Ashtarxoniylar va Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida davlalti tizimi va boshqaruv tartiblari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Ashtarxoniylar va Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida davlalti tizimi va boshqaruv tartiblari

Купить

Mavzu:Ashtarxoniylar va Mang’itlar sulolasi hukmronligi davrida davlalti
tizimi va boshqaruv tartiblari
Reja:
1.Аshtarxoniylar davri davlatchiligi Siyosiy tarixi
2.Davlat tizimi va mamuriy boshkaruvi
3.Buxoro amirligi mangitlar davri davlatchiligi Siyosiy tarixi
4.Аmirlikning xududi, mamuriy tuzilishi va axolisi
5.Davlat boshkaruvi tizimi. Mansablar, unvonlar va amallar

1598-yilda Abdullaxon II vafot etgach taxtga uning o’g’li Abdulmo’min
o’tirdi. O’zaro urushlar natijasida u uzoq vaqt hokimiyatni boshqara olmay halok
bo’ldi. Taxtga Abdullaxon II ning amakivachchasi Pirmuxammad II o’tirib, u ham
uzoq vaqt hukmronlik qila olmadi.
Abdullaxon II vafotidan keyin markaziy xokimiyatning inqirozi va
mamlakatdagi tartibsizliklardan Buxoro xonligining ichki va tashqi raqiblari zudlik
bilan foydalanishga urinishdi. Pirmuhammadxon bu raqiblar qurshovlarini bartaraf
qilishga ojizlik qildi. CHunonchi, mamlaktning janubida Eron shohi Abbos
Sabzavor, Mashhad va Hirotni egallab oldi. Yusuf Munshi mahlumotlariga ko’ra,
“Movarounnahrda ham butun davlatda bo’lgani kabi boshboshdoqliklar avj olib,
hech kim birovga bo’ysunishni xohlamadi.” Ana shunday sharoitda yangi sulola -
Ashtarxoniylar sulolasi xokimyat tepasiga keldi.
Ashtarxoniylar chingiziylar avlodidan bo’lib, XV asrning 80-yillaridan
boshlab Astraxan (Hoji Tarxon)da xukmronlik qilganlar. XVI asr o’rtalarida
Astraxan Ivan Grozniy tomonidan bosib olingach, sulola hukmdori Yormuhammad
Sulton o’z yaqinlari bilan Buxoroga keladi. Manba tili bilan aytganda “urus
(nomila) mashhur nasroniylar bosqini dastidan (qochib) Yor Muhammadxon
farzandlari Jonimuhammad Sulton, Abbos Sulton, Tursun Muhammad Sulton,
Pirmuhammad Sulton va ahli ayoli bilan Movarounnahrga keldi”.
Buxoro xukumdori Iskandar Sulton Yormuhammad hamda uning oila
ahzolarini yaxshi kutib olib, ular bilan do’stona munosabatda bo’ldi. Oradan ko’p
o’tmay Yormuhammadning o’g’li Jonimuhammad (Jonibek Sulton)
Iskandarxonning kizi Zuhrobegimga uylandi. SHu tariqa Yormuhammad va uning
avlodlari SHayboniylar saroyida katta mavqega ega bo’la boshladilar. Jonibek
Sulton va Zuhrobegimdan uch o’g’il - Dinmuhammad, Bokimuhammad,
Valimuhammad tug’ildi. Vaqti kelib Dinmuhammad Xurosondagi viloyatlarning
biri Obivardda, Boqimuxammad esa Samarqandda hokim etib tayinlanadi.
Boshboshdoqliklar va o’zaro urushlarga chek qo’yish maqsadida 1601 yilda
buxorolik bir guruh yirik zodagonlar Jonibek Sultonni Buxoro hukmdori taxtiga
taklif etadilar. Jonibek Sulton katta o’g’li Dinmuhammad foydasiga taxtdan voz
kechdi. Obivard hokimi Dinmuhammd esa Buxoroga kelishda qizilboshlilar bilan
bo’lgan to’qnashuvda halok bo’ldi. SHundan so’ng Jonibek Sultonning ikkinchi
o’g’li Bokimuhammad hokimiyatga taklif etildi. Bu paytda Samarqand hokimi
bo’lgan Bokimuhammad Bog’i shamol atroflarida Pirmuhammad II qo’shinlarini
mag’lubiyatga uchratib Buxoro taxtiga o’tirdi (1601-1605 yillar). SHu tariqa
Mavorunnahrda tarixiy manbalarda Ashtarxoniylar (Astraxan yoki Hoji Tarxonlik
hukmdorlar) yoki Joniylar (Jonibek sulton nomidan) deb nom olgan va bir yarim
asr xokimyat tepasida bo’lgan sulola hukmronligi davri boshlandi.

Ilk davrda pul muomalasidagi tangalar Jonibek Sulton nomidan zarb etilgan
bo’lsada, amalda xokimiyatni Boqimuhammad boshqardi. U mamlakatdagi
tarqoqlikka barham berishga harakat qilib, avvalo Xorazmni mamlakatga ko’shib
oldi. 1602 yilda Balxni qo’lga kiritib Boqimuhammadxon uni ukasi
Valimuhammadga hadya qilib, Andxud, SHibirg’on, Maymana, Bag’lon,
Badaxshon va Xisorni ham Buxoroga bo’ysundirdi. Boqimuhammadxon mamlakat
ichki ishlariga ham alohida ehtibor qaratib, davlat boshkaruvini tartibga solishga
harakat qildi. Yusuf Munshi mahlumotlariga ko’ra, u “hokimiyat amaldorlari
mansablarini qayta ko’rib, qo’shin tuzilishini, fuqarolar holatini nazorat qilgan”
bo’lsada, uning qisqa muddatli hukmronlik davrida bu siyosiy harakatlar ijobiy
natija bermadi. 1605 yilda Boqimuhammadxon vafot etgach, taxtga uning ukasi,
Balx hokimi Valimuhammad (1605-1611yy.) o’tiradi.
Valimuhammadxon hukmronligi davrida ham Balx va Hirot uchun
kurashlar davom etdi. Bu kurashlarda Valimuhammadxonning qo’li baland kelgan
bo’lsada, u 1607 ylida Eron shohi Abbos I bilan sulh shartnomasi imzoladi.
Buning natijasida Xuroson butunlay Safaviylar qo’liga o’tib ketdi. Natijada busiz
ham Valimuhammad saroyi ishlariga doimiy aralashib yurgan, ko’p hollarda
xonsiz ham qaror qabul qiladigan, o’zlarini siyosiy jihatdan mustaqil deb
hisoblaydigan bir guruh buxorolik amaldorlar Valimuhammadga qarshi 1608 yilda
fitna uyushtiradilar. Xon Eron shohi Abbos I huzuriga qochib ketadi. Buxoro
taxtida yana boshboshdoqliklar boshlanib ketib, 1611 yilning yozida
Valimuhammadxon Abbos I yordamida Buxoro taxtini egallashi ham uzoqqa
cho’zilmadi. 1611 yilning oktyabrida Samarqand atrofidagi Imomqulixon bilan
bo’lgan to’qnashuvda Valimuhammadxon halok bo’ldi. Ashtarxoniylar taxtiga
Boqimuhammadning o’g’li Imomqulixon ( 1611-1642 yy. ) o’tiradi.
Bu davrga kelib mahalliy hukmdorlarning o’zboshimchaligi haddidan oshib,
bu holat ayniqsa o’troq aholi turmush tarziga salbiy tahsir etardi. Imomqulixon
o’zboshimcha hokimlar harakatini susaytirishga muvaffaq bo’ldi. Imomqulixon
Xorazm va Xurosonni qayta qo’lga kirita olmagan bo’lsa-da, Toshkent, Andijon,
Turkiston shaharlariga xavf solib turgan qozoqlar, qalmiqlar va boshqa ko’plab
ko’chmanchilarga qarshi kurash olib bordi. Ayrim hollarda ularga yon berib,
ko’chmanchilar kuchlaridan Eron shohlariga qarshi kurashda foydalandi.
Imomqulixon Toshkent shahri va uning atrofidagi yerlarga o’g’li Iskandar Sultonni
hokim etib tayinladi. Ammo, toshkentliklar Iskandar Sulton siyosatidan norozi
bo’lib isyon ko’tardilar va natijada u o’ldirildi. Buning evaziga Imomqulixon
Toshkentda qirg’inbarot o’tkazganligi manbalardan mahlumdir.
SHunga qaramasdan manbalarning guvohlik berishicha, Imomqulixon
davrida xon hokimiyatining mavqei oshib, ichki vaziyat, siyosiy, ijtimoiy va
iktisodiy barqarorlik yaxshilandi. Muhammad Yusuf (ibn Xoji Baqo) ning “Tarixi
Muqumxoniy” asarida berilishicha, “Imomqulixon nochorlar ishini yengillashtirdi,

arz bilan kelganlarni qaytarmadi. Uning zamonida na kambag’al, na bechora
qolmagandi. CHiqargan buyruqlari ijrosi borasida amaldorlariga qattik turdi,
qorong’i tushishi bilan oddiy kiyim kiyib vaziri va qo’rchi bilan bozorlaru
mahallalarni aylanib, oddiy halkning haqiqiy ahvolidan habardor bo’lib turardi”.
Umrining ohirida ko’zi ojiz bo’lib qolgan Imomqulixon 1642 yilda Makkaga haj
safariga jo’nab 1644 yilda Madinada vafot etadi.
Imomqulixondan so’ng taxtga uning ukasi Nodirmuhammad (1642-1645
yy.) o’tirdi. Nodimuhammad xon bo’lguniga qadar Balh hokimi bo’lib, uzoq vaqt
tahtni boshqara olmadi. U hokimiyat tepasiga kelgach, mamlakatdagi ahvol tezda
o’zgarib ketdi. CHunki xon davlat ishlarida hal qiluvchi rol o’ynaydigan
zodagonlarga yaqinlasholmay, ular bilan til topisha olmadi. Undan tashqari
Nodirmuhammadxon mamlakatning ijtimoiy - siyosiy hayotida muhim rol tutgan
amirlar va sultonlar mavqeini cheklash bilan birga mamlakatning asosiy
viloyatlarini o’zining olti o’g’li, bir nabirasi va ikki jiyaniga bo’lib berdi.
Jumladan, o’g’illari Abdulaziz Sultonga Samarqand, Xisrav Sultonga Badaxshon
bilan Qunduz, Barhom Sultonga Toshkent, Subhonquli Sultonga Balx, Qutluq
Muhammad Sultonga Xisor, Abduraxmon Sultonga SHibirg’on va Andxud,
nabirasi Kosim Sultonga Xuzor, jiyanlari Muhammadyor Sultonga SHahrisabz,
So’fi Sultonga Toliqon berildi.
Bunday sharoitda oradan ko’p vaqt o’tmay vaziyat keskin o’zgardi.
Saroydagi lavozimlardan ozod etilgan amaldorlarning noroziligi kuchayib turgan
bir paytda, mamlakat hududlariga shimoldan ko’chmanchilar hujumlari boshlandi.
Nodirmuhammadxon ko’chmanchilarga qarshi kurashga o’g’li Abdulazizxon
boshchiligidagi qo’shinni jo’natadi. Oliy hukumdordan norozi bo’lgan bir guruh
amaldorlar 1645 yilning aprelida Uchtepa atrofidagi Yangisaroy degan joyda
Nodirmuhammadning katta o’g’li Abdulaziz Sultonni xon deb ehlon qiladilar. Bu
paytda Qarshi dashtlarida ov qilib yurgan Nodirmuhammadxon bu habarni eshitib
Balhga kochadi.
Abdulazizxon hukmronligi davri (1645-1681 yy.) o’zaro kurashlar bilan
boshlandi. Balxda urnashib olgan Nodirmuhammad qolgan o’g’illariga va yangi
xondan norozi bo’lgan Buxoro amirlariga tayanib Abdulazizxon hokimiyatini
tortib olishga urindi, ammo buning uddasidan chiqa olmadi. SHundan so’ng
Nodirmuxammadxon hind hukmdori boburiy shahzoda SHoh Jahondan yordam
so’radi. Bundan foydalangan boburiylar Balx va Badaxshonni egallab, bu
hududlarda ikki yil hukmronlik qiladilar. Nodirmauhammad esa Eron shohi
huzuriga kochib ketdi. 1647 yil oktyabrda Abdulazizxon Balxga hujum qilib uni
boburiylardan tortib oldi. Nodirmuhammad esa 1651 yilda haj safariga chiqib
yo’lda vafot etdi.
Abdulazizxon davrida mamlakatda notinchliklar hukm surdi. Ayniqsa,
Balxda hukmronlik qilayotgan Subxonquli Sulton bilan Abdulazizxon o’rtasidagi

kurash keskinlashdi. Abdulazizxon Balxni Buxoroga bo’ysundirishga bir necha
marta uringan (1652-1657 yy.) bo’lsada, Subhonquli Sultonni mag’lub eta olmadi.
Undan tashqari, oliy hokimiyatning zaiflashgani hamda o’zaro urushlardan
foydalangan Xiva honlari Buxoroga tez - tez hujumlar uyushtirib turdilar. U lar
1658-yilda Karmana va Vardonzani talon - taroj kilib, 1662 yilda Buxorogacha
yetib keldilar. Balx moj a r o lari 1658 yilda Abdulazizxonning piri Abdu g’ affor
xojaning aralashuvi bilan biroz bar h am topgan bo’lsada, amalda Subxonquli S ulton
Bal h ni musta q il bosh q argan.
Xiva bilan uzoq urushlar ustiga mamlakatdagi turli ijtimoiy qatlamlar
o’rtasidagi ixtiloflarning keskinlashib borishi mamlakat hayotiga salbiy tahsir
ko’rsatgan. Manba tili bilan aytganda Abdulazizxon davrida “Movarounnahr va
Balx viloyatlari xorazmliklar va qozoqlar hujumlari tufayli halokat yoqasiga kelib
qoldi”. Qarib qolgan Abdulazizxon dushman hujumlarini qaytarolmay qolgandi.
Undan tashkari, uning davrida yirik yer egalarining iktisodiy va siyosiy
mustaqilligining kuchayuvi markaziy xokimyatni yanada zaiflashtirgandi.
1681 yilda Abdulazizxon taxtni ukasi Subxonquli Sultonga topshirib, o’zi
haj safariga jo’naydi. Subxonqulixon (1681-1702yy.) hukmronligi yillarida ham
mamlakatdagi ijtimoiy - iqtisodiy va siyosiy vaziyat o’zgarmadi. CHunonchi,
Subxonqulixon davrida uning o’g’illari o’rtasida Balx hokimiyati uchun kurash
yanada avj oldi. Bu jarayonda uning o’g’illarini Balxdagi obro’li xonadonlar
qo’llab turdilar. Mahalliy amaldorlar davlat hazinasiga ham soliqlar to’lamaganlar.
Bu holat markaziy xokimiyatning Balxdagi mavqeini nihoyatda zaiflashib
ketganidan va mahalliy siyosiy kuchlarning, hususan yirik amirlar mavqei oshib
ketganidan dalolat beradi.
Yangi hukmdorning hokimiyat tepasiga kelishi Buxoro va Xiva
munosabatlarini ham yumshatmadi. Xivaliklar Abdulazizxon va uning o’g’li
Anushaxon boshchiligida Zarafshon va Qashqadaryo vohalariga talonchilik
yurishlari uyushtirib, shahar va qishloqlarni vayronaga aylantirdilar. Oqibatda
sug’orish ishlari izdan chiqib, dehonchillikka putur yetdi. Bozorlarda qimmatchilik
boshlanib, halqning ahvoli yomonlashdi. Mana shunday sharoitda Subxonqulixon
davlatning bo’shab qolgan hazinasini to’ldirish maqsadida qo’shimcha soliqlarni
joriy etib, bir necha yillik soliqlarni oldindan yig’ib olishga buyruq berdi.
Subxonqulixonning o’g’li Ubaydullaxon (1702-1711) mamlakatda hukm
surayotgan siyosiy tarqoqlikni tugatishga hamda markaziy davlat hokimiyatini
mustahkamlashga harakat qilgan so’nggi ashtarxoniy hukmdori bo’ldi. Uning
Samarqand, Xisor, Termiz va SHahrisabzga qilgan yurishlari natijasiz tugagan
bo’lsada, uzoq kamaldan so’ng Balxni egallashga muvaffaq bo’ldi. Manbalarning
guvohlik berishicha Ubaydullaxon Balxni egallagach, ko’shindagi otlar va tuyalar
dehkonlar ekinlarini payhon qilmasliklari haqida buyruq beradi. Bu bilan u o’ziga

soliq to’lovchi aholi manfaatini ko’zlagan va oddiy aholini o’ziga og’dirishga
harakat qilgan.
SHunga qaramasdan Ubaydullaxonning mahalliy hukmdorlar hamda amirlar
separatik qarshiligini sindirish yo’lidagi ko’plab harakatlari samara bermadi.
Ubaydullaxon davlatdagi boshqaruv apparatida islohot o’tkazishga harakat qilib,
ko’plab amaldorlarni mansabidan chetlashtirdi. Ularning o’rniga xunarmandlar va
savdogarlarning bolalarini mansablarga tayinladi. SHuningdek u mamlakatdagi
yirik yer egalari bo’lgan jo’ybor shayxlarning soliq imtiyozlarini bekor qildi.
Ammo, Ubaydullaxonning bu harakatlari unga norozi kuchlarning ko’payishiga
hizmat qildi holos.
Ubaydullaxon mustaqil amirlarning iqtisodiy kudratiga zarba berish, davalt
hazinasini boyitish, hamda mamlakat moliyaviy axvolini yaxshilash maqsadida
1708 yilda pul islohotini o’tkazdi. Bu islohotga ko’ra, hazinada mavjud kumush
tangalar eritilib, har biridan to’rtta kumush tanga qayta zarb qilidi. Kiymati past
bo’lgan yangi tangalar eski tangalar bilan bir xil muomilada bo’lishi ehlon qilindi.
Ammo, zarb etilgan past kiymatli tangalar bozorlarda savdogarlar tomonidan
olinmasdan, do’konlar yopib qo’yildi. Natijada aholining noroziligi kuchayib,
Buxoroda ko’zg’olon ko’tarildi. Bu ko’zg’olon katta kiyinchilik bilan bostirilgan
bo’lsada, mamlakatdagi ahvol yaxshilanmadi va 1711 yilda Ubaydullaxon
fitnaning qurboni bo’ldi.
Ubaydullaxonning o’limdan so’ng mamlakatda siyosiy tarqoqlik yanada
kuchaydi. Alohida viloyatlarning harbiy - siyosiy qudrati orta borib Buxoro,
Samarqand, Toshkent, Balx, SHahrisabz va Badaxshon hokimlari o’zlarini
mutlaqo mustaqil hisoblaganlar. Mana shunday sharoitda Buxoro taxtiga 16 yoshli
Abulfayzxon (1711-1747 yy.) o’tkazildi. Ayrim manbalar Abulfayzxon taxtga
o’tirgan paytdayok Ubaydullaxonning siyosatini davom ettirishga xarakat
kilganligini tasdiklasada,uning atrofidagi amirlar bu harakatlarga keskin karshi
chikdilar. Har tomonlama mavkeiga ega bo’lgan amirlar Abulfayzxondan o’z
manfaatlari yo’lida foydalandilar va oxir oqibatda Abulfayzxon qo’g’irchoq
hukmdorga aylanib koldi.
Mamlakatdagi turli hukmdorlar o’rtasidagi siyosiy tarqoqlik avj olgan bir
sharoitda mang’it urug’idan bo’lgan Muhammad Hakimbiy xokimiyatni
egallashga harakat boshladi. Saroydagi otaliq mansabida bo’lgan Hakimbiy qo’liga
hokimiyat o’tishiga ko’pgina amirlar karshi chiqdilar. Ular orasida SHahrisabz
xokimi Ibrohimbiy kenagas ayniqsa ajralib turadi. Ibrohimbiy kenagas 1722 yilda
o’zining bir guruh maslakdoshlari bilan asli kelib chikishi Xiva xonlaridan bo’lgan
Rajab Sultonni Samarqand xokimi deb, o’zini esa “amirlar amiri” deb ehlon qildi.
Rajab Sulton boshchiligida bir nechta o’zbek qabilalari amirlarini birlashtirgan
Ibrohimbiy Buxoroga yurish qildi. Bu yurishda Muhammad Hakimbiy

mag’lubiyatga uchragan bo’lsada, Rajab Sulton Buxoroni egallay olmadi va qozoq
sultonlaridan yordam so’radi.
Muxammad Vafo Karmanagiy o’zining “Tuhfat al-xoniy” asarida
yozishicha, qozoq sultonlari zudlik bilan Movarounnahrga yurish boshlab,
mamlakatdagi siyosiy parokandalikdan unumli foydalanadilar. Ular 1723-1729
yillar davomida Zarafshon va Qashqadaryo vohalarining serhosil yerlariga doimiy
ravishda talon - tarojlik yurishlari qilib turdilar.
Buxoro xonligidagi parokandalik qo’shni Eron hududlarida Nodirshoh
(1736-1747 yy.) asos solgan Afshoriylar davlati uchun ham nihoyatda qo’l keldi.
O’z yerlarini kengaytirib Eron va Afg’onistonda o’z mavqeini mustahkamlab olgan
Nodirshoh Buxoro xonligi hududlariga harakat qila boshladi. Xususan, 1736 yilda
Nodirshohning o’g’li Rizoqul boshchiligidagi qo’shinlar Amudaryodan o’tib
Qarshi shahriga hujum qildilar. Bu paytda Qarshi hokimi bo’lgan Hakimbiy otaliq
Ablfayzxondan yordam so’radi. Qarshi shahri yaqinida Xakimbiy va Abulfayzxon
qo’shinlari Rizoquli qo’shinlaridan mag’lubiyatga uchradi. Qarshi shahri qamalda
koldi. Bunday sharoitda Xiva xoni Elbarsxon katta qo’shin bilan Abulfayzxonga
yordamga shoshildi. Bu xabarni eshitgan Rizonquli Qarshi qamalini to’xtatib,
Eronga qaytishga majbur bo’ldi.
1740 yilda Nodirshohning o’zi katta qo’shin bilan Buxoro xonligi ustiga
yurish boshladi. Nodirshoh CHorjuy atroflaridan Amudaryoni kechib o’tgan
paytida Hakimbiyning o’g’li Muhammad Rahimbiy uning huzuriga borib o’z
hizmatini taklif kildi va Nodirshoh Rahimbiy mang’itni o’z xizmatiga oldi.
Muhammad Rahimbiy 1740 yildan boshlab Eronga vassal bo’lgan Abulfayzxon
saroyida katta mavqeiga ega bo’lib, 1747 yilda Abulfayzxonga fitna uyushtirilib,
o’ldirilguniga qadar va undan so’ng, oxirgi ashtarxoniylar Abdulmo’min (1747-
1751 yy), Ubaydullaxon II (1751-1754 yy.) va SHerg’ozixon (1754-1756yy.) lar
davrida ham amaldagi hokimiyat Hakimbiy qo’lida edi. Muhammad Hakimbiy
1756 yil dekabrida rasman Buxoro xoni deb ehlon qilindi. Hokimiyat mang’itlar
sulolasi qo’liga o’tdi, shu davrdan boshlab Buxoro xonligi amirlik deb atala
boshlandi.
Davlat tizimi va mahmuriy boshqaruv. Ashtarxoniylarning davlat tizimi
va mahmuriy boshqaruvi o’z tuzilishi hamda mazmun - mohiyatiga ko’ra,
SHayboniylar davri davlatchiligidan deyarli farq qilmas edi. Manbalarning
mahlumot berishicha XVII-XVIII asrning birinchi yarmi davlat boshqaruvida
hokimiyat markazda ham viloyatlarda ham asosan bir idora – dargohda
mujassamlashib borgan. SHunigdek, shayboniylar davrida bo’lgani kabi
ashtarxoniylar davrida ham davlat tizimida o’troq turmush tarzi anhanalari bilan
birga ayrim yarim ko’chmanchilarga xos udumlar ham saqlanib qolgan.

Bu davrda ham xon rasman oliy hokimiyat boshlig’i bo’lib, davlatdagi ichki
va tashki siyosatga bog’liq barcha masalalar uning ixtiyori bilan hal etilgan.
Barcha oliy farmonlar xon tomonidan joriy etilib, uning nomidan tangalar zarb
qilinar, xonning nomi xutbaga qo’shib o’qilardi. Ammo, amaldagi boshqaruvda
ko’pgina ashtarxoniy hukmdorlari saroydagi katta mavqega ega bo’lgan
amaldorlar hamda yirik ulamolar qo’lida qo’g’irchoq edilar. Nodirmuhammad,
Subxonqulixon, Ubaydullaxon kabi xonlar markaziy hokimiyat obro’sini
ko’tarishga, bebosh amirlar mavqeini cheklashga harakat qilgan bo’lsalar-da,
ularning bu harakatlari deyarli samara bermadi. Bu davrda markaziy davlat
boshqaruvi saroy amaldorlari ko’lida to’plangan bo’lsa, joylardagi mahalliy
hokimiyat viloyat hokimlari ixtiyorida bo’lgan.
Ashtarxoniylar hukmronligi yillarida ham naqib, otaliq, parvonachi, dodxoh,
devonbegi, qushbegi, chuhraboshi, yasovul, inoq, qurchi, harbiy qozi, harbiy mufti,
eshik og’a boshi, mirzaboshi, saroy kutubxonasi boshlig’i, dasturxonchi kabi
lavozimlar mavjud bo’lgani mahlum. SHu bilan birga ularning ayrimlarida sifatiy
o’zgarishlar yuz berganini ham tahkidlash lozimdir.
A.Ziyo tadkikotlariga ko’ra, otaliqning vazifasi XVI asrda asosan joylardagi
boshqaruv tizimi bilan bog’lik bo’lsa, ashtarxoniylar davrida, ayniqsa
Abdulazizxondan boshlab, otaliqning markazdagi mavkei kuchaya boshladi.
Masalan, Abdulazizxon Buxoro taxtiga chiqqach poytaxtdagi otaliq vazifasini
o’sha paytda eng kuchli mavqega ega bo’lgan Yalangto’shbiyga taklif qilgan.
Otaliqning mavkei Subxonqulixon davrida ham baland bo’lib, eng muhim harbiy
ishlar (masalan, xivaliklarning Buxoroga taxdidini qaytarish, Xuroson yurishi)
otaliqqa yuklatilgan.”Ubaydullanoma” asarida otaliqqa “umdat al-umaro”, yahni
“butun amirlar tabaqasining tayanchi” degan tahrif berilgan. Abulfayzxon
davridagi otaliq mansabida bo’lgan Hakimbiy va uning o’g’li Rahimbiylar juda
katta mavqeiga ega bo’lib, ular oxir-oqibat sulola vakillaridan hokimiyatni
butunlay tortib olishga muvaffaq bo’ldilar.
Ashtarxoniylar, xususan Ubaydullaxon va Abulfayzxon davrlarida
qo’shbegi lavozimidagi amaldorlarning ham mavqei o’sgan. Aniqrog’i shu
mansabdagi shaxsning mavqei ko’tarilishi bilan u egallab turgan lavozimning ham
ahamiyati yuksalgan. Misol uchun, “Ubaydullanoma”da mahlumot berilishicha,
To’raqo’li qo’shbegiboshi mansabga tayinlash va unvon berish, xon yorlig’isiz
shaxsan yozma ko’rsatmalar tarqatish, oliy qabullarda o’z xohishi bilan ishtirok
etish kabi imtiyozlarga ega bo’lgan. O’sha manba tili bilan aytganda, bu davrda
qo’shbegi boshi “amirlarning eng ulug’i ” edi.
Bu davrda Buxorodan keyingi eng nufuzli shahar Balx bo’lib, uni taxt vorisi
boshqarar edi. Rasmiy darajadagi davlat boshqaruvi ikki bosqichli bo’lib -
markaziy va mahalliy boshqaruv tizimiga ega edi. Viloyat hokimlarining
markaziy hokimiyatga bo’ysunishi belgilangan yillik soliqlarni to’plab xon

xazinasiga yuborib turishi, xon farmoniga ko’ra, harbiy yurishlarda o’z qo’shinlari
bilan qatnashishdan iborat bo’lgan xolos. Ko’p hollarda o’zlarini markaziy
hokimiyatdan mustaqil deb hisoblagan viloyat amirlari va hokimlari ham o’z
boshqaruv tizimiga va harbiy kuchlariga ega bo’lgan.
Bu davrda amaldorlar toifasiga kirgan shaxslar o’z egallab turgan
lavozimlaridan mahsuliyatli vazifalaridan tashqari siyosiy jarayonlar va harbiy
yurishlarda ham ishtirok etganlar. Misol uchun, manbalarga ko’ra, 1722 yilda
Vobkent ostonasidagi Muhammad Hakimbiy otaliq boshchilik qilgan Abulfayzxon
va Samarqand hokimi Rajab Sulton qo’shinlari bilan bo’lgan to’qnashuvda
devonbegi, qo’shbegi, parvonachi, dodxoh, miroxo’r, eshikog’aboshi, to’qsabo,
dasturxonchi kabi mansabdorlar ham ishtirok etganlar.
Bu davrdagi boshqaruvda dunyoviy lavozimdagi amaldorlar bilan bir
qatorda diniy lavozimdagi amaldorlarning ham mavqei baland bo’lgan.
Boshqaruv tizimida yirik din peshvolari xojalar va diniy mansab egalari bo’lmish
shayxulislom, sadr, qozi kalon va boshqalar katta ahamiyatga ega bo’lgan.
Ilgarigi davrda bo’lgandek, bu davrda ham davlat boshqaruvida Jo’ybor
xojalarining mavqei baland bo’lib, asosiy diniy mansabdorlar ular ichidan
tayinlangan .Buxoro shayxulislomi ham Jo’ybor shayxlari orasidan tayinlanib,
Abulfayzxon davrida bu lavozimni Xoja Yahyoning o’g’li Muhammad Hakim
Xo’ja egallagan. SHayxulislom jamiyatda juda katta rol o’ynagan bo’lib, nafaqat
diniy, balki barcha ishlar bo’yicha hukmdorning doimiy maslahatchisi bo’lgan.
Har bir viloyatning o’z qozisi bo’lib, ular diniy, oilaviy, vorischilik hamda jinoiy
ishlarni ko’rib chiqqanlar. Harbiylar uchun ham alohida qozilar bo’lib, ular qoziyi-
askar deb atalgan.
Buxoro xonligidagi huquqiy masalalarni hal etishda muftining o’rni
alohida bo’lgan. Mufti fikh (huquq) va hadisni juda yaxshi biladigan qonunshunos
bo’lishi lozim bo’lgan. XVII asrning oxiri – XVIII asr boshlarida davlat
hokimiyatining zaiflashuvi oqibatida darvish guruhlarining ham roli ortib borgan.
Ashtraxoniylar davriga kelib Buxoro xonligi hududlari keskin qisqarib
ketdi. XVIII asr boshlariga oid manbalarda xonlikka bo’ysunuvchi oltita viloyat:
Buxoro, Samarqand, Sagaraj, O’ratepa, SHahrisabz va Xuzor tilga olinadi.
Imomqulixon hukmronligi davrida Hisor, Turkiston, Farg’ona va Balx viloyatlari
vaqtinchalik qayta birlashtirilgan bo’lsada, Abulfayzxon davriga kelib Xiva
(viloyati) va Qo’qon xonliklari alohida davlat edi.
Mavjud manbalarda Buxoro xonligi bo’ysunuvchi viloyatlar o’rtasidagi
aniq mahmuriy chegaralar haqida mahlumotlar saqlanib qolmagan. Ko’pgina
viloyatlar, xususan Hisor, SHahrisabz, Farg’ona amalda yarim mustaqil
boshqarilib Buxoroga nomigagina tobe hisoblangan. Avvalgi davrda bo’lganidek,

ashtarxoniylar davlati viloyatlar, tumanlar va boshqa mahmuriy birliklarga
bo’lingan.
Qishlok xo’jaligiga va agrar munosabatlar Ashtarxoniylar davrida ham
davom etgan siyosiy parokandalik, urushlar va o’zaro kurashlar mamlakat
iqtisodiyotining asosi bo’lgan qishlok xo’jaligiga ham tahsir etmasdan qolmadi.
XVIII asrga oid ayrim manbalar Zarafshon va Farg’ona vodiysidagi dehqonlarning
o’z yerlaridan qochib ketishi holatlari haqida ham mahlumotlar beradi.
Hukmdorlar soliq va o’lponlarni o’z vaqtida va doimiy yig’ib olish uchun ham
mamlakat iqtisodiyotini ko’tarishga harakat qilsalar-da, bu harakatlar aksariyat
hollarda samarasiz tugardi. XVII asrning boshlariga kelib ko’plab sug’oriladigan
yerlar jo’ybor shayxlariga berilgan. SHariat qonunlariga ko’ra, suv sotilmasligi va
sotib olinishi mumkin bo’lmasada, boy amaldor va ruhoniy yer egalari sug’orish
kanallarining xo’jayinlari edilar. XVII asr 80-yillarining oxirlarida Xiva
hukmdorlarining ko’plab xujumlari natijasida kelib chiqqan suv tahminotining
buzilishi Ashtarxoniylar davlatidagi ko’pgina viloyatlarda, ayniqsa, Samarqand ,
Qarshi, Farg’ona viloyatlarida ocharchilikka sabab bo’ldi. Manba tili bilan
aytilganda , “dehqonlarda tariq va bug’doy noni yo’q edi”.
Siyosiy beqarorlik va o’zaro urushlar davom etib turgan og’ir sharoitga ham
dehqonlar o’z xo’jaliklarini davom ettirishga harakat qilganlar. Buxoro xonligining
asosiy dexqonchilik hududi Zarafshon vohasi edi. So’nggi o’rta asrlar mualliflari
boshqa viloyatlarda ham ekinlar va bog’-rog’lar mavjudligi hakida mahlumotlar
beradilar. Misol uchun , Farg’onaning “ajoyib bog’lari va dalalari”, Qarshining
“sug’oriladigan yerlari”, Toshkent vohasining “tog’li g’allakor tumanlari”,
Termizning “yaxshi kovunlari va g’allasi”, SHahrisabzning “yaxshi hosil beruvchi
yerlari” haqidagi mahlumotlar bor.
Ashtarxoniylar davrida sug’oriladigan yerlarga O’rta Osiyo mintaqasi uchun
anhanaviy bo’lgan bug’doy, arpa, jo’hori, loviya, mosh, sholi, paxta, sabzavot va
poliz ekinlari, dasht va tog’oldilaridagi adirlardagi lalmi yerlarda bug’doy , arpa,
qovun, tarvo’z va boshqalar ekilib dehqonchilik qilingan. O’zaro urushlar
dehqonchilik taraqqiyotini birmuncha orqaga surib turgan bo’lishiga qaramasdan,
tinchlik davrlarida yerlardan ancha yuqori hosil olingan.
Bu davrda hozirgi O’zbekiston hududlarida poliz ekinlari yetishtirish
ancha rivojlangan. Bu ekinlar orasida qovun ayniqsa ko’p yetishtirilgan. Bu haqida
“Boburnoma” da shunday mahlumot beriladi. “Movarounnahrning hech qaerida
Buxorodagidek ko’p va xo’b qovun bo’lmaydi. Farg’ona viloyatida, Axsida
Buxoronikidan ham shirinroq miri timuriy navli qovun bo’lsada, Buxoroda
qovunlarning navi ko’p ular ham juda shirin”. Maxmud Ibn Vali (XVII asr) ham
hozirgi O’zbekistonning ko’pgina hududlarida qovun yetishtirilganligi hakida
mahlumotlar beradi . Poliz mahsulotlaridan asosan pul ko’rinishida soliqlar
olingan.

Sug’oriladigan yerlarning ko’pchilik qismini bog’lar va o’zumzorlar
tashkil kilgan. Samarqand , Buxoro, Toshkent kabi shaharlar atrofida bog’lar,
chorbog’lar mavjud bo’lgan .
Bu davrda chorvachilik ham qishlok xo’jaligining yetakchi tarmog’i
sifatida katta ahamiyatga ega edi. Xon va yirik saroy amaldorlari, din peshvolari ,
qabila boshliqlari , yirik chorvador boylarga tegishli katta-katta yaylovlarda , dasht
hududlarda ming- minglab qo’ylar, podalar , yilqilar, tuyalar boqilgan. Bobur
mahlumotlariga ko’ra, yirik zodagonlarning 30-40 mingtagacha qo’ylari bo’lgan.
Andijon beklaridan biri, qalha himoyasi paytida bu yerdagi askarlarga 18 mingta
qo’y tarqatgan. Ayrim hududlarda, masalan Qorako’lda qoraqo’l terisi, Karshida
qora va ko’kimtir kulrang teri ishlab chiqarish rivoj topgan. Qo’ychilik yarim
ko’chmanchi aholining asosiy boyligi hisoblangan.
O’troq dehkonchilik tumanlarida anhanaviy uy chorvachiligi sut-qatik,
uchun sigir semirtirib boqish uchun buqa va qo’y boqish davom etgan. Xo’kizlar
va otlardan dehkonchilikda omoch tortib yer xaydashda keng foydalanilgan.
CHorvachilik ishlab chikarish ichki va tashqi bozorda talab katta bo’lgan qo’ylar,
yirik shoxli hayvonlar, qorabayir otlar, ikki urkachli tuyalar hamda jun, teri va
boshqa mahsulotlar yetkazib beradigan asosiy tarmoq sifatida ashtarxoniylar
davrida ham o’z mavqeini saqlab qoldi .
Ayrim ashtarxoniy hukmdorlari davrida mamlakatning asosiy boyligi
hisoblangan yerni taqsimlash rasman oliy hukmdor qo’lida bo’lsada, amalda
ko’plab davlat yerlari yirik amaldorlar va din peshvolari qo’lida edi. Ayniqsa,
XVIII asrdan boshlab, yarim ko’chmanchi qabilalar boshliqlari bo’lgan amirlar va
beklarning hokimiyati kuchayib, ular amalda yirik hududlarning xo’jayinlari edilar.
SHayboniylar davrida bo’lgani kabi ashtarxoniylar davrida ham davlat yerlari
mamlakai devon, mamlakai podshohi, zamini mamla, mamlakai sultoni,
mamlaka kabi nomlar bilan atalgan. Oliy hukmdor yerni sotish, hadya etish yoki
vaqf mulkiga o’tkazish huquqiga ega bo’lgan. SHartli yer egalari suyurg’ol, iqta,
tanho, tiul kabi nomlar bilan atalgan. Tahkidlash lozimki, XVII-XVIII asrlarga
kelib suyurg’olning mazmuni o’zgaradi. Bu davrga kelib suyurg’ol asosan
hukmdor xizmatida bo’lgan ruxoniylar-sayidlar, xo’jalar, shayxlar, ulamolar,
shuningdek shoirlarga hadya qilingan. Mahmud ibn Vali shunday mahlumot beradi
: “Agar podsho yerni kimgadir hadya tariqasida bersa, bunday yerlar ulamolar va
sayidlarga berilsa, suyurg’ol deyiladi, agar harbiylarga berilsa, u holda tanho
deyiladi.

Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat
Universiteti Tarix fakulteti
405-guruh talabasi Nosirov Amirning
O’zbekiston davkatchiligi tarixi fani
Ashtarxoniylar va Mang’itlar sulolasi hukmronligi
davrida davlalti tizimi va boshqaruv tartiblari
mavzusi buyicha Qayta o’zlashtrish ishi

Ashtarxoniylar va Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida davlalti tizimi va boshqaruv tartiblari

Купить