Atmosferadagi geofizik jarayonlar va iqlim o‘zgarishi muammolari - Физика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физика

Atmosferadagi geofizik jarayonlar va iqlim o‘zgarishi muammolari

Купить

ATMOSFERADAGI GEOFIZIK JARAYONLAR VA IQLIM O‘ZGARISHI
MUAMMOLARI
Reja:
1. Iqlim o‘zgarishiga ta’sir etuvchi geofizik omillar
2. Iqlim o‘zgarishiga ta’sir etuvchi antropogen omillar

Insoniyat oxirgi ikki yuz yillik davr davomida ilm va texnikani rivojlantirish
sohasida o‘zi erishgan ulkan yutuqlariga qaramasdan hamon iqlimiy sharoitlarga
bog‘liqlikdan xalos bo‘la olmayapti. Ustiga-ustak iqlimning inson xo‘jalik
faoliyatining barcha qirralariga, jumladan qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi,
gidroenergetika, hamma turdagi transport harakati, texnika mahsulotlarini ishlab
chiqarish, ulardan foydalanish va boshqa sohalarga ta’siri yanada kuchliroq
bo‘lmoqda. Iqlim sharoitining inson psixo-fiziologik holatiga va uning sog‘ligiga
ta’siri ham kuchayib bormoqda. Iqlim sharoiti tobora ijtimoiy va hatto siyosiy
ahamiyat kasb etmoqda.
Iqlim o‘zgarishlari Yerninguzoq geologik o‘tmishida ham yuz bergan, lekin
ular tabiiy omillar ta’sirida ro‘y bergan. Hozirgi kunda esa iqlimga asosiy ta’sirni
inson faoliyati ko‘rsatayotganligi aniq isbotlab berildi. Ushbu ta’sirning uchta
asosiy mexanizmi aniqlangan bo‘lib, ular atmosferada issiqxona effekti hosil
qiluvchi gazlar konsentratsiyasining ortishi, insoniyat tomonidan
foydalanilayotgan energiya ishlab chiqarishning o‘sishi va atmosferadagi aerozol
miqdori va tarkibining o‘zgarishidan iborat.
Iqlimning hozirgi kundagi o‘zgarishlarining belgilari dunyo miqyosida va shu
bilan birga Evropada ham sezilmoqda. Er sharida o‘tgan 100 yil davomida o‘rtacha
havo haroratining ko‘tarilishi ushbu o‘zgarishning belgilaridan biridir. Bu
o‘zgarish Yer sharida 0,6 0
S ni tashkil etgan bo‘lsa, Evropada 1,2 0
S ga teng bo‘ldi.
Bundan tashqari, o‘tgan 100 yil davomida dunyo va Evropa dengizlarida suv sathi
10-20 sm ko‘tarildi. Atmosfera yog‘inlarining miqdori ham o‘zgardi, ekstremal –
noqulay ob-havo hodisalari (iliq qishlar, yozdagi o‘ta issiq kunlar, kuchli jala
yomg‘irlar, katta suv toshqinlari, sayyoramizning turli qismlarida tog‘
muzliklarining keng miqyosda qisqarishi va boshq.) tez-tez kuzatiladigan bo‘lib
qoldi. Quyida iqlim o‘zgarishini belgilovchi tabiiy, shu jumladan geofizik omillar,
iqlim o‘zgarishi oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan xalqaro hamkorlik
harakatlari hamda ularning istiqboli ustida to‘xtalamiz.
Iqlim o‘zgarishiga ta’sir etuvchi geofizik omillar

Bugungi kunda Er iqlimi va uning o‘zgarishini belgilovchi omillar tabiiy va
insonning turli ko‘rinishdagi faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan antropogen omillarga
ajratiladi.
Iqlim hosil qiluvchi va uning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi tabiiy omillarni
quyidagi uchta guruhga ajratish mumkin:
- astronomik omillar;
- tashqi geofizik omillar;
- ichki geofizik omillar.
Astronomik omillar. Ularga quyidagilar kiradi:
 quyosh yorituvchanli va quyosh faolligining o‘zgarishi;
 Er orbitasi parametrlarining o‘zgarishi;
 Er orbitasi parametrlarining Er bilan Quyosh, Er bilan Oy va boshqa
planetalar bilan o‘zaro gravitatsion maydon ta’sirlashuvida o‘zgarishi;
 YUlduzlararo muhit zichligining kirib kelayotgan Quyosh radiatsiyasiga
ta’siri.
Atmosferaning yuqori chegaralariga kirib kelayotgan Quyosh energiyasi
mana shu omillarga bog‘liq bo‘lib, ular ta’sirida solyar (quyosh) iqlimi
shakllanadi. Bu miqdor quyosh doimiysi deb ataladi. YerningQuyoshga nisbatan
o‘rtacha joylashishida quyosh doimiysining qiymati 1 yanvar 1981 yildan
1,367  0,007 kVt/m 2
deb qabul qilingan. Berilgan nuqtaga ayni vaqtda kirib
kelayotgan Quyosh radiatsiyasi oqimi quyosh doimiysi qiymatiga, Quyoshgacha
bo‘lgan masofaga, Quyoshning og‘ishiga, joyning kengligiga va kundagi vaqtga
bog‘liq. Sanab o‘tilgan ko‘rsatkichlar turli kengliklarda atmosferaning yuqori
chegarasiga kirib kelayotgan issiqlik oqimining kunlik va yillik o‘zgarishlarini
belgilaydi.
Quyosh sistemasidagi sayyoralarning uzoq yillar davomida o‘zaro
gravitatsion ta’sirlashuvi natijasida er orbitasining ekssentrisiteti (ellipssimonligi)
o‘zgaradi. Ekliptikaga nisbatan ekvatorning og‘ish burchagi ham o‘zgaradi, chunki
u Quyosh og‘ishi bilan bog‘liqdir. Bu erda orbita surilishini ham hisobga olish

lozim. Barcha sanab o‘tilgan omillar iqlimning sezilarli va davomiyli
tebranishlarini keltirib chiqaradi.
Tashqi geofizik omillar. Ularga quyidagilar kiradi:
 Yerningo‘lchamlari va massasi;
 Yerningburchak aylanish tezligi;
 Yerningog‘irlik maydoni va uning anomaliyalari;
 Yerningmagnit maydoni;
 Yer qa’rida vulkan hodisalarini keltirib chiqaruvchi jarayonlar;
 geotermal issiqlik oqimlari va boshqalar.
Sanab o‘tilgan omillar orasida vulkan jarayonlari iqlim o‘zgarishiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Vulkanlar otilishi natijasida atmosferaga bir yilda 15-25 mln.
tonna aerozol qo‘shiladi. Bunday katta miqdordagi aerozol zarrachalari bir
tomondan Quyoshdan kelayotgan qisqa to‘lqinli radiatsiyaga ta’sir ko‘rsatsa,
ikkinchi tomondan atmosfera va er sirtidan uzun to‘lqinli nurlanishga ham ta’sir
etadi. Yerningaylanish burchagi tezligining o‘zgarishi atmosfera sirkulyasiyasiga,
bu esa, o‘z navbatida, atmosferaning asosiy ta’sir markazlarining holatiga va
jadalligiga ta’sir etadi.
Geotermal issiqlik oqimlari esa iqlimning mahalliy o‘zgarishlariga ta’sir
etishi mumkin. Er shaklining nosimmetrikligi va uning gravitatsion maydonining
hamda Er mantiyasi va sub’yadrosidagi jarayonlarning iqlimga qanday ta’sir etishi
hozirgacha kam o‘rganilgan masalalardan hisoblanadi.
Ichki geofizik omillar. Bu omillar iqlimiy sistemaning alohida tarkibiy
qismlari va ularning o‘zaro ta’sirlashuv qonuniyatlari uchun xosdir. Ularga
quyidagilar kiradi:
 atmosferaning kimyoviy tarkibi;
 materiklar va okeanlarning ta’sirlanish xususiyatlari;
 quruqlik yuzasi relefi;
 okean massasi va xususiyatlari;
 atmosfera va okeandagi sirkulyasion jarayonlar;
 atmosfera tiniqligi va bulutlilik.

Sanab o‘tilgan omillar orasida iqlim o‘zgarishiga sezilarli ta’sirni suv
bug‘lari va karbonat angidrit ko‘rsatadi, chunki ular tabiiy issiqxona effektining
shakllanishiga imkoniyat yaratadi. Hisoblashlarning ko‘rsatishicha atmosferada
suv bug‘lari bo‘lmaganda er sirtidagi havo harorati 25 0
S qiymatda pasaygan bo‘lar
edi. Xuddi shu kabi atomsferada karbonat angidrit bo‘lmaganda harorat 6 0
S ga
pasayadi.
Quruqlik va okeanlarning notekis taqsimlanishi namlik va issiqlik aylanishi
jarayonlarida muhim ahamiyatga ega. Atmosfera va okeanning umumiy
sirkulyasiyasi ta’sirida asosiy iqlim mintaqalari shakllanadi. Iqlim hosil qiluvchi
tabiiy omillarni aniqlashda boshqacha yondoshuv ham mavjud bo‘lib, unda
quyidagi uchta guruh ajratiladi: radiatsion, geografik va sirkulyasion (7.1-rasm).
Radiatsion omillar. Ularga er sirti, atmosfera va umuman Er sayyorasi
radiatsion rejimini shakllantiruvchi omillar kiradi. Bular, birinchidan, quyidagi
astronomik omillardir:
 quyosh doimiysi qiymati;
 Quyoshning og‘ishi;
 kun soatlari.
Ikkinchidan, unga quyidagi meteorologik omillar kiradi:
 atmosfera tarkibi, undagi aerozollar va suv bug‘larining miqdori;
 atmosfera tiniqligi, aerozollar va suv bug‘lari konsentratsiyasiga bog‘liq;
 bulutlilik miqdori va turi;
 er sirti albedosi, er sirtining tipi va holati bilan aniqlanadi;
 er sirti namligi va harorati.
Sanab o‘tilgan omillar er sirti va atmosfera radiatsion balansi hamda uni
tashkil etuvchilar (to‘g‘ri, sochilgan va yig‘indi radiatsiya, effektiv nurlanish)ning
kunlik va yillik o‘zgarishlariga sabab bo‘ladi.
Geografik omillar. Ular quyidagi ko‘rsatkichlar bilan aniqlanadi:
 joyning geografik kengligi;
 materiklar va okeanlarning geografik taqsimlanishi;
 dune okeanining o‘lchamlari, massasi va tarkibi;

 Er sirti va okeanlar tubi relefi;
 dengiz sathiga nisbatan balandligi;
 o‘simlik, qor yoki muzlik qoplamining mavjudligi;
 sovuq va iliq okean oqimlari;
 Yerningo‘lchami va massasi.
Geografik kenglik iqlimning muhim omillaridan hisoblanadi. Iqlim
elementlarining mintaqalar bo‘yicha taqsimlanishi, ya’ni zonalligi mana shu omil
bilan bog‘liqdir.
Dengiz sathiga nisbatan balandlik ham iqlimning geografik omili
hisoblanadi. CHunki balandlik bo‘yicha atmosfera bosimi kamaya boradi, Quyosh
radiatsiyasi va effektiv nurlanish ortadi, harorat va uning kunlik amplitudasi
kamayib boradi. Xuddi shu kabi havo namligi ham kamaya boradi, shamolning
tezligi va yo‘nalishi esa ancha murakkab tarzda o‘zgaradi. Tog‘larda bulutlik va
atmosfera yog‘inlarining o‘zgarishi ham o‘ziga xos tarzda kuzatiladi. Natijada
tog‘larda iqlimning balandlik bo‘yicha zonalligi vujudga keladi.
Iqlimiy sharoitning balandlik bo‘yicha o‘zgarishining kenglikka bog‘liq
holda gorizontal yo‘nalishda o‘zgarishga nisbatan ancha tez sur’atlarda kechishini
alohida ta’kidlamoq zarur.
Materiklar va okeanlarning geografik taqsimlanishi iqlimning asosiy
omillaridandir. Iqlimning dengiz va quruqlik tiplariga bo‘linishi xuddi mana shu
omillar bilan bog‘liqdir.
Er sirti orografiyasi (relef shakllari) ham iqlimga o‘ziga xos ta’sir
ko‘rsatadi. Tog‘lardagi iqlimiy sharoit nafaqat joyning dengiz sathiga nisbatan
balandligiga, balki relef shakllariga, xususan tog‘ tizmalarining balandligi va
yo‘nalishiga, yonbag‘rlarning Quyosh nurlariga nisbatan ekspozitsiyasiga,
mahalliy shamollarning yo‘nalishiga, vodiylarning kengligi va yonbag‘rlarning
qiyaligi va boshqalarga ham bog‘liqdir.
Okean oqimlari dengizlar yuzalarida harorat rejimining keskin farqlanishiga
sabab bo‘ladi va shu yo‘sinda harorat va havo namligining taqsimlanishiga hamda
atmosfera sirkulyasiyasiga ta’sir ko‘rsatadi.

O‘simlik, qor va muzlik qoplami. Etarli darajada zich bo‘lgan o‘simlik
qoplami tuproq harorati kunlik amplitudasini kamaytiradi va uning o‘rtacha
haroratini pasaytiradi. Aniqki, o‘simlik qoplami havo haroratining kunlik
amplitudasini ham kamaytiradi. O‘rmonlar esa iqlim sharoitiga ancha sezilarli,
o‘ziga xos va murakkab ta’sir ko‘rsatadi. Ta’kidlash lozimki, o‘simlik qoplamining
ta’siri asosan mikroiqlimiy ahamiyat kasb etadi. Qor va muzlik qoplami tuproqdan
issiqlik yo‘qotilishini va tuproq haroratining tebranish amplitudasini kamaytiradi.
Lekin qor va muzlik qoplami yuzasi kunduzi Quyosh radiatsiyasini kuchli darajada
qaytaradi, tungi soatlarda esa nurlanish natijasida keskin soviydi.
Sirkulyasion omillar o‘rta va yuqori troposferada yirik miqyosdagi oqimlar
tizimining shakllanishiga sabab bo‘ladi va ularni atmosferaning umumiy
sirkulyasiyasi (AUTS) deb atash qabul qilingan. Planetar miqyosdagi baland
frontal zonalar va iqlimiy frontlar mazkur sirkulyasiyaning asosiy
komponentlaridir. Iqlimiy frontlar asosiy havo massalarini bir-biridan ajratadi.
AUTSning asosiy sabablari quyidagi omillardir:
 qutblarda va ekvatorial kengliklarda er sirti va havoning bir xil isimasligi;
 materiklar va okeanlarning taqsimlanishi;
 okean oqimlari;
 Yerningo‘z o‘qi atrofida aylanishi natijasida vujudga keladigan markazdan
qochma kuch (Koriolis kuchi);
 yirik tog‘ massivlari ko‘rinishidagi orografik sharoit.
Sanab o‘tilgan sabablar ta’sirida troposferada atmosfera harakati markazlari
(AHM) shakllanadi.
Atmosfera harakati markazlari (AHM) iqlimshunoslik nuqtai-nazaridan
past (siklon) yoki yuqori (antitsiklon) bosimli oblastlarni ifodalaydi. Ular mavjud
bo‘lgan rayonlarda statistik natija sifatida bir xil belgili barik sistema ustivor
bo‘ladi. Ushbu markazlarning taqsimlanishi, berilgan sathda atmosfera umumiy
sirkulyasiyasi oqimlarining o‘rtacha taqsimlanishini belgilab beradi.
O‘rta Osiyo ob-havosi va iqlimiga yilning issiq davrida eng ko‘p ta’sirni
Azor antitsikloni va Osiyo termik depressiyasi, sovuq yarim yillikda esa Sibir

sovuq antitsikloni ko‘rsatadi. AHMning o‘zaro ta’sirlashuvi yirik kvazizonal
iqlimiy mintaqalar yoki zonalarning hosil bo‘lishiga olib keladi.
Iqlimiy mintaqa - Er sharini ma’lum kenglikda o‘rab turgan va ma’lum
iqlimiy ko‘rsatkichlar bilan xarakterlanadigan oblastdir. Atmosfera umumiy
sirkulyasiyasi shart-sharoitlariga mos ravishda quyidagi iqlim mintaqalari
farqlanadi:
1. Past bosimli ekvatorial zona (ekvatorial botiq): yil davomida termik
ekvatorning ko‘chishiga mos ravishda siljiydi, bu mintaqa yog‘ingarchilikning
ko‘pligi bilan ajralib turadi va unda quruq davrlar deyarli kuzatilmaydi;
2. Yuqori bosimli ikki subtropik zona: ulardan ekvator tomon passat
shamollar esib turadi va quruq, ya’ni yog‘ingarchilik kam bo‘lgan davrlarning
ustunligi bilan xarakterlanadi;
3. Mo‘‘tadil kengliklardagi past bosimli ikkita zona: siklonlar
takrorlanuvchanligining kattaligi, troposferaning o‘rta va yuqori qatlamlarida
g‘arbiy oqimlarning ustivorligi hamda atmosferaga materiklar va okeanlar
ta’sirining mavsumlar bo‘yicha o‘zgaruvchanligi bilan ajralib turadi. Ular bir-
biridan keskin farq qiladigan iqlimiy mavsumlarning almashinishi, iqlimning
kontinentallik darajasining turli tumanligi va atmosfera yog‘inlarining nisbatan
ko‘pligi bilan farqlanadi;
4. Ikkita qutbiy oblast: er sirtida yuqori bosimli, o‘rta va yuqori troposferada
esa siklonlar mavjud bo‘ladi. Ular iqlimining o‘ta keskinligi va yog‘in miqdorining
kamligi bilan ajralib turadi.
Yuqorida qayd etilgan asosiy zonalardan tashqari quyidagi oraliq zonalar
ham mavjud:
1. Ikkita subekvatorial mintaqa yoki ekvatorial mussonlar mintaqasi: ular
ba’zan past bosimli ekvatorial zona ta’sirida, ba’zan esa passatlar ta’sirida bo‘ladi.
Bu mintaqalar bir yoki ikki juftlikdagi ancha nam va juda quruq mavsumlari bilan
xarakterlanadi.
2. Ikkita subtropik iqlim mintaqalari, ular yozda subtropik antitsiklonlar
ta’sirida bo‘lsa, qishda esa mo‘‘tadil kengliklardagi siklonlar ta’sirida bo‘ladi.

Atmosferadagi geofizik jarayonlar va iqlim o‘zgarishi muammolari

Купить