Arxeologiyaniig tarix fani darajasiga ko‘tarilishi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Arxeologiyaniig tarix fani darajasiga ko‘tarilishi

Купить

Mav zu:Arxeologiy aniig t arix fani darajasiga
k o’t arilishi

RE JA:

Arxeologiyaning hozirgi zamon ma’nosida tushunishning vujudga
kelishi va uning ijtimoiy fan darajasiga ko’tarilishi.

Arxeologiyaning buyumlar fanidan tarix fani darajasiga ko’tarilishida
yirik arxeolog olimlarning qo’shgan hissasi (M.Montelius,
V.A.Gorodsov, A.A.Spitsin, B.V.Farmakovskiy).

Tarixiy haqiqatni tiklashda arxeologiyaning o’rni.

Arxeologiya – tarix fanining ajralmas qismi ekanligi va uning fan
sifatida rasmiylashuvi.

X IX asr – y irik arxeologik k ashfi y ot lar dav ridir. A rxeologiy aning hozirgi
zamon ma’nosida t ushunishning v ujudga k elishi v a uning ijt imoiy fan
darajasiga k o’t arilishi odimlari. Mont elius qarashlari v a ahamiy at i.
V.A.Gorodt sov v a uning xizmat lari. A.A .Spit sin v a uning uslublari.
Arxeologik madaniy at t ushunchasining shak llaiishi. Tarixiy haqiqat ni
t ik lashda arxeologiy aning o’rni. A rt ur Ev ans v a Krit arxeologiy asi.
Kashfi y ot lar. A rxeologiy aning buy umlar fanidan t arix fani darajasiga
k o’t arilishi. B.V.Farmok ov sk iy. St rat igrafi y a masalalari. A rxeologiy a – t arix
fanining ajralmas qismi ek anligi v a uning fan sifat ida rasmiy lashuv i.
Ilmiy maqsadlardagi dast labk i arxeologik qazishmalari X V III asrning
boshlaridan boshlangan bo’lsada, ammo bu sohadagi ilmiy qarashlarda
k at t a k amchilik lar mav jud edi. Biroq arxeologik izlanishlar dav om et di.
Cherk ov bilan bog’liq diniy, reak t sion, ant iilmiy qarashlar ast a-sek in
t umanday t arqala boshlandi. Yangi arxeologik k ashfi y ot lar t arix
sahifalarini asosli rav ishda isbot lab bera boshladi. Bu boradagi ilmiy
qarashlar t ak omillasha bordi. Har bir t opilma bir biri bilan bog’liqligi
aniqlana bordi. Har bir t opilma t ariximiz sahifalarini t ik lashga y ordam
berishi t ushinila boshlandi. Tomsen, Vorso v a Mort ile singari olimlarning
ishlab chiqqan x ronologik t izimlari fan uchun qo’llanilib, o’t mish t arixdan
guv ohlik beruv chi har bir arxeologik ashy olar o’z o’rniga qo’y ilib, t arixiy
jaray onni bilishga x izmat qilishga y o’llana boradi. X ullas, X IX asr y irik
arxeologik k ashfi y ot lar dav ri bo’lib, ast a-sek in Arxeologay ani xozirgi
zamon ma’nosida t ushinish boshlandi. Kishilik jamiy at ining o’t mish
t arixini t ik lashda ibt idoiy, quldorlik v a O’rt a asrlar dav rining moddiy
madaniy at y odgorlik larga bir x il v a zarur ahamiy at dagi manba sifat ida
qarash t ug’ilib bordi.V.A .Gorodt sov


J umladan, Mort elius Sk andinav iy a, I t aliy a, Gret siy a, Misr, Ossuriy a, Bobil
qadimiy ot larini o’rgandi. Bu qadimgi manbalar madaniy at ida u bu
mamlak at larda sodir bo’lgan umum insoniy t siv ilizat siy aning bir qismini
k o’rishga erishdi. Mont elius o’z oldiga asosiy m aqsad qilib, bronza dav rini v a
uning x ronologiy asini o’rganishni v azifa qilib oldi. Barcha qadimiy ot
t opilm alarini t iplarga bo’ldi. Tip - bu gurux, buy umlar bo’lib, ashy olarning bir-
biriga .o’xshashligi, bir maqsad uchun y arat ilganligi, biroq ay rim jihat lari bilan
bir-biridan farq qilishi k abilar t ushunchasidir. Masalan, dast a o’t k azish uchun
t eshigi bo’lmagan, qo’l bilan ishlashga mo’ljallanib y asalgan, dast asini
bolt aning elk a t omonidan o’rnat ishga mo’ljallanib y asalgan v a arxeologiy ada
k elt deb nomlangan bronzadan y asalgan bolt alarni bir t ipga ajrat ish e’t irof
qilindi. Masalan, dast a o’rnat ish uchun t eshik li bolt alar boshqa t ip deb t asnif
berildi, quloqqa t aqib y uruv chi ay ollar sirg’alari boshqa t ipga ajrat ilib,
buy um larni o’rganish uchun, t iplar joriy qilindi. Shuningdek , bu buy um larning
t adrijat t araqqiy ot ini ham ularniig t ak om illashuv darajasidan k elib chiqqan
holda ishlab chiqildi. Bu t ajribalarni Mont elius o’zi t ek shirgan bronza dav ri
qabrlari manbalari asosida o’t k azgan edi.

Mont elius Mort ile singari qadimiy ot buy umlariga jiddiy ishonar edi v a u
buy um larning t araqqiy ot ini aniqlashda Darv inning ev oly ut sion nazariy asiga
t ay andi. Biroq, u buy umlar ham t irik organizm qonuniy at i asosida riv ojlanadi
deb xat olik k a y o’l qo’y di. Uni, ay niqsa, buy umlarga nisbat an ularning shak li
k o’proq qiziqt irar edi.

Rus arxeologlaridan y ana biri (1858-1931) A .A.Snit sin sdav y anlar
qadimiy ot i bilan mashg’ul bo’lib, k at t a hajmdagi arxeologik
manbalarni o’rgandi v a t izimga soldi. Spit sin har bir t opilma
buy umni xarit ada belgilashni qoida qilib oldi v a har bir t opilma
t iplar har xil joy da har x il bo’lishini pay qadi v a arxeologiy a sirlarini
bilib olishda y ana bir qadam ilgari siljidi. Bu olim bunday
t opilmalar sirini aniq bilishni v azifa qilib qo’y di. U qadimgi rus
y ilnomalarini puxt a o’rgandi v a 13 t a qabilalar mav jud bo’lganligi
haqida ma’lumot t o’pladi. Y ilnomada har bir qabilaning y ashagan
joy i aniq k o’rsat ilgan edi. Spit sin har bir qabilaning y ashagan joy ini
xarit ada belgiladi. Bundan ma’lum bo’ldik i, t opilgan uzuk faqat shu
qabila y ashagan hududda t arqalgan ek an. Shunday qilib, t opilma
buy um t iplariga k o’ra bu buy umlar qay si qabilaga t aalluqli
ek anligini aniqlab, har bir qabilaning o’ziga xos x ususiy at ga ega
bezak lari mav judligini bilib oldi. Key inchalik t adqiqot olib borgan
A .V.Art sixov sk iy, B.A .Ribak ov singari olimlarning t ek shiruv ishlari
nat ijasida Spit sin x ulosalari t asdiqlandi. Bu qabilalar t urmushda
foy dalangan sopol idish shak llari asosan bir xil ek anligi aniqlandi.
Shunday qilib, slav y an qabilalarining har birini o’ziga xos t urmush-
madaniy t arzi mav judligi bilan bir v aqt da, ular uchun umumiy lik
ham bor ek anligi oy dinlasht irildi.
Shunday qilib, t adqiqot lar jaray onida arxeologiy ada y angi
t ushuncha-arxeologik madaniy at at amasi v ujudga k elib, endilik da
bu qabilalarning umumiy v a alohida madaniy x ususiy at lari
aniqlaniladigan bo’ldi. A.A .Snit sin
(1858-1931)


Ingli z olimi Art ur Ev ansning (1870-1928) t adqiqot nat ijal ari muhim v oqea bo’li b fanga k irdi.
Bundan av v al Misr t arix i arxeologik manbalar asosida t ik l angan bo’lsa, buy adan y uz y i l o’t gandan
so’ng Krit t arix ini esa Ev ans t ik l ashga erishdi . Bu v oqeaning farqi shundan iborat edik i, Mi sr t ari xi
y ozma manbalar asosida t ik langan bo’l sa, Krit esa arxeologik buy um manbalar asosida t ik l andi.
Bu v aqt l arda Krit y ozuv larining siri ochilmagan edi. To’g’ri , Krit haqidagi ay rim m a’lumot lar uzuq-
y o’liq - parcha holat da bo’lsada bu v aqt gacha et i b k elgan edi. Shulardan eng qadimgilaridan bi ri
« Odissey a» edi. Masalan, Krit niig boy li gi , k ishi lari ham da shaharl ari haqida Gomer juda qiziqarli
hik oy a qilgan. U, Krit podshosi Minosni adolat parv ar k ishi sifat ida t asv irl ay di. Krit v a Minos
haqidagi ay rim m a’lumot lar Gerodot , y ana bir y unon t arixchisi Fuk idid asarlarida, juda k am chil,
y o’liq y o’lpi hol at da bo’lsada, uchray di .

Art ur Emans 1900 y ilda Kri t da qazish ishl arini boshlab, bu erda bronza dav riga doir k rit
t si v ilizat siy asini k ashf qildi. Bu erda mav j ud bo’lgan k uchli dav lat birlashmasining i qt isodi y,
siy osiy t arixi ni t ik l ashga erishdi . Krit orolidan bir qancha arxeologik manbalar qo’l ga k irit ildi.
Ular: shaharlar, podsho saroy lari , t eat rlar, san’at buy um lari, ust axonal ar, om borlar, ro’zg’or
idishl ari, m ehnat qurollari k abilar bo’lib, bu buy umlar mi ng y ill ar dav omida v ujudga k elgan bo’l ib,
Ev ans ularni t arix ini o’rganishda ro’y obga chiqarishga eri shdi. Kri t da ol ib borilgany a qazi sh
ishl arining miqy osi juda k at t a edi . I zlanish t adqi q ishlari esa j iddiy, y angi usl ubda olib bori ldi.
Ev ans t omonidan baj arilgan ishlar av v algi ish qi lgan arxeologl ardan o’zi ning i lmiy l igi bilan
mut loqa farq qilib, arxeologiy a fanining shuhrat ini oshi rdi.

Art ur Ev ans, arxeologik manbalarni aniq o’rganish asosida Krit dav lat ini ng y uk salishi v a i nqirozi
dav rlarini t ik lab, bu v oqea 50 y i l ichida sodi r bo’l ganligini aniqlab berdi . Bu olim boy m anbalar
asosida Krit da sodir bo’lgan dav l at t uzumini , diniy e’t iqoddarini, urf-odat larini, bu dav lat ning
qay si maml ak at lar bilan o’rnat gan aloqalarini, k rit lik lar ni malar ishlab chiqqanligini, nima bil an
sav do qilganligini, nimalarni t ashqariga chiqarganligi v a nimalar k elt i rilganli gi k abi masal alarni
aniqlab, echib berdi .

Gret si y ani ng Herak lion shahrida joy lashgan Knos
y odgorl igi

Kritdan topilgan sopol buyimlar

A rxeologiy ada met odik a muhim ilmiy ahamiy at ga egadir, y a’ni, bu
erda qazish ishlarini olib borish met odik asi haqida so’z bormoqda.
Masalan, esga olay lik : Pompey v a Gerk ulanumdagi qazishma ishlar
hamda Vladimir-Suzdal erlarida pay xon qilingan qo’rg’onlar
arxeologik uslubiy at siz bajarilgan ishlar sirasiga k iradi. A slida, t arixiy
y odgorlik larni qazir ek an, uning hay ot ini t ik lashi zarur. U operat siy a
qilishda jarroh sifat ida x at olik k a y o’l qo’y magani singari arxeologik
qazishma – t ek shiruv lar ishida ham jiddiy e’t iborli bo’lishini t aqoza
qiladi. Bu uslubsiz esa arxeologik y odgorlik « qurbon» bo’ladi.
Shuning uchun ham arxeologik qazishma met odi fan uchun
niqoy at da zarurdir. Arxeolog Spit sin arxeolog Uv arov ning pala-
part ish ishlarini qoralagan edi.
A rxeologiy a fanining riv ojlanishiga nisbat an ishlab chiqilgan qazish-
t ek shirish met odlari ham har doim t ak omillasht irilib borilgan.
Bu sohada, ay niqsa, y irik rus olimi, iqt idorli arxeolog
B.V.Farmak ov sk iy k at t a y ut uqlarga erishdi. U o’zining but un ilmiy
faoliy at ini janubiy Rus ant ik qadimiy ot ini o’rganishga bag’ishladi.
X ususan, u y unon shahri Olv iy ani qazish bilan mashg’ul bo’ldi. Bu
shahar qoldig’i J .Bug qirg’oqlaridan birida, N ik olaev shahridan 30 k m
janubda joy lashgan.
Farmak ov sk iy, bu erda qazish ishlarini boshlashdan av v al, barcha
y ozma manbalarni o’rganib chiqdi. Shuningdek , u Olv iy a haqida
ma’lumot lar bergan qadimgi muallifl ar asarlarini o’rgandi, av v algi
qazishma ishlar haqidagi ma’lumot larni t o’pladi, joy lar
t opografi y asini hamda har bir fav qulodiy t opilmalarni o’rganib
chiqdi. B.V.Farmak ov sk iy

Shuning uchun ham Farm ak ov sk iy ning
qazishma ishl ari sist emali bo’l ib, « bax t l i»
t opomalardan m ust asno edi. U nima izl ashini
bilar edi v a har doim t opishga eri shar edi.
Farmak ov sk iy o’zi ning o’t mishdoshlaridan farqli
o’laroq, nafaqat qadim gi qurulmalar, k o’chalar,
may donlar ham da ay rim buy umlarni qazib
t opish bi lan bir v aqt da qazi lma ob’ek t ini ng
y il ma y il hosi l bo’lgan har bir qat lamini o’rganar
edi. U, nafaqat mil.av v. I V asrga doir Ol v iy a
shahrini, shuningdek , but un Olv iy a shahri ning
ming y illarga t eng t arix ini qunt bi lan o’rgangan
ol im edi.
Farmak ov sk iy dast lab qazilma ob’ek t l arning
st rat igrafi y asi ni ishlab chiqqan v a fanga
k i rit gan t adqiqot chilardan edi. St rat igrafi y a – er
qat lamini ng birin k et in v uj udga k elishini
k o’rsat adigan omil di r. Masalan, bu qat laml ar
t urli qurulma t ashl andiqlarini, boshqa
buy umlarning qat l amlarda saql anish darajasi ni
ani ql ashda, y odgorli k ni ng y oshini bilishda
y ordam beradi. Farmak ov sk iy har bir
t opilmaning y ozuv ini berar v a j iddi y o’rganar
edi. Shuningdek , qurulish t exni k asi,
foy dalanilgan m at eriall ar, dev orlar, pol,
fundament , t om ni y opi sh uchun qo’l lanil gan
mat eri allar ham e’t i bordan t ashqarida qolmas
edi.

Great sida joy lashgan Oliv iy a shahri xarobalari


X ullas, bu olim arxeologiy ani t arix fanining ajralmas t ark ibi
ek anligini y ana bi r bor k o’rsat di, i sbot l adi. Arxeologiy ada may da-
chuy da buy um t opilmal ari ham muhim ahamiy at ga ega. Uni ng qazib-
t ek shi rish met odi ham shu xususi y at lar majmuasini o’z ichi ga oladi.

X IX asrda ro’y obga k elgan arxeologiy a fani k ishilik jamiy at ining
o’t mish t arix ini t ik lashda ibt idoiy, quldorli k v a O’rt a asrlar
dav rl arini ng moddiy madani y at y odgorlik lariga bir xil ax amiy at dagi
manba si fat i da qarash shak ll andi. X IX asr arxeol ogiy asi asosan 4
qismga bo’linib, o’rganil ar edi: qadimgi y unon v a Rimning quldorli k
dav ri y odgorlik l arini o’rganuv chi k l assik arxeologiy a; ibt idoiy
arxeologi y a; O’rt a asr moddiy -madaniy at y odgorli k l arini o’rganuv chi
umumiy arxeologiy a v a Sharq arxeologiy asi. O’sha zamonlarda,
k lassik arxeol ogiy a bilan fi lologiy a fani v ak illari, ibt idoiy arxeologiy a
bil an esa, k o’pincha aniq fanlar (k o’proq t abiat shunoslar, geologlar)
shug’ullanardi. Sharq arxeologiy asi Misr v a Old Osiy o maml ak at larida
arxeologi k qazi shlari nat ij asi da t opilgan moddiy v a y ozma
manbal arni o’rganish t ufay l i rasmi y lashdi.

X X asr boshlariga k elganda esa ular bi rlashib, k eng mazmunli,
hozi rgi zamon arxeol ogiy asini t ashk i l et di.

V.V.Bartoldning bevosita rahbarligida 1895 yil oktyabr
oyida Turkiston arxeologiya havaskorlari to’garagi tashkil
topdi va uning nizomi tasdiqlandi. Jumladan, unda:
Turkiston o’lkasidagi qadimgi yodgorliklarni o’rganish,
arxeologik xaritasini tuzish, arxeologik yodgorliklarni
saqlash, arxeologik materiallarni chop qilish, hamda,
to’garak faxriy va haqiqiy a’zolardan hamda hamkor
(xodim)lardan tuzilish lozimligi, qazish ishlarini faqat
boshqarma tomonidan rahbarlik qilinishi, Rossiya
arxeologiya komissiyasi bilan hamkorlikni
mustahkamlash, to’garakning bo’limlarini boshqa
shaharlarda ham ochish singari ko’ngina masala va
maqsadlarni o’z ichiga olgan edi. To’garakning 108 a’zosi
bo’lib, bular orasida V.V.Bartold, D.M.Levshin, N.S.Likoshin,
K.V.Aristov, V.F.Oshanin va boshqa mashhur kishilar ham
bor edi. To’garakda ilg’or kayfiyatdagi rus ziyolilarining
ta’siri kuchli edi. Ular O’rta Osiyo tarixi va qadimgi
yodgorliklariga hurmat bilan qarab, ilmiy-tekshirish
ishlarini jonlantirib yuborgan edilar.

O’rta Osiyo tarixi va arxeologiyasi XX asr
boshidan e’tiboran, har holda, chuqurroq
tekshirila boshlandi. Bu sohada rahbarlik
o’rnida mashhur sharqshunos olim
akademik V.V.Bartold (1869-1930) turgan
edi. Mahalliy arxeologlardan
V.L.Vyatkinning (1869-1932) ishlari ham
diqqatga sazovordir. Bu olim 1908 yilda
Samarqanddagi mashhur Ulug’bek
rasadxonasining qoldiqlarini topdi va ko’p
yillar qazib, uni to’la ochishga erishdi.
Vyatkin, katta arxeologik kollektsiyalar
to’pladi, Samarqand yodgorliklarini
o’rganish va saqlash bilan dong taratdi,
qadimgi Afrasiyob (Samarqand) shahrini
va uning atroflarini tadqiq qilib, katta
tarixiy va arxeologik manbalar to’pladi.

O ’rta Osiyoni, shu jumladan, O’zbekiston hududi
arxeologiyasini o’rganish Rossiyadan anchagina
keyinroq ya’ni XIX asrning ikkinchi yarmidan
boshlangan bo’lsada, ammo, ajdodlarimiz ijtimoiy,
iqtisodiy taraqqiyoti, tarixini ifodalab beruvchi
asarlar xilma-xil avvaldan yaratilgan edi. Bu borada
ajdodlarimizning jahon tarixiy taraqqiyotiga katta
xissasini aniq ko’rsatib beruvchi talaygina asarlar
ham yaratilgan bo’lib, G’arbda va Sharqda ulardan
uzoq asrlar unumli foydalanib kelindi. Muxammad
Muso Xorazmiy va Ali Qushchi singari mashhur
matematiklar, Ahmad Farg’oniy va Ulug’bekdek
falokiyot bilimdonlari, Ibn Sino kabi tabiblar,
Narshaxiy va Abdulg’ozixon singari tarixchilar, al-
Farobiydek faylasuflar, Zamaxshariy kabi lingvistlar
shular jumlasidandir.
Ulug’bek tomonidan yaratilgan «To’rt ulus tarixi»dan hozirgi kunda ham keng ko’lamda foydalanib
kelinadi. Bu esa, buyuk allomalarimiz yaratgan va ajdodlarimizning jahon taraqqiyotiga qo’shgan
munosib hissasini daliliy ashyolar vositasi bilan isbotlab berish imkoniyatini beradi.

XX asrning ikkinchi yarmida arxeologik tadqiqot ishlarida ko’plab o’zgarishlar kuzatildi. Quyi Zarafshon
ekspeditsiyasi ishini 1944-1949 yillarida Tyan-Shan-Oloy ekspeditsiyasi. 1951-1955 yillari esa Qirg’iziston
arxeologik etnografik ekspeditsiyasi davom qildi. 1946 yildan 1952 yilgacha Farg’ona ekspeditsiyasini
A.N Bernshtam rahbarligida Pomir-Oloy va Pomir- Farg’ona ekspeditsiyalari o’rgangan.
"G’ulomov maktabi"ning vakillaridan bo’lmish O’zR FA akademiklari - A.Askarov, A.Muhammadjonov,
O’.Islomov, Yu.F.Buryakov, professorlar M.Qosimov, T.Mirsoatov, A.Abdurazzaqov, M.Jo’raqulov,
R.Sulaymonov, A.Abdulxamidov, M.Ishoqov, M.Mambetullaev, M.Isomiddinov, T.Shirinov, A.Sagdullaev,
B.Matboboev, Sh.Shaydullaev, fan nomzodlaridan I.Axrorov, O’.Alimov, M.I.Filanovich, N.B.Nemtseva,
Sh.R.Pidaev, J.Mirzaahmedov, K.Abdullaev, A.Anorboev kabi ko’plab olimlarni
O’zbekistonda arxeologiya fanining ushbu davr rivojlanishiga ko’shgan hissalari kattadir.
1970 yilda O’zbekiston Fanlar Akademiyasining Arxeologiya institutini Samarkand shahrida ochilishi va
shu institutning o’ziga O’zbekiston xududida olib borilayotgan kazishmalarga "Ochiq varaqa" berish
huquqini berilishi juda katta ahamiyat kasb etdi. Bu bilan butun O’zbekiston hududida olib borilayotgan
qazishmalarni mutaxassislar tomonidan tekshirib ko’rilishi, arxeologlarni arxeologik obidalarni qazish
davrida uslubiy jihatdan noto’g’ri qazishmalar o’tkazilib xatolarga yo’l qo’ymaslikka undadi. Shu
institutning o’zida arxeologlarning yillik hisobot sessiyalari tashkil etilib, har qaysi voha va viloyatlarda
ekspeditsiya uyushtirgan arxeologlar shu sessiyalarda chiqishlar qilishdi va ma’ruzadan keyin har qaysi
arxeolog olib borgan kazishmalar ustidan baxs- munozaralar bo’ldi. Natijada, arxeologik kazishmalar
olib borish usullari takomillashdi.

Har qaysi viloyatda, vohada yirik, etalon yodgorliklarda doimiy
ekspeditsiyalar, ko’p hollarda, shu yodgorliklar qoshida arxeologik
bazalar, yoki muzeylar tashkil etildi.
Mustaqillik yillarida arxeologiya faniga va ayniqsa uni qazish, fiksatsiya
qilish, hozirgi zamon texnologiyalari asosida kompyuterlar xotirasiga
solish, hududlarda arxeologik yodgorliklarni o’rganish, kosmosdan
olingan suratlardan foydalanish, arxeologik obidalarda arxeologik
materiallarni, adabiyotlar to’g’risidagi ma’lumotlar bazasini yaratish
bo’yicha juda katta ishlar qilindi. Bu yillarda o’zbek arxeologiyasi
jahonga chiqdi. O’zbekiston hududida dunyodagi eng rivojlangan
mamlakatlar arxeologlari bilan ko’p yillik shartnomalar tuzildi va shu
shartnomalar asosida o’zbek arxeologlari jahonning turli mamlakatlari
markaziga borib, ularning tajribasini o’rganish bilan birga, o’z
tajribalarini ularga o’rgatdi. Xalqaro ekspeditsiyalar tuzilib,
O’zbekistonning barcha tarixiy-madaniy hududlaridagi asosiy yirik
yodgorliklarda birgalikda .


E` t iboringiz uchun Rahmat

Arxeologiyaniig tarix fani darajasiga ko‘tarilishi

Купить