qo’zg’oloni
haqida ham ayrim diqqatga sazovor ma’lumotlar bor. Alovuddin
Otamalik
Juvayning Mo’g’uliston, O’rta Osiyo hamda Eronning XII asrdagi
ijtimoiy-siyosiy
tarixidan hikoya qiluvchi «tarixi jahonkushoy» nomli shoh asari
bilan
shuhrat topdi. Asar 1260 yilda yozib tamomlangan. Sharofuddin Ali Yazdiy
tarixda
«Zafarnoma» (boshqa nomlari: «Fatxnomayi sohibqironiy», «Zafarnomayi
Temuriy»,
«tarixi jahonkushoyi Temuriy») nomli kapital asari bilan shuhrat topdi.
«Zafarnoma»
asosan Nizomuddin Shomiyning yuqorida tilga olingan shu nomli
asari
asosida zo’r badiiy mahorat bilan yozilgan. Lekin Sharofuddin Ali Yazdiy
Nizomuddin
Shomiy asarida bayon etilgan voqealarning ba’zilariga yangi tarixiy
fakt
va dalillar bilan boyitdi. To’g’ri, Sharofuddin Ali Yazdiyning
«Zafarnoma»sida
Temurning shaxsi nihoyatda ideallashtirilgan. Shunga qaramay,
uning
shaxsiyati va faoliyatidagi qarama-qarshiliklar, ya’ni uning bir tomondan
zolim
fotih ekanligi, ikkinchidan esa Movarounnahrda feodal tarqoqlikka barham
berib,
markazlashgan feodal davlatga asos solganligi birmuncha haqqoniy va
to’g’ri
tasvirlangan. Bundan tashqari, Shayboniy
10

qo’shinlari tarixidan Farg’ona viloyatini bosib olinishi faqat «Nusratnoma»da to’la
va
to’g’ri yoritilgan. Muhammad Solih Shayboniyxonning hayoti va u olib bergan
qonli
urushlar haqida hikoya qiluvchi she’riy asar yozib qoldirgan. U
Shayboniyxon
tug’ilganidan boshlab, to 1505 yillar orasida Dashti Qipchoq,
Movarounnahr
ham ijtimoiy-siyosiy tarixidan bahs yuritadi. Asarda Shayboniyxon
qo’shinlarining yovuzliklari ,
mehnatkash xalqining og’ir ahvoli, Qorako’l, Qarshi
va
Guzarda Shayboniylarga qarshi bo’lib o’tgan qo’zg’olonlar haqida ham
qimmatli
ma’lumotlar bor. Asar boy geografik va etnografik ma’lumotlarga ega 4
.
«Shayboniynoma»
1505 yildan keyin yozilgan. Uning qo’lyozma nusxalari
ham
kam - hozirgacha faqat ikkita nusxasi ma’lum: bulardan biri, Venada
(Avstriya),
ikkinchisi esa Leningrad Dorulfun kutubxonasida saqlangan. Asar to’rt
marta
(1885, 1908, 1961, 1989 yy) nashr etilgan. Abulg’ozixon tarix sahifasida
feodal
hukmdor sifatida emas, balki keng ma’lumotli olim sifatida ajoyib asrlari
tufayli
qoldi. U «Shajara-yi turk va mug’ul» hamda «Shajara-yi tarakima» nomli
ikki
yirik va muhim tarixiy asar yozib qoldirdi. «Shajara-yi tarakima» turkman
xalqi
va Turkmanistonning o’rta asrlardagi tarixini o’rganishda bosh manba rolini
o’taydi.
«Shajara-yi turk va mug’ul» esa O’zbekistonning XV-XVII asrlardagi
tarixini
o’rganishda muhim o’rin tutadi. «Shajara-yi
tarokima»
1664 yilda yozilgan, lekin Abulg’ozixonning og’ir dardga chalinib
qolishi
va tez orada vafot etganligi sababli tamomlanmay qolgan. Asar 9-bobining
davomi,
ya’ni 1644-1663 yillar voqealari Anushaxonning topshirig’i bilan
Mahmud
ibn Mulla Muhammad Urganjoy degan shaxs tomonidan yozilgan.
Asarning
1-6 boblari ham o’sha Mahmud ibn Muhammad Urganjiyning qalamiga
mansubdir.
«Shajara-yi turk va mug’ul» qisqacha muqaddima va to’qqiz bobdan
iborat.
Muqaddimada asosan asarning yozilish sabablari haqida gap boradi.
Birinchi
bobda Odam Atodan to Mug’ulxongacha, 2-bobda Mug’ulxondan
Chingizxongacha,
3-bobda Chingizxonning tug’ilishidan to vafotigacha, 4-bobda
Ugaday
qon va uning Mug’ulistonda hukmronlik qilgan avlodi, 5-bobda
Chig’atoyxon
va uning Movarounnahrda podsholik qilgan vorislari, 6-bobda
4
KabirovA., Sagdullayev A. Orta Osiyo arxeologiyasi. -Т.: 0 ‘qituvchi, 1990.
11

Elxoniylar, 7-bobda Jo’jixon va uning Dashti Qipchoqda podsholik qilgan avlodi,
8-bobda
Shayboniyxon va uning Movarounnahr, Qozog’iston, Sibir va Qrimda
hukmronlik qilgan
farzandlari va nihoyat , 9-bobda. Shayboniyxonning 1511 yildan
Xorazmda
podsholik qilgan avlodi hukmronligi yillarida yuqorida qayd etilgan
mamlakatlarda sodir
bo’lgan ijtimoiy-siyosiy voqealar bayon etilgan.
12

1.2 O’zbekistonda olib borilgan arxeolik tadqiqot ishlari va ularning asosiy
natijalari
O‘zbekistonda arxeologiyaning fan sifatida shakllanishi uzoq tarixiy
jarayonni
o‘zida qamraydi. O‘zbek millati qadimiy tarixga ega bo‘lsada, uning eng
qadimgi
davr tarixini o‘rganish XX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan va
bugungi
kungacha bu sohada ilmiy izlanishlar davom qilib kelmoqda.
O‘zbekistonning
o‘rta asrlar tarixi esa, yozma manbalarda saqlanib qolgan
bo‘lsada,
uzoq davrlargacha mavjud qadimiy qal’alar tarixi faqat odamlar
orasidagi
rivoyatlarda saqlanib qolgan edi. Ularni saqlash va ilmiy jihatdan
o‘rganish
esa XIX asr oxirlarigacha odamlarning e’tiborida emas edi. Sovetlar
humronligi
davrida o‘tmish tarixiga e’tibor kuchayib, ularni ilmiy jihatdan
o‘rganish
boshlangan bo‘lsada, O‘zbekiston miqyosida tarixiy yodgorliklarning
nihoyatda
ko‘pligi olimlarga chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borishga imkon
bermagan 5
.
Ular yodgorliklar to‘g‘risida deyarli umumiy bo‘lgan
ma’mumotlarningina
to‘plashgan. Misol tariqasida Selungir, Teshiktosh,
Ko‘lbuloq
makonlarida olib borilgan tadqiqotlarni keltirish mumkin. Shuningdek,
yodgorlik
o‘rganilgach, u qarovsiz qoldirilgan. Bu esa, ko‘pgina yodgorliklarning
yo‘qolib
ketishiga olib kelgan. O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgach, o‘tmish
tarixiga
yangicha nazar bilan qarala boshladi. Har bir yodgorlikni o‘rganishda
chuqur
ilmiy jihatdan yondoshilib, uning mahalliy xususiyatlarini e’tiborga
olib,
olamshumul yangiliklar ochildi va ochilmoqda. O‘zbekistonda
arxeologiyaning
o‘rganilish bosqichlari M.Jo‘raqulovning “Ibtidoyi arxeologiya”
kitobida
to‘liq ochib berilgan. Arxeolog O‘zbekistonning arxeologik jixatdan
o‘rganilishini
3 davrga bo‘ladi:
1.Rossiya
mustamlakasi davri.
2.Sovetlar
xukmronligi davri.
3.
O‘zbekiston mustaqilligi davri va har bir davrga to‘liq ta’rif berib o‘tadi.
Mustaqillikning
dastlabki davrlarida arxeologik tadqiqot ishlari birmuncha
to‘xtaganday
bo‘ldi. Lekin Vazirlar Mahkamasining 1998 yilda Tarix instituti
5
Ochildiyev F.B. Tarixiy o'lkashunoslik. - Т.: Universitet, 2008.
13

faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan ishlari natijasida va Buyuk ipak yo‘li
tarixining
keng tadqiq qilinishi yuzasidan olib borilgan ishlar natijasida yana
arxeologik
tadqiqot ishlari jonlanib ketdi. Ayniqsa xorijiy davlatlar bilan olib
borilayotgan
hamkorlik yanada samarali bo‘lmoqda. Ular arxeologik
ekspeditsiyalarni
nafaqat moddiy, balki texnikaning keyingi davr yutuqlari bilan
ham
qurollantirib, mashaqqatli arxeologik tadqiqot ishlarini engillashtirib,
qadimiy
moddiy buyumlarning analiz jarayonlariga ham yanada aniqliq kiritishiga
ko‘p
imkoniyatlar yaratishda yaqindan yordam ko‘rsatib kelishmoqda. Jumladan,
Yaponiya,
Germaniya, Fransiya, Avstraliya, Rossiyadan kelgan olimlarning
xizmatlarini
ko‘rsatib o‘tish mumkin. Sopollitepa va Jarqo‘ton yodgorligida
keyingi
davrlarda O‘zbek–Olmon Baqtriya ekspeditsiyasi tadqiqot ishlarini olib
bordi.
Ular Jarqo‘ton yodgorligining yoshini aniqlashda radiokarbon analizi
o‘tkazdilar.
Radiokarbon analizlar Germaniya arxeologiya instituti Evroosiyo
bo‘limi
qoshidagi laboratoriyada amalga oshirildi. Mazkur otryad a’zolaridan
Mayk
Toyfer va Kay Kanyutlar Sopollitepa madaniyatining yoshini
kadimiylashtirish
bo‘yicha yangi fikrlarni bildirganlar. Hozirda
O‘zbekiston
arxeologiyasini o‘rganish ancha yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Bu ish
bilan
maxsus institutlar, universitetlar, pedagogika institutlari va turli
bo‘limlar
shug‘ullanmoqdalar. Ular qoshida ko‘plab arxeologik
ekspeditsiyalar
tashkil etilgan.
So‘nggi
o‘n yillikda madaniyat va tarixiy yodgorliklarni qayta
ro‘ yxatga
kiritish ishlari amalga oshirilmoqda.
14

II BOB. O’LKAMIZDAGI QADIMGI VA O’RTA ASRLAR DAVRI
SHAHARLARI VA ME’MORIY OBIDALAR.
2.1 O’zbekistonda olib borilgan arxeologik tadqiqot ishlari va ularning asosiy
natijalari
Tarix taqozosi shunday bo’ldiki , O’rta Osiyo mintaqasida markaziy o’rinni
egallovchi
O’zbekiston hududi qadim zamonlardan boshlab , o’troq dehqonchilik
va
ularning chorvador ko’chmanchilar madaniyati bilan o’zaro tasirga kirishi
jarayoni
yuz bergan makonga aylandi . Mazkur sivilizatsiyasining moddiy
yodgorliklarini
o’zbek tuprog’i o’z bag’rida saqlab kelyapti
O’zbekiston
arxeologiyasini o’rganish davri 3 ga bo’linadi .
1.
Rossiya mustamlakasi davri
2.
Sovet hukmronligi davr.
3.
O’zbekiston mustaqilligi davri
Rossiya
mustamlakasi davrining I bosqichi 1819 – yilda kapitan Muravyov
boshchiligidagi
arxeologik ekspeditsiyaning yuborilishi bilan bog’liq . Bu
ekspeditsiya
Xiva xonligi hududidagi turli xil arxeologik yodgorliklarni ro’yxatga
oladi
. U o’zining ilmiy xulosalarini fransuz , ingliz va nemis tillariga tarjima
qilib ,
bu ilmiy xulosalarga tayangan holda 1 – bo’lib O’zbekiston hududida
ibtidoiy
odamlar yashaganligi haqida fikr yuritadi 6
.
II
bosqich XIX asrning II yarmida boshlangan . Bu davrda
Bartold
, Jukovskiy , Veselovskiy kabi sharqshunos olimlar , Pun , Lerx , Vyatkin ,
Paslavskiy
, Postroumov va boshqa havaskorlarning O’rta Osiyo arxeologiyasi va
tarixini
o’rganishga xizmatlari katta bo’ldi . III bosqich Turkiston havaskor
arxeologlar
to’garagining tuzilishi bilan bog’liq . 1895 – yilda Bartold tomonidan
to’garak
tashkil etilgan . 1895 – yilda Astroumov rahbarligida Muzey tashkil
etiladi
. O’zbekiston arxeologiya havaskorlar to’garagi Bartold boshchiligida
tashkil
etilgan.
II
bosqich ham 3 davrga bo’lib o’rganiladi :
1).
1917 – 1938 – yillarda davom etgan . 1918 – yilda Moddiy madaniyat
6
. Karimov
I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. 1997.
15

tarixi va Rossiya akademiyasi tuzildi . Unga barcha arxeologik , san’at , madaniyat
va
memorchilik yodgorliklarini hisobga olib ularni davlat himoyasiga olish
vazifasi
qo’yildi . Arxeologik tadqiqotlarni kengaytirish maqsadida O’rta Osiyo
hududida
5 ta ekspeditsiya tashkil etiladi .
1.
1936 – yilda Masson boshchiligida Termiz arxeologik ekspeditsiyasi ;
2.
1937 – yilda Bernshtam boshchiligida yettisuv arxeologik ekspeditsiyasi;
3.
1937 – yilda Tolstof rahbarligida Xorazm ekspedidsiyasi;
4.
1937 –yilda Masson rahbarligida Farg’ona arxeologik ekspeditsiyasi;
5.
1937 – yilda Shishkin rahbarligida quyi Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasi;
2).
Ikkinchi bosqichda O’zbekiston hududida arxeologik tadqiqotlar
anchagina
rivojlandi. Unda sobiq SSR fanlar akademiyasining O’rta Osiyo
respublikalaridagi
filiallari, Lelingrad va Moskvadagi ilmiy tashkilotlar , moddiy
madaniyat
tarixi akademiyasi , sharq madaniyati muzeyi kabi tashkilotlar
O’zbekiston
hududida arxeologik tadqiqotlarni olib bora boshladi . 1939 – yildan
boshlab
fanlar akademiyasi tashkil topgan.
3).
Uchinchi bosqich 1945 – yildan keyingi davrlarni o’z ichiga oladi . Bu
davrda
yuqoridagi ekspeditsiyalar tarkibiga o’zgartirish kiritildi . Yettisuv
eksoeditsiyasina
- 1944 – 1949 – yillarda Tyanshan Oliy ekspeditsiyasi , 1951 –
1955
– yillarda esa Qirg’iziston arxeologik etnografik ekspeditsiyasi davom
ettiradi
. 1946 – 1952 – yillarda Farg’ona arxeologiyasini Bernshtant rahbarligida
Pomir
oloy va Pomir Farg’ona ekspeditsiyalarini o’rgandi 1970 – yilda Farg’ona
ekspeditsiysi
tashkiletildi .
O‘zbekiston
arxeologiyasi fanida uzoq yillar mobaynida o‘tkazilgan
fundamental
tadqiqotlar natijalarini tom ma’noda o‘zbek xalqi tarixi bilan bog‘lash
mamlakatimiz
mustaqillikka erishgan dastlabki yillardan boshlandi.
Mustaqillikning
dastlabki davrlaridan boshlab xalqimizning qadim o‘tmishi, shonli
tarixi ,
ajdodlarimizdan qolgan nodir madaniy merosni ilmiy o‘rganish, uni asrash
bo‘yicha
yangicha yondashuv, talab va vazifalar davlat miqyosida kun tartibiga
qo‘yildi.
Ayniqsa, O‘zbekiston Prezidenti I.A. Karimovning 1998 yilda
respublikamizning
bir guruh yetakchi tarixchi, arxeologlari bilan o‘tkazgan
16

uchrashuvi va ushbu uchrashuv natijasi o‘laroq, Respublika Vazirlar
Mahkamasining
“O‘zR FA Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”
chiqqan
qarori istiqbolda, tarixchi, arxeologlar tomonidan o‘tkaziladigan
tadqiqotlarning
dasturi amali bo‘lib xizmat qildi. Mazkur qarorning qadimgi tarix ,
xususan
arxeologiyaga oid bandlaridagi vazifalardan kelib chiqqan holda,
Arxeologiya
institutida “O‘zbekistonda Arxeologiya fanini rivojlantirish
konsepsiyasi”
ishlab chiqildi 7
. Mustaqillik yillarida nihoyatda
faollashgan
tadqiqotlar ko‘lami va ularning ilmiy samarasi tufayli, O‘zbekiston
arxeologiyasi
dunyo ilm-fani darajasiga ko‘tarildi. Bu esa, o‘z navbatida,
O‘zbekiston
arxeologiyasi uchun dunyodagi yetakchi arxeologiya markazlari bilan
ilmiy
hamkorlik o‘rnatishga, teng asosda xalqaro kelishuvlar tuzishga zamin
yaratdi.
Ayni paytda, O‘zbekiston hududida Avstraliya , AQSH, Germaniya,
Italiya,
Ispaniya, Polsha, Rossiya, Fransiya, Yaponiya kabi davlatlarning arxeolog
olimlari
bilan hamkorlikda xalqaro miqyosda arxeologik tadqiqotlar olib
borilmoqda. 1959
yildan “O‘zbekiston
moddiy
madaniyati tarixi”, 2002 yildan “O‘zbekistonda arxeologik tadqiqotlar”
yillik
to‘plamlari nashr etilib, ularda Respublikamiz hududida olib borilayotgan
arxeologik
tadqiqotlarning umumlashma ilmiy xulosalari berib boriladi. 2010
yildan
esa “O‘zbekiston Arxeologiyasi” ilmiy jurnali chop etila boshlandi.
O‘zbekiston
arxeologiyasi hozirgi paytda millat manfaati , uning madaniy –
ma’naviy
hayoti, mustaqillik g‘oyalari talab va istaklaridan kelib chiqqan holda
faoliyat
yuritmoqda, fanga xizmat qilmoqda. Belgili tavallud yoshlari nishonlangan
Ahmad
al–Farg‘oniy, imom Moturudiy, imom al–Buxoriy, Burhoniddin
Marg‘inoniy,
sohibqiron Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek kabi ulug‘ salaflarimizning
ilmiy
merosi, ular yashab o‘tgan davr madaniyati taraqqiyotini
o‘rganishda, Samarqand ,
Buxoro, Qarshi, Shahrisabz, Xiva, Termiz, Toshkent,
Marg‘ilon
singari qadimiy shaharlarimizning muborak tarixiy sanalarini rasman
aniqlashda,
o‘zbek arxeologiyasining xizmatlari beqiyos bo‘ldi.
7
Sagdullayev A.S, Qadimgi 0 ‘zbekiston ilk yozma manbalarda. -Т.: Oqituvchi, 1996
17

2.2 Bronza davridagi (mil.av. III-II ming y.) ilk shaharsozlik elementlari va
shahar tipidagi manzillar.
Ibtidoiy davr ma‘naviy madaniyatining vujudga kelishida birinchidan,
mehnat
qurollarining takomillashib borishi, ikkinchidan, ibtidoiy odam nutqi va
ongining
ta‘siri benihoya katta bo’lgan. Chunki ibtidoiy odam mehnat qurollari
orqali,
avvalo o’zining oziq ovqatlarga bo’lgan biologik ehtiyojini qondirgan
bo’lsa,
so’ngra ana shu qurollarni ishlatish natijasida o’zini qurshab turgan tabiat
sirlariga
chuqurroq kirib borgan.
Ilk
paleolit davrida ibtidoiy odamlarning ob‘ektiv voqelik
haqidagi
tasavvurlari birmuncha aniq, hatto o’zlari yovvoyi odam, guruh, aralash
oila
haqida ham muayyan tasavvurlarga ega bo’lgan. So’nggi paleolit davridan
boshlab
odamlar atrof-muhitga ta‘sir ko‗rsatib o‗z tabiatini ham o’zgartirib
borganlar.
Shu davrdan boshlab jamoa turarjoylari o’zgargan. Endi kishilar
yerto’la,
yarim yerto’la va yer ustiga chaylalar qurib yashay boshlaganlar 8
.
Bronza
davriga kelgach, diniy tasavvur va
tushunchalar
murakkablashib borgan. Ikkinchi tomondan esa yirik qishloqlar va
hatto
eng dastlabki shaharlar, qo’rg’onlar, diniy e‘tiqod markazi hisoblangan
ibodatxonalar
vujudga kelgan. Markaziy Osiyo hududida me‘morchilik va
binokorlik
qadim zamonlardan – m.av. 3 minginchi, ba‘zi ma‘lumotlarga ko’ra 10
minginchi
yillardan boshlangan. Juda ko’p arxeologik qazilmalar bu yurtda
otashparastlar
va budda dinlariga mansub bo’lgan ibodatxonalar qurilganligidan
dalolat
beradi. O’sha davrlarda qal‘alar qurilishi ham keng rivojlangan. Qal‘alar
balandlik
joylarda qurilib, tashqi yovlardan mudofaa vazifasini o’tagan. Hozirgi
kunda
ham 400 ga yaqin qal‘larning qoldiqlari O‗zbekiston hududida mavjuddir.
Mamlakatimiz
hududida topilgan eng qadimiy san‘at yodgorliklari (Zarautsoy)
Mezolit
davriga mansubdir. Neolit davri (mil.av. 6-4 ming yilliklar) so‗nggi
yillariga
kelib Yaqin va O’rta Sharqda bo’lgani kabi Markaziy Osiyo yerlarida
qo’rg’on
tepalar qurilishi zaminida shahar va shahar davlatlari rivojlanib bordi.
Bunday
qalalar tabiiy yoki sun‘iy tepaliklar ustiga, tez oqar suvlar o’rtasidagi katta
8
Nabiyev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. -Т.: Fan, 1996.
18

maydonlarda qurilib atrofi qalin va pishiq devor bilan aylantirib o’rab olingan.
Qalalar
zaminida shaharlar va ular asosida esa dastlabki shahar va shahar davlatlar
paydo
bo’ldi. Shunday qal‘alar zaminida keyinchalik Xorazm, Baqtriya kabi
davlatlar
shakllanib borgan. Markaziy Osiyoning janubiy tomonlarida miloddan
av.
IV-III minginchi yillarda shakllana boshlagan qal‘a devorlari qalin va pishiq
ishlangan.
Shaharga kirish darvozalariga ham katta e‘tibor berilgan. Darvoza ikki
chekasida
pilonminoralar bo’lib ular plyastrlar bilan pardozlangan. Qurilishda
ko’pxonali
uylar paydo bo’lgan, devorlari katta-katta xom g’ishtdan ishlangan,
devor
va pollariga esa rang berib pardozlana boshlangan, uncha katta bo’lmagan
arka(ravoq)lar
yordamida tepa tomonini yopishga harakat qilingan, ayrim uy
devorlariga
tasvir tushirishga intilish seziladi. Xorazm,
Xorazmdagi
Jonbos qala - eramizdan avalgi 111 ming yilliklarda odamlar
yashagan
manzillardandir. Bu yerdan qadim odamlarning turmush va madaniyatiga
oid
ko’p ashyoviy dalillar bu davrda turar joylar tartibga kela boshlaganligidan,
sinchdan
foydalanish, yog’och va qamich yordamida tomni yopish odati rivojlana
boshlaganligini
ko’rsatadi. Mil. avv. 1 minginchi yillarga kelib (temir asri)
zaminning
ko’pgina yerlarida yangi iktisodiy hayot boshlandi. Jamoa boshliklari
o’rnini
harbiylar egalladi, harbiy demokratiyani yuzaga keltirilishi odamlar
orasidagi
munosabatlarda o’z ifodasini topdi. Shu davrdan boshlab bu yerlarda
shahar
davlat, kurg’on va qal‘alar, o’z harakteri jihatidan davlat harakteridagi yirik
jamoalar
ko’paydi. Shu davrga kelib ijtimoi jamoalar o’rnini dastlabki o’z
harakteri
jihatidan qishloq jamoalari va sodda davlat tizimiga xos xususiyatlar
paydo
bo’la boshladi.Shunday jamoa va birlashmalar asosida dastlabki davlatlar
shakllandi.
Kuchuk tepa (Termiz yaqinida) yodgorligi olimlar fikriga kura mil.
avv.
X-UІІ asrlarga kadar shakllangan. Bu yerda ko’p xonali uylar mavjud
bo’lgan
uning ichki qismi xonalari yo’laklar(karidorlar) bilan tutashtirilgan. Devor
esa
to’rt metrli asos ustida qurilgan. Mudofaa devorlari paxsa va xom g’ishtdan
ishlangan.O’zbekistonning
janubiy tomonlarida shakllangan Baqtriya davlati
shaharlari
va odami bilan mashhur bo’lgan. Uning poytaxti Baktra mustaxkam
devor
bilan o’ralgan qo’rg’onning (akropolni) tashkil etgan. Baqtriyaning Qizil
19

tepa (Shurchi, Surxandaryo vil.)shaharchasi e.a. UІІ-UІ asrlarda shakllangan edi.
Shahar
to’rt burchak shaklida bo’lib kalin devor, uning atrofi esa zovur bilan o’rab
chiqilgan.
Devorlari shinakli, yarim dumalok minoralar esa muhim o’rin egallab,
odamlar
yashaydigan boshqa manzillardan ajralib turgan. Shunday shaharlar
Baqtriyaning
boshqa yerlari uchun harakterli bo’lgan. Turar joy va yashash
qo’rg’onlari
ko’p xollarda kvadrat yoki to’rtburchak shaklida bo’lib bu kurg’onlar
ichki
hovli, ayvonlarga ega yog’och ustunlar qurilishda keng ishlatilgan.
Qizil
Tepa yaqinidan Qizilcha kurg’oni shunday kadimiy yodgorlik
namunasi
hisoblanadi. Jarqo‗ton me‘morligi, ayniqsa uning ibodatxonasi alohida
o’rin
egallaydi. Bu ibodatxona hashamatli bo’lib uning mehrobida mukaddas olov
yonib
turgan. Kal‘ada kommunikatsiya ishlari yo’lga kuyilgan. Qal‘a ichida 7 m.
chukurlikdagi
kuduq bo’lgan. Miloddan avvalgi VIII-VI asrgacha bo’lgan davrda
Markaziy
Osiyo yerlarida bir qator kudratli kuldorlik davlat birlashmalari vujudga
keldi.
Ular mustaqil tarzda xo’jalik yuritib o’z kudratlarini oshirib borganlar.
Shunday
davlatlardan biri So’g’d yoki So’g’diyona bo’lgan. Uning poytaxti
Marokand
(Samarqandning kadimiy nomi) bo’lib Zarafshon Kashkadaryo
vohalarini
o’z ichiga olgan. Bu vohada kadim paytlarda o‗rtoq va ko‗chmanchi
qabilalar
yashab kelgan. Shu vohada І-minginchi yillarda dastlabki shahar
madaniyati
shakllana borgan.
Buyuk
Ipak yo’li ustidan utganligi ham uning madaniy hayotini jonli
bo‗lishni
taminlagan Shark va Garb o’rtasida joylashgan bu davlat miloddan avval
Old
Osiyo va O’rta dengiz xavzasidagi davlatlar bilan, jumladan Yunon-Rim
davlatlari
bilan yaqin aloqada bo’lish imkoniyatini bergan. Sug’d madaniyat
nihoyatda
yuksak bo’lganligi so’g’d yozuvi mavjudligida ham ifodasini topgan. Bu
yozuv
So’g’diyonadan tashqarida ham malum bo’lgan. So’g’dda talim tarbiyaga
alohida
etibor berilgan.Ayniqsa zodagon va kiborlarning bolalari talimiga ayniqsa
bolalar
o’qishiga katta etibor berilgan.
So’g’d
yozuvi 25 belgidan iborat bo’lib, chapdan ungga qarab yozilgan. Bu
yozuv
keyinchalik Markaziy Osiyoda ham keng ishlatilgan. So’g’d yozuvi asosida
keyinchalik
uyg’ur yozuvi yaratilib, u Markaziy Osiyo yerlarini arablar bosib
20

olganidan keyin ham uzoq vaqt ishlatilgan. So’g’dda haykaltaroshlik ham keng
yoyildi.
Bunda ayollar ko’proq tasvirlangan 9
.
So’g’dda
bu davrda Markaziy Osiyodagi muhim dehqonchilik markazi
bo’libgina
qolmay, xunarmandchilik, ayniqsa kulolchilik nihoyatda yuksak
bo’lgan.
Milodaan avvalgi 1 minginchi yillar o’rtalarida Xorazm Markaziy
Osiyodagi
yirik davlatlardan biri bo’lgan. Shu davrga oid yodgorliklardan biri
Qo’yqirilgan
qal‘aning qoldiqlari bizning eamonamizgacha yetib kelgan. Qal‘a
kalin
devor bilan uralib, atrofi esa suv to’ldirilgan zovur bilan aylantirilgan.
Arxeologik
kazish ishlari olib borilganda bu yerdan har xil xumlar, haykallar
topilgan.
Qal‘a xonalarining devorlari esa rasmlar bilan bezatilgan. Bu yerdan
ko’plab
astadonlar topilgan, ular ichida odamga o’xshaganlari ham bo’lib, uning
ichki
bo’shlig’ida o’lgan odamning suyaklari saqlangan. Jonbos, Burgut qala ham
Xorazm
davlatining muhim qo’rg’onlaridan bo’lib, bu yerda ham muqaddas olov
saqlanadigan
uylar bo’lgan. Xorazmning Ko’zali qurg’on qalin devor bilan
o’ralgan,
devor minoralar bilan mustaxkamlangan. Qo’rg’on markazida katta
inshoat
- hukmdor saroyi qarorgohi bo’lgan. Olimlar fikriga ko’ra bu qo’rg’on
qadimgi
Xorazm davlatining dastlabki poytaxti bo’lgan. Markaziy Osiyoning
yerlari
qadimdan bosqinchilar uchun boylik orttirish o’lkasi bo’lib kelgan 10
.
Tarixiy
ma‘umotlarga ko’ra
miloddan
avvalgi IX-VII aslarda dushmanlar Markaziy Osiyoning janubiy
tomonlariga
yurish qilib juda ko’p boyliklar orttirib qaytgan. Mil. av. VI asrlardan
esa
O’rta Osiyo yerlarining katta qismi Ahomaniylar davlat tomonidan bosib olinib
qariyb
200 yildan ortiq vaqt mobaynida uni asoratida bo’lgan. Ahomaniylar
Markaziy
Osiyoga yurish qilgan paytda bu yerlarda Baqtriya, So’g’d, Xorazm,
Parkana,
Parfiya Qang’ hamda uning shimoli tomonida o’troq va ko’chmanchi
qabilalardan
tashkil topgan Saklar ittifoqi shakllanayotgan edi. Eramizdan
avvalgi
V asrdan boshlab O’rta Osiyo yerlarida nisbatan tinch hayot boshlandi.
Shu
davrda qator shaharlar paydo bo’ldi, xunarmandchilik rivojlandi, buyuk Ipak
9
Ochildiyev F.B. Tarixiy o'lkashunoslik. - Т.: Universitet, 2008
10
Mirziyoyev
Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -Т.: 0
‘zbekiston,
2017.
21

yo’li rivojlana boshladi. Mahalliy zodagon va kiborlar chet el bosqinchilari
homiyligida
tinch hayot kechirib hashamatli saroylar qurdilar, zebu ziynat va
bezakka
e‘tibor berdilar. Bu davrda shaharsozlikda silijish ro’y berdi. Eski
shaharlar
qaytadan tiklandi, yangi shaharlar vujudga kela boshladi. Baqtra, Aorn,
Kiriopol,
Nautaka, Marokand, Ko’zal qir, Erka qala, Kallalikir (Xorazm) shu davr
yodgorliklaridandir.
Jumladan, shu davrida vujudga kelgan Ko’zali qir, Kallali qir
qal‘alari
ham ana shu davr an‘analarida ishlangan. Masalan, Ko’zali qir qal‘asi
ko’proq
uchburchakka yaqin bo‗lib, uning maydoni qalin devor bilan o‗rab
chiqilgan.
Kalli qir qal‘asi reja asosida ishlangan.
Uning
to‗rtburchak maydonini qalin devor bilan mustaxkamlangan.
Eramizdan
avvalgi VI-IV asr O’rta Osiyo me‘morligi haqida Ko’zali qir, Kallali
qir
(O‗zbekiston), Erka qal‘a (Turkmaniston) me‘morlik komplekslari qoldiqlari
taassurot
beradi. So’zsiz, bu me‘morlik komplekslari avvalgi davr an‘analarini
davom
ettirish asosida yuzaga kelgan.
Ular
qalin devor bilan o‗rab chiqilgan, darvoza va minoralari mavjud
bo’lgan.
Ularning markazida sun‘iy tepalik bo’lib, unda saroy yoki ibodatxona
joylashgan.
Saroylar uchun ishlatilgan ustunlar ko’p xollarda kapitellar bilan
tugallangan.
Eramizdan avvalgi VI-IV asr me‘morligi namunalarining ilk
namunasi
Xorazmdagi Kallali qir saroy qoldiqlaridir. Saroyning asosiy qismi
kvadratga
yaqin bo’lib (75X80 m) unga sharq va janubdan hovlilar tutashgan. Shu
hovlilarning
so’nggisida binoga kirish uchun mo’ljallangan asosiy darvoza
bo’lgan.
Saroy xonalari esa, odatda, ichki ikki hovli atrofida joylashgan. Saroy
tomlari
tekis qilib yopilgan. Ustunlar uzun to‗sinlarga mustaxkamlik bergan va
tayanch
vazifasini o’tagan. Bino ustunlari tepaga kichrayib boruvchi to’rtburchak
va
aylanalardan tashkil topgan tag kursiga o’rnatilgan bo’lgan va ular toshlardan
ishlangan.
Ustunlar esa yog’ochdan ishlangan bo’lib,
uning
kapiteli burgut boshli grifonlar bilan bezatilgan Kallali qir saroy planirovkasi
va
ko‗rinishi, ustunlarning harakteri bevosita Axmoniylar me‘morligini eslatadi.
Farg’ona
vodiysi ham O’rta Osiyoning kadimdan odamlar istikomat qilgan
manzillardan
hisoblanadi. Miloddan avvalgi 1 minginchi yillar o’rtasida ayni shu
22

yerlarda dastlabki shahar davlat vujudga kelgan. Parkana (Davan) davlati shunday
davlat
birlashmalaridan bo’lib poytaxti Koson (hozirgi Koson) bo’lgan.
O’zbekistonlik
olim V. M. Masson shu yerlar iktisodiy madaniy hayoti haqida fikr
yuritib
bu yerlarda qurg’oshin, metal rudalari ko’p bo’lganligini takidlab bu
maxsulotlar
Turkmaniston, Buxoro yerlaridagi jamoalar bilan tovar almashtirish
asosini
yaratganligini etirof etadi.
23

Xulosa
Arxeologik malumotlar o ‘qituvchilaming ma’ruzalari davomida bergan
bilimlariga
yanada aniqlik kiritib mazmunini boyitadi, ikkinchidan esa ma’lum
davr
yoki hudud tarixini chuqurroq anglashga va o‘rgamshga imkon beradi,
uchinchidan,
alohida mavzulami o ‘rganishda asosiy manba b oiib xizmat qiladi.
To‘rtinchidan,
ko‘rsatish vositasi vazifasini o ‘taydi.
Tarixiy
o ‘lkashunoslik fanida arxeologik materiallaming qo‘llanilishi
o
‘quvchilaming ibtidoiy odamlar mashg‘uloti, ulaming mehnat qurollari, ibtidoiy
jamoa
tuzumidan quldorlikka o‘tish jarayoni, qadimgi va o‘rta asrlar davri
shaharsozligi,
qadimgi davr davlatchiligi va ulaming shakllari, qadimgi va o‘rta asr
davridagi
madaniyati, san’at, me’morchilik, xalqning turmush tarzi haqidagi
bilimlami
aniqroq va mustahkamroq o'rgamshga komaklashadi.
Shu
nuqtayi nazardan olib qaraganda arxeologiya fanining o’lka tarixini o
‘rganishdagi
о’rn i kattaligi yuqoridagi ma’lumotlardan bevosita xulosa
chiqarishimizga
imkon yaratadi. Arxeologiya o ik a o‘tmishini o'iganishda muhim
manba
sifatida yoshlarga atrof-muhit tarixini aniq dalillar asosida chuqur
o'rgamshga
lmkon beradi. Olkashunoslik o'quvchilarga daxsdan olgan bilimlarini
hayot
bilan bogiash, davr materiallarini mustahkamlashga ko maklashadi. Ularning
dunyoqarashini
kengaytiradi.
Vatanni
anglamoq, vatanni sevmoq mavhum tushunchalar boiib qolmasligi
uchun
yoshlarga o ‘zlari yashab turgan oikani, ya’ni ko‘cha, qishloq, shahar,
viloyat
tarixini o'rgamshga va mehr-muhabbat uvg‘otishga sharoit yaratib
berishimiz
kerak. Buning uchun tarixiy oikashunoslikka ko‘proq e’tibor berib,
uning
muhim manbalaridan biri boigan arxeologik materiallardan foydalanishni
kuchaytirish
zarur. Arxeologik materiallar tarix fanining vazifasini bajarish
sohasida
ham muhimdir. Masalan, Vatanimiz tarixini aniq dalillar asosida o
‘rganish
va o‘tmishni moddiy manbalar asosida tanishtirish natijasida o'quvchilar
o‘z
xalqining tarixi va madaniyati haqida aniq maiumotlarga ega boiadilar. Bu esa
yosh
avlodda o ‘z xalqining o'tmishi va madaniyatiga nisbatan hurmat bilan
qarashga
yordam beradi.
24

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda
barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish
tantanali
marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi
nutq.
–T.; O‘zbekiston 2016.
2.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga
quramiz. –T.; O‘zbekiston 2017.
3.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. 1997.
4.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. 2008 y.
5.
Karamatov H. O‘zbekistonda moziy e’tiqodlar tarixi. 2009 y.
6.
Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996. 7.Ochildiev F.B. Tarixiy
o‘lkashunoslik.
Toshkent. 2008 y
7.
Jabborov I. 0 ‘zbek xalq etnografiyasi. -Т.: 0 ‘qituvchi, 1994.
8.
Nabiyev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. -Т.: Fan, 1996.
9.
KabirovA., Sagdullayev A. Orta Osiyo arxeologiyasi. -Т.: 0 ‘qituvchi,
1990.
10. Mustaqil 0 ‘zbekiston tarixi. 3-kitob. - Т.: Sharq, 2000. 69. Ochildiyev
F.B.
Tarixiy o'lkashunoslik. - Т.: Universitet, 2008.
25

Arxeologik va me’moriy yodgorliklarning o‘lkashunoslikda tutgan o‘rni

Купить