Asqad Muxtor ijodida esse janrining takomili - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	427.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Asqad Muxtor ijodida esse janrining takomili

Купить

“ Asqad Muxtor ijodida esse janrining takomili ”
mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

M UNDARIJA
Kirish ..………………………………………………………………… 3
I BOB. Essenavislik taraqqiyotida Asqad Muxtorning o‘rni.
1.1. Esse janri adabiy- tanqidiy janr sifatida . 7
… ………………………
1.2. XX asr o`zbek adabiyotida yaratilgan adabiy-tanqidiy esselar… ... 19
II BOB. Asqad Muxtor esselarining mavzu-mundarijasi
2.1. Yosh do‘stlarimga asarida falsafiy, adabiy-tanqidiy va
“ ”
publitsistik esselar................................................................................30
2.2. Tundaliklar asari falsafiy-estetik mushohadalar majmui..........48
“ ” –
Xulosa ....................................................................................................5 6
Foydalanilgan adabiyotlar.................................................................... 60
KIRISH
2

Tadqiqot m avzu sining dolzarbligi . Istiqlol yillarida o`zbek adiblari
A.Qodiriy, Cho`lpon, Oybek, A.Qahh or, O.Yoqubov, P.Qodirov kabi o`nlab
yozuvchilarimiz boshlab bergan ajoyib an`analarni muvaffaqiyat bilan davom
ettirdilar. Shuningdek, yangi janrlar, usul va uslublar, yo`nalishlarni kashf etdilar.
Yurtboshimiz I.Karimov o`zining o`nlab asarlarida badiiy adabiyotning
xalqimiz ma`naviy olamini boyitishdagi o`rni va roliga juda yuqori baho berganligi
ham o`zbek yozuvchilariga ilhom va qanot bag`ishlaydi.
Prezidentimiz mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab mumtoz
adabiyotimiz namoyandalari ijodiga katta baho berdi, shuningdek, zamondosh
adiblarimiz ijodining yuzaga chiqishi uchun tinmay g`amxo`rlik qilib kelmoqda.
Xususan, A.Yassaviy, A.Navoiy, Muqimiy, Furqat singari ijodkorlarning
yubileylarini nishonlanishi, Avesto kitobining 2700 yillik yubileyi, Alpomish“ ” “ ”
dostonining 1000 yilligining BMT qoshidagi YUNESKO tashkiloti bilan
hamkorligida katta bayram qilinishini fikrimizning dalili desak, adashmagan
bo`lamiz. Yurtboshimiz bir qator zamondosh yozuvchilarga ham g`amxo`rlik
ko`rsatganligi XXI asrning rivojlanishiga katta hissa bo`lib qo`shilmoqda.
Prezidentimizning Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch , Adabiyotga
“ ” “ –
e`tibor ma`naviyatga e`tibor kabi asarlarida badiiy ijodga, yozuvchilar
– ”
mehnatiga yuqori baho berildi. Kelajagimiz egasi bo`lmish yosh avlodni yetuk
inson sifatida tarbiyalashdek muhim va oliyjanob ishda badiiy adabiyotning
o`rniga alohida urg`u berildi. Bir so`z bilan aytganda, yurtboshimiz tashabbusi
bilan adabiyot, badiiy ijod masalasi davlat siyosati darajasiga ko`tarildi.
Badiiy adabiyotning yuksak namunalari iste`dodli adiblar tomonidan
yaratiladi. Ana shunday serqirra iste`dodli adiblarimizdan biri Asqad Muxtor
hisoblanadi. Bu adibimiz ijodiga bag`ishlangan bir qancha tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Adibning Yosh do`stlarimga , Uyqu qochganda(Tundaliklar) nomli
“ ” “ ”
asarlarida yozuvchining turli mavzularda yozgan esselari jamlangan. Bu esselarda
yozuvchining badiiy-falsafiy mushohadalari, go`yo, matonatli shaxs va betakror
ijodkorlarning insoniyatga qoldirgan vasiyatidek yangraydi. Asqad Muxtor
3

tomonidan yozilgan esselar hali maxsus tadqiq etilgani yo`q. Bu esa tadqiqotimiz
mavzusining dolzarbligini belgilaydi.
Ilmiy izlanishning maqsad va vazifalari . Mazkur tadqiqotimizda adib
Asqad Muxtor ijodida katta o ` rin egallagan esse janri va uning yozuvchi ijodiy
merosida tutgan o ` rni haqida bahs yuritishni asosiy maqsad qilib olganimiz ham
buning yaqqol dalilidir . Shuningdek , mashhur adibning o ` zbek adabiyotida esse
janri rivojiga qo ` shgan hissasini ham yoritishga harakat qildik . Bu maqsadimizni
amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb hisoblaymiz :
– o ` zbek adabiyotida esse janrining maydonga kelishi va rivojlanish
bosqichlarini aniqlash ;
– mashhur essenavis adiblar va ularning ijodini tahlil qilib , bir - biriga
qiyoslash ;
– Asqad Muxtor qalamiga mansub esselarning mavzu ko ` lamini tadqiq
etish ;
– Asqad Muxtor badiiy mahoratining esselarda qay darajada namoyon
bo ` lganligini tahlil qilish ;
– yozuvchi esselarida ilgari surilgan g ` oyalarni aniqlash ;
– Asqad Muxtorning o ` zbek adabiyoti rivojiga , xususan , essenavislik
taraqqiyotiga qo ` shgan hissasini ochib berish .
Mavzuning o rganilish darajasining qiyosiy tahlili.
‘ Adib Asqad Muxtor
o`zbek adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qo`shgan. Uning asarlari maktab
darsliklariga kiritilgan, akademik litsey, kasb-hunar kollejlarida o`rganilmoqda.
Adibning asarlari haqida taniqli munaqqidlar Ozod Sharafiddinov, Umarali
Normatov, Qozoqboy Yo`ldoshev kabi adabiyotshunoslar tadqiqotlarida iliq fikrlar
bildirilgan. Mashhur tanqidchi olim Ozod Sharafiddinovning Ijodning katta
“
yo`lida maqolasida shoir va adib Asqad Muxtorning ijodiy yo`li, xarakter yaratish
”
mahorati, o`ziga xos poetik san`atini tahlil qilish orqali Asqad Muxtorning o`zbek
adabiyotida tutgan o`rni va o`ziga xos uslubini izchil dalillar orqali ko`rsatishga
intilgan. U adib ijodining asosini belgilovchi zamonaviylikning ma`nosini
aniqlashtirib olgach, Asqad Muxtor asarlarining bosh mavzusi
–
4

zamondoshlarimiz, degan xulosaga keladi, ammo o`zbek tanqidchiligida Asqad
Muxtor esselari haqida ayrim ma`lumotlar, maqolalar uchrasa-da, hali maxsus
tadqiqotlar yaratilgani yo`q.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi . A s qad Muxtor xalqimizning sevimli
adiblaridan biri hisoblanadi . Uning o ` nlab hikoyalari , romanlari , lirik she ` rlari ,
asarlari qatorida o ` zbek madaniyatining rivojiga munosib hissa qo ` shgan adiblar ,
san ` atkorlar to ` g ` risida mehr bilan yozgan esselari ham mavjud . Adib bu janrning
mohir ustasi sifatida tanildi .
Ushbu bitiruv malakaviy ishimizni yozish davomida quyidagi ma ` lumotlar
aniqlandi :
– adib esselarining yetakchi mavzu va g ` oyalari tahlil qilindi ;
– yozuvchi yaratgan esselarning mavzu doirasi aniqlandi ;
– Asqad Muxtorning esse yaratishdagi o ` ziga xos uslubi haqida fikr
yuritildi ;
– Ijodkor Asqad Muxtor o`zbek adabiyotida esse janri rivojiga munosib
hissa qo`shgan adiblardan biri ekanligi aniq dalillar bilan yoritildi;
– Asqad Muxtorning adabiy-tanqidiy qarashlarida esse janrining o`rni
belgilandi. Yuqorida aytilgan fikr-mulohazalar ishimizning ilmiy
yangiligini belgilaydi deyishimiz mumkin.
Tadqiqot predmeti va ob’yekti . Ushbu BMI ni yozishda Asqad
Muxtorning turli yillarda yozgan esselarini asosiy o`rganish manbasi qilib oldik.
Adibning Yosh do`stlarimga deb nomlangan kitobi bir-birida takrorlanmas“ ”
g`oyalar ifodalangan esselardan iborat. Shuningdek, yozuvchi ijodiga
bag ` ishlangan tadqiqotlar , maqola , risola , darslik , qo ` llanmalardan ham unumli
foydalanish yozuvchi ijodiga oid , ayniqsa , romanlar yaratish mahorati haqida
yozilgan maqolalarni o ` qib o ` rgandik . Uning esselarini o ` qigan har bir kitobxon ,
hech bir ikkilanishsiz aytish mumkinki , Asqad Muxtor essening turli xil
yo ` nalishlarini
– badiiy , tarixiy , xotiraviy , publisistik yo ` sindagilarini ko ` rishi
mumkin .
5

Tadqiqotning ilmiy ahamiyati . Mazkur bitiruv malakaviy ishi natijalari
va xulosalaridan umumta ` lim maktablarida , akademik litsey , kasb - hunar
kollejlarida Asqad Muxtor ijodiga oid darslarni tashkil etishda , oliy o ’ quv yurtida
Asqad Muxtor ijodi bo ’ yicha ma ’ ruza va amaliy mashg ’ ulotlar o ’ tishda
foydalanish mumkin . Shuningdek, yozuvchi ijodiy faoliyatiga oid maqolalar
yozishda ham foydalanish o`rinlidir. Bular ishimizning ilmiy va amaliy
ahamiyatini belgilaydi.
Ishning tuzilishi va hajmi. Ish Kirish, ikki asosiy bob, to‘rt fasl, umumiy
xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Jami 13 535
so zdan iborat.’
6

I BOB. Essenavislik taraqqiyotida Asqad Muxtorning o rni.’
1.1. Esse janri adabiy- tanqidiy janr sifatida
Hozirgi kunda esa tanqidchilarimiz adabiy jarayonni qanday kuzatib borishsa,
adabiy tanqidchilarimizning mahsuloti ham xuddi shunday diqqat-e`tibor bilan
baholanmoqda. O`zbek adabiyotshunosligida tanqidiy tafakkur tahliliga, asosan,
60-yillarning oxiriga kelib jiddiy kirishildi. Buni qator adabiyotshunos
olimlarimizning bevosita adabiy tanqidga oid monografiyalari, O`zbek tili va
“
adabiyoti jurnali, O`zbekiston adabiyoti va san ati” gazetasida uyushtirilayotgan
” “ ’
bahs va munozaralardan ham bilsa bo`ladi.
Adabiy tanqid adabiy faoliyatning mustaqil sohasi bo`lib,
adabiyotshunoslikdan farqli o`laroq, asosan zamonaviy adabiyot hayotida sodir
bo`layotgan jarayonlarni kuzatadi, bu jarayonlardagi yetakchi tamoyillarni
aniqlaydi, gazeta va jurnal sahifalarida e`lon qilingan adabiy asarlarga munosabat
bildirib, ularni shu davrning g`oyaviy va estetik talablari asosida tahlil etadi.
Adabiy tanqidning asosiy vazifasi yozuvchi yoki adabiy asarni faqat tanqid
qilish emas, balki adabiy asar yoki hodisaga haqqoniy baho berish, undagi yutuq
va kamchiliklarni xolislik bilan yoritishdir. 1
Adabiy portret, adabiy-tanqidiy
maqola, taqriz, bibliografiya, adabiy sharh, esse, bahs, suhbat, ochiq xat, pamflet
singari janr ko`rinishlari mavjud.
Adabiy-tanqidiy jarayonlardan biri bo`lgan esse janri o`zbek adabiyotida XX
asrning 70-yillaridan e`tiboran keng shakllandi. O`zbek adabiyotida yaratilgan esse
namunalarini Sh.Xolmirzayev, Mirtemir, Said Ahmad, P.Qodirov, E.Vohidov,
O`tkir Hoshimov, A.Muxtor kabi adiblarning ijod namunalarida ko`rishimiz
mumkin.
Yuqorida nomlari tilga olingan essenavislar orasida Asqad Muxtor esselari
alohida o`rin egallaydi. U essening barcha yo`nalishlarida, ya`ni adabiy-tanqidiy
esse, xotira esse, publitsistik esse, falsafiy esse kabi yo`nalishlarda baravar ijod
qilgan.
1
O`.M.E. 266-bet
7

Adiblar hayoti va ijodida shunday bir bosqich bo`ladiki, ijodiy faoliyatning“
muayyan bir davrida bosib o`tgan yo`lga, davr va odamlarga, salaflari, tengqurlari,
shogirdlari suhbatiga, ustozlari saboqlariga va nihoyat, o`z tajribalariga ham bir
qur razm solishni, o`z meni orqali ko`rgan-kechirganlariga xolis baho berishni
“ ”
taqozo qiladi. Ana shu estetik baho san`atkorlarning individual ijodiy qiyofasini,
betakror shaxsiyatini namoyon etadi: shu bilan barobar, uning o`z zamonasining,
xalqining dardlari bilan nechog lik hamnafas yashaganligini ham ko`rsatadi
’ ” 2
, –
deb yozadi N.Rahimjonov Ilmiy tafakkur jilolari risolasida. Esse janrida
“ ”
yuqoridagi xususiyatlarning barchasi namoyon bo`ladi. Asqad Muxtor yaratgan
esselarda N.Rahimjonov ta`kidlagan xususiyatlar qay darajada ifodalangan?,
o`quvchiga ta`sir kuchi qanday?, esse janri talablariga to`la-to`kis javob bera
oladimi? kabi bir qator savollarga ushbu bitiruv malakaviy ishi orqali atroflicha
javob beriladi.
O`zbek adabiyotida esse janrining genezisi, shakllanish jarayonining o`ziga
xos xususiyatlari, taraqqiyot omillari va yetakchi tamoyillari singari masalalarni
oydinlashtirish bugungi adabiyotshunosligimiz oldida turgan dolzarb vazifalaridan
biridir. Tadqiqotchilarimiz nasriy janrlarning XX asr adabiy hayotida tutgan o`rni
va ahamiyati, ularning shakllanish tarixi, shuningdek badiiy mahorat masalasida
munosabat bildirishgan, ammo esse janrining o`ziga xos xususiyatlarini yorituvchi
fundamental ilmiy-nazariy tadqiqot yaratilmaganligi sababli bu masala hal
qilinmay kelayotgan edi. Biz ushbu izlanishimizda ana shu bo`shliqni to`ldirishga,
esse janrini o`zbek adiblari ijodi misolida o`rganishga harakat qildik.
Kuzatishlarimiz davomida ingliz, rus, o`zbek tilidagi adabiyotlarda essega berilgan
qisqacha ta`riflarga duch keldik. Biroq, o`zbek tilida nashr qilingan Adabiyot
“
nazariyasi , Adabiyotshunoslikka kirish , Adabiyotshunoslik terminlarining
” “ ” “
ruscha-o`zbekcha izohli lug`ati kabi darslik va qo`llanmalarda, umuman bu
”
janrning nomi ham tilga olinmagan. 3
Esse adabiy, falsafiy, tarixiy, biografik, publitsistik, diniy va adabiy-tanqidiy
mazmunga ega bo`lgan nasriy ijod namunasi bo`lib, unda nafaqat adabiyot olami,
2
Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. – Toshkent : ”fan”, 1991. 26-bet
3
Qo`chqorova M. Esse janri haqida // O`zbek tili va adabiyoti. 2004. 2-son 43-bet.
8

shuningdek, barcha fanlar, tabiat va jamiyatning turli jabhalariga tegishli voqelik
qalamiga olinadi. Essening falsafiy-estetik, badiiy xulosalarida inson va jamiyat
ruhiyatini shakllanitruvchi fikrlar ifodalanadi. Shu sababli esse janrining barcha
shakily ko`rinishlarida ijodkor shaxsi, uning tafakkur olami, dunyoqarashi va
madaniyati bosh qahramon sifatida gavdalanadi. To`g`ri, ijodkorlarning fikri
nuqtai nazari turli xil yo`sinda, xususan, badiiy, falsafiy, publitsistik, hamda
suhbat, adabiy o`ylar, lirik mazmundagi publitsistik monolog, e`tirof, murojaat va
hokazo shakllarda ifodalanishi mumkin. Adiblarning badiiy mahorati va individual
uslubi qanchalik bir-birini takrorlamagani singari, ular yaratgan esselarning har
birida turli-tuman fe`l-atvor, ma`naviy-intellektual saviyasi, betakror va o`ziga xos
xarakterlar tasvirlanadi. Esse janri boshqa janrlardan shunisi bilan farq qiladiki,
voqelikni tasviriy tarzda ifodalab, kitobxon bilan jonli muloqotga kirishadi.
O`zbek tadqiqotchilari nasrning barcha janrlariga adabiy-tanqidiy munosabat
bildirishgan, ammo esse janriga nisbatan aniq va jiddiy tadqiqotga qo`l
urishmagan. O`zbek tilida nashr qilingan Adabiyot nazariyasi ,“ ”
Adabiyotshunoslikka kirish , Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o`zbekcha
“ ” “
izohli lug`ati nazariy qo`llanmalarida umuman bu janr haqida ma`lumot yo`q.
”
Faqat 1991-yilda nashr qilingan Adabiy turlar va janrlar nazariy qo`llanmasida
“ ”
esse va badia haqida yarim betlik ma`lumot berilgan. Unda, jumladan shunday
deyiladi: Essening hajmi va shakllari har xil. Ikki-uch satrdan iborat kichkina bir
“
hayotiy manzarani yoki voqealar tasvirini ifodalashi, fikrning yoki kechinmaning
aforistik talqinidan to epik janrga xos katta hajmli asar ham bo`lishi mumkin
” 4
.
Shuningdek, badialar haqida ham qisqacha so`z yuritilib, badialar janr
izlanishlaridagi xarakterli tamoyil sifatida baholangan. Bu ilmiy-nazariy xulosada
esse badiiy asar sifatidagina talqin qilingan, vaholanki, essening imkoniyatlari
keng. Ensiklopedik lug`atda essega quyidagicha ta`rif berilgan: Esse falsafiy-
estetik, adabiy-tanqidiy, tarixiy-biografik, publitsistik proza janri
” 5
. Bu ta`rif janr
tabiatini to`laligicha ochib bermagan. Chunki, jahon essechiligini ko`zdan
kechiradigan bo`lsak, lirik, hatto fantastik mazmundagi esselar yaratilganligining
4
Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik, 1-jild. Toshkent.: 1991. –B. 23.
5
Ensiklopedik lug`at. Toshkent.: 1990. –B. 440.
9

guvogi bo`lamiz. Xususan, A.Kanyu, R.Muzil, T.Mann ijodi bunga misol bo`ladi.“
Robert Muzil o`zining Xususiyatsiz odam romanini fantastik esse deb ataydi
“ ” ” 6
.
Esseni hajm jihatidan chegaralab bo`lmaydi. Jumladan, adabiyotshunos
Marhabo Qo`chqorova ilmiy maqolalaridan birida shunday deydi: Ispan faylasufi
“
Xose Ortega-i-Gossetning Omma g`alayoni , Falsafa nima esselari o`rtacha
“ ” “ ”
romandan kichikroq, qissadan esa kattaroq hajmga ega, yoki ingliz essenavisi Jorj
Oruelning ayrim ilmiy publitsistik mazmundagi Adabiyot va buyruqbozlik ,
“ ”
Filning o`ldirilishi esselari hajman hikoyadek keladi. Bunday nasrga ko`chgan
“ ”
muhsohada-mulohazalar ham haqli ma`noda essedir. Chunki yuqorida aytilgan
asarlarda essega xos xususiyatlar yorqin ko`rinib turadi .
”
Inglizcha terminlar lug`atida juda qisqa va lo`nda ta`rif mavjud: Maxsus
“
predmetga xos qisqa prozaik mulohazalar essedir . Hajm haqidagi qarashni
”
hisobga olmaganda, essening janr mohiyatini, uning xususiyatini anchayin ochib
bergan. Chunki Yevropada har qanday mulohaza, fikr esse yoki inglizcha essay
“ ”
deb yuritiladi. Demak, esse adabiy janrgina bo`lib qolmay, barcha fanlar,
san`atning turli ko`rinishlari, umuman jamiyat hayotida yuz berayotgan va yuz
bermoqchi bo`lgan turfa voqelik, faraz va mulohazalarni aks ettiruvchi qulay ijodiy
janr. Essening aynan shu xususiyati uni boshqa janrlardan tamomila ajratib turadi.
Har-xil kasb egalari biolog, kimyogar, faylasuf, riyozatchi, shifokor,
–
ruhiyatshunos, agronom, sport ustasi, adabiyotshunos, tilshunos, yozuvchi, shoir,
rassom, aktyor va hatto jurnalist uchun ham esse birdek teng janr. Yozuvchidan
boshqa kasb mutaxassisi roman yoza olmaydi. Chunki, roman professional janr.
Ammo har qanday kasb mutaxassisi esse yozishi mumkin. Chunki, muayyan
mulohaza shaxsiy tajriba asosida qalban his etilib, esse yaratiladi. Shuning uchun
bo`lsa kerak, rus adabiyotshunosi M.E. Epshteyn o`zining esse janri haqidagi
maqolasini Erkin ijod qoidalari. Esseistika va esseizm zamonaviy madaniyat
“
hayotida deb nomlagan. Muhimi, M. Epshteyn essening janr tabiatini va
”
mohiyatini atroflicha yoritgan.
6
Qo`chqorova M. Esse janri haqida// O`zbek tili va adabiyoti. 2004, 2-son, 43-bet.
10

N. Rahimjonovning esse va badiachilik bo`yicha qilgan ilmiy tadqiqotlari ham
e`tiborga loyiq. Badialarga yaxlit estetik butunlik baxsh etuvchi narsa bu “ … –
san`atkor meni san`tkor dunyoqarashidir , deydi olim.
“ ” ” – – 7
U esse va badiani
bir-biridan ajratmaydi, bir o`rinda esse , ikkinchi o`rinda badia deb qo`llaydi.
“ ” “ ”
Balki olim bu ikkala janrni bir xil ijod shakli deb qaragandir. Chunki esseistik
mulohazalar sof holda ham, qorishiq holda ham qo`llanilishi mumkin. Muallifning
shaxsiy munosabati, mulohazalarning xilma-xilligiga ko`ra esse va badiani bir-
biriga teng janr deyish o`rinli. Marhabo Qo`chqorova esa Esse badiaga nisbatan
“
kengroq tushuncha, ammo bu janrlar bir-birini inkor etmagan holda, biri Sharqda,
biri G`arbda o`z-o`zicha shakllandi
” 8
, deb yozadi. O`zbek adabiyotimizda badia –
janrining etimalogiyasi mumtoz adabiyotimizga borib taqaladi. Chunki qadim
Sharq adabiyotida badiiy maqolanavislik san`ati bor. Shuningdek, Boburning
Boburnoma asarida ham essening janr ko`rinishlari, xususan, yo`l xotirasi,
“ ”
ocherk, shaxsiy kechinmalar,ilmiy mulohaza shaklidagi turfa xil fikrlar mavjudki,
asarni esse janrining mumtoz shakli deyishimizga yetarlicha asos bo`ladi.
G`arbda esse degan terminning vujudga kelishi haqida turlicha taxminlar
yuradi. Chunonchi, Jan Berkli, Jon Kohh, A.Papaning adabiy va falsafiy
asarlarining nomidan kelib chiqqan bo`lishi mumkin, ammo janr nomi bo`lib
yaratilmagan, degan qarash shular jumlasidandir. Ammo esse janr nomi sifatida
Mishel Montenning Esselar asari orqali adabiy istelohga kiritildi. M.Epshteyn bu
“ ”
asarni essening genetic kodi sifatida ilmiy tadqiq qiladi. Ammo esse uslubi va esse
shaklidagi risolalarning paydo bo`lishini Platon dialoglaridayoq kuzatish mumkin. 9
Platonning falsafiy risolalarida muallifning shaxsiy meni , shaxsiy ovoz , o`zini-
“ ” “ ”
o`zi tahlil qilish, mulohaza yuritish birinchi planga chiqarilgan.
G`arbda esse ming yillik tarixga ega bo`lgan qadimiy janr. Fransuz
adabiyotida Montendan boshlangan falsafiy estetika Dekart, Laroshfuko, Paskal,
Volter, shuningdek, XX asr yozuvchilari A. Morua, Sartr, Kamyu, Kafka ijodida
davom etdi. Janr taraqqiyotini ko`zdan kechirar ekanmiz, bu janr asrlar davomida
7
Rahimjonov N. Badia haqida // O`zbek tili va adabiyoti. 1983. 5-son, 21-bet.
8
Qo`chqorova M: Komil insonga intiqlik // Jajji tadqiqot. 2002. 3-son, 41-bet.
9
Platonning “Davlat”asari ko`zda tutiladi.
11

didaktiklikdan turfa mazmun va mohiyatga qarab evrilishga uchraganligini sezish
qiyin emas. Shunga ko ra adabiyotshunos Shoira Ahmedova esseni mazmun va’
mohiyatiga ko`ra quyidagicha tasnif qiladi:
a) falsafiy-estetik ( Kamyu, Gasset, Asqad Muxtor);
b) adabiy-tanqidiy ( J.Oruell, P.Qodirov, A.Muxtor);
d) tarixiy-biografik ( A.Morua, Chesterton, O.Sharafiddinov, E.Samandar);
e) xotiraviy ( A.Morua, Olesha, Erenburg, S.Ahmad);
f) ijtimoiy-siyosiy ( Gasset, Asqad Muxtor, Sh.Xolmirzayev);
g) fantastik ( T.Mann, R.Muzil);
h) badiiy-publitsistik ( J.Oruell, Asqad Muxtor, Sh.Xolmirzayev, P.Qodirov,
I.G`ofur);
i) lirik ( Kamyu, Cho`lpon).
Yuqoridagi tasnif bo`yicha esse mazmun-mohiyatiga ko`ra sakkiz turga
bo`linishi kuzatiladi. Bu tasnifga e`tibor qiladigan bo`lsak, o`zbek adabiyotida
yozuvchilar tomonidan essening barcha turlari bo`yicha nodir namunalar yaratilgan
va bu esselar jahon adabiyotida munosib o`rin egallashga har jihatdan munosib.
Adabiyot tarixiga nazar soladigan bo`lsak, adabiy-tanqidiy esselar ko`p
yaratilganligining guvohi bo`lamiz.
Adabiy-tanqidiy esseda tasavvur, taxayyul, mushohada, muhokama, turli
sohalardagi dalil va xulosalardan foydalanish orqali muallif o`zining shaxsiy
qarashlarini erkin bayon etadi. Unda adabiyotshunoslik qonun-qoidalari yoki
adabiy tanqid talablariga to`la-to`kis rioya qilinishi dalillarning ilmiy jihatdan har
tomonlama isbotlangan bo`lishi shart hisoblanmaydi. Bu janrga xos xususiyatni
ko`pincha esse yozuvchi adibning o`zi belgilab oladi. Asqad Muxtor esseni
erkinlik janri deb atagan. Shukur Xolmirzayev ham bu janrning muallifga behad
“ ”
keng erkinliklar berishini alohida e`tirof etgan.
Esse adabiot tarixi hamda hozirgi adabiy jarayonning muayyan muammolari,
vakillari to`g`risidagi mushohada va muhokamalar majmui sanaladi. Unda
adabiyot muammolari, hayot haqidagi kuzatishlarning erkin ifodasi, yozuvchi yoki
shoir hayot yo`lining turli-tuman vositalar ( xotiralar, afsonalar, iqrorlar va h.k)
12

asosidagi mulohazalari aks etadi. Essening o`ziga xos yetakchi fazilati erkin–
fikr- mulohaza yuritish imkoniga egaligi, erkinlik bilan mustaqillik uyg`unlashgan
syujet yo`nalishi va qahramonga ega ichki lavha-epizodlar asosida tarkib
topishidir.
Essening xili, turi, ichki ko`rinishlari rang-barang. Chunonchi, tanqidchining
ijodkor haqidagi essesi XX asrning 70-yillarida alohida yo`nalishda rivojlana
boshladi. Unda san`atkor tabiati, ijodining nozik jihatlari, o`zuga xos qirralarini
ilg`ab, obrazli va ilmiy tafakkur chig`irig`idan o`tkazib berish tamoyili kuchli. Bu
holat, ayniqsa, esse romanlarda yorqin aks etgan. Ilmiy tadqiqot bilan badiiy asar
oralig`ida shunday bir adabiy-tanqidiy janr borki, uni esse-roman deb atash
mumkin.
Esse-roman ilmiy tadqiqot bilan badiiy asar o`zaro uyg`unlashgan jarayonda
yaratiladi.
Adabiy-tanqidiy yo`nalishda yoziladigan esseda, ayniqsa esse-romanda
kompozitsiya ko`pincha o`ziga xos bo`ladi. Tanqidchining barcha mulohazasi
–
ular erkin, xayolotga to`yingan bo`lsa-da, aniq bir yozuvchining hayoti va ijodi
muammolari atrofida jipslashadi. Ilmiy mazariy tadqiqotchilik yo`nalishi bilan
birga ilmiy-ommaboplik va ma`rifiylik xususiyatlari ustuvorlik qiladi. N.Karimov,
O.Sharafiddinov, Otayor va Sh.Xolmirzayev esse-romanlarida janrga xos
xususiyatlar yetakchidir. N.Karimovning Oybek, Hamid Olimjon, Usmon Nosir,
Cho`lpon, Maqsud Shayxzoda kabi ijodkorlarga bag`ishlangan asarlarini essening
yorqin namunalari sifatida ko`rsatish mumkin. Masalan, Usmon Nosir hayoti va
ijodiga bag`ishlangan esse ilmiy-esseistik tafakkur uyg`unligiga yo`g`rilgan. Shoir
haqidagi rivoyat-u afsonalarning ko`pligi, ularning qaysi birida haqiqat,
qaysinisida yolg`on ko`p ekanligi munaqqidni uzoq o`ylantiradi, haqiqatni
yozishga undaydi, shoir izidan tushib, uzoq o`lkalarga safar boshlaydi va shu tariqa
shoir haqidagi esse-roman dunyo yuzini ko`radi. Bu asarda munaqqidning hayol
olami naqadar kengligi navqiron yoshida fojeali halok bo`lgan o`zbek shoiri hayot
va ijod yo`lining o`ziga xos talqin etilishida yaqqol namoyon bo`lgan. Esseda
13

munaqqid o`zini erkin his etadi, fikr oqimining rang-barangligi inga katta
imkoniyat beradi.
Esse muayyan ko`rinishdagi adabiy tanqidning keng ko`lamli va yirik
janrlardan bir bo`lib, unda muallif men i yorqin ko`rinib turadi. His-tuyg`ularning“ ”
chuqurligi va teranligiga asoslanadi. Esse muallifi keng qamrovli bilimdon sifatida
chuqur mulohaza yuritishga intiladi, unda muallifning ilmiy-badiiy olami, qarshlari
birlashadi. Esse juda keng imkoniyatlarga ega, uning erkinligi, teranligi o`ziga xos
xususiyatlaridir. Esseda adabiyotshunoslik qonun-qoidalariga to`la-to`kis rioya
qilinishi, dalillarning ilmiy jihatdan har tomonlama isbotlangan bo`lishi ko`pam
talab qilinmaydi. Esse janrining Yevropa adabiyotidagi asoschisi fransuz
yozuvchisi gumanist va filosof M. Monten bo`lib, 1580 yilda inson va jamiyat
–
taqdiri haqida mulohaza yurituvchi Esselar kitobini yozgan. Sharq adabiyotida
“ ”
essening tarixi ancha qadimdan boshlanadi. Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud
Qoshg`ariy ijodida essening o`ziga xos xususiyatlari uchraydi. Navoiy, Bobur
ijodida essening yetuk namunalar uchraydi. Ular noma, holot, xotira shakllarida
ko`zga tashlanadi.
Yozuvchi tanqidi ko`pincha esse janrida yoziladi. Unda ijod va hayot
tajribalaridan kelib chiqqan xulosalar, qarashlar, kuzatishlar aks etadi. Esse o`zbek
tanqidchiligida adabiy o`ylar nomi bilan ham ataladi. Asqad Muxtorning Yosh
“ ” “
do`stlarimga (1971,1980), P.Qodirovning O`ylar (1971), A.Oripovning Ehtiyoj
” “ ” “
farzandi , E.Vohidovning Shoiru she`ru shuur (1987) to`plamlarini asosan esselar
” “ ”
tashkil etadi. Badiiy asarda ijodkor uslubi qanchalik aniq aks etsa, badiada ham
yozuvchi tanqidchining betakror qiyofasi aks etib turadi. 10
70-80-yillarda yozuvchi, san`atkorlar haqida xotiralar kitobini yaratishga
jiddiy e`tibor berilgan. Xotira ko`p tomonlari bilan badiaga yaqin turadi. Lekin,
xotiralarda keltirilgan dalil-faktlarni ayni haqiqat deb olish va ulardan
foydalanaverish to`g`ri emas. Xotira yozuvchilar ba`zan subyektiv qarashlarni
subyektivizmga aylantirib yubordilarki, bu hol adabiyotshunoslik va tanqidchilikka
nafdan ko`ra zarar keltiradi. Adabiyotshunos va munaqqidlar asarlarida ilmiy
10
Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. – T.:
14

mantiq aniq sezilib turadi. Yozuvchilar esselarida adabiy tanqidning san`atlik
xususiyati ko`zga yarq etib tashlanadi. Jiddiyroq o`ylab ko`radigan bo`lsak,
I.G`ofurov ilk kitoblarini adabiy o`ylar janrida havola qilib, to`g`ri yo`l tutganligini
sezish mumkin. Munaqqidning She`riyat izlanish demak , O`ttiz yil izhori“ ” “ ” –
to`plamlaridagi maqollarida so`z jozibasini his etish sezilib turadi. Ayni vaqtda
mazkur asarlarda ilmiy konsepsiya kitobxonni rom etadi.
Esseni tor va keng ma`noda tushunish mumkin. Tor ma`noda janr nomi bo`lib
xizmat qilsa, keng ma`noda badiiy shakl bo`la oladi. Amerikalik adabiyotshunoslar
Uorren Ostin va Rene Mellekning Adabiyot nazariyasi kitobida epik janrlarning
“ ”
esselashish jarayoni haqida so`z yuritilgan. Shuningdek, Baxtinning roman roman
janrining esselashishi, M.Epshteyn, N.Rahimjonovning nasriy janrlarda esseistik
unsurlarning ishtiroki haqidagi qarashlari mavjud. Olimlar e`tirof etgan bu ilmiy
xulosalar e`tiborga loyiq. Asarda Muallif meni va erkin mulohazalarning
“ ”
mavjudligi essening janriy belgilaridan biridir. Shunga ko`ra uning roman-esse,
qissa-esse, hikoya-esse, esse-xotira, esse-maqola, esse-dialog shaklida qo`llanilishi
ajablanarli hol bol`may qoldi. Chunonchi, Sh.Xolmirzayevning esse bo`lmagan
nasriy asarlari, jumladan, hikoyalarida esse unsurlari uchraydi. Uning Bandi
“
burgut hikoyasida bolalik xotiralari, yetuk san`atkorga xos kuzatuvchilik va
”
ramziylik mavjud. Hikoyada real qahramonlar ishtiroki bilan birgalikda, ramziy-
timsol obraz bosh qahramon darajasiga chiqqan.
Esse va badiachilik bo`yicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan N.Rahimjonov
“…
70-yillardan e`tiboran shoir va yozuvchialrimizning hayot va adabiyot masalalariga
doir adabiy o`ylar badialardan iborat katta xirmon ko`tarildi , deb e`tirof
– ” –
etadi. Shu o`rinda badiiy ijodning esse va badia singari ko`rinishlari to`g`risida bir
necha savollar tug`iladi. Esse va badia ayni bir janrning ikki xil atamalarimi?,
ularning adabiy voqelikda unib o`sib chiqqan ildizlari-genezlari bormi? Sharq va
G`arb adabiyotida shakllangan bu janrlar qaysi xususiyatlari bilan o`zaro
farqlanadi? Yoki nomlari boshqa-boshqa bo`lgani bilan aslida bitta janrmi?
Ilmiy-nazariy adabiyotlarga, shuningdek, ijodkorlarning adabiy qarshlari, fikr-
mulohazalariga murojat qilish mazkur savollarga oydinlik kiritadi. Jumladan,
15

yozuvchi Pirimqul Qodirov badia janri haqida fikr yuritar ekan, shunday deydi:
Badiiy so`zning shakllari ko`p. She`riy nutq nazmga kirsa, badiiy maqolalar“
shaklidagi nasriy nutq klassik adabiyotimizda badia deb atalgan, hozir g`arb
adabiyotlarida keng tarqalgan esse ham ko`p jihatdan badiaga o`xshab ketadi .
”
Demak, Pirimqul Qodirov badia va esseni hayotni, voqelikni badiiy-estetik,
ijtimoiy-falsafiy tadqiq etishdagi vazifasiga ko`ra o`xshash janr, deb e`tirof etadi.
Chindan ham sharqda badia janrining ildizlari mumtoz adabiyotimizga borib
taqaladi.
XX asrning boshlarida shoir Cho`lpon ijodida Kleopatra nomli badia borki,
“ ”
bu asar aynan esse janri talablariga javob beradi. Sof badia shaklidagi asarlarni 70-
yillarda Sh.Xolmirzayev, P.Qodirov, A.Muxtor singari ijodkorlar ijodiy
izlanishlarida uchratishimiz mumkin. 80-90-yillar o`zbek adabiyotimizda esse va
badia barobar ijod shakli sifatida shakllanganini ko`ramiz. Bu davrda
Sh.Xolmirzayev, E.Samandarov, I.G`ofurov, G`.Hatamov ijodida esse va badia
namunalarini kuzatish mumkin. Har ikkala janrda ham bosh qahramon
–
ijodkorning nuqtai nazaridir. Shu jihatdan olganda esse va badia bir-biriga teng
janrdir. 11
Adabiyotshunos N.Rahimjonov shunday degan edi: Badialarga yaxlit
“ …
estetik butunlik baxsh etuvchi narsa bu san`atkor meni san`atkor
“ ” –
dunyoqarashidir . Ruscha adabiy-qomusiy lug`atda esa Esse muallif nuqtai nazari
” “
birinchi planga chiqariladigan janr deyiladi.
”–
Bizningcha keyingi yillar adabiy jarayoni tajribasida kuzatilayotganidek, esse
mohiyatan badiaga nisbatan kengroq tushuncha. Ular bir-birini inkor etmagani
holda, Sharqda badia, G`arbda esa esse sifatida mustaqil nasriy janrlar tariqasida
–
shakllandi. Bugungi adabiy jarayon hamda adabiyotshunoslikda badia , badi`a ,
“ ” “ ”
badea , sifatida ishlatilishi ushbu janr etimologiyasi mumtoz adabiyotimizga borib
“ ”
bog`lanishini anglatadi.
Adabiyotshunos U.Normatov Umidbaxsh tamoyillar kitobida ham 90-
“ ”
yillardan keyin yaratilgan esse xotiralarda Bugungi nasrimiz yo`llari , Xotiralar
“ ” “
11
Marhabo Qo`chqorova. Jajji tadqiqot. // Guliston. 2002, 3-son, 41-bet.
16

jozibasi maqolasida esse namunalariga munosabat bildiradi. Ushbu maqolalarida”
S.Ahmad va Sh.Xolmirzayev esselari alohida tadqiq etilib, qisqa tahliliy
mulohazalar bildirilan. Olimning Xotiralar jozibasi maqolasida S.Ahmadning
“ ”
Yo`qotganlarim va topganlarim esse-xotirasi tahlil qilinadi va shu yerda olim
“ ”
esse janriga xos bo`lgan erkin kompozitsiyani S.Ahmad xotiralari misolida
quyidagicha ta`riflaydi: Nazarimda yozuvchining tabiati, iste`dod yo`nalishi o`zi
“
tanlagan janr shakliga mos tushganini, bisotini to`laroq namoyon etolsa kerak.
Bilamizki, xotira, esse subyektiv va erkin janr. Said Ahmad tabiatan qoliplarga
tushmaydigan, S.Zunnunova ta`biri bilan aytganda, talablarni suymaydigan,
o`gitlarni xushlamaydigan, o`yinqaroq, bevosh odam. Shu jihatdan esse-xotira
uning tabiatiga mos tushgan . Ko`rinadiki, U.Normatov esse janriga xos bo`lgan
”
subyektivlik va erkin iodiylik xususiyatini to`g`ri baholagan. Biroq bu ilmiy
tadqiqotlar ham esse janrini o`rganish yo`lidagi kichik izlanishlar xolos.
N.Rahimjonovning nasriy janrlarda esseistik unsurlarning ishtiroki haqidagi
qarashlari mavjud. Olim e`tirof etgan ilmiy xulosalar e`tiborga loyiq. Asarda
Yozuvchi meni va erkin mulohazalarining mavjudligi essening janriy belgilaridan
“ ”
biridir. Shunga ko`ra, esse-roman, qissa-esse, hikoya-esse, esse-xotira, maqola-
esse, dialog-esse teminlari paydo bo`ldi.
Esse badiiy ijodda xuddi ocherk singari razvedkachi rolini o`taydi. Biroq
bundan esse yuzaki, sinov janri ekan degan xulosa kelib chiqmasligi kerak.
“ ”
Chunki esse falsafiy-tahlily fikr-o`ylar, turli xil mulohazalar asosiga quriluvchi
murakkab janr.
Esselarda ham rivojlanib boruvchi hayotiy voqealar va bu voqealar zaminida
shakllangan xarakterlar syujet chizig`ini tashkil qiladi. Shunga ko`ra,
S.Ahmadning Yo`qotganlarim va topganlarim esse-xotiralarida yozuvchining
“ ”
o`zi uyushtiruvchi komponent b`olib xizmat qilsa, Sh.Xolmirzayevning Binafsha
“
hidlang, amaki turkum esselarida O`lmas Umarbekov obrazi yozuvchining
”
shaxsiy kechinmalarini, qahramonlarninig o`zaro munosabatini, paradoksli
mulohazalarni tafsilot sifatida kiritilgan voqeiy hikoyalarni bitta joyga
uyushtiruvchi markaz bo`lib xizmat qilgan. Essening kompozitsion tuzilishida
17

tabiat lavhalari, jumladan, yil fasllari, qushlar, hayvonot dunyosi qahramonning
kayfiyati va holatini ochishdan tashqari, syujet unsurlarini birlashtiruvchi mantiqiy
asos bo`lib xizmat qiladi.
1.2. XX asr o`zbek adabiyotida yaratilgan adabiy-tanqidiy esselar
Esse o`zbek adabiyotida XX asrning 70-yillaridan e`tiboran keng shakllandi.
Shu davrdan boshlab o`zbek yozuvchilari A.Muxtor, P.Qodirov, A.Oripov,
E.Vohidov, Sh.Xolmirzayevlar tomonidan sof esse tipidagi asarlar yozildi. Aslida
18

Sharq adabiyotida essening tarixi ancha qadimdan boshlanadi. Beruniy, Abu Ali
ibn Sino, Mahmud Qoshg`ariy ijodida essening o`ziga xos shakllari uchraydi.
Navoiy, Bobur ijodida essening yetuk namunalari mavjud. Ular noma, holot, xotira
shakllarida ko`zga tashlanadi.
Asrimizning 70-80-yillarida yozuvchi, san`atkorlar haqida xotiralar kitobini
yaratishga jiddiy e`tibor berildi. Xotira ko`p tomonlama essega yaqin turadi va
xotiraga bag`ishlab yozilgan asarlar essening xotira-esse turini tashkil qiladi. Bu
davrda yaratilgan A.Muxtorning Yosh do`stlarimga (1971, 1980), P.Qodirovning“ ”
O`ylar (1971), A.Oripovning Ehtiyoj farzandi (1988), E.Vohidovning Shoiru
“ ” “ ” “
she`ru shuur (1987) to`plamlarini asosan esselar tashkil qiladi.
”
Yuqorida aytib o`tganimizdek, sof esse tipidagi asarlar 70-yillardan e`tiboran
A.Muxtor, P.Qodirov, Sh.Xolmirzayev singari adiblarning ijodiy izlanishlarida
ko`plab yuzaga keldi. Biz quyida XX asrda yaratilgan esselarning ayrimlarini tahlil
qilamiz.
O`zbek esselarida real shaxslarning hayot yo`li, dunyoqarashi, fe`l-atvori,
madaniy saviyasi, xarakteri yozuvchi nuqtai nazari bilan ochiladi. Essenavis
qahramon nutqida sheva xususiyatlaridan, dialog, ishki monolog, muallif bayoni
singari badiiy tasvir vositalaridan qahramon xarakterini ochishning uslubiy vositasi
sifatida foydalanadi. Yozuvchi qahramon xarakterini ochishda batafsil tasviriylik
mezoniga amal qilish muhimdir. Esselarda yolg`iz yozuvchining fikri ham bosh
qahramon sifatida tasvirlanadi. Yozuvchi esselarda sof muallif, kuzatuvchi,
hikoyachi, personaj-obraz, markaziy qahramon sifatida ko`rinadi. Agar
yozuvchining badiiy niyati aniq bo`lmasa, voqealar, uni harakatga keltiruvchi
xarakterlar sochilib ketadi. Esselar tahlilida ana shu nuqtai nazarga tayaniladi.
Esse o`zbek adabiyotida falsafiy-estetik, tarixiy-biografik, badiiy-publitsistik,
diniy, ilmiy-ommabop xarakterga ega bo`lib, sof va sinkretik janr sifatida
shakllandi. Esse adabiy janr sifatida muallifning shaxsiy mulohaza va taassurotlari
asosiga qurilgan, erkin kompozitsiyali, kitobxon bilan erkin suhbatga asoslangan
nasriy ijod namunasidir. Esse adabiy, ilmiy, publitsistik janrlarga birdek
aralashadi.
19

O`zbek adabiyotida esse janrining tarixiy, biografik, ocherk, xotira, ilmiy
mulohazalik, shaxsiy kechinma unsurlarini mumtoz adabiyotimiz namunalaridan
topish mumkin. Esse o`zbek adabiyotida nafaqat Yevropa essechiligi ta`sirida,
mumtoz adabiyotimiz zamirida vujudga keldi.
Esse badiiy ijodda katta rejadagi asar uchun sinov, pog`ona vazifasini ham
o`tashi mumkin. Jumladan, S.Ahmad, Sh.Xolmirzayev, A.Muxtor ijodida bu
jarayon yaqqol seziladi.
90-yillarga kelib, xotira yozish an`anasi o`zbek adabiyotida yanada jadal
rivojlandi. Bu yillarda Said Ahmadning Yo‘qotganlarim va topganlarim , Shukur“ ”
Xolmirzayevning Binafsha hidlang, amaki , Odil aka haqida o`ylasam , Ne`mat
“ ” “ ”
Aminovning Bir asr hikoyati , Habibullo Qodiriyning Qodiriyning so`nggi
“ ” “
kunlari , Kibriyo Qahhorovaning Chorak asr hamnafas , Zarifa Saidnosirovaning
” “ ”
Oybegim mening singari esse xotiralari yaratildi. Ularning badiiy qimmatini,
“ ” “
intellektual salohiyatini Andre Morua singari dunyo essenavislarining biografik
xarakterda yaratilgan asarlari bilan bemalol muqoyasada o`rganish mumkin
” 12
.
Ularni birlashtiruvchi yaxlit bir xususiyat bor, bu adabiy siymolar qiyofasini hissiy
tafakkur bilan badiiy-falsafiy umumlashtirishga moyillikda ko`rinadi.
Adabiyotimizning zabardast namoyondalari Abdulla Qodiriy, Oybek, G`afur
G`ulom, Abdulla Qahhor, Maqsud Shayxzoda, Mirtemir, Odil Yoqubov kabi
adiblarning bag`rikenglik, xalqparvarlik kabi insoniy fazilatlari shaxs va adib
tariqasidagi badiiy qiyofalari qiziqarli va ishonarli voqealar yordamida yoritilgan.
Esse janrining boshqa janrlarga ta`siri ilmiy-badiiy izlanishlarda ko`zga tashlanadi.
Sh. Xolmirzayev asarlarini kuzatar ekanmiz, esse uning ijodida katta rejadagi
asar uchun pillapoya vazifasini o`taganligiga guvoh bo`lamiz. Mafkura bobidagi
“
o`ylar essesining poydevori Oldi-ortingga qara asaridir. Har ikki esseda ham
” “ ”
qadim o`tmish, tarix va bugun qiyos qilinadi. Shuningdek, ilarda yolg`iz muallif
fikri bosh qahramon sifatida ishtirok etadi.
Oldi-ortingga qara essesida yozuvchi o`zining bolalik xotiralari orqali milliy
“ ”
an`ana va qadriyatlarni, xususan, Suzma xotin, aza bilan bog`liq marosim, sumalak
12
Qo`chqorova M. Esse janri haqida // O`zbek tili va adabiyoti. 44-bet
20

pishirish, boychechak qo`shig`ining ijrosi, o`zbek kurashi, Tiniqoy kampir
haqidagi ertaklarni hikoya qiladi. Jumladan, Tiniqoy kampir haqidagi ertakda
kuylangan Ayuv bo`lsayam boyim edi, Ayuv bo`lsayam bolam edi qo`shig`i“ ” …
haqida yozuvchi o`zining ikki xil paradoksini bildiradi: birinchisi bu afsona
musulmonchilik davrida yaratilgan Xotin kishi er kishiga bo`ysunishi kerak, er
“
kim bo`lishidan qat`iy nazar, undan ajralmasligi kerak . Ikkinchidan, Mening
” “
nazarimda, Tiniqoyning Ayiq eri hasratida aytadigan qo`shig`ida ham insonning
“ ”
tabiatga yaqinligi o`z ifodasini topgan . Birinchi fikrida, haqiqatan ham musulmon
”
mamlakatlaridagi erning xudo darajasida ekanligi to`gri ifodalangan. Biroq
ikkinchi mulohazada essenavis bir mulohazani o`rtaga tashlaydi. Umuman Shukur
Xolmirzayevning Tiniqoy kampirning hasratli qo`shig`ida ifodalangan ma`no
mazmunga bildirgan paradoksli fikrlariga qo`shilgan holda, biz bu qo`shiqda,
avvalo, yolg`izlikning dahshatli azobi kuylanganini ta`kidlamoqchimiz.
Muhimi Sh.Xolmirzayev ikkala esseda ham bolalik xotiralarini adibona
kuzatuvlari bilan ilmni bog`laydi. Demak, bitta esseda falsafiy, ilmiy, badiiy,
publitsistik, lirik-monolog kabi turli xil mulohazalar oqimi tez-tez almashinib
turadi.
Shukur Xolmirzayevning Binafsha hidlang, amaki (O`.Umarbekov haqidagi)
“ ”
Farg`ona yo`llarida (Uchqun Nazarov haqidagi), Issiq jon (A. Oripov haqidagi),
“ ” “ ”
Binafsha hidlang, amaki (B.Zokirov haqidagi) kabi to`rtta esseni o z ichiga
“ ” ’
oladi. Ularning barchasida O‘lmas Umarbekov obrazi markaziy o`rinda turadi.
Dastlab O‘.Umarbekovning insoniy adibona qiyofasini inkishof etishga bel
bog`lagan Sh.Xolmirzayev keyinroq Uchqun Nazarov, Botir Zokirov, O`tkir
Hoshimov, Abdulla Oripov, Nizom Komilov, Turg`un, Mutal Burxonovlarning
o`ziga xos tabiatini, xarakterini voqealar zamirida yanada tiniqroq aks ettirdi.
Binafsha hidlang, amaki essesida jamiyatning ziyoli qatlami, yozuvchi, shoir,
“ ”
bastakor, telemuhandis, rejissyor, aktyor singari san`at ahllari adabiy qahramon
(U.Nazarov, O‘.Umarbekov, F.Musajanov, A.Oripov, O‘.Hoshimov singari shoir
va yozuvchilar, bastakor M.Burxonov, aktyor T.Azizov, estrada xonandasi
B.Zokirovlar) sifatida ishtirok etadi. Ularning ahvoli-ruhiyati, adabiy hamkorligi,
21

kechagi kunga va kelajakka munosabati batafsil hikoya qilinadi. Voqealar
ishtirokchisi bevosita yozuvchining o`zi, u voqealarni ko`r-ko`rona hikoya
qilmaydi. Inson ruhiyatidagi ko`zga ko`rinmas, eng mayda ichki ruhiy jarayonlarni
ham yozuvhi nazardan chetda qoldirmaydi. Har bir qahramonning botiny va
zohiriy olamini yozuvchi yangidan kashf etishga harakat qiladi. Yozuvchi ijodkor
do`stlarining bir-biriga munosabatini, jamiyat va adabiy hayot haqidagi fikrlarini
xoisona hikoya qiladi. O`lmas Umarbekovga bag`ishlangan esseda yozuvchining
badiiy niyati butun fikri-zikri o`z millatini dunyoga tanitish, xalqning an`ana-
qadriyatlaini e`zozlash, garchan mustamlaka sharoitda bo`lsa-da, millat g`ururi, or-
nomusini himoya qilishga chog`langan 60-yillar avlodining sa`y harakatlarini
ko`rsatish edi. Essenavis shu niyatda ziyoli qatlamning uchrashuvlarini, suhbat-
yig`ilishlarini, ijodiy safarlarini hikoya qiladi, muallif qahramonlarnng xarakterini
o`rganishda obyektiv kuzatuvchi, ayrim o`rinlarda personaj obraz, keyingi oxirgi
sahifalarda essenavisning o`zi bosh qahramon darajasiga chiqan. Chunonchi, asar
boshlarida xolis kuzatuvchi sifatida ko`zga tashlangan essenavis asarning Uchqun
Nazarovga bag`ishlangan qismida anchagina faol qahramonga aylanadi. Shartli
an`anada yozuvchining bevosita esseda ishtirokini quyidagicha formulada
berishimiz mumkin: Sof muallif→muallif
hikoyachi→muallif→personaj→obraz→muallif→bosh qahramon.
Yuqoridagi formula “Binafsha hidlang, amaki” essesida turli o`rinlarda turfa
shaklda almashinib turadi. Essening markaziy qahramoni yozuvch O`lmas
Umarbekov essening dastlabki sahifalaridan to oxirigacha 60-yillar avlodining
boshini biriktiruvchi, do`stlari o`rtasida juda katta hurmat va e`tiborga ega
muloyim tabiatli shaxs sifatida tasvirlanadi.
Sh.Xolmirzayev esselari orasida Bir vujudda ikki jon asari alohida ajralib“ ”
turadi. Esse qahramoni Sh.Xolmirzayevning o`z onasi Oysha xola bo`lib, uning
ikki xil tuzumda kechgan umri, e`tiqodi ramziy ma`noda bitta vujudga jo bo`lgan
ikkita jonga o`xshatiladi. Essenavis o`zbek tilining Surxondaryo shevasiga xos
lisoniy xususiyatlardan samarali foydalanib, birinchidan, qahramonning jonli
nutqini namoyish etsa, ikkinchidan voqelik bayonining hayotiyligini ta`minlaydi.
22

Jumladan, Dag`ingdi ko`rmayin. Shunday-shunday kep turmaysanmi, bolam?–
O`tir, Xayri, ko`rpacha to`sha, xoda juttingma? . Shuningdek, essenavis tasvirida
”
mayda-chuyda detallarni ham erinmasdan tasvirlaydi va izohlaydi. Xususan:
Qirqchillama qish. Boshidan totor dugonasi to`qib bergan shol ro`molini olib, bir
“
uchini osiltirib kelaveribdi. Bo`ri ro`mol bilan o`ynasharkan. Oxiri bir tishlab,
tortib olibdi. Onam otni qamchilab qochibdi . Adib shunchaki, Onamning shol
”
ro`moli osilib kelar edi, demaydi. Aksincha totor dugonasi to`qib bergan shol
“
ro`mol deb ta`kidlaydi. Shol ro`molning hilpirab, shamolda o`ynab osilib kelishi
”
esa tasvirni yanada jonlantirgan.
Sh.Xolmirzayev esselarining qahramonlari Surxon vohasida istiqomat
qiluvchi kishilardir. Jumladan, Oysha xola, Xayrulla singari qahramonlarda tog`lik
kishilarga xos qaysarlilik, jaydarililik, mardlik fazilatlari mujassamlashgan.
Sh.Xolmirzayev esselarida real tarixiy shaxslar obrazi qahramon sifatida
ishtirok etsa, P.Qodirovning O`ylar nomli esselar to`plamida yozuvchining aqliy
“ ”
salohiyati bosh qahramon sifatida ko`rinadi.
70-yillarda yaratilgan O`ylar esselar to`plamida davr hayoti, eng dolzarb
“ ”
masalalar qatorida adabiyot haqidagi adabiy o`ylari nihoyatda qimmatlidir.
Adabiyotshunos N.Rahimjonov hissiy tafakkur teranligini, assotsiativ tafakkur
yetakchiligini P.Qodirov esselariga xos bo`lgan asosiy omil sifatida belgilaydi.
Ammo bu esselarda assotsiativ fikrlashdan tashqari analitik tahlil va
kuzatuvchanlik uslublari ham yetakchi o`rindadir.
Biografik xarakterda yaratilgan asarlari bilan mashhur bo`lgan Andre Morua
esselarida yozuvchi ko`proq ilmiy tadqiqotchi sifatida yetakchi mavqega ega
bo`lsa, o`zbek adabiyotining yirik vakili bo`lgan Said Ahmad esse-xotiralarida
adib o`zi bilan bir davrda yashagan yozuvchi-shoirlarning zamondoshi, shogirdi
sifatida avtor-hikoyachi, sof xotiralar muallifi tarzida namoyon bo`ladi. Said
Ahmad ijodkorlarning asarlarini ilmiy nuqtai nazardan tadqiq etmaydi. Aksincha,
asarlarning yaratilish jarayoni, turtki bo`lgan omillar, ijodkor ruhiyati, shunigdek,
ularning oilasi, farzandlari, do`stlari bilan bog`liq qiziqarli voqealarni hikoya
qiladi. A.Morua esselarida esa bunday hayotiy voqeliklar yo`q, unda ham mashhur
23

yozuvchilarning asari bilan bog`liq tafsilotlar bo`lsa-da, biroq ularda sof ilmiy
mulohaza yuritish ustunlik qiladi.
Said Ahmad Yo`qotganlarim va topganlarim nomli esse-xotirasining“ ”
Yo`qotganlarim qismida vafot etib ketgan Oybek, G`ofur G`ulom, Abdulla
“ ”
Qahhor, Maqsud Shayxzoda, Mirtemir, Shuhrat, Saida Zunnunova, Asqad Muxtor,
Turob To`la, O`lmas Umarbekov kabi ustoz-adiblar, tengdosh-ijodkorlar haqidagi
xotiralarini kitobxon bilan baham ko`radi. Topganlarim qismida esa o`zidan
“ ”
keingi avlod vakillari O`tkir Hoshimov, Ne`mat Aminov, To`g`ay Murod, Nosir
–
Fozilov, Maqsud Qoriyev, To`lan Nirom kabi ijodkorlar to`g`risidagi adabiy
o`ylarini o`rtoqlashadi. Esse-xotiralarni birlashtiruvchi yagona mushtaraklik, bu
–
so`z san`atkorlarning ijodiy va insoniy qiyofasi, shaxsiyatlarning real voqelik
zamirida ochilishida ko`rinadi. Muhimi, xotiralar muallifi bevosita voqealar
ishtirokchisi, jonli guvohi sifatida fakt va hodisalarga xolisona baho beradi.
Muallif ijodkorlar ma`naviyatini gavdalantirish orqali millat dardi-iztiroblarini,
davr jarohatlarini hayotiy manzaralarda realistik uslubda ochib bergan. Asarda har
bir ijodkor xarakteri, taqdiri, dunyoqarashi va fojealari ochiladi. Ular Said
Ahmadga adabiyot olamida o`z-o`zini topishda qattiqqo`llik va bag`rikenglik bilan
mehribon ota, betakror ustoz bo`lib rahnamolik qilgan. Adiblarning biridan hajvga
moyillikni, ikkinchisidan teran falsafani, yana boshqasidan so`zga talabchanlikni
o`rganadi. Har uchchala Yo`qotganlarim va topganlarim , Chorak asr hamnafas ,
“ ” “ ”
Oybegim mening asarlaridagi maktublarni mazmun mohiyatiga ko`ra
“ ”
quyidagicha tasniflash mumkin: 1) Suhbat; 2) turli safarlar; 3) xotira kabi.
Said Ahmadning Nazm chorrahasida esdalik essesi nafaqat ilmiy-badiiy
“ ”
tafakkur rivojida, shu bilan barobar adabiyotshunoslik tarixini yaratishda ham
muhim o`rin tutadi.
Said Ahmadning Nazm chorrahasida xotira lavhalari G`.G`ulomning
“ ”
she`riyatimiz tarixini yaratuvchi asarlarining badiiy g`oya sifatida tug`ilishi,
yozilish jarayoni bilan bog`liq ijodiy laboratoriyasini ochishga xizmat qiladi.
24

Asarning o`ziga xosligi shundaki, u ilmiy-hujjatli memuaristikamizga xotira
hikoya shaklini olib kirdi. 13
80-yillarda atoqli san`atkorlarimizning adabiy-estetik qarashlarini o`zida
mujassamlashtirgan esselari Yozuvchi va davr , Adabiy o`ylar turkumlarida“ ” “ ”
ko`plab nashr etilmoqda. Bu turkumdagi nashrlarda yirik san`atkorlarimizning
shaxsiyati, ijodiy tabiati, badiiy adabiyot va adabiy mehnat haqidagi, adabiy
jarayon hamda milliy madaniyatimiz xazinasini boyitgan barkamol asarlarning
ijodiy g`oya sifatidagi tug`ilishi, yozilishi jarayoni, ijtimoiy-estetik ta`sir kuchi
bilan bog`liq g`oyat qimmatli fikr-o`ylari keng o`rin oladi. Bu kabi hodisalar
o`zbek adabiyotshunosligi taraqqiyotida alohida bir yorqin sahifani tashkil etadi.
Ushbu hodisa kecha yoki bugun paydo bo`lgani yo`q. Uning ildizlari ming yillik
adabiyotimiz tarixiga borib tutashadi, undan hayot suvini ichadi.
Ustoz Mirtemirning Tingla, hayot (1974), Do`stlar davrasida (1980)
“ ” “ ”
majmualari turli davrlarda yaratilgan. Lekin, keyingi yillarga kelibgina, xususan,
70-80-yillarda muxtasar bir yaxlitlikda chop etildi. Ular shoirning ijoddan, qaynoq
she`r ilhomlaridan bir dam tiniqqan, bir zumgina bo`shagan daqiqalarida emas,
aynan shu ehtirosli ijodiy xayollari jo`sh urgan bir paytda yozilganligini
payqaymiz. Mirtemir esselari ana shunday laziz daqiqalarning mahsulidir, ijtimoiy-
ma`naviy zarurat bilan yuzaga kelgan hodisalardir.
She`r zimmasidagi ustuvor vazifalar Mirtemir esselarining asosini tashkil
etadi. She`r nafaqat insonlar qalbiga, ongiga, shuuriga ham yorug`lik olib kiradi. U
o`z she`rlarini nur dunyosida nur bo`lib qolishini istaydi
She`r hikmat dunyosi, sehr daryosi,
Jumboqday bittalab yecholsam deyman.
Ilmu ishq daryosi, mehr daryosi
Qonib-qonib men ham icholsam deyman. 14
Mirtemir Ulkan zamonga ulkan she`riyat essesida barkamol she`r timsollar
“ ”
sistemasidan dunyoga kelihsini alohida ta`kidlab o`tadi, shoirning uhsbu estetik
qarashi Daho maqolasida yanada kuchaytiriladi.
“ ”
13
Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. Toshkent .: 1991. 15-bet.
14
Mirtemir. “Do`stlar davrasida”. Toshkent.: 1980. –B.105.
25

Mirtemirning birgina poetik mahorat masalasini tushunishi va tushuntirishdagi
nuqtai nazari nechog`lik ko`lamdorligidan beixtiyor hayratlanasan. Eng muhimi,
adib she`riy mahorat maktabini hayot maktabi bilan uzviy aloqadorlikda ko`radi.
Uning adabiy-tanqidiy qarashlarining mag`zi Olimjon Xoldorga maslahatlarim ,“ ”
Yoshlar haqida ikki og`iz so`z , O`nta bo`lsa-da o`rni bo`lak , Urgut va burgut ,
“ ” “ ” “ ” “
Tong kuychisi , Ulkan shoir singari ko`pgina esselariga singdirib yuborilgan.
” “ ”
Shoir esselaridan shoirning hamda she`riyatning ijtimoiy hayotdagi, odamlar
turmushidagi o`rni va ahamiyatiga doir falsafiy mushohadalar yorqin shu`la sochib
turadi. Mirtemirning adabiy o`ylari, avvalo, padari buzrukvorning mehr to`la
samimiyat ila balqqon nigohini, o`git-suhbatlarini eslatadi. Keng o`quvchilar
ommasi shoir esselarini, adabiy-tanqidiy maqolalarini maxsus ilmiy-nazariy
tadqiqot yo`nalishidagi kuzatishlar sifatida emas, shoirning falsafiy teran,
sertimsol, fikrchan lirikasining nasrga ko`chib o`tgan esselar sifatida qabul qilib
oladi.
Shu o`rinda Pirimqul Qodirovning esselarini yana bir ko`rsatib o`tishimiz
mumkin. Zotan, esse janrining badiiyligini ta`minlagan asosiy xususiyatlardan biri
uning hissiy tafakkur teranligida namoyon bo`lishidadir.
Adib esselarining markazida ijodkorning qat`iy va aniq nuqtai nazari turadi.
Ya`ni ijodkorning intellektual darajasi esselarning bosh qahramoni vazifasini ham
o`taydi. P.Qodirovning muayyan ijodiy tajribasi, samarali ilmiy tadqiqotchilik
faoliyati esselarining o`ziga xosligini ta`minlashda muhim o`rin tutadi. Xo`sh, ana
shu o`ziga xoslik qanday belgilarda ko`rinadi?
Pirimqul Qodirov esselarida yolg`iz muallif individualligining muhri
hisoblangan fikr ifodasidagi jo`shqin kechinmalar o`quvchini rom etadi. Bu hol
adibning aniq nuqtai nazari bilan izohlanadi. Ma`lumki, har bir adibning hayotni,
odamlar qalbini ko`ra oladigan, kuzata biladigan maxsus ko`zoynagi bor (Abdulla
Qahhor). 15
Bu narsa adibning voqelikka va odamlar qalbiga nazar tashlaydigan
san`atkorlik nigohi, ma`naviyati ko`zgusida aks etgan manzaralar jilvasidir. Ana
15
Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. Toshkent. 1991, 39-bet.
26

shu ruhiyat manzaralarining tafakkur ko`zgusida aks etgan ko`rinishlari esselarni,
badiiy etyudlarni, fikr-o`ylar silsilasini tashkil etadi.
Shu jihatdan P.Qodirovning Til va shaxsiy uslub essesiga murojaat etishimiz“ ”
mumkin. Har bir yozuvchining hayotiy tajribasi, o`ziga xos ichki dunyosi,
“
voqelikka qanday ko`z bilan qarashi, fe`l-atvori va insoniy qiyofasi uning
nimalarni yozganida emas, qanday uslub bilan yozganida ko`rinadi. Katta
romanlarda har xil xarakterlar tasvirlanadi, turli voqealar ko`z oldimizdan o`tadi.
Bularning hammasini ichdan birlashtirib, yaxlit bir asar qilib turgan narsalar
–
yagona g`oya, syujet, kompozitsya, konflikt va hokazolargina emas, g`oya ham,
syujet, kompozitsiya va konflikt ham hammasi yozuvchining ichki dunyosida bir-
biriga payvand bo`lib yaxlitlashadi. Shu sababli adabiyot nimaligini yaxshi
biladigan kishilar yangi asarni qo`lga olganlarida undan faqat hayot tasvirini emas
avtorning o`zini ham qidiradilar .
” 16
P.Qodirovning hayot va voqelikka, odamlarning qalb tarixiga yondashishi
o`laroq falsafiy xulosalar chiqarishga moyillik Asqad Muxtor esselaridagi fikriy
teranlikni ta`minlagan asosiy omil bo`lsa, kechinmali mushohadalar asosiga
qurilgan assotsiativ tafakkur P.Qodirov esselarining keng o`quvchilarga manzur
qilgan asosiy fazilatlardandir. Asqad Muxtor esselarida esa voqelik va adabiyot
hodisalaridan axloqiy hamda falsafiy mazmunga ega bo`lgan xulosalar chiqarish
yetakchilik qiladi. P.Qodirov ustoz san`atkorlarning ijodiy tajribalarini ( Qalb
“
tarjimoni , Oltin ko`prik , Til va shaxsiy uslub , Iftixor manbai nomli esselari),
” “ ” “ ” “ ”
ijod saboqlarini ( Sehrli tuyg`ular , Fakt va kashfiyot , Haqiqiy va sun`iy
“ ” “ ” “
to`qima , Qahramon muammosi singari esselari), o`zining hayot va adabiyot
” “ ”
haqida muhokama-mulohazalarini, ma`naviy hamda ijodiy jamg`arma-
o`ylarini( Inson va haqiqat , Talant olovi , Yetuk bo`lish orzusi , Hayot va
“ ” “ ” “ ” “
yozuvchi , Mahorat kaliti , Til va mazmun va hokazo) o`quvchilar bilan hamroz
” “ ” “ ”
do`stlar singari bo`lishadi.
Ana shu yuzma-yuz suhbat jarayonidagi bevosita fikr almashishda essening
o`ziga xos janr xususiyatining muhim bir belgisi namoyon bo`ladi. Zero, esseda
16
P. Qodirov. O`ylar. Toshkent, 1971, 139-bet.
27

shoir yohud yozuvchi roman va qissalari, she`r va poyemalaridagidan ko`ra
o`quvchi bilan ko`proq ochiq oydin fikrlashish imkoniyatiga ega bo`ladi. Birgina
Odil Yoqubov, P.Qodirov, O`.Hoshimov emas, balki boshqa ijodkorlarimiz ham
o`z esselarida hayot, adabiyot va badiiy ijod xususidagi o`ylarini o`quvchilar
qalbiga ko`chirmoqdalar.
Adiblarimiz esselarida nafis adabiyot va badiiy ijod, ijod psixologiyasi,
san`atkorlar laboratoriyasi kabi ilmiy-nazariy masalalar bilan cheklanib
qolinayotgani yo`q. Zamon va zamondoshlarimiz hayoti, davr va ijtimoiy
taraqqiyot, inson taqdiri va insoniyat istiqboli xususida sidqidildan fikrlashish
esselarga publisistik ruh ham baxsh etayotir. Ana shu erkin, hech qanday
zo`riqishsiz, majburiyatsiz mushohada-mulohazakorlik, fikrlashish madaniyati esse
janrining asosiy xususiyatlaridan biridir. Keyingi yillarda atoqli shoir va
yozuvchilarimizning adabiy-estetik qarashlarini o`zida mujassamlashtirgan
esselari, yon daftar qaydlari, maqolalari (M.Shayxzoda, Mirtemir, Zulfiya,
Shukrullo, O.Yoqubov, Rahmat Fayziy, P.Qodirov, T.To`la, E.Vohidov, A.Oripov,
H.Xudoyberganov va boshqalar) ko`plab nashr etilmoqda. Bu esa
adabiyotshunoslik fanining yangi rivojlanish pallasiga kirganidan, estetik tafakkur
kamolining yangi bosqichga ko`tarilganidan dalolat beradi. Mazkur turkumdagi
nashrlarda san`atkorlarimizning shaxsiyati, ijodiy tabiati, badiiy adabiyot va adabiy
mehnat haqidagi adabiy jarayon va milliy madaniyatimiz xazinasini boyitgan
asarlarning ijodiy g`oya sifatida tug`ilishi, yozilish jarayoni to`g`risidagi g`oyat
qimmatli mulohazalar, kuzatishlar keng o`rin olmoqda. Ushbu hodisa o`zbek
adabiyotshunosligi taraqqiyotida alohida bir sahifani tashkil etadi. Negaki bugunga
kelib shoir va yozuvchilarimizning hayot, adabiyot, badiiy ijod masalalariga doir
o`ylaridan tartib olgan esselaridan katta xirmon ko`tarilmoqda. 17
70-80-yillarda maydonga kelgan Mirtemir, Zulfiya, Shukrullo, A.Muxtor,
R.Fayziy, P.Qodirov, O.Yoqubov va boshqa san`atkorlarning esselarini ko`zdan
kechirish, ular masalaning tanlanishi va yaratilishidagi tafakkur tarziga,
uslublarining rang-barangligiga, axloqiy, falsafiy, ijtimoiy umumlashmalar
17
Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. Toshkent. 1991, 44-bet.
28

mohiyatiga ko`ra bir-biridan farqlanib turishi shundoqqina ko`zga ko`rinadi.
Ularning mushtarakligini ta`minlab turgan omil ham bor. Bu muqaddas ona yurt–
va xalq oldidagi mas`uliyatidir. Bu so`z san`ati va ma`naviy madaniyatimizning
–
o`ziga xos betakror jihatlarini muayyan ilmiy-nazariy masalalar atrofida yoritish
majburiyatidir.
II BOB. Asqad Muxtor esselarining mavzu-mundarijasi
2.1. Yosh do`stlarimga asarida falsafiy, adabi
“ ” y -tanqidiy va
publisistik esselar
Asqad Muxtor ijodining dastlabki yillaridanoq hayotning o`zi biladigan
jihatlarini qalamga oldi, shu bois tasvirda samimiylikka, odamlarni tabiiy holicha,
ruhiy olamidagi teranliklari bilan tasvirlashga erishdi.
29

Asqad Muxtor 1920-yilning 23-dekabrida Farg`ona shahrida temiryo`lchi
oilasida dunyoga keldi. Oiladagi uchinchi farzand bo`lgan Asqad Muxtor 11
yoshga to`lganida otasi vafot etadi. Oilada o`n ikki bola yetim qoladi. U balog`at
yoshiga yetguncha bolalar uyida tarbiya topadi, o`qiydi. 1936-yilda u Toshkentga
kelib jurnalistlar tayyorlaydigan kurslarga o`qishga kiradi, gazeta tahririyatida
ishlaydi.
Keyingi taqdiri badiiy va publisistik ijod bilan bog`liq ekanligini anglagan
Asqad Muxtor 1938-yilda Samarqanddagi dorulfununga o`qishga kiradi. Urush
yillari bu ilm dargohi O`rta Osiyo dorulfununiga qo`shilishi munosabati bilan
ko`pchilik qatori Asqad Muxtor ham Toshkentda o`qishni davom ettiradi.
1960-1965-yillar oralig`ida Asqad Muxtor Respublikaning eng yirik adabiy
nashri Sharq yulduzi jurnaliga, O`zbekiston adabiyoti va san`ati haftalik– “ ” “ ”
gazetasiga bosh muharrirlik qilgan yillarini hamkasblari iliq xotiralar bilan yodga
olishadi. Chunki bu yillari mazkur nashrlarda o`zbek adabiyotining puxta tahrirdan
chiqarilgan eng sara asarlari chop etilgandi. O`sha gazeta va jurnal tahririyatlarida
xizmat qilgan ko`plab yosh yozuvchi shoirlar keyinchalik milliy
–
adabiyotimizning yorqin namoyondalariga aylandilar. Respublikada Asqad
“
Muxtor tahrir maktabi degan haqli ibora bejiz paydo bo`lmagandi. Zero, adabiy
”
matn ustida tinimsiz ishlash, uni tahrir orqali jilolash san`atini juda ko`pchilik
aynan Asqad Muxtordan o`rgangandi.
Asqad Muxtor badiiy ijodga juda yoshligidan qiziqdi. Uning Tilak , Tong
“ ” “
edi , Totli damlar singari ilk she`riy asarlaridayoq (1935-1938) adabiyotdan juda
” “ ”
k o`p narsani kutuvchi, unga butun umrini bag`ishlashga tayyor lirik qahramon
qiyofasi gavdalangandi.
Ikkinchi jahon urushi yillari Asqad Muxtor poyeziyasining asosiy mavzusi,
o`z-o`zidan, urush bilan bog`landi. Yosh ijodkorning kuchli pafosga yo`g`rilgan
G`alaba ishonchi , Jangchining bayram kechasi , Tug`ishganlar qaytdi ,
“ ” “ ” “ ”
Sog`inish singari o`nlab she`rlari urush davri o`zbek poyeziyasi namunalari
“ ”
bo`lib qoldi.
30

O`tgan asrning 50-yillaridan boshlab Asqad Muxtor o`z ijodiy imkoniyatlarini
prozaik janrlarda ham sinab ko`rishga kirishdi. Dastlabki kichik hikoyalardan
so`ng, birin-ketin yozuvchining Daryolar tutashgan joyda (1950), Qoraqalpoq“ ” “
qissasi (1958), Buxoroning jinko`chalari (1980), Bo`ronlarda bordek halovat ,
” “ ” “ ”
Jar yoqasidagi chaqmoq (1982), Kumush tola (1987) singari qissalari, Opa-
“ ” “ ” “
singillar (1954-1955), Tug`ilish (1960-1963), Davr mening taqdirimda (1964),
” “ ” “ ”
Chinor (1969-1973), Amu (1984) nomli yirik romanlari yaratilib chop etildi. Bu
“ ” “ ”
asarlarning har biri o`zbek o`quvchisi tomonidan katta qiziqish bilan kutib olindi,
jiddiy adabiy bahslar qo`zg`alishiga sabab bo`ldi.
Bundan tashqari, Asqad Muxtorning bolalarga bag`ishlangan Chin yurakdan
“ ”
(1956) nomli she`ri, Hayotga chaqiriq (1956), Dunyo bolalari (1962) nomli
“ ” “ ”
hikoyalar to`plami ham nashr qilindi.
Rus adabiy tilini juda yaxshi egallagan va his qilgan Asqad Muxtor
tarjimachilik sohasida ham ibratli muvaffaqiyatlarga erishdi. Masalan, u buyuk
Sofokl qalamiga mansub Shoh Edip asarini mahorat bilan tarjima qilgan. Bundan
“ ”
tashqari, Asqad Muxtorning Pushkin, Lermontov, Tagor, Mayakovskiy, Blok,
Gorkiy, Shevchenko singari klassiklardan qilgan tarjimalari o`zbek kitobxoniga
ajoyib tortiq hisoblanadi.
Asqad Muxtor umrining oxirida sog`lig`i yomonlashib, yozishga qiynalgan
yillari ham ijod qilish, ko`nglidagini odamlar bilan baham ko`rishdan to`xtamadi.
Uning Uyqu qochganda(Tundaliklar) deb nom berilgan badiiy-falsafiy
“ ”
mushohadalari, go`yo, matonatli shaxs va betakror ijodkorning insoniyatga
qoldirilgan vasiyatidek yangraydi. 18
Taniqli adib uzoq davom etgan og`ir xastalikdan so`ng 1997-yilning 17-
aprelida Toshkent shahrida vafot etdi.
Asqad Muxtor hech mubolag`asiz yirik san`tkordir. Uni ham shoir, ham
nazariyachi, ham tarjimon, ham publitsist, ham arbob sifatida o`zbek kitobxonlari
yaxshi tanishadi. Uning shoir sifatida yozgan she`rlari shunchalar rang-barang,
dilkash, ziyobaxsh va quvnoq. She`rda ham Asqad Muxtorning o`z yo`sini, o`z
18
Asqad Muxtor zamondoshli xotirasida Toshkent. Ma`naviyat. 2003.
31

uslubi, o`z dastxati, o`z shavkati, o`z zahmati qiqasi, o`zligi yaqqol namoyon–
bo`ladi. Uning she`rlari oz va lekin soz. Uning she`rlarida obrazlar siyqalik
illatidan xoli. Asqad Muxtor she`rlari haqida Mirtemir shunday fikr bildirgan:
Asqad tili chinakam poyeziya tili, ko`klam chechaklaridek yuz rang, xushbo`y,
“
sutday toza, xalq tili. Asqad Muxtor so`z xazinasiga ega qalamkashlardan. Chertib-
chertib, chinniday jarang bergan so`zlardan silliq va har qaysisi o`z o`rnida zarur
g`isht qo`ya oladi. Men Asqad romanlarini hali kitob bo`lib chiqmasdan turib o`qib
olaman. Asqad she`rlaridagi yetuklik va yuksak didga chinakam havas qilaman.
Yangi asarlarini intizor kutaman .
” 19
Asqad Muxtor she`rlari bilan tanish bo`lgan
har qanday o`quvchi Mirtemirning yuqoridagi fikrlari naqadar to`g`riligini
tasdiqlaydi.
Zamonaviy o`zbek she`riyatida Asqad Muxtor maktabi ham bor. Chunki uni
she`riyatda boshqalardan ajratib turadigan o`z yo`li, o`z uslubi, o`z qarashi, o`z
so`zi bor. Asqad Muxtor she`riyati o`ychan, tafakkur bilan yo`g`rilgan, odamni
hayolga, falsafiy mushohadaga, zarrada zaminni, qatrada ummonni ko`rishga
undaydigan san`at, hayot ma`nosi, umr shiddati uning she`rlarida jilolanib turadi,
misralaridagi daqiqa va adabiyot, quvonch va iztirob mujassam ifodasini topgan. 20
Shoir Muhammad Yusuf Asqad aka she`rlarini o`qiganimda xuddi qahraton
“
qish tunlari sandalda o`tirgandek huzur qilaman. Sodda va samimiy satrlar o`rik
o`tinning cho`g`idek joningni allalaydi degan edi.
…”
Asqad Muxtor tarjimonlik faoliyatining cho`qqisi qadimgi yunon dramaturgi
Sofokl yaratgan Shoh Edip tragediyasi bo`ldi. Shoh Edip rolini ijro etgan
“ ”
zabardast aktyorimiz Shukur Burhonovning Shoh Edip tarjimasi haqida aytgan
“ “ ”
gaplari hali-hali qulog`im ostida yangraydi: Bu Asqad Muxtor, degan edi
“ –
Shukur aka bir kuni menga, balo ekan. Pyesani qiyomiga keltirib tarjima qilibdi.
–
Maza qilib yodladim, huzur qilib o`ynayapman. Tavba, qayoqdan topdi-ya shuncha
chiroyli so`zlarni? .
” 21
Asqad Muxtor tarjima qilgan barcha asarlarning tili har bir
o`quvchiga ma`naviy va ruhiy zavq beradi.
19
Mirtemir. Tingla xayot. Tosh. 1974 y. 184-186-betlar.
20
A.M.Z.X. 40-bet.
21
Sharipov H. Asqad Muxtor zamondoshlari xotirasida. Toshkent. “Ma`naviyat” 2003, 64-bet.
32

Asqad Muxtorning hayot, jamiyat, davr, adabiyot haqidagi adabiy-tanqidiy
qarashlari u yaratgan esselarda ifodalangan. Adiblar hayotida shunday bir bosqich
bo`ladiki, ijodiy faoliyatning muayyan bir davrida bosib o`tilgan yo`lga, davr va
odamlarga, salaflari va tengqurlari, shogirdlari suhbatiga, ustozlari saboqlariga, va
nihoyat o`z tajribalariga ham bir qur razm solishni, o`z meni orqali ko`rgan-“ ”
kechirganlariga xolis baho berishni taqozo qiladi. Ana shu estetik baho
san`atkorlarning individual ijodiy qiyofasini, betakror shaxsiyatini namoyon etadi.
Shu bilan barobar, uning o`z zamonasining, xalqining dardlari bilan nechog`lik
hamnafas yashaganligini ham ko`rsatadi. 22
Shu jihatdan Asqad Muxtorning esselaridagi fikr-mulohazalari tadrijiga nazar
tashlasak, adabiy qahramon va zamon ruhini, ijobiy qahramon kim va u qanday
kishi bo`lishi kerakligini, badiiy adabiyot zimmasida nechog`lik salmoqli ijtimoiy
hamda ma`naviy-ahloqiy masalalar turganligini, ushbu talab va vazifalar xalqimiz
hayotining har-bir inqilobiy-ijtimoiy bosqichlarida yangi sifat belgilarida zuhur
topganligini va har bir davrda yangi-yangi mazmun ila boyib borganligini
kuzatishimiz mumkin. Ularda ijtimoiy faol inson qalbining tebranishlari
yolqinlanib turadi. Undan har bir avlod ma`naviy-intellektual ehtiyojiga yarasha
harorat, nur oladi. Ularda adabiyot va san`at, badiiy ijod va mahorat, hayot
materiali va badiiy to`qima, hayotiy fakt va uning badiiy talqini, ustozlar
ijodxonasi va yosh ijodkorlar mas`uliyati, davr muammolari va yoshlar ma`naviy
ahloqi kabi ko`pgina masalalar qamrab olinadi.
Asqad Muxtor yaratgan har bir esseda uning o`ziga xos fazilati, ijodiy
dadillik, puxta nazariy bilim, mustaqil nuqtai nazar, qizg`in munozaralarga o`chlik,
fikrni ehtiros bilan ifodalash fazilati yaqqol sezilib turadi. Bular har bir tanqidchiga
suv va havodek zarur fazilatlardir. Tanqidchi uchun birovdan nido chiqishini
“
kutib yurishdan yomoni yo`q. U hayotdagi, jamiyatdagi, adabiyotdagi salbiy va
”
ijobiy tomonlarni, o`zgarishlarni boshqalardan oldinroq anglab, ijodiy dadillik
bilan qalamga olib hayotga targ`ib qilishi lozim. Asqad Muxtor adabiy-tanqidiy
qarshlarida o`ziga xos mustaqillik, ya`ni boshqalarda uchramaydigan kuzatishlar,
22
N. Rahimjonov. Ilmiy tafakkur jilolari. Toshkent, “Fan” 1991, 26-bet.
33

fikr-mulohazalar, ijodiy dadillik, o`z fikrini ochiq-oydin aytishga bo`lgan ishtiyoq,
hayotiylik, fikr yuritilayotgan obyektga nisbatan tanqidiy fikrlashning ustunligi
yorqin sezilib turadi. Shu o`rinda L.Qayumovning quyidagi fikrlarini aytib o`tish
o`rinlidir: Tanqidchi va adabiyotshunoslarimizga goho ijodiy dadillik va“
mustaqillik yetishmay qolishi ham kelishib bo`lmaydigan holdir. Yaxshilab
o`rganilgan va rasman baholangan hodisalar, shaxslar asarlarga zo`r qiziqish bilan
qarash va ayni paytda hali ko`pchilik biron bir narsa demagan adabiy faktlar va
jarayonlarga indamay turishning sabablari shunda emasmi? Boshqa kimdir
birovdan nido chqishini kutib o`tirmay, to`gri va isbotli fikr bilan o`sha asarlar
haqidagi ko`pchilik fikrini shakllanitirish adabiyotshunos yoki tanqidchining
vazifasi emasmi? Ehtimol, xuddi mana shu sabablarga ko`ra
adabiyotshunoslarimiz va tanqidchilarimizning tadqiqiy doiralariga, asosan, bizga
yaxshi ma`lum bo`lgan, adabiyotda faol va ta`sirchan kuch bo`lgan ba`zi
yozuvchilarning ijodi chetda qolib kelayotgandir . Bu fikrdan xulosa qilib
”
aytishimiz mumkinki, Asqad Muxtor tanqidiy tafakkur tahlili bo`yicha samarali
ishlagan adiblardan biridir. Uni biror yozuvchi ijodini yoritib bergani, yoki adabiy
asarlarga to`g`ri baho berib va hayot, davr haqida fikr-mulohazalar bildirgani
uchungina emas, balki birinchi navbatda biror yozuvchi ijodi, biron asar, hayotiy
o`y-mulohazalar bahonasida adabiyotining qiyofasini, zamondoshlarimiz qalbini
to`lqinlantirayotgan hayotiy masalalarga javob berayotgani uchun ham, uning
esselarini sevib o`qiymiz.
Asqad Muxtorning o`z dunyoqarashi, nuqtai nazari, chuqur mulohaza egasi
ekanligi adabiy-tanqidiy ruhda yaratilgan esselarida namoyon bo`ladi. Adib o`zaro
suhbatlarda: Voqealarga odam befarq bo`lmasligi kerak. Noto`g`ri bo`lsa, nega
“
bunday, deb so`rashi kerak. Afsuski, nega, deb so`raydigan odam kam Sizlar
…
yoshsizlar, rahbar aytgan topshiriqni bajarishdan oldin o`ylab ko`ringlar: to`g`rimi-
noto`g`rimi? Chunki har bir odamning o`z fikri, qarashi bo`lmog`i kerak. Ko`r-
ko`rona ishga kirishish, inson bolasi, xususan ziyoli, ijodkor uchun
yarashmaydi ,
” 23
deya ko`p ta`kidlar edi. –
23
Hazratqulov M. Asqad Muxtor zamondoshlari xotirasida. Toshkent.: Fan, 1991.
34

Adibning Yosh do`stlarimga (1971-1980) to`plamini ijod va hayot“ ”
tajribasidan kelib chiqqan xulosalari asosida yozilgan esselari tashkil etadi. Badiiy
asarda ijodkor uslubi qanshalik aniq aks etsa, esseda ham yozuvchi-tanqidchining
betakror qiyofasi aks etib turadi. Asqad Muxtor esselarida voqelik va adabiyot
hodisalaridan axloqiy hamda falsafiy mazmunga ega bo`lgan xulosalar chiqarish
yetakchilik qiladi. Adib esselarini ko`zdan kechirsak, ular narsalarning tanlanishi
va yoritilishidagi tafakkur tarziga, uslublarning rang-barangligiga, axloqiy-falsafiy,
ijtimoiy umumlashmalar mohiyatiga ko`ra bir-biridan farqlanib turishi
shundoqqina ko`zga ko`rinadi. Ularning mushtarakligini ta`minlab turgan omil
ham bor. Bu muqaddas ona yurt va xalq oldidagi, badiiy adabiyot oldidagi
–
mas`uliyatdir. Bu so`z san`ati va ma`naviy madaniyatimizning o`ziga xos
–
betakror jihatlarini muayyan ilmiy-nazariy masalalar atrofida yoritish
majburiyatidir. Ana shu jarayonda hayot haqiqati, zamondishlarimiz ko`nglida
tugilib yurgan muammolar xarakteri, tarixiy voqelik hamda faktlar mohiyati
ijodkorning mustaqil nuqtai-nazari orqali, dunyoni ko`rish va ko`rsatishdagi ijodiy
individualligi orqali birma-bir ochilib boradi.
Shu ma`noda Zamondoshimiz essesini ko`zdan kechirish mumkin.
“ ”
Chunonchi u yozadi: Poyeziyaning bu bosqichi turmushni chuqur falsafiy
“
mulohazakorlik asosida tahlil qilishga intilish bilan xarakterli, zamon va hayot
ijtimoiy jihatdan ham yanada murakkablashdi. Poyeziya jonli narsaday sezgir, u
mana shu murakkablikni sezib, uning darajasida bo`lishga intilyapti. Mana shu
chuqur va murakkab falsafiy mulohazakorlik avvalo lirik qahramonimizning
qiyofasida yaqqol sezilmoqda. Yosh she`riyatimizning zamonaviy qahramoni
ko`pincha o`ychan, hayotga aktiv aralashuvchi, o`z yurtidagina emas, dunyo
voqealaridan, xalqlar taqdiridan manfaatdor, har ishga qodir, jamiyat oldida, davr
oldida o`zini javobgar deb biluvchi, keng bilimli ijtimoiy aktiv, bezovta shaxs .
” 24
Adib bu esseda bevosita she`riyat haqida o`zining adabiy-tanqidiy qarashlarini
bayon qiladi. Adibning fikricha, yosh she`riyatimizning zamonaviy qahramoni
dunyo bilan hamnafas, hayotga faol aralashuvchi, falsafiy mulohazakor, o`z fikriga
24
Muxtor A. Yosh do`stlarimga (adabiy-axloqiy suhbatlar). 1-kitob. –T.: 1971. –B.123.
35

ega bo`luvchi shaxs bo`lishi kerak. Adib lirik qahramon orqali davr kishisi ega
bo`lishi kerak bo`lgan xususiyatlarni aytib o`tgan.
Shoir yoshlar lirikasidagi yetakchi xususiyatlarni qaynoq adabiy jarayon
hodisalari bilan uzviy aloqada ko`rsatar ekan, nuqsonlarni ham she`riyatimizdagi
salbiy tamoyillar bilan bog`liqlikda tekshiradi.
Asqad Muxtor esselarida uning adabiy-tanqidiy fikrlari badiiy bo`yoqlar ila
yo`g`rilgan. Ularda ijodkorning individual o`ziga xosligi, adabiy-tanqidiy
qarashlari, ma`naviy dunyosi ko`p jihatdan yorqin chizgilari bilan ravshan ko`rinib
turadi. Uning birgina poetik mahorat masalasini tushunishi va tushuntirishdagi
nuqtai nazari diqqatga sazovordi. Eng muhimi adib she`riy mahorat maktabini
hayot maktabi bilan uzviy aloqadorlikda ko`radi. Uning adabit-tanqidiy
qarashlarining asosi Zamondoshimiz , Ustoz va shogird , ”Gavhar qatra singari“ ” “ ” ”
ko`pgina esselarida namoyon bo`ladi.
Asqad Muxtor esselarini aslo adabiy mezon sifatida, adabiy tajribaning ilmiy
namunasi sifatida taqdim etmaydi. U o`z o`quvchilari bilan nafis adabiyot, badiiy
ijod sirlari, sehri xususida sirdosh do`stlar singari suhbatlashadi.
Asqad Muxtorning
“ Yosh do`stlarimga ” asari adabiy-tanqidiy, falsafiy,
publitsistik esselardan tashkil topgan. Bu esselarning mavzu ko`lami rang-barang
bo`lib, bir-birini takrorlamas g`oyalardan iborat. Ularda Asqad Muxtor o`zining
adabiy-tanqidiy, falsafiy qarashlarini erkin mulohazalar bilan, shaxsiy tajriba
asosida qalban his etib yozgan. Shuning uchun ham u esse janri haqida fikr yuritib,
bu janrni erkinlik janri deb atagan. Asqad Muxtorning Umr hikmatlari
“ ” “ “ ”
turkumidagi esselarida hayotiy, adabiy-axloqiy masalalar xususida baxs yuritilar
ekan, ularni yagona bir konsepsiya birlashtirib turadi. Bu mazkur masalalarga
–
hayot va insoniy burch, ijodkor mas`uliyatidan kelib chiqib yondashish, falsafiy
o`y-mulohazalarga berilish, ulardan muayyan ijtimoiy umumlashmalar chiqarishga
intilishdir .
” 25
Bu asarda Kamolot kaliti , Siz qanday o`qiysiz? , Xat yozib turasizmi?
“ ” “ ” “ ”
kabi falsafiy yo`nalishda yozilgan esselar borki, ularni alohida diqqat e`tibor, zavq-
25
Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. - Toshkent, 1991.-B. 41.
36

shavq va adib iste`dodiga havas bilan o`qiymiz. Bizga ma`lumki, falsafiy
yo`nalishda yozilgan esseda tasavvur, taxayyul, mushohada, muhokama, turli
sohalardagi dalil va aniq xulosalardan foydalanish orqali muallif o`zininh shaxsiy
tajriba va qarashlarini erkin, hech bir chegaralarsiz bayon etadi. Unda
adabiyotshunoslik qonun-qoidalari yoki adabiy tanqid talablariga to`la-to`kis rioya
qilinishi, dalillarning ilmiy jihatdan har tomonlama isbotlangan bo`lishi shart
emas. Bu yo`nalishga xos xususiyatni ko`pincha esse yozuvchi adibning o`zi
shaxsiy mulohaza va xulosalari asosida o`zi belgilab oladi. Asqad Muxtorning
falsafiy yo`nalishda yozilgan esselarida yuqoridagi xususiyatlarning barchasini
ko`rishimiz mumkin.
Uning Kamolot kaliti essesini olaylik. Bu esseda adib bugungi tezkor va“ ”
shiddatkor davr kishisini uning imkoniyatlari va talablari, burchi va mas`uliyati,
ehtiyoji va vazifalari tomonidan turib yozitishga moyillik sezadi. Adib esselari
favqulodda kutilmagan badiiy tasvir bilan boshlanib, ularda yozuvchi kuzatuv,
mulohaza, xotira, tafsilot, contrast kabi tasvir vositalaridan unumli foydalanib,
pishiq va puxta esselar yaratadi. Kichik badiiy detallar ham Asqad Muxtor
esselarida mantiqiy izchillikni yashkil etib, ramziy-falsafiy ma`no kasb etadi.
Jumladan, Kamolot kaliti essesi shunday falsafiy fikr bilan boshlanadi: Davr
“ ” “
kishisi. Bu mavhum tushuncha emas, buyuk jamiyatning joni, zarrasi. Odam
insonlar va xalqlar taqdiriga o`zini daxldor deb bilsagina shaxs sifatida ko`rinadi .
” 26
Adib bu esseda davr kishisining burch va majburiyatlari, vazifalari va fazilatlari
haqida fikr yuritadi. Katta xalqaro muammolar davr kishisining shaxsiy tuyg`ulari
bilan bog`liq deb baholaydi. Bu esseda adib maktab haqida, maktabni inson
hayotidagi o`rni haqida quyidagi fikrlarini bayon qiladi: Maktab hamma narsani
“
berolmaydi. Lekin u bitta juda muhim narsani, butun ma`naviy hayotda hal
qiluvchi rol o`ynaydigan bir ko`nikmani bera oladi va berishi kerak. Bu mustaqil
–
mutolaa, mustaqil fikrlash, mustaqil tahlil ko`nikmasi, mustaqil o`qishga, kitobga
muhabbat .
” 27
Yuqoridagi parchani o`qir ekanmiz, ko`z o`ngimizda adib hayotni
chuqur biladigan, tahlil qila oladigan buyuk siymo sifatida gavdalanadi. Adib
26
Asqad Muxtor. Yosh do`stlarimga. Toshkent, 1980, 4-bet.
27
O`sha asar. 5-bet.
37

fikricha, davr kishisida avvalo mustaqil mutolaa, mustaqil fikrlash, mustaqil tahlil
k`onikmasi, mustaqil o`qishga, kitobga muhabbat bo`lishi kerak. Zero, shaxsni
shakllantirish uning ma`naviyatini boyitishdan, fikr ufqlarini kengaytirish, avvalo,
unda mustaqil va o`ziga xos fikrlash madaniyatini vujudga keltirishdan, ana shu
malakani, ya`ni mustaqil kitob o`qish malakasini oshirishdan boshlanadi.
Esseni o`qish davomida kitob o`qish shartmi? degan savolga duch“ ”… –
kelamiz. Adibning fikricha, fan va texnikaning beqiyos taraqqiyoti tufayli kino va
televideniye yosh-u kattani o`ziga birdek mahliyo qilib, kitob mutolaasiga bo`lgan
qunt va ishtiyoqni, vaqtni o`z tasarrufiga olgan. Bu savol hozirgi davrimiz o`smiri
tomonidan berilayotgan savol ekanligi achinarli hol. Chunki hozirda badiiy asarni,
hozirgi davr kishisi ikki-uch soatda ko`rib tomosha qilyapti. So`z san`ati go`zalligi
“
o`zi alohida sehrli olam, kitobni qo`lga olib, yosh to`kib, quvonib, g`azablanib,
shaxsan o`qiganga nima yetsin? Lekin, goho ekran yoshlarni faqat tomosha san`ati
bilan cheklab qo`yadi, bunday ruhda tarbiyalangan kitobxon kitob o`qisa ham
undan qiziq voqeani qidiradi, tasvirlarni, o`ychan, fikrchan sahifalarni, psixologik
lirik chekinishlarni tashlab o`qishni odat qiladi. Natijada adabiyot haqida, ijod
dunyosi haqida uzuq-yuluq tasavvur paydo bo`ladi. Bu esa asardan olinadigan
estetik tuyg`uni, zavqni o`tmaslashtiradi. Tabiiyki, mutolaaga bo`lgan qiziqish
kamayadi .
” 28
Xuddi shu narsa haqida adib jon kuydirib, shunday deb yozadi:
Mening ko`z oldimda Urush va tinchlik ni ham, Tinch oqar Don ni ham qo`liga
“ “ ” “ ”
olmagan butun bir qatlam yetishib kelayotganga o`xshaydi. Siz bilan biz bilamizki,
hech bir yetuk, a`lo insenirovka ham, ajoyib so`z san`ati sehrining o`rnini
…
bosolmaydi .
” 29
Muallif Urush va tinchlik , Tinch Don kabi ko`p jildli asarlarni “ ” “ ”
suratga olinishi bilan uning o`quvchilari kamayib ketayotganidan afsuslanadi.
Adib tavsiyasiga ko`ra, adabiyot darslari shunday tashkil qilinishi kerakki,
toki kitobxon kitob o`qish shartmi degan savolni xayoliga ham keltirmay qolsin.
Albatta, adabiyot o`qituvchisi asar qahramonining ijtimoiy kelib chiqishi, qilgan
ishlari, portreti haqida ma`lumot berib ketaversa yoki tayyor qoliplar asosida insho
yozdirib baho qo`yaversa, kitobga, badiiy so`z qudratiga muhabbat uyg`otishi
28
Jo`rayeva M. Asqad Muxtor adabiy savodxonlik haqida. // Til va adabiyot ta`limi, 2009. N3. –B.4-5.
29
O`sha manba, 6-bet.
38

qiyin. Bunda eng muhimi talaba asarni o`zi o`qib chiqqanmi, asarning qaysi–
o`rinlari unga ko`proq ta`sir qilgan, asardagi qanday o`ylar, qanday hislar
o`quvchini to`lqinlantirgan mana shular haqida o`quvchilar bilan alohida
–
suhbatlashish, o`quvchi e`tibor qaratmagan o`rinlarga diqqatni jalb etish, so`z
san`atining nozik sirlari haqida fikrlashga o`rgatish yanada muhimroqdir.
Adib Vaqt essesida telequl so`zini qo`llaydi. Bu so`z albatta badiiy asar
“ ” “ ”
o`qishdan yiroq bo`lgan insonlarga nisbatan qo`llanilgan. O`smirlarni, adib tili
bilan aytganda, telequl bo`lib tarbiyalanmasliklari uchun ko`proq adabiyot
muallimlari mas`uldirlar. Chunki kitobga, san`at va go`zallikka, ayniqsa, so`z
san`atiga muhabbat tuyg`usini tarbiyalashni ularsiz, adabiyot darslarisiz tasavvur
qilib bo`lmaydi.
Adibning fikricha, haqiqiy shaxs bo`lib, davr kishisi bo`lib yetishish uchun,
kitob mutolaasi asosiy omil hisoblanadi. Chunki kitob insonni har jihatdan
mukammal bo`lib tarbiyalanishida, bilim ufqlarining ochilishida asosiy manba
hisoblanadi. Adib shunday deya murojat qiladi: Siz bilan biz bir umr yoshlar bilan
“
birga bo`lolmaymiz. Qo`limizdan kelganda ularga kitob tutqazib yuboraylik,
mustaqil takomil topish odatini o`rgataylik, tarbiya jarayonida buni eng muhim ish
deb bilaylik .
” 30
Bu so`zlar huddi barchamiz uchun da`vat, chaqiriq singari
yangraydi.
Asqad Muxtor esselari orasida Xat yozib turasizmi? essesi alohida e`tiborga
“ ”
loyiqdir. Bu esse har bir o`quvchini fikrlashga, mulohaza yuritishga majbur qiladi.
Xatlar inson ruhiyatiga qay darajada ta`sir qilishi, uni o`qishning o`zi bir zavq
ekanligi, xat kutish esa undanda zavqli ekanligini anglaymiz. Hozirda insonlar
orasida xat yozishish kamyob hodisa hisoblanadi. Ba`zi birovlar esa xatlarga
eskilik deb baho beradilar. Bunga, albatta, xilma-xil qulay transport, telegraf va
telefon apparatlarining jamiyatimizda faol qo`llanilishi sabab bo`ladi. Lekin aslida
hech bir tezkor vositalar insonning o`z qo`li bilan, mehr qo`ri, ko`ngil oynasi bilan,
qalb shuuri va izhori bilan yozilgan xatlar singari inson ruhiyatiga kuchli ta`sir qila
olmaydi. Buni chuqur anglagan adib Asqad Muxtor insonlar orasidagi xat
30
O`sha asar, 8-bet.
39

yozishish munosabati haqida o`z fikr-mulohazalari va qarashlarini Xat yozib“
turasizmi? essesida bayon qilgan. Bu esseda adibning kuzatuvchanlik, batafsil
”
tasviriylik, kuzatuv-mulohaza, tafsilotlardan, qistirma epizodik tasvirlardan
samarali foydalana olish xususiyati namoyon bo`lgan.
Esseda insonlarning bir-birlari orasida xat yozilmay qo`yilganining sababi deb
telegraf, selektor, grafik, telefon kabi tezkor apparatlar ko`rsatiladi. Lekin bu
vositalar qanchalik qulay va tezkor bo`lmasin, qimmatli vaqtingiz, tengsiz
e`tiboringiz, mehr qo`ringiz bilan yozilgan xatlarning o`rnini bosolmaydi. Biz
yaqinlarimizga xat yozib, ulardan xat olmaganimiz uchun ham xatlarning
nechog`lik ahamiyatga ega ekanligini u darajada his qilmaymiz, chunki biz fan-
texnika taraqqiy etgan davrda yashaymiz. Tarixga, badiiy adabiyotlar orqali,
keksalarimizning hikoyalari orqali nazar tashlasak vatan urushi yillari xatlar otalar,
onalar, kelinlar, opa-singillar uchun nondek aziz bo`lgani, ko`p yillar sandiqlarda
avaylab saqlanganligini ko`ramiz.
Adib shunday deb yozadi: Maktubni ko`zguga qiyos qilsa bo`ladi, o`zingiz
“
qanday bo`lsangiz, xatingiz ham shunday. Albatta, o`z qiyofangizdan
uyalmasangiz oynaga qaraysiz. Xat ma`naviy qashshoqlikni ham, qaynab yotgan
hissiy va tafakkur boyligingizni ham bexato aks ettirishi mumkin . Bu lavhani
”
o`qib shunday xulosa chiqarishimiz mumkinki, xat muallifining bizga yozgan
ma`lumot va murojaatinigina emas, balki uning ma`naviy dunyosini, hissiy va
tafakkur boyligini ham bilib olishimiz mumkin. Essenavis asarning emotsional
ta`sir kuchini oshirish maqsadida xat so`zi o`rnida maktub so`zini ham qo`llagan.
Asqad Muxtor maktubga shunday ta`rif beradi: Maktublar o`tmish xotiralari,
“
butun bir hayotning adabiy saqlangan onlari
” 31
. Har bir inson qo`liga qalam olar
ekan, uning zimmasiga qandaydir mas`uliyat yuklanadi. Modomiki, xatlar qalam
bilan yozilar ekan, alohida diqqat-e`tibor, his-tuyg`u, ruhiy kayfiyat, mehr-
muhabbat va yuqorida aytganimizdek, mas`uliyat bilan yoziladi. Shuning uchun
ham xatlar ko`ngilga, yurakka yaqin hisonlanadi. Bunday kechinmalarni
yaqinlaridan xat olgan kishilargina biladilar.
31
Muxtor A. Yosh do`stlarimga. – Toshkent.: 1980. –B. 59.
40

Mumtoz adabiyotimizda Alisher Navoiy xatlardan tuzilgan Munshaot asarini“ ”
yozganligini esga olaylik. Bundan ko`rishimiz mumkinki, xatlarning qadr-qimmati
o`tmishda ham kuchli bo`lgan. Shuningdek, Asqad Muxtor ham bu esseda
xatlashuv usuli bilan ko`pgina asarlar yozilganini aytib o`tadi. Yodingizda bo`lsa,
“
Gyotening Yosh Verterning musibatlari , Dostoyevskiyning Faqir kishilar i, Odil
“ ” “ ”
Qutuyning Jo`natilmagan xatlar i yana boshqa ko`plab ajoyib badiiy asarlar shu
“ ”
usulda yozilgan. Ularda mahorat bilan bitilgan maktublar qahramonlarning hissiy
dunyosini ochib tashlaydi .
” 32
Asqad Muxtor xat yozmaslikda hech bir narsa bahona bo`la olmasligini
atroflicha asoslashga harakat qiladi. U maktub yozmaslik, ayniqsa maktubga javob
qilmaslikni odamning o`z-o`ziga hurmatsizligi deb baholaydi. U xatlar borasida
fikr yuritar ekan, o`quvchi ko`z o`ngida hayotning nozik qirralarini o`tkir zehn
bilan ilg`ay oladigan adib sifatida gavdalanadi. Essening ta`sir kuchi, ifoda
ko`lamining kengligi adibning aynan mana shu xususiyati tufaylidir. Asqad
Muxtorning o`zi ham zamondoshlariga ko`plab xatlar yozgan. Uning
shogirdlaridan biri bo`lgan Alisher Ibodinov Asqad Muxtordan olgan xatiga
Hayotimni o`zgartirgan xat deya baho beradi.
“ ” –
Esse oxirida adib o`quvchiga shunday deya murojaat qiladi: Maktub yozing,
“
qari-qartang mehribonlaringizni, do`st-u yoringiz, onaizoringiz, sevgilingizni
mamnun eting. Ezgulik hamisha zamonaviy xislatdir . Haqiqatdan ham xatlar
” –
ezgulik ramzi. Ezgulik esa hech bir davr uchun eskilik emas, u hamisha zamonaviy
xislat. Xat ma`naviy qashshoqlikni ham, qaynab yotgan hissiy tafakkur
boyligingizni ham bexato aks ettirishi mumkin. Agar istak bo`lsa, samimiy so`zlar
bilan maktub yo`llash har birimizning qo`limizdan keladi. Zero adib aytganidek
“Xat olish – hayajonli voqea, xat-quvonch, xat kutish – shirin intizorlik”.
Asqad Muxtоrning vaqtli matbuоtda e`lоn qilingan “Yosh do`stlarimga” (1-
2 kitоb) asariga kiritilgan esselarning xarakterli jihatlari shundaki, adib “оddiy bir
tushunchalar haqida ham, arzimasdek tuyulgan fakt va ma`lumоtlar to`g’risida
32
O`sha asar, 57-bet.
41

ham ko`pchilikning nazari tushmagan tоmоndan turib yondоshishga, ijtimоiy-
falsafiy yo`sinda fikr yuritishga” 33
da`vat etadi.
Asqad Muxtоrning badiiy ijоd sirlariga daxldоr esselarida adabiy
jarayonning yetakchi tamоyillarini ko`rsatishga intilish bo`rtib turadi. “Yosh
do`stlarimga” kitоbining “Ustоzlar haqida” nоmli turkumga jamlangan bo`limida
ustоz ijоdkоrlar hayotining eng muhim qirralari, ular bergan ijоdiy sabоqlar
haqida hikоya qiladi. Muallifning bu turkumdagi pоrtret-esselari ijоdkоrlarning
yubileylari munоsabati bilan yuzaga kelganligining guvоhi bo`lamiz. Оdatda,
yubiley bilan bоg’liq maqоlalar ijоdkоr sha`niga balandparvоz maqtоvlardan
ibоrat bo`lardi. Lekin A.Muxtоr ijоdida bu hоlat ko`zga tashlanmaydi. “Mirtemir
– pоeziyamizning darg’alaridan biri, ustоz shоir. Biz keksa shоirlarning
hammasini ham ustоz deb atamaymiz. Pоeziyada o`ziga xоs maktab yarata оlgan,
butun ijоdi bilan xalqning badiiy-ma`naviy hayotida bir vоqea bo`la оlgan hassоs
ijоdkоrlarnigina ustоz shоir, deymiz”. 34
Mirtemir pоeziyasining o`ziga xоsligi
uning ajоyib serbezak, shirali va har safar оriginal eshitiladigan xalqchil pоetik
tiliga ham bоg’liq. Shоir o`z оriginal uslubiga astоydil sоdiq. Adabiyotda har xil
vaqtinchalik mоdalar, yo`lakay shabadalar, оqimlar ko`p bo`lgan. Ammо
Mirtemir uzоq yillar ijоd qilgan bo`lsada, shularning birоntasiga berilmay, o`z
yo`li bilan ishlab keldi. Asqad Muxtоr uning bu fazilatlarini, avvalо, shоirning
takrоrlanmas ijоdiy shaxsi, ijоdiy va hayotiy tajribasi bilan bоg’laydi. Mirtemir
she`rlaridagi yorqinlik ham, оdamga mehribоnlik ham, o`ychanlik va оg’irlik
ham, sоbirlik va оqillik ham – shоirning o`z fazilatlari. Bunday samimiy
uyg’unlik pоeziyaga uzоq umr beradi, uni o`qigan har bir kishi o`z hislarini
yangilab оladi. A.Muxtоr ta`kidlashicha, shоir pоeziyasida uchraydigan оriginal
оbrazlar: “оch tevat”, “achchiq bo`za”, “bedavо sizlоviq”, “chaqir tikanak”lar
Mirtemirgagina xоs til bezaklaridir. Bu оriginallik shоir ijоdining mazmun-
mоhiyatini tashkil etadi: “Оnaga muhabbat haqida shоirlar ming yillardan beri
yozadilar, bir qarashda yozadigan gap qоlmagandek. Mana shu sharоitda yalt etib,
33
Раҳимжонов Н. Илмий тафаккур жилолари. – Тошкент.: Фан, 1991. − Б.45.
34
Мухтор А. Санъаткор // Шарқ юлдузи. - 1971. - № 3. – Б 112.
42

ilgarigiga sira o`xshamagan yana bir kuchli she`r paydо bo`ladi, yana bir mangu
оlоv lоv etib yonadi”. 35
Ulkan ijоdkоrlar haqidagi esdaliklar ijоd psixоlоgiyasini оchish, ijоdkоr
hayoti va taqdirining nоma`lum sahifalarini bоyitish bilan bir qatоrda xalqimizning
ma`naviy madaniyati taraqqiyotidan, badiiy-estetik hamda adabiy-tanqidiy fikrlar
rivоjidan vоqif etadi; xalqimiz taqdiridagi muhim ijtimоiy-siysiy vоqealarning
kechish jarayoniga оlib kiradi. Xоtiralar nafaqat ijоdkоrlar hayoti, balki adabiy
jarayon xususida ham qimmatli ma`lumоtlar beradi, asarlarning yaratilish
asnоsidagi ruhiyati iqlimlaridan, ijоdiy kayfiyat manzaralaridan, taxayyul
to`lqinlaridan xabardоr ham qiladi. Bu asarlar jоnli xоtiralargina emas, balki
ijоdkоr shaxsiga, uning betakrоr iste`dоdi va o`sha iste`dоd aks etgan asarlariga
o`z davrining yuksak adabiy talablari dоirasida berilgan bahо edi. Buning dalili
sifatida akademik G`afur G`ulоm haqidagi esselarda shоir hayoti va ijоdining
deyarli barcha nurli nuqtalari o`z ifоdasini tоpgan.
Asqad Muxtorning adabiy-tanqidiy y`onalishda yozilgan “Ustoz va shogird”
essesini o`qir ekanmiz, adibning G`afur G`ulom ijodiga cheksiz hurmat, iqtidoriga
esa samimiy ishonch bilan qarashining guvohi bo`lamiz. Ba`zi tanqidchi olimlar
G`afur G`ulom ijodiga nisbatan, Mayakovskiyga taqlid ruhi bor deb baho
beradilar. Asqad Muxtor esa bu esse orqali ularga shunday javob beradi: Men“–
bu shogirdlik haqida gap ketganda zinapoyali satrlar, taqlid va tematik
“ ”
o`xshashliklar hamda boshqa yuzaki belgilarni pesh qilishga mutlaqo qarshiman.
G`ofur G`ulom Mayakovskiyga hech qachon taqlid qilgan emas, u yoshligidanoq
ustoz maktabining mohiyatiga yetdi va shuning uchun uning shogirdligi haqiqiy va
teran bir adabiy hodisadir .
” 36
Adibning fikricha satrlardagi va mavzuiy
o`xshashliklarni pesh qilish to`g`ri emas. Bu G`afur G`ulom ijodiga yuzaki qarash
va yuzaki munosabat bildirishdir. Adib G`afur G`ulomning Mayakovskiyga shaxs
sifatida yaqinligi, uning ma`naviy faolligi, g`ururi, jozibali nutqi, talantining o`ta
xalqchilligi haqida gapiradi. U G`afur G`ulomning Mayakovskiyga shogirdligining
tub mohiyatini o`quvchiga tushuntirmoqchi bo`ladi. U shogirdlikning tub
35
Ўша жойда.
36
O`sha asar, 139-bet.
43

mohiyatini Mayakovskiy ham, G`afur G`ulom ham haqiqiy davr farzandlari
ekanligida ko`radi. Shuning uchun ham shaxsiy ruhiy holatlarni
kavlashtiraverishlar o`rnini umummanfaatlar, ijtimoiy motivlar, xalq taqdiri
haqidagi o`ylar, zamon chaqiriqlari, millionlar ongini band etgan porloq g`oyalar
egallashi kerak. Said Ahmad ham o`zining Yo`qotganlarim va topganlarim“ ”
to`plamida G`afur G`ulomning Mayakovskiycha she`r o`qishi haqida yozadi:
She`rni uning qo`lidan yulib oldiyu, tik turgancha mayakovskiychasiga qilib
“
qo`lini havoda silkitib o`qiy boshladi .
” 37
Asqad Muxtor G`afur G`ulom ijodining yuksak cho`qqilarga chiqish
sabablarini axtaradi. Uning ijodining Mayakovskiy ijodi bilan o`xshash, mushtarak
tomonlarini topganday bo`ladi. Bu ikki millat vakili bo`lgan shoirlarning umumiy
bir xususiyatini haqiqiy davr farzandlari ekanligida ko`radi. She`riyatning
hayotiylik siri xalq bilan yakdil bo`lishda. Mayakovskiy ham G`afur G`ulom ham
xalq bilan yakdil bo`lgan holda ijod qilganlar. Adib G`afur G`ulom ijodiga
shunday baho beradi: G`afur G`ulom poeziyasi yangroq grajdanlik pafosi bilan
“
birga, samimiy insoniy hislarga shu qadar boyki, ko`plar bu jihatni tahlil qilib
o`tishni ortiqcha deb biladilar. G`afur G`ulom poeziyasining asl manbaidan kelib
chiqqan tahlilchi bunday qilmasligi kerak. G`afur G`ulom poeziyasi shiraga to`lgan
olmadek, his bilan lim-lim. Jangovar grajdanlik ruhi va insoniy hislar boyligi bu
–
katta poetik talantning ikki qudratli qanotidir. Unda ijtimoiy salmoq va hissiy
boylik bir-birining manbai, bir-birining davomidek yuzaga keladi .
” 38
Bundan
ko`rinadiki, G` a fur G`ulom she`riyatining asl manbaidan kelib chiqmay, uning
mazmunini tahlil qilib bo`lmaydi.
Asqad Muxtorning Ustoz va shogird essesi G`
“ ” a fur G`ulom ijodining tub
mohiyatini anglashga, har bir o`quvchi ham payqay ololmaydigan jihatlarni
ko`rishga xizmat qilgan. Asarning o`ziga xosligi shundaki, unda, G` a fur G`ulom
va Mayakovskiyning ustoz-shogirdlik masalasi bayon qilingan. Unga ko`ra, G` a fur
G`ulom Mayakovskiyga yuzaki taqlidchi sifatida emas, balki yoshligidanoq ustoz
37
Said Ahmad. Yo`qotganlarim va topganlarim. –Toshkent.: 1999. –B.31.
38
O`sha asar, 141-bet.
44

maktabining mohiyatiga yetgan haqiqiy shogird sifatida gavdalanib, atroflicha
asoslab berilgan.
Mualliflarning ijоdkоrlar haqidagi esselari alоhida bir yo’nalish kasb etadi,
sababi prоf. N.Rahimjоnоv yozganidek, “qush tilini qush bilganidek, san`atkоr
tabiatini, ijоdining ko’z ilg`amas o’ziga xоs qirralarini hamkasblaridan bo’lak
kimsa shunchalik nоzik ilg`ashi va оbrazli ifоdalab berishi qiyin. Shu bоisdan
ham san`atkоrlar haqida san`atkоrlar bitgan sahifalar qalbimizni nurli yog`dular
ila isitadi”. 39
Asqad Muxtоr yozuvchi Said Ahmadning 70 yillik yubileyiga
bag`ishlab yozgan “Insоniy harоrat” maqоlasida: “Adibning yangi rоmani
“Jimjitlik” mening ko’z o’ngimda yaratildi, uning to’lg`оqlaridan shaxsan
xabardоrman. Do’stim avvallari “falsafaga chuqurrоq bоtdim, chоg`i…” deya
ikkilanib, hardamxayol bo’lib qiynalib yurdi. Keyin “davrning оrqasidan yurgan
uning yuzini ko’rmas ekan…” dedi yana bir kuni kelib. Bir necha yildan so’ng
esa: “kapitalizm sarqitlariga qarshi ko’p kurashdik, endi sоtsializm illatlarini fоsh
qilishga to’g`ri kelyapti…” deya yarim hazil bilan yangi rejalar tuzdi. Lekin
ko’rinib turardiki, оg`ir iztirоblarda, egri-bugri yo’llarda nimadir yetilyapti,
rоman pishmоqda…”, 40
– deb yozar ekan, оg`ir o’ylarda qiynalgan muallifning
murakkab оbrazli tafakkur yo’lini ko’z o’ngimizda jоnlantirib beradi. Asqad
Muxtоr shu o’rinda rоmanning yaratilish jarayonigina emas, balki ayni davrda
yozilgan o’nlab rоmanlardagi qusurlarni tilga оlib: “ Ma`lumki, sоtsialistik
realizm qоliplari, mafkuraviy dоgma iskanjalari siquvida, ayniqsa, katta
nasrimiziing insоniy harоrati batamоm yo’qоlib ketishiga sal qоldi. Zamоnaviy
mavzudagi ba`zi rоmanlar mansabdоrlar faоliyatiga bag`ishlangan, hech qanday
hayotiy mоhiyatsiz jo’n targ`ibоt vоsitasi sifatidagi yoki оcherk darajasiga tushib
ketdi. Ko’pincha, shunday bo’lar ediki, tashviqоt-targ`ibоt bоru rоman yo’q.
H amma narsa оchiq-оydin, hamma narsa tushunarli, yorqin, yuksak, izlanishu
tоrtishuvga o’rin yo’q. Asоsan partiyaviy funktsiоnerlar haqidagi bu siyqa
maqоla-rоmanlar shiоrlarga asоslangan mas`uliyatsiz kundalik siyosatga jo’n bir
illyustratsiya, katta badiiy san at nuqtai nazaridan esa sоxta-sоvuq bir qоlip bo’lib
39
Раҳимжонов Н . Илмий тафаккур жилолари . – Т . : Фан , 1991. – Б. 11.
40
Мухтор А. Инсоний ҳарорат // Шарқ юлдузи. - 1990. - № 6. – Б. 136.
45

qоlardi” 41
. Said Ahmad ijоd qilgan davr mana shunday “rоman”larga bоy edi.
Ular оrasida “Ufq” rоmani vоqealarining tabiiy rivоji bilan, qahramоnlar
samimiyati va tasvir оriginalligi bilan “yarq” etib ko’zga tashlangandi. Asqad
Muxtоr munaqqid sifatida adib asaridagi ana shu jihatni ko’ra оldi va Said Ahmad
ijоdiga o’z davri nuqtai nazaridan xоlis bahо bera оldi. Essening adabiy janr
sifatidagi xususiyatlaridan biri ham muallifni xоlis ko’rsatish va uning asariga
xоlis bahо bera оlish edi. Asqad Muxtоr essenavis sifatida ushbu janrning ana shu
yuksak talablari darajasida fikrlay оldi. Ayni jihatdan ushbu esseda birgina
rоmanni kuzatib, uning nasriga xоs ifоda tiniqligi, samimiy tasvir, shоirоna
nafislik kabi jihatlarni ilg`ay оlganini ham esda tutish lоzim: “Bunday fоnda Said
Ahmadning dоim tabiiy, insоniy hissiyotlarga to’la, оrtiqcha bezaksiz, nafis lirik
va yumоristik оqimlar bilan eshilib keladigan bоy nasri hamisha alоhida ajralib
turadi. Aniqrоg`i, u nasrimizdagi azaliy tabiiy harоratni, uning halqоna, rоstgo’y,
kamtar go’zalligini sоvuq rasmiy sxemalar va yolg`оn shiоrlar qahratоnidan
sоvuq urdirmay asrab оlib chiqqanlarning biridir” 42
.
Asqad Muxtоrning esselari mavzu-mundarijasi qanchalik xilma xil
bo lmasin, ularning barchasi mahorat bilan yozilgan.’
41
Мухтор А. Инсоний ҳарорат // Шарқ юлдузи. - 1990. - № 6. – Б. 136.
42
Мухтор А. Инсоний ҳарорат // Шарқ юлдузи. - 1990. - № 6. – Б. 136.
46

2.2. Tundaliklar asari falsafiy-estetik mushohadalar majmui“ ” –
Sevimli adib Asqad Muxtor umrining so nggi yillarida, og ir kasal
’ ’
bo lishiga qaramay, boy ma naviyat durdonasini yaratib qoldirdi. Bu asar
’ ’
Tundaliklar asari edi.
“ ”
“Аsqаd Muхtоr, bir tоmоndаn, хаstаlik bеrgаn hisоbsiz аzоb, ikkinchi
tоmоndаn, dаvr vа jаmiyat bеrgаn iztirоblаr tufаyli uyqu – hаlоvаtini yo’qоtgаn
edi. SHundаy pаytdа аdib o’zigа tinchlik bеrmаgаn o’y – хаyollаrni qоg’оzgа
tushirib, ulаrni “Tundаliklаr” dеb аtаdi. Bu – аdаbiyotimiz, umumаn,
mаdаniyatimizdаgi yangi jаnrdir. Аmmо bu yangi jаnr Аsqаd Muхtоrning uyqusiz,
bеzоvtа, hаlоvаtsiz, ruhiy vа jismоniy аzоblаri evаzigа tug’ilgаn jаnrdir” 43
.
Ikki dаftаrdаn ibоrаt “Tundаliklаr”dа shоir vа аdib Аsqаd Muхtоr tоm
mа`nоdа fаylаsuf ijоdkоr sifаtidа bo’y tоrtаdi. Аdibning tungi bеdоrlikdаgi sоkin
аsnоlаrdа ko’nglini g’аlаyongа sоlgаn kеchinmаlаr, оngi-shuuridа po’rtаnаlаr
yuzаgа kеltirgаn fikr-mulоhаzаlаr silsilаsi yagоnа g’оyaviy-fаlsаfiy yo’nаlishgа
egа bo’lmаsа-dа, yozuvchining bеdоr qаlbi, uyg’оq tаfаkkuri, tug’yonli
kеchinmаlаri – bаrchаsi mushtаrаk mo’`jizаlаr – Оdаm vа Оlаm bаg’ridаgi sir-
43
?
Kаrimov N. Tаfаkkur yolqinlаri. Аsqаd Muхtor zаmondoshlаri хotirаsidа.-T.: Mа`nаviyat, 2003. –B.78.
47

sinоаtlаrdаn dаrаk bеrаdi, o’quvchini tеrаn хаyollаrgа tоldirаdi. Аsqаd Muхtоr –
dunyo hikmаtlаrini mo’`jizаlаr tаrzidа tuya оlаdigаn vа shungа mоnаnd ifоdа qilа
bilаdigаn fаylаsuf ijоdkоrligini Tundаliklаr yorqin isbоtlаydi.
“O’ylаymаnki, Hаmlеt, Fаrhоd, Dоn Kiхоt, Оblоmоv singаri оbrаzlаr, insоn
хоtirаsigа tipik хаrаktеr emаs, аsоsаn, tipik muаmmо, аbаdiy sаvоl sifаtidа
miхlаnib qоlgаn. CHinаkаm bаdiiy аsаr hаmmа vаqt jаvоbsiz sаvоldir. Bоrdi-yu,
аdib undа birоr muаmmо ko’tаrgаn bo’lsа hаm, bu – аmаldа hаl qilib
bo’lmаydigаn muаmmоdir. Аgаr muаllif аmаldа hаl qilinаdigаn vаzifа qo’ysа, bu,
аsоsаn, оchеrk yoki mаqоlа bo’lаdi. YOzuvchi esа, tаshviqоtchi emаs, shоir
bo’lishi kеrаk” («Tundаliklаr», 3-bеt). Аsqаd Muхtоrning fаlsаfiy-intеllеktuаl
lirikаsi hаmdа “Tundаliklаr” shаklidа jаmlаngаn ko’ngil dаftаri оrqаli nаmоyon
bo’lаyotgаn bоsh qаhrаmоn – mutаfаkkir shахs bu Аsqаd Muхtоrning o’zi. Ulаr
Аsqаd Muхtоrning mа`nаviy-intеllеktuаl dunyosini yoritib turgаn ruhоniy
оftоbdir. SHu bоisdаn hаm аdibning o’zi “Аsаr yozuvchidаn unib chiqаdi, - dеya
hаqli rаvishdа tа`kidlаydi. - Fаrzаndidаy undа tug’ilаdi, ulg’аyadi, kаmоl tоpаdi. U
fаrzаndini аvаylаydi, himоya qilаdi. Аsаr – yozuvchining tаqdiri; Kеrаk bo’lgаndа
yozuvchi qurbоn bo’lishgа hаm tаyyor. Uning bu g’аyri tаbiiy sаdоqаti,
yozmаsdаn turоlmаsligi, ruhiyatgа, fаlsаfаgа, mushоhаdаgа mоyilligi, shахsi, fе`li,
uslubi, qаrаshlаri, dаrdi, qiynаlishlаr hеch kimni qiziqtirmаydi. Yozuvchi o’z
shахsi vа o’zgаlаrning shахsi bilаn birikib kеtgаn – аsаr uning sub`еkti”
(“Tundаliklаr”, 26-27 - bеtlаr).
“Аgаr Оllоh Аsqаd Muхtоrgа yanа bеsh-оlti yil umr bеrgаnidа u tаfаkkur
yolqinlаri bilаn to’liq “Tundаliklаr”idа хаmirturush bo’lgаn аsаrlаrni yozib, o’zbеk
аdаbiyotini o’lmаs bаdiiyat durdоnаlаri bilаn bоyitgаn bo’lаrdi. “Hаyot shundаy
аjоyib mo’`jizаki, o’lim uning evаzigа bеrilgаn аrzimаs bоjdir”. “Tundаliklаr”dа
shundаy so’z bоr. Аsqаd Muхtоrning аdаbiyotdа kеchgаn hаyoti hаm shundаy
аjоyib mo’`jizаki, o’lim uning evаzigа bеrilgаn bоjdir” 44
.
Sоhillаr – quruqlik bilаn suvlikni bir-biridаn аjrаtib turgаn sаrhаdlаr emаs.
Ulаr mutаfаkkir insоn nаzdidа tiriklik bilаn o’lim оrаsidаgi kеchinmаlаr izdihоmi.
44
?
Kаrimov N. Tаfаkkur yolqinlаri. Аsqаd Muхtor zаmondoshlаri хotirаsidа. - T.: Mа`nаviyat, 2003. -B. 79.
48

Tubsiz chеki-chеgаrаsiz, intihоsiz tаfаkkur buhrоni. Sоhil nuqul оdаmzоdgа
tаfаkkurni, o’ylаshni tаlqin аylаr. Еr yuzidа hаr хil jоylаrdаn fаlsаfаgа ko’prоq
mоyil bo’lgаn jоy – sоhillаrdir, sоhillаr!... Sоhillаr – fаylаsuflаr. Sоhillаr хоtirlаtаr
hаmishа hаyot – o’lim nizоning kulfаtini. O’tkinchilik vа mаngulik nisbаtini.
Hijrоn bilаn visоlni, o’tmish ilа istiqbоlni, yorug’lik bilаn zulmаtni, tunlаr ilа
tоnglаrni eslаtаdi, o’ylаrgа cho’mdirаdi. O’tiribmаn yanа sоhildа – suv bilаn
quruqlik o’rtаsidа chеgаrа.
Ko’rаmizki, mutаfаkkir shахsning mushоhаdаlаri mаnzаrаli. Ulаr ruhiy
hоlаtlаr fikrini yoritish bilаn bаrоbаr, yanаyam muhimi, аdib idеаlidаgi
go’zаllikning mа`nоsini tаsvirlаshgа qаrаtilgаn. Lirik qаhrаmоn bulutlаrning
kаrvоnlаridа sаyr etаdi. Dеngizdа birоntа to’lqin hаm ko’rinmаydi. Fаqаt bаliqchi
qаyig’i nuqtаdеk ko’zgа tаshlаnаdi. U tаnish chеhrаlаrning yuzidаgi хоlni eslаtаdi.
“Tundаliklаr” turkumidа ruhоniy erkinlik, ko’ngil hurriyati mаsаlаsigа
bаg’ishlаngаn qаydlаr, mushоhаdа-muhоkаmаlаr hаm аlоhidа sаhifаni tаshkil
etаdi. “Tundаliklаr” mоhiyatаn, dоnishmаnd yozuvchining yurаkning yorig’idаn
chiqqаn sаrа fikrlаri, аdаbiyotning fаlsаfiy qаrаshlаrining qаymоg’i, tа`bir jоiz
bo’lsа, ustоzimizning ijоdiy vаsiyatnоmаsi edi.
Mа`nаviy mutеlikning shаkllаri ko’p. Fikriy nоqislik, chеklаngаnlik,
tаfаkkur kеmtikligi hаm mа`nаviy qullik ko’rinishlаridаn hisоblаnаdi. Аsqаd
Muхtо estеtikаsidа, shu jumlаdаn, “Tundаliklаr” turkumidаgi qаydlаridа hаm
tаfаkkurgа zug’um o’tkаzish fikrlаshdа chеklаngаnlikni yuzаgа kеltirаdi, dеya
bаhоlаnаdi. Bu nаrsа, dеmаkki, аqllаrgа zo’rаvоnlik qilishdir. Bu nаrsа, охir-
оqibаt insоnni mа`nаviy mutеlikkа sоlаdiki, u ko’ngil hurriyatining zаvоlidir.
“Kishi hаyoti – erkinlikning sinоvlаridаn ibоrаt, - dеya yozаdi аdib, -
оdаm hаqiqаtni erkin sinоvlаrdаn o’tib tоpаdi. Mеning erkim – mеning
shахsimning ichki ijоdiy kuchi: mеn ro’pаrаmdа pаydо bo’lgаn tаyyor yaхshilik,
yo yomоnlik yo’lini tаnlаymаn. Y a хshilik yo yomоnlikni mеn o’zim yarаtаmаn, bu
– mеning erkim. Аks hоldа shахs kаmоlоti yo’q. Hаqiqаt – mеning mаshаqqаtli
mа`nаviy yutug’im: u erkim sinоvlаridа qo’lgа kiritilаdi. Mеngа birоv tоmоnidаn
tiqishtirilgаn hаqiqаt kеrаk emаs” (“Tundаliklаr”, 15-bеt). Erkinlik – ijtimоiy
49

аdоlаtning ko’rinishlаridаn biri ekаn, erk tuyg’usi hаm ko’ngil hurriyatining erkа
fаrzаndi. Аziz dilbаndi. Ko’ngilki, erkinlikkа intilmаs ekаn, o’z erkigа egа
bo’lishdеk оliy huquqni bоy bеrgаn ekаn, u yolg’iz mutеlikkа mаhkum. Insоn
shахsi vа fаоliyati bir umrlik sinоv. Аslidа, tiriklikning o’zi tizginsiz sinоv
dоvоnlаridаn ibоrаt bo’lgаn охiri yo’q silsilа. Bu – tug’ilish bilаn o’lim
оrаlig’idаgi mа`nаviy-intеllеktuаl kоmillikkа erishish bоsqichlаridir.
SHu mа`nоdа, mа`nаviy kоmillik bеlgilаri ахlоqiy go’zаllikni yuzаgа
chiqаruvchi аsоsiy оmillаrdаn biri sifаtidа аnglаtilаdi. Аnа shu mа`nаviy kоmillik
bеlgilаri yaхshilik qilish, mеhr-оqibаtlilik, sаdоqаt vа h.k. bilаn ахlоqiy go’zаllikni
birlаshtirib, bоg’lаb turuvchi kаttа bir nur bоr. Bu ko’ngil hurriyati, shахsning
mа`nаviy erkinligidir. Qаchоnki, dil erkinligi burch vа mаs`uliyatgа, shахs
fаоliyati – tаbiаtining tаrkibiy qismigа аylаnsаginа, u rеаllik, hаqiqаt mа`nоsigа
egа bo’lаdi. Dеmаk, tаfаkkur erkinligi ахlоqiy go’zаllikkа аylаnishi uchun
ijtimоiy аdоlаt tuyg’usi rеаl hаyotiy mаzmun kаsb etishi, аsl hаqiqаt
mаqоmigа egа bo’lishi tаqоzо etilаr ekаn.
Аnа shu jаrаyondа insоnning irоdа kuchlаrigа, ijоdiy yarаtuvchilik
imkоniyatlаrigа аdib estеtikаsidа аlоhidа hаl qiluvchi o’rin bеrilаdi: “Mo’jizаkоr
kеlib, “Mаnа bu – hаqiqаt, mаnа bu – uni ishlаsh imkоniyati, qаysinisini оlаsаn?”
dеsа, mеn kеyingisini оlаrdim. Tаyyor hаqiqаt tаshаbbusni o’ldirаdi. Umumаn,
hаyotning mа`nоsini yo’qоtаdi (“To’g’ri yo’lni pаrtiya ko’rsаtаdi, uni izlаsh sеning
ishing emаs”, dеyishаrdi. O’shа vаqtlаr “Izlаsh bахti” shе`rim “qаytgаn”. Kеyingi
yillаrdа bоstirdim” (“Tundаliklаr”, 15-bеt). YOхud, “Хudо insоnni bir umr bахt
izlаsh аzоbi bilаn jаzоlаgаn” (“Tundаliklаr”, 15-bеt); yoki, “Оvidiy “yolg’izlik
bахti”ni mаqtаgаn. Buyuk shоir kеchirsin, mеn uchun yolg’izlikdа ko’rgаn huzur-
hаlоvаtning аlаmi оg’ir” (“Tundаliklаr”, 15-bеt); yoхud, “Qаrilikdаn qo’rqmа, hаli
ungа еtish kеrаk”; “SHundаy yillаrni ko’rdikki, bахtli bo’lish uyat edi”
(“Tundаliklаr”, 16-bеt); yoki, “Vаqt o’tyapti!” dеymiz sаl hаzinlik bilаn. Bu gаpni
insоn o’zini оvutish uchun o’ylаb tоpgаn. Аslidа biz o’zimiz o’tаyapmiz…”
(Tundаliklаr”, 17-bеt).
50

Ko’rаmizki, mаzkur jаrаyondа jаmiyatdаgi ijtimоiy tuzumlаrni hаmdа
turmush tаrtiblаrini аlmаshtirishdа, shuningdеk, ezgulik, аdоlаt, go’zаllik idеаllаri
аsоsidа qаytа bunyod etishdа insоnning yarаtuvchilik fаоliyatigа аsоsiy urg’u
bеrilаyotir. Хususаn, insоn хаrаktеri, tаfаkkur mаdаniyati o’zgаrmаs ekаn,
jаmiyat tаrtiblаrigа, tuzumlаrgа, dеmаkki, hаyot tаrzimizgа o’zgаrtish kiritish
mumkin emаs.
Insоn erkin fikrlаshi hаmdа fаоl hаrаkаtdа bo’lishi uchun ko’nglidа
kаttа yorug’lik bo’lishi lоzim. Bu, insоn mа`nаn erkinlikkа erishmаy turib,
jo’shqin yarаtuvchilik fаоliyatini nаmоyon etа оlmаydi, dеgаn so’zdir.
Dеmаk, Аsqаd Muхtоr estеtikаsidа, jumlаdаn “Tundаliklаr” turkumidаgi
qаydlаridа insоnning erkinligi mа`nаviy-ахlоqiy erkinlik bilаn chаmbаrchаs
bоg’liqlikdа nаmоyon bo’lаdi. Insоn fе`li vа fаоliyatidаgi hurfikrlik mа`nаviy-
intеllеktuаl kоmillikkа yo’l оchаdi, аsоs yarаtаdi. Vа shu tаriqа jаmiyatning hаm
kоmillik хislаt-хususiyatlаrigа egа bo’lishigа zаmin yarаtilаdi, dеgаn g’оyalаr
tаlqini ustivоrdir.
Ko’rаmizki, Аsqаd Muхtоrning go’zаllik hаqiqаtdir, hаqiqаt hаm mоhiyatаn
go’zаllikdir, dеgаn kоnsеpsiyasi tаlqinlаridа аdibning ijtimоiy qаrаshlаri ijtimоiy
аdоlаt tuyg’usi bilаn оmuхtаlikdа zоhir bo’lаyotir. CHunоnchi, аdib “O’zbеk tili
vа аdаbiyoti” jurnаli muхbirining sаvоllаrigа jаvоb bеrаrkаn, “Insоn mеhnаt bilаn
go’zаl” mаqоlаsidа yozаdi: “... Mа`nаviy kоmillik insоn shахsigа bоg’liq nаrsа.
Insоn qаlbi, ruhiyati, mа`nаviyati, hissiyoti bilаn birgа, аstа-sеkin o’zgаrаdi,
to’g’rirоg’i yuksаlа bоrаdi. U dаvr tеmplаrigа, tехnik prоtsеslаrgа mоslаb
o’zgаrtirilа bоrаdigаn nаrsа emаs” 45
. Tаfаkkur tаkоmili tuyg’ulаr mаdаniyatini
yuksаltirаr ekаn, hаr ikki оmilning birlikdаgi tаdriji shахs tаbiаtidаgi mа`nаviy
o’zgаrishlаrni аsоslаydi. Аsqаd Muхtоrning “Tundаliklаr” turkumidаgi fikr-
mushоhаdаlаrdа ushbu mаsаlаgа аlоhidа аhаmiyat qаrаtilgаn.
Shахsning mа`nаviy-intеllеktuаl kоmilligi bеlgilаri jаmiyatning yеtukligini,
ijtimоiy-ахlоqiy kоmillik jihаtlаri ni аsоslаydi. Go’zаllik, ezgulik, аdоlаt singаri
bаshаriy qаdriyatlаr, аvvаlо, shахs tаbiаtidаgi yuksаk оlijаnоblik, insоniylik хislаt-
45
?
Muхtor А. YOsh do’stlаrimgа. Аdаbiy suhbаtlаr. 2-kitob. - T.:YOsh gvаrdiya,1980. - B. 99.
51

хususiyatlаri zаminidа o’zligini nаmоyon etаdi. Insоniylik mоhiyati esа, insоnning
хаlq vа jаmiyat mаnfааtlаri yo’lidаgi mа`rifаtli fаоliyatigа bоg’liq. Dеmаk,
jаmiyat tаrtiblаrining, ijtimоiy tuzumlаrning gumаnistik mоhiyati nеchоg’lik
insоniyligidа, insоn mаnfааtlаrigа хizmаt qilishgа qаrаtilgаnligidаdir. SHu
mа`nоdа insоn – bеnаzir хilqаt. Uning fе`li-fаоliyatidаgi hаyotsеvаrlik,
insоnpаrvаrlik fаzilаtlаri jаmiyatning gumаnistik tаbiаtini hаm ko’rsаtа оlаdi.
Insоniylik mоhiyati аbstrаkt – mаvhum bir nаrsа emаs. U hаr bir kishining
yashаyotgаn dаvri, zаmоnаsi, qаysi jаmiyatgа mаnsubligi, bir so’z bilаn аytgаndа,
dаvr vа jаmiyat bilаn оmuхtаlikdа nаmоyon bo’lаr ekаn. O’zi yashаyotgаn
zаminigа munоsib bo’lishlik, bu – хаlq vа jаmiyat, Vаtаn mаnfааtlаri yo’lidа fаоl
zаhmаt chеkish dеmаkdir. Insоn – o’z dаvrining fаrzаndidir, dеgаn nuqtаi nаzаr
shu jihаtdаn o’zini оqlаydi.
Ko’rаmizki, shахsning jаmiyat vа millаt, хаlq vа Vаtаn mаnfааtlаri yo’lidаgi
fаоl, bunyodkоrlik fаоliyati insоn bilаn jаmiyatning kоmillik bеlgilаrini nаmоyish
qilаdi. Bu – yashаsh uchun, tiriklik uchun emаs, insоniylik mоhiyatini zоhir etish
uchun оlib bоrilаyotgаn kurаshdir. Bu – shахs tаbiаtidа kоmillik хislаt-fаzilаtlаrini
tаrbiyalаsh, shаkllаntirish uchun kurаshishdir. Gumаnistik qаrаshlаr, ezgulik,
go’zаllik, аdоlаt singаri bаshаriy qаdriyatlаr tаntаnаsi uchun kurаshish esа,
hаmishа hаmmа dаvrlаrdа hаm shахs bахtini bеlgilаb kеlgаn.
“Tundаliklаr” turkumigа kirgаn qаydlаridа bахt uchun kurаsh – bu
insоndаgi insоniylik хususiyatlаrini nаmоyon etish uchun sеrzаhmаt fаоliyat
ko’rsаtish dеmаkdir. Insоnlik mоhiyati hаm аnа shu bеnаzir хususiyatlаr bilаn
оmuхtаlikdа o’zligini ko’rsаtаdi. CHunоnchi, birinchidаn, insоn tug’ilgаn аsnоdаn
e`tibоrаn ko’nglidа nur yashiringаn bo’lаdi. Bu – ilоhiy bunyodkоrlik,
hаyotsеvаrlik yorug’ligidir. SHахs ko’nglidаgi mаzkur yarаtuvchilik nuri fе`li -
fаоliyatidаgi kоmillik bеlgilаrini yoritib, ko’z-ko’z etib turаdi. Ikkinchidаn,
shахsning mа`nаviy-intеllеktuаl fаоliyatidаgi ijоdkоrlik fаzilаti, hаyotni yanаdа
go’zаllаshtirishgа qаrаtilgаn bunyodkоrligi insоniylik mоhiyatini ko’rsаtuvchi bir
mеzоndir. Mаzkur ijtimоiy bаhо insоn vа jаmiyat o’rtаsidаgi bоg’liqlik rоbitаlаrini
hаm аsоslаydi. YA`ni, shахs o’zini mа`nаn go’zаllik хislаt-fаzilаtlаri bilаn
52

nеchоg’liq jilоlаntirаr ekаn, u mаnsub jаmiyat hаm shunchаlаr insоniydir.
SHunchаlаr gumаnistik mаzmunini ko’rsаtа bоrаdi. “Bir qоlipdаgi tipоvоy
imоrаtlаr, bir qоlipdаgi shаhаrlаr хuddi shundаy bir qоlipdаgi оdаmlаr vа bir
qоlipdаgi fikrlоvchilаrning pаydо bo’lishigа yordаm bеrаdi”(Tundаliklаr”, 13-bеt);
“Dеhqоn mеhnаti – hаyotning ilоhiy аqidаsi”; “Tаlаnt diаlеktik mоhiyatni оchаdi,
o’rtаmiyonаlik eklеktikа dаrаjаsidа qоlаdi”; “Hаr bir SHахs – mustаsnоdir”
(“Tundаliklаr”, 12-bеt); “Оdаmlаr sеni bilmаsа hаm, sеn оdаmlаrni bil”
(“Tundаliklаr”, 13-bеt).
“Tundаliklаr” turkumidаgi qаydlаridа mеhr vа fikr shахsning mа`nаviy-
ахlоqiy kоmillikkа еtаklоvchi аsоsiy хususiyatlаrdаn hisоblаnаdi. Хususаn,
insоnning fе`li-fаоliyatidа nаmоyon bo’lgаn mаzkur bеlgilаr jаmiyatgа, hаyot
hоdisаlаrigа, аtrоf-muhitgа, оdаmlаrgа nisbаtаn bo’lgаn munоsаbаtlаrdа rеаl
mаzmun kаsb etаdi. Mеhr-tuyg’ulаridа buyuk hаyotsеvаrlik, insоnpаrvаrlik
хislаtlаri mujаssаmlаshgаn. Jаmiyatning bаshаriy qаdriyatlаrgа аsоslаngаn
gumаnistik mоhiyat kаsb etishi uchun hаm mеhr yonidаgi fikr оdаmlаrgа
kаmаrbаstа. qаchоnki, insоn оdаmlаr vа jаmiyat mаnfааti yo’lidа fikrlаshdаn,
dеmаkki bunyodkоrlikdаn to’хtаsа, bu – shахsni tаnаzzulgа еtаklаydi. Mа`nаn
bоshbоshdоqlikkа оlib kеlаdi.
“Tundаliklаr” turkumidаgi qаydlаrdа Оllоh tаоlо tоmоnidаn insоngа
yuqtirilgаn sirli sаlоhiyatgа аlоhidа аhаmiyat bеrilаdi. Bаg’оyat yuksаk bаhо
bеrilаdi. “Mеnimchа, - dеb yozаdi аdib, - хudоsiz insоn bo’lishi mаhоl, хudо –
sirdir. Dunyodа sir bоrki, хudо hаm bоr. Sirsiz оlаm esа аbаdul-аbаd bo’lmаsа
kеrаk. Sir – nоmа`lumlik – g’аyb...” (“Tundаliklаr”, 10 - bеt).
YAnа bir o’rindа, “...Qur`оni Kаrim, g’аybgа ishоning, dеgаn chаqiriqdаn
bоshlаnаdi, - dеya tа`kidlаydi аdib. - Оlаm sirli, оdаm хudоjo’y” (“Tundаliklаr”,
10-bеt). Ko’rinаdiki, insоnning mа`nаviy-intеllеktuаl kаmоlidа tаbiаtigа
singdirilgаn ilоhiy sаlоhiyat hаl qiluvchi оmillаr sirаsidаn ekаn. Bundаy оdаmlаr
individuаlligi – “mеni” оmmа to’lqinlаridа yo’q bo’lib, sidirilib kеtmаydi.
O’zligini hаm yo’qоtmаydi. Ilоhiy sаlоhiyati shахsning fе`li-fаоliyatidаgi
bеtаkrоrlikni bеlgilаb bеrаdi. Оdаm o’zining bеtаkrоr fаоliyati, mеhnаti bilаn
53

jаmiyatdа o’z o’rnigа egа bo’lаdi. SHu tаriqа uning sаlоhiyati hаm qаdr tоpаdi.
Ijtimоiy mа`nо, qimmаt kаsb etаdi.
Аsqаd Muхtоrning “Tundаliklаr” turkumi hаm fаlsаfiy mushоhаdаkоrlik ilа
yo’g’rilgаn. Ulаrdа shоirning zаmоnаviy dоnishmаndgа хоs chuqur bilimi, kаttа
hаyotiy vа ijоdiy tаjribаsi, tаbiiy zаkоvаti vа аllоmаligi kаttа rоl o’ynаydi.
Kаbutаrning ku-kulаshi, kаmаlаk tоvlаnishi, ilk binаfshа tа`zimi, qаtrаdаgi оftоb –
bulаr bаri “pоrtlаb”, zаmоn hаqidаgi, tuz tоtimgа mubоrаk hаyot, umrzоq kоinоt,
аjib hislаr – kеng qаmrоvli grаjdаnlik ruhining ko’rinishlаri, sаrchаshmаlаri.
Оdаmlаr o’z hаyotlаri bilаn fikr qilаdilаr. Аsqаd Muхtоr “Tundаliklаr”ining
bоsh qаhrаmоni – dоnishmаnd shахs mushоhаdаlаridаgi “...tаbiiylik vа sаmimiylik
hаyrаtdа qоlаrli dаrаjаdа, хuddi hаyotning o’zi so’zlаyapti dеysiz. Undа bеvоsitа
vа hаqqоniy hаyot – fikrning yashаsh shаklidir. Bu – syujеt dоirаsidаgi hаyot
emаs, “hаyot vоqеаsi” emаs, bаlki hаyotning mukаmmаl butunligi, uning
tаbiiyligi, butun bоyligi, buyukligi. Buyuk fikr mаnbаi – оddiy hаyotginа emаs,
sаn`аtkоrning аzоbli izlаnishlаridа kаshf etilgаn hаyot” 46
. Аdibning “Insоn ruhining
ulug’vоrligi” mаqоlаsidаn kеltirilgаn ushbu pаrchа vа umumаn, nuqtаi nаzаrini
Аsqаd Muхtоr ijоdining bоsh estеtik prinsipi, ijоdiy krеdоsi dеyish mumkin.
46
?
Muхtor А. YOsh do’stlаrimgа. Аdаbiy suhbаtlаr. – T.: YOsh gvаrdiya, 1980. – B. 69.
54

Umumiy x ulosa lar
XX asr o`zbek adabiyotida tanqidning adabiy portret, adabiy-tanqidiy maqola,
taqriz, adabiy sharh, esse, bahs, suhbat, ochiq xat singari janr ko`rinishlarining
barchasida samarali ijod qilindi.
O`zbekiston xalq yozuvchisi Asqad Muxtor nosir, shoir, jurnalist,
adabiyotshunos, stilist, tarjimon sifatida o`zbek adabiyoti tarixida o`chmas iz
qoldirdi. Uning ijod namunalari bo`lgan romanlari, she`rlari, jahon adabiyoti
durdonalaridan qilgan tarjimalari har jihatdan asoslanib, tadqiqotchilar tomonidan
o`rganildi. Lekin u 70-yillardan o`zbek adabiyotiga yangi janr sifatida kirib kelgan
esse janrida ham bir qator asarlar yaratadiki, ular hali tadqiqotchilar tomonidan
yetarli darajada o`rganilgani yo`q.
O`zbek adabiyotida Mirtemir, P.Qodirov, Sh.Xolmirzayev, Said Ahmad, Odil
Yoqubov, O`.Hoshimov kabi yozuvchilar esse janrida bir qator asarlar yaratganlar.
Har bir yozuvchining esse yaratishda o`z uslubi, ifoda yo`sini bo`ladi. Shunday
ekan, Asqad Muxtorning ham esselari boshqa yozuvchilarning esselariga
55

o`xshamagan, farqli tomonlari bor. Shu masalalarni o`rganish hozirda o`zbek
adabiyotining dolzarb masalalaridan biri bo`lib qolmoqda.
Asqad Muxtor esselari uning ko`p yillik ijodiy tajribasi, hayotiy kuzatishlari,
yillar davomida ko`ngliga tukkan tafakkur jamg`armalari mahsulidir. U yaratgan
esselarining boshqalarga o`xshamaydigan, farqli xususiyati shundaki, ularda
falsafiy xulosalar yetakchilik qiladi. Bu esselarda oddiy bir tushunchalar haqida
ham, ko`rimsizdek tuyulgan fakt va ma`lumotlar to`g`risida ham ko`pchilikning
nazari tushmagan tomondan turib yondashishga, ijtimoiy-falsafiy yo`sinda fikr
yuritishga da`vat etadi. Shu tariqa bizni ham mulohazalariga sherik qiladi. Asqad
Muxtor esselari hayotning aynan o`zidan olingan, ya`ni ijodkor voqelikka xolis
baho bergan deyish mumkin. Negaki, ularda ikodkorning individual o`ziga xosligi,
adabiy-tanqidiy qarashlari, ma`naviy dunyosi ko`p jihatdan yorqin chizgilar bilan
ko`rinib turadi.
Asqad Muxtor o`zbek adabiyotida esse janrining taraqqiy etishi uchun
o`zining munosib hissasini qo`shdi. Uning “Kamolot kaliti”, “Siz qanday
o`qiysiz”, “Oila gurungi”, “Umr hikmatlari”, “Ustoz va shogird” kabi adabiy-
tanqidiy, falsafiy, publitsistik, yo`nalishda yozilgan bir qator mavzulardagi esselari
borki, ular esse janrining qonun-qoidalari va talablariga to`liq javob beradi.
Asqad Muxtorning “Umr hikmatlari” turkumidagi hayot, tiriklik,
zamondoshlarimizning qalb manzaralari haqidagi mushohadalarida yozuvchilik
nigohi, faktlari voqea-hodisalarni shoirona idrok etish, estetik baholash yetakchilik
qiladi. “Dialoglar”, “Ustozlar haqida” nomli turkumlarga jamlangan esselarda esa
Asqad Muxtorning boy hayotiy va ijodiy, voqelikdan, odamlar turmushidan
jamlangan saboqlari alohida bo`y ko`rsatib turadi.
Mualliflarning ijоdkоrlar haqidagi esselari alоhida bir yo’nalish kasb etadi,
sababi prоf. N.Rahimjоnоv yozganidek, “qush tilini qush bilganidek, san`atkоr
tabiatini, ijоdining ko’z ilg`amas o’ziga xоs qirralarini hamkasblaridan bo’lak
kimsa shunchalik nоzik ilg`ashi va оbrazli ifоdalab berishi qiyin. Shu bоisdan
ham san`atkоrlar haqida san`atkоrlar bitgan sahifalar qalbimizni nurli yog`dular
56

ila isitadi”. 47
Asqad Muxtоr yozuvchi Said Ahmadning 70 yillik yubileyiga
bag`ishlab yozgan “Insоniy harоrat” maqоlasida: “Adibning yangi rоmani
“Jimjitlik” mening ko’z o’ngimda yaratildi, uning to’lg`оqlaridan shaxsan
xabardоrman. Do’stim avvallari “falsafaga chuqurrоq bоtdim, chоg`i…” deya
ikkilanib, hardamxayol bo’lib qiynalib yurdi. Keyin “davrning оrqasidan yurgan
uning yuzini ko’rmas ekan…” dedi yana bir kuni kelib. Bir necha yildan so’ng
esa: “kapitalizm sarqitlariga qarshi ko’p kurashdik, endi sоtsializm illatlarini fоsh
qilishga to’g`ri kelyapti…” deya yarim hazil bilan yangi rejalar tuzdi. Lekin
ko’rinib turardiki, оg`ir iztirоblarda, egri-bugri yo’llarda nimadir yetilyapti,
rоman pishmоqda…”, 48
– deb yozar ekan, оg`ir o’ylarda qiynalgan muallifning
murakkab оbrazli tafakkur yo’lini ko’z o’ngimizda jоnlantirib beradi. Asqad
Muxtоr shu o’rinda rоmanning yaratilish jarayonigina emas, balki ayni davrda
yozilgan o’nlab rоmanlardagi qusurlarni tilga оlib: “ Ma`lumki, sоtsialistik
realizm qоliplari, mafkuraviy dоgma iskanjalari siquvida, ayniqsa, katta
nasrimiziing insоniy harоrati batamоm yo’qоlib ketishiga sal qоldi. Zamоnaviy
mavzudagi ba`zi rоmanlar mansabdоrlar faоliyatiga bag`ishlangan, hech qanday
hayotiy mоhiyatsiz jo’n targ`ibоt vоsitasi sifatidagi yoki оcherk darajasiga tushib
ketdi. Ko’pincha, shunday bo’lar ediki, tashviqоt-targ`ibоt bоru rоman yo’q.
H amma narsa оchiq-оydin, hamma narsa tushunarli, yorqin, yuksak, izlanishu
tоrtishuvga o’rin yo’q. Asоsan partiyaviy funktsiоnerlar haqidagi bu siyqa
maqоla-rоmanlar shiоrlarga asоslangan mas`uliyatsiz kundalik siyosatga jo’n bir
illyustratsiya, katta badiiy san at nuqtai nazaridan esa sоxta-sоvuq bir qоlip bo’lib
qоlardi” 49
. Said Ahmad ijоd qilgan davr mana shunday “rоman”larga bоy edi.
Ular оrasida “Ufq” rоmani vоqealarining tabiiy rivоji bilan, qahramоnlar
samimiyati va tasvir оriginalligi bilan “yarq” etib ko’zga tashlangandi. Asqad
Muxtоr munaqqid sifatida adib asaridagi ana shu jihatni ko’ra оldi va Said Ahmad
ijоdiga o’z davri nuqtai nazaridan xоlis bahо bera оldi. Essening adabiy janr
sifatidagi xususiyatlaridan biri ham muallifni xоlis ko’rsatish va uning asariga
47
Раҳимжонов Н. Илмий тафаккур жилолари. –Т . : Фан, 1991. – Б. 11.
48
Мухтор А. Инсоний ҳарорат // Шарқ юлдузи. - 1990. - № 6. – Б. 136.
49
Мухтор А. Инсоний ҳарорат // Шарқ юлдузи. - 1990. - № 6. – Б. 136.
57

xоlis bahо bera оlish edi. Asqad Muxtоr essenavis sifatida ushbu janrning ana shu
yuksak talablari darajasida fikrlay оldi. Ayni jihatdan ushbu esseda birgina
rоmanni kuzatib, uning nasriga xоs ifоda tiniqligi, samimiy tasvir, shоirоna
nafislik kabi jihatlarni ilg`ay оlganini ham esda tutish lоzim: “Bunday fоnda Said
Ahmadning dоim tabiiy, insоniy hissiyotlarga to’la, оrtiqcha bezaksiz, nafis lirik
va yumоristik оqimlar bilan eshilib keladigan bоy nasri hamisha alоhida ajralib
turadi. Aniqrоg`i, u nasrimizdagi azaliy tabiiy harоratni, uning halqоna, rоstgo’y,
kamtar go’zalligini sоvuq rasmiy sxemalar va yolg`оn shiоrlar qahratоnidan
sоvuq urdirmay asrab оlib chiqqanlarning biridir” 50
.
“Tundаliklаr” – Аsqаd Muхtоrning shахs vа jаmiyat mа`nаviyati, insоn vа
tаbiаt, umr mаs`uliyati vа tiriklik mа`nоsi, ezgulik, аdоlаt, go’zаllik vа hаqiqаt,
so’z sаn`аti vа bаdiiyat hаqidаgi ijtimоiy, mа`nаviy-ахlоqiy, bаdiiy-estеtik
qаrаshlаrining muаyyan qirrаlаrini o’zidа mujаssаmlаshtirgаn fаlsаfiy
mushоhаdаlаrdir.“Tundаliklаr” turkumidа аdib insоnning ijоdiy imkоniyatlаrigа,
bоqiy mоddiy vа mа`nаviy go’zаlliklаr yarаtish sаlоhiyatigа, jаmiyat tаrtiblаrini
tаkоmillаshtirishdаgi mа`nаviy-intеllеktuаl kuch-quvvаtigа kаttа аhаmiyat bеrаdi.
“Tundаliklаr” turkumidаgi bаdiiy so’z qаdri vа mаs`uliyati, bаdiiyat mаsаlаlаrigа
оid mushоhаdа-muhоkаmаlаrdа tаriхiy аdоlаt tuyg’usi hаyot hаqiqаtining bоsh
mеzоni sifаtidа gаvdаlаnаdi. SHахs tаbiаtidаgi go’zаllikning o’zi hаyot
hаqiqаtlаrini tаsdiqlаsh uchun хizmаt qilаyotgаnligi bоisidаn hаm mа`nаviy-
intеllеktuаl kоmillikning ustivоr bеlgilаridаn biridir.
Asqad Muxtorning “Yosh do’stlarimga” (Adabiy-axloqiy suhbatlar) kitobi
va “Tundaliklar” asari va unda kuylangan umumbashariy g’oyalar asrlar o’tsa ham
o’z qimmatini also yo’qotmaydi. Avlodlarni yuksak ma’naviyatli qilib
tarbiyalashda katta ahamiyatga ega asarlardan bo’lib xizmat qilaveradi.
50
Мухтор А. Инсоний ҳарорат // Шарқ юлдузи. - 1990. - № 6. – Б. 136.
58

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Karimov I.A. Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillari.
– Toshkent: O`zbekiston, 2001.
2. Karimov I.A. Adabiyotga e`tibor – ma`naviyatga, kelajakka e`tibor .
– Toshkent: O`zbekiston, 2009.
3. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma`naviyat, 2008.
4. Karimov I.A. Barkamol avlod yili. – Toshkent: O`zbekiston, 2010.
5. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik, 1-jild. – Toshkent.: Fan, 1991.
6. Asqad Muxtor zamondoshlari xotirasida. – Toshkent: Ma`naviyat,
2003.
7. Ahmad S. Yo`qotganlarim va topganlarim. 3-jild. – T.: “Sharq”, 2000.
8. Аҳмад С. Киприкда қолган тонг. – Тошкент . : Шарқ НМАК,
2008.
9. Аҳмедова Ш. Ўзбек адабий танқидчилиги жанрлари. –Т.:
Фан, 2008.
59

10. Boboyev T. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent.: O`zbekiston.
2002.
11. Boltaboyev H. Nasr va uslub. – Toshkent.: Fan, 1995.
12. Jo`rayeva M. Asqad Muxtor adabiy savodxonlik haqida.// Til va
adabiyot ta`limi, 2009. 3-son.
13. Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. – Т.: Янги аср авлоди, 2006.
14. Каримов Н. ХХ аср адабиёти манзаралари. – Т.: Ўзбекистон,
1996.
15. Kattabekov A. Adabiyotning bosh mavzusi.// Sharq yulduzi, 1987. 4-
son.
16. Muxtor A. Yosh do`stlarimga (Adabiy-axloqiy suhbatlar) 1-kitob.
Toshkent.: 1971.
17. Muxtor A. Yosh do`stlarimga (Adabiy-axloqiy suhbatlar) 2-kitob.
Toshkent.: 1980.
18. Muxtor A. Tundaliklar (Uyqu qochganda). Toshkent, Ma’naviyat,
1997.
19. Normatov U. Ijod sehri. – Toshkent.: Sharq, 2007.
20. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent.: Fan, 2007.
21. Qo`chqorova M. Esse janri haqida.// O`zbek tili va adabiyoti,
2004. 2-son.
22. Qo`chqorova M. Komil insonga intiqlik.// Guliston, 2002. 3-son.
23. Rasulov A. Badiiylik – bezavol yangilik. – Toshkent.: Sharq, 2007.
24. Раҳмонов Б. Ўзбек адабий танқидчилиги. –Т.: “ Янги аср
авлоди ” , 2004.
25. Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. Toshkent.: Fan, 1991.
26. Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. –Т.: Шарқ, 2004.
27. Umurov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – Toshkent: A. Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.
28. Xolmirzayev Sh. Esselar. 4 tomlik, 4-tom – Toshkent.: Sharq, 2008.
29. O`.M.E.
60

30. Ўзбек адабиётида жанрлар типологияси ва услублар ранг-
баранглиги. – Т.: Фан, 1983.
31. Ҳамдамов У. Бадиий тафаккур тадрижи. – Т.: “Янги аср
авлоди”, 2002.
32. www.edu.uz
33. www.iste’dod.uz
34. www.ziyonet.uz
61

Купить