Atmosfera bosimi. Torrichelli tajribasi 6-sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Март 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Atmosfera bosimi. Torrichelli tajribasi 6-sinf

Купить

6-sinf fizika darsligi asosida 26-mavzu: Atmosf era bosimi. Torrich elli tajribas i

Siz suyuqlikning idish tubiga bosim berishini bilib oldingiz. Gazlar ham xuddi shunday bosim beradimi? Ular bosim berishi uchun massaga, ya’ni og‘irlikka ega bo‘lishi kerak. Buni tekshirish uchun quyidagicha tajriba o‘tka zamiz.

Yaxshi damlangan koptokni olib, elektron taroziga qo‘yib massasini o‘lchab olamiz. So‘ngra koptokni olib, ichidagi havoni to‘liq chiqarib yuboramiz. Taroziga koptokni qo‘yamiz.

Bunda tarozi ning ko‘rsatishi kamay gan ligi ku zatiladi (34- rasm). Demak, havo ham ma’lum massaga ega ekan. Ma’lumki, Yerni havo qatlami o‘rab turadi. U atmosfera deb ataladi. Demak, havo o‘z og‘irligi bilan Yer yuzasiga bosim berishi kerak.

Bu bosim atmosfera bosimi deb ataladi. Atmosfera bosimini aniqlash uchun p = pgh formuladan foydalanib bo‘lmaydi. Chunki atmosfera tarkibi turli gazlar aralashmasidan iborat bo‘lib, aniq balandlikka ega emas. Havo tarkibida 78% azot, 21% kislorod va boshqa gazlar bor. Yer sirtiga yaqin joyda 0°C tempera turada o‘lchangan havo zichligi 1,29 ga tengligi aniqlangan.

Havo qatlamlarining zichligi balandlik ortishi bilan tez kamayib boradi. Masalan, Yer yuzidan 5,4 km balandlikda havoning zichligi uning Yer yuzidagi zichligidan 2 marta kichik, 11 km balandlikda 4 marta kichik bo‘ladi. Yuqorilashgan sari havo siyraklasha borib, asta-sekin havosiz fazoga o‘tadi. Atmosferaning aniq chegarasi yo‘q.

Havoni tashkil etgan zarralar og‘irlikka ega bo‘lsa, nima sababdan ularning hammasi Yer sirtiga tushib qolmaydi? Sababi shundaki, ular to‘xtovsiz harakatda bo‘ladi. Unda nima sababdan raketa kabi ochiq kosmosga uchib ketmaydi? Gap shundaki, havo zarralarining tezligi Yer tortish kuchini yengish ga yetmaydi. Buning uchun ularning tezligi 11,2 dan kam bo‘lmasligi kerak

Atmosfera bosimining mavjudligiga quyidagi tajribalarni o‘tkazib ishonch hosil qilish mumkin. Ishlatilgan tibbiyot shpritsini olib, porshenini eng quyi holatga keltirib, igna uchini suvga tushi ramiz. Porshen yuqoriga ko‘tarilsa, suv ham porshen ortidan ko‘ tariladi (35- rasm). Suv nima sababdan ko‘tari ladi?

Ko‘zga dori tomizishda ishlatiladigan tomizgich (pipetka) uchini suvga tushirib, orqa rezinasini bir siqib olinsa, pipetka ichiga suv kiradi. Pipetka suvdan olinganda, undagi suv to‘kil masdan turadi. Nega suvning og‘irligi bo‘lsa ham suv to‘kilmaydi? Bularning sababi, atmosfera bosimining ta’siridir. Shprits porsheni ko‘taril ganda, suv ko‘tarilmasa, porshen va suv orasida bo‘shliq paydo bo‘lar edi.

Bo‘shliq suvga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi. Pastdagi idishdagi suvga atmosfera bosimi ta’sir ko‘rsatib, suvni porshen orqasidan ko‘tarilishga majbur qiladi. Pipetkadagi suv ham atmosfera bosimi tufayli to‘kilmaydi. Atmosfera bosimini birinchi marta italiyalik olim E. Torrichelli (1608–1647-y.) o‘lchagan. Buning uchun uzunligi 1 m bo‘lgan bir uchi berk shisha nay olinib, uni simob bilan to‘ldiriladi.

So‘ngra ochiq uchini qo‘l bilan berkitib, to‘nkarilgan holda, simobli idishga tushiriladi (36-rasm). Barmoq olinganda shisha naydagi simobning bir qismi to‘kiladi. Nayning yuqori qismida havosiz bo‘shliq qolib, to‘kilmagan qismining balandligi taxminan 760 mm bo‘ladi (pastki idishdagi simob sathidan o‘lchanganda). Bunda ham naydagi simobning to‘kilmasligiga sabab, simob ustunining idishdagi simobga bergan bosimining atmosfera bosimi bilan muvozanatlashishidir.

Demak, atmosfera bosimini naychadagi simob ustuni bergan bosim bilan o‘lchash mumkin ekan. Hozirgi kunda 0°C da turgan balandligi 760 mm bo‘lgan simob ustunining bosimi normal atmosfera bosimi sifatida qabul qilingan. Uning qiymati 1 atm = 101325 Pa ga teng. Radio yoki televideniyada ob-havo ma’lumotlari berilganda, atmosfera bosimini mm. sim. ust. larida ifodalab aytiladi. 1 Pa = 0,0075 mm. · sim.ust yoki 1 mm.sim.ust = 133,3 Pa.

Torrichelli o‘z tajribasida naychadagi simob ustunining ob-havo o‘zgarishi bilan o‘zgarishiga e’tibor bergan. Bundan tashqari, atmosfera bosimi balandlik ortishi bilan ham kamayib boradi. Uncha katta bo‘lmagan balandliklarda har 12 m ko‘tarilganda, bosim 1 mm sim. ust. ga kamayishi aniqlangan. Atmosfera bosimini o‘lchaydigan asbobga barometr deyiladi. Torrichelli tajribasini simob o‘rniga boshqa suyuqlik bilan o‘tkazilsa nima bo‘ladi?

Boshqa suyuqliklarning zichligi simobnikidan ancha kichik bo‘lganligidan, suyuqlik ustunining balandligi katta bo‘ladi. Shunday suvli barometrda suyuqlik ustunining balandligi 10 m dan ko‘p bo‘ladi. Atmosfera bosimiga nisbatan kattaroq yoki kichikroq bosimlarni o‘lchashda manometrdan foydalaniladi. Manometrlar suyuqlikli va metalli bo‘ladi.

Suyuqlikda ishlaydigan oddiy manometr U ko‘rinishdagi naydan iborat bo‘lib, uning yarmigacha suyuqlik quyiladi (37-rasm). Nayning bir uchi ochiq, ikkinchisi esa bosimi o‘lchanadigan idishga rezina shlang orqali ulanadi. Shlang uchiga silindr shaklida idish kiydirilib yupqa rezina plyonka qoplanishi ham mumkin.

Plyonkaga bosilsa, naylardagi suyuqlik ustunlari farqi hosil bo‘ladi. Metall manometrning asosiy elementi (1) yoy shaklidagi nay bo‘lib, bir uchi berk (38-rasm). Ikkinchi uchi (4) jo‘mrak orqali bosim o‘lchanadigan idishga tutashtirilgan. Jo‘mrak ochilganda nay ichidagi bosim ortib egiladi. Egilish richag (5) va tishli g‘ildiraklar (3) orqali strelkaga (2) beriladi.

Купить