Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish mavzusini o‘qitishda “Munosabat” metodidan foydalanish - Физика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Физика

Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish mavzusini o‘qitishda “Munosabat” metodidan foydalanish

Купить

Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish mavzusini
o’qitishda “Munosabat” metodidan foydalanish
MUNDARIJA:
I BOB. KIRISH……………………………………………………………….…3
II. BOB ASOSIY QISM
1.Ta’lim metodlarining mohiyati va mazmuni………………………………….5
2. Fizika fanini o`qitishda interfaol metodlardan foydalanish ……………….7
3. Fizikani o’qitish usullari …………………………………………………....13
4. Atom energiya……………………………………………………………….15
5. O’zbekistonga nima uchun Atom energetikasi zarur……………………….27
6 . Atom enrgiyasidan tinchlik maqsadida foydalanish” mavzusini o‘qitishda
“Muqobil imkoniyatlar tanlovi” strategiyasi asosida muammoli masalalarni
tahlil qilish..............................................................................................................32
7. Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik (MAGATE) bosh direktori
o‘rinbosari M.Aparo boshchiligidagi delegatsiyaning O‘zbekiston
Respublikasiga tashrifi……………………………………………………..……40
III. XULOSA…………………………………………………………………......42
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………....44
1

KIRISH
Jamiyatimizda XXI asr ma’naviy, tarbiyaviy , iqtisodiy-ijtimoiy, texnik,
texnologik sohalar islohatlari bosqichma–bosqich amalga oshirilmoqda. Ayniqsa,
ta’lim-tarbiya jarayonlarining maqsadi ham pedagogik texnologiyalar asosida
o’tkazish, erkin shaxsni tarbiyalashdan iborat.Lekin bu jarayon oson kechmaydi.
Bugun ixtiyoriy tarzda qurilayotgan va amaliyotga tadbiq etilayotgan o’qitish
tizimini qat’iyan ilmiy asoslangan pedagogik tizimga aylantirish lozim. Ushbu
jarayonni umuminsoniy va milliy qadriyatlar ruhi bilan sug’orish, mazmunini
takomillashtirish ijodkor o’qituvchilar oldida turgan dolzarb vazifa hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyalar asosida qolipda turmagan turli shakllarga tushirib dars
o’tishni taqoza etarkan, o’qituvchilardan katta mahorat talab qiladimi?degan savol
tug’iladi. Ushbu savolning yechimini topish uchun o’qituvchi quyidagilarga amal
qilishi zarur: pedagogik texnologiya oldindan loyihalangan bo’lishi va tayyor
loyihani amaliyotga to’g’ri tadbiq eta olishi lozim. Bu esa katta mahorat talab
qiladi.O’zbekiston Respublikasi ta’lim to’g’risidagi Qonun hamda Kadrlar
tayyorlash milliy Dasturida ta’lim-tarbiyaning sifat va samaradorligini ko’tarish
maqsadida ta’lim mazmunini yangilash yosh avlodni aqliy intellektual
rivojlanishini, ta’limning yangi modelini ilmiy pedagogik jihatdan ta’minlangan
holda muntazam takomillashtirib borish yetakchi vazifa qilib ko’tarilgan. Fizika
o’quv fanidan ta’lim berishning umumiy o’rta ta’lim, akademik litsey, kasb-hunar
kollejlarida umumiy ta’lim predmeti sifatida o’qitiladigan fizika kursining maqsadi
umumiy o’rta ta’lim negizida fizikadan fundamental bilim berish, fizik hodisalar
va olamning fizik manzarasini ilmiy asosda tushuntirish orqali o’quvchilarning
ilmiy dunyoqarashi va falsafiy mushohada yuritish qobiliyatini rivojlantirish,
nazariya va amaliyotning dialektik bog’liqligini ochib berish, tabiatda va
texnikadagi fizik jarayonlarni idrok etish salohiyatlarini oshirish, olgan bilimlarini
kundalik hayotiy ehtiyojlarida va xalq xo’jaligidagi faoliyatlari uchun tayyorlash,
ta’lim olishni davom ettirish uchun zamin yaratishni ta’minlashdan iborat.
O’qituvchi fizika darsini tashkil qilishda o’qitish usulining turli shakllaridan
2

(ma’ruza, og’zaki bayon qilish, masalalar yechish, amaliy ish, ko’rgazmalilik va
boshqa shakllardan) foydalanishi mumkin. Shuningdek, darslarni o’tishda dars
berishning turli noan’anaviy usullaridan bahs-munozara, bayon, boshqotirmalar,
elektron qo’llanmalar va multimediyalardan foydalanish tavsiya etiladi. Ana
shularga tayangan holda o’qituvchi izlanuvchanlik bilan o’quvchilarga fanga
bo’lgan ijodiylik hissini uyg’ota bilishi zarur.Darslarda o’quvchilarni mustaqil
fikrlashlariga turli uslublaridan foydalanib erishishimiz zarur.O’qituvchi
o’quvchida “Menga fizika zarur, uni bilish, hayotda qo’llashning uddasidan
chiqishim kerak”- degan intilishni uyg’otsi zarur.Buning uchun dasrga pedagogik
texnalogiyalarni qo’llash yaxshi natija beradi.
Pedagogik texnologiya nima?1971-yilda Yaponiyada pedagogik texnologiya
ta’lim jarayoniga kirib keldi. Pedagogik texnologiya bu shahsni o’qitish,
tarbiyalash va rivojlantirish qonunlarini o’z ichiga oladigan hamda yakuniy
natijalarini ta’minlay oladigan pedagogik faoliyatdir. Ikkinchi tamondan pedagogik
texnologiya aqliy rivojlanish qonunlarini o’z ichiga olgan holda pirovard
natijalarni kafolatlaydigan pedagogik tadbirlar yig’indisidir. Pedagogik
texnologiya oldindan belgilab qo’yilgan aniq maqsad yo’lida o’qituvchining kasbiy
faoliyatini yangilovchi va ta’limda yakuniy natijani kafolatlaydigan tadbirlar
yig’indisidir. Pedagogik texnologiyada nazariya bilan amaliyot birligini ta’minlash
pedagogik texnologiyaning asl mohiyatining ochib beradi. Amaliyot
o’qituvchining guruhda mavzu bo’yicha o’quv elementlarini tushuntirish
maqsadida bajargan ishlar yig’indisi bo’lib, o’qitish jarayonining ushbu bosqichida
tugallangan qismini tashkil etadi. Fizika o’qitishda quyidagilarga ahamiyat
berilishi kerak: fizik tushunchalar, ta’rif, formulalarni o’rganish va amaliyotga
tadbiq etish. Fizikaga oid asboblar tuzilishi va ularni amaliyotga qo’llanilishi
guruhdagi bolalar fe’li, harakteri qiziqishi aniqlanib, keyin pedagogik texnologiya
qo’llaniladi. O’quvchini mustaqil fikrlashga olib kelishi kerak.Ilg’or pedagogik
texnologiyalardan biri – hamkorlikda o’qitish katta ahamiyat kasb etmoqda.
3

1.Ta’lim metodlarining mohiyati va mazmuni
Hikoya - o‘qituvchi tomonidan mavzuga oid dalil, hodisa va voqealarning
yaxlit yoki qismlarga bo‘lib, tasviriy vositalar yordamida obrazli tasvirlash yo‘li
bilan ixcham, qisqa va izchil bayon qilinishi.
Metodning samarasi ko‘p jihatdan o‘qituvchining nuqt mahorati, so‘zlarni o‘z
o‘rnida, ifodali bayon qilishi, shuningdek, o‘quvchilarning yoshi, rivojlanish
darajasini inobatga olgan holda yondashuviga bog‘liq. Shu bois hikoya mazmuni
o‘quvchilarning mavjud bilimlariga tayanishi, ularni kengaytirishga xizmat qilishi
zarur. Hikoyaning axborotlar bilan boyitilishi maqsadga muvofiqdir.Hikoya
qilinayotgan materialni samaralash maxsus reja asosida amalga oshiriladi.
O‘qituvchi har bir darsda uning maqsadini aniq belgilab oladi, undagi asosiy
tushunchalarga alohida urg‘u berishga e’tiborni qaratadi. Suhbat - savol va javob
shaklidagi dialogik ta’lim metodi bo‘lib, u fanga qadimdan ma’lum, xatto undan
o‘z faoliyatida Suqrot ham mohirona foydalangan. Suhbat ta’lim jarayonida ko‘p
funktsiyalar (aqliy fikrlash, hozirjavoblik, muloqot madaniyati va boshqa sifatlarni
shakllantiradi) bajaradi, ammo asosiysi o‘quvchida faollikni yuzaga keltiradi.
Suhbat o‘qituvchi fikriga mos harakat qilish, natijada yangi bilimlarni bosqichma-
bosqich egallashga imkon beradi.Suhbat - faoliyatni endigina boshlagan o‘qituvchi
uchun murakkab ta’lim metodi hisoblanadi, binobarin, savollarni tayyorlash,
ularning ketma-ketligini ta’minlash ko‘p vaqt talab etadi, uni tashkil etishda esa
barcha o‘quvchilarning diqqatini jalb etish talab qilinadi. O‘qituvchi oddiy savollar
berishi, o‘quvchilarga ular yuzasidan batafsil o‘ylash uchun vaqt ajratishi,
o‘quvchilarning javoblarini esa diqqatbilan tinglashi, zarur o‘rinlarda ularni
sharhlashi lozim. Shu bois suhbatda bilish deduktiv yoki induktiv yo‘l bilan
amalga oshadi. Deduktiv suhbat o‘quvchilarga oldindan ma’lum bo‘lgan qoidalar,
tushunchalar, hodisalar, jarayonlar asosida tashkil etilib, o‘quvchilar tahlil
yordamida xususiy xulosalargakeladilar. Suhbatning induktiv shaklida alohida
dalillar, tushunchalarning tahlil asosida umumiy xulosagakelinadi.
4

Suhbat ko‘proq o‘quvchilarni yangi bilimlar bilan tanishtirish, bilimlarni
tizimlashtirish va mustahkamlash, nazoratni tashkil etish hamda o‘zlashtirilgan
bilimlarni tashxislashda ijobiy natijalarni beradi. Suhbat turli ko‘rinishlarda, ya’ni,
kirish, yakuniy, individual va guruhli suhbattarzida tashkil etiladi. Tushuntirish
o‘quv materiali mazmunini isbot, tahlil, umumlashma, taqqoslash asosida
bayonqilishdir.Bu metod hikoyaga nisbatan birmuncha keng qo‘llaniladi.Undan
odatda, nazariy materiallar hamda murakkab masalalarni o‘rganishda
foydalaniladi. Tushuntirish jarayonida o‘quv materialining bir qadar qiyin
unsurlari ko‘zga tashlanadi va shu asosda materialning mohiyati ochib beriladi.
Tushuntirish samarasi ko‘p hollarda o‘qituvchining ko‘rgazmali vositalardan
oqilona foydalanishiga bog‘liq bo‘ladi. Ma’ruza - yirik hajmdagi o‘quv materialini
og‘zaki bayon qilish metodi sanalib, uning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan
iborat: qat’iy mantiqiy ketma-ketlik, uzatilayotgan axborotlarning ko‘pligi,
bilimlar bayonining tizimliligi. Maktab ma’ruzasi mazmunini murakab tizimlar,
hodisalar, obyektlar, jarayonlar, ularning sababli-oqibatli bog‘lanishlari, qonun va
qoidalar tashkil etadi. Shu bois ma’ruza maktab sharoitida yuqori sinflardagina
qo‘llaniladi.Chunki u butun dars jarayonini qamrab olishi mumkin. Ma’ruza
metodi tushuntirish va suhbatning asta-sekin kengayib borishidan vujudga keladi
va bir vaqida o‘quvchilarni qisqacha yozib olish (konspektlash)ga o‘rgata boradi.
Ta’lim sifati va samaradorligini ta’minlashda ko‘rgazmali metodlar ham
alohida ahamiyatga ega.
Tasvir (illyustratsiya) metodi namoyish metodiga chambarchas bog‘liq
bo‘lsada, didaktikada alohida o‘rganiladi. Illyustratsiya narsa, hodisalar va
jarayonlarni ularning ramziy ko‘rinishlari - chizma, port, rasm, fotosurat, yassi
modellar va boshqalar yordamida ko‘rsatishni taqozo etadi.
Namoyish (demonstratsiya) metodi o‘rganilayotgan obyekt harakat
dinamikasini ochib berishda qo‘l keladi va ayni chog‘da predmetning tashqi
ko‘rinishi va ichki tuzilishi haqida to‘laqonli ma’lumot berishda keng qo‘llaniladi.
5

Tabiiy obyektlarni namoyish qilishda odatda uning tashqi ko‘rinishi (shakli, hajmi,
miqdori, rangi, qismlari, ularning o‘zaro munosabatlari)ga e’tibor qaratiladi,
so‘ngra ichki tuzilishi yoki alohida xususiyatlarini o‘rganishga o‘tiladi. Ko‘rsatish
ko‘p holatlarda o‘rganilayotgan obyektlarning subyekti yoki chizmasi yordamida
kuzatiladi.
2.Fizikani o’qitish usullari
O`qitish metodlari nima? O`qituvchi va o`quvchilarning birgalikdagi va o`zaro
bog`langan ishlarida foydalaniladigan o`qitish maqsadlariga erishish uchun
yo`naltirilgan faoliyat usullariga o`qitish metodlari deb atalaladi.
Fizika darslarida turli ko`rinishdagi o`qitish metodlari: hikoya, tushintirish,
leksiya, o`quvchilar bilan turli suxbatlar, o`qituvchi tajribalarni demonstratsiya
qilish, hikoya yoki leksiyani ishlaydigan va sitatik modullar , plakatlar, rasmlar,
diyopazitsiyalar va hokozalar bilan ko`rsatish teleeshittirish, magnetofonda tovush
yozish va video ovoz, o`quv kino filimlari, o`quvchilarning darslik, labarato`riya
tajribalarini bajarish, jonli tabiat atrof tabiatda kuzatish o`tkazish, masalalar
yechish, tarqatma va bosma didaktik materiallar bilan ishlash, o`quvchilardan
induidal va frantal so`rash, yozma mustaqil va konturol ishlar, bilimlarni
pragramali va boshqalardan foydalaniladi.
O`qitish metodlarining har biri usullar sistemasi orqali amalga oshiriladi. O`qitish
usuli- o`qitish metodining tarkibiy qismi, uning bo`lagidir. Masalan muommoli
suxbat a) muommoli vaziyatni vujudga keltiradigan turli usullardan (muommoli
tajribani demonstratsiya qilish natijasida o’quvchilarda bor bo’lgan bilimlarga
qarama qarshi bo’lgan topshiriqni bajarish suhbat davomida hayotiy tajribani ilmiy
bilimlarga qarama-qarshiligini aniqlash va boshqalar). b) muommoli vaziyatda
hosil bo’lgan qarama-qarshiliklarning sababi haqida o’quvchilar aytgan gipotezalar
(taxminlar) yo’lida ularni fikriy faoliyatga yo’naltiruvchi turli usullardan (zarur
bilimlarni aktuallashtirish usuli, o’xshatish usuli va boshqalar.); d) suhbat
6

davomida o’quvchilar aytgan giqotezalarni tekshirishning turli usullaridan
(gipotezani asosiy nazariy konsepsiyaga mos kelishini tekshirish, gipotezani
tajribada tekshirish) foydalanishni taxmin qiladi. Xuddi shuningdek ,
o’quvchilarning labaratoriya ishini bajarishlari ularning bu ishini bajarishga turli
usulda tayorgarlik ko’rganliklaridan, labaratoriya ishini bajarish jarayonida
o’quvchilarning eksperimental malakalarining shakillanganligining va ular
bajargan amaliy harakat hamda o’lchashlarning to’g’riligini turli usulda
tekshirishdan foydalanishni taxmin qiladi. Masalan, o’quvchilarni labaratoriya
ishini bajarishga tayorlash uchun quyidagi usullardan foydalanish mumkin. 1)
o’quvchilar nazariy materialni takrorlaydilar va labaratori ishining tafsilotini
darslikdan o’rganadilar. Bunda ular darsda bajarishlari lozim bo’lgan o’lchash va
boshqa amaliy ishlarning ketma ketligini tushunishga hamda o’zlashtirib olishga
harakat qiladilar. Shundan keyin ular daftarga darsning mavzusini, kerakli
jixozlarni ulchash natijalarning jadvalini va boshqalarni yozib oladilar; 2)
o’quvchilar nazariy materialini takrorlaydilar va “labaratoriya” mazmunidagi teksli
masalani yechadilar (yani asosan ishning bajarilish tartibi tasniflanadi, “tajriba”
natijalari keltiriladi va kerakli katalikni hisoblashni bajarish ko’zda tutiladi). Shular
asosida ular yaqinda bo’ladigan labaratoriya ishida o’tkaziladigan o’lchash
ishlarining planini tuzadilar; 3) o’quvchalar nazariy materialini takrorlaydilar va
o’zlarining labaratoriya ishlarini bajarish tajribalariga hamda shunda olgan bilim
va qobilyatlariga tayanib, bo’lajak tajribaning mumkin bo’lgan bajarilish yo’lining
planini tuzishga harakat qiladilar.
Bu qiyin vazifaning bajarilishini yengillashtirish uchun o’qituvchi (yordam
sifatida) ishda foydalanishi lozim bo’lgan asboblarni aytib berish mumkin.
Vazifani murakkablashtirish uchun (kuchli o’quvchilar guruhi bilan ishlashda)
o’qituvchi yuqori sinf o’qivchilariga o’lchashning tanlangan metodida natija
hatoligini hisoblashni va hatolikni kamaytrishning mumkin bo’lgan yo’llarini
7

o’ylab ko’rishni, asboblarni faqat vazifasiga qarab emas, shu bilan birga ularning
aniqlik sinfiga ham qarab tanlashni taklif qilishi mumkin.
Shunday qilib o’qitishning har bir metodi unda foydalanilgan turli- tuman usullar
va ularni o’zaro bog’lash orqali tavsiflanishi hamda olib berilishi mumkin. O’qitish
metodlarini takomillashtirish ish ko’nikmasida faqat yangi metodlarni joriy etish
va qo’lash orqali bormay, balki o’qitish usularini takomillashtirish yo’li bilan ham
boradi.
O’qitish metodlarini taxlil qilish va tavsiflash qulay bo’lish uchun ularni
klassifikatsiyalaydilar. Metodlarni ayrim guruhlarga bo’lishga nima asos qilib
olinganiga qarab, o’qitish metodlarini turlicha klassifikatsiyalash mumkin.
Didaktikada malumotni o’qituvchidan o’quvchilarga berish usuli bo’yicha
metodlarni klassifikatsiyalash keng qo’laniladi bu asos bo’yicha o’qitish
metodlarini og’zakiga, bu o’zida materialni o’qituvchi bayon qilishni ham,
(hikoya, suhbat, tushuntirish, maruza) shuningdek, kitob bilan ishlashni ham
ifodalaydi, ko’rgazmalilikka (tajribalarni demonstratsiya qilish, ishlaydigan va
statik modellar, plakatlar, rasmlar va kino filmlar va boshqalar.) va amaliyga
(labaratoriya tajribalarini bajarish, masala yechish va boshqalar.) bo’linadi.
Maktab hal etishi lozim bo`lgan muhim masalalardan biri o`quvchilarning fan
asoslarini mustaxkam o`zlashtirishlarini ta`minlash, ularni to`g`ri, ilmiy dunyo
qarashini tarbiyalash, ijodiy bilish qobilyatlarini o`stirish, o`qitishni hayot bilan
bog`lanishini taminlash, o`quvchilarning mexnat, ahloq va estetik tarbiyalashni
yahshilash hisoblanadi. Bu masalalarini hal etish darajasi maktabning hamma
o`quv va tarbiya ishlarini tashkil etishiga bog`liq. Ammo bu ishlarning natijalari
sifatida asosiy ro`lni dars, hususan, unda foydalaniladigan o`qitish metodlari
o`ynaydi.
8

Mezonlar An’anaviy o’qitish Texnologik o’qitish
Maqsad Bilim berish, ko’nikma
shakllantirish Hamkorlikdagi faoliyat
orqali bilim, ko’nikma va
malakalarni
shakllantirish
O’rganuv-
chining roli Ko’rsatmalarga bo’ysinadi;
Axborotni passiv qabul
qiladi; axborotni o’zlashtiradi;
o’rganish jarayoni uchun qisman
mas’ul O’z g’oyalarini taklif qiladi;
o’zaro bog’langan; faol ishtirok
etadi; ta’lim jarayoniga to’liq
mas’ul
O’qishga
qiziqtirish
(motivatsiya ) Tashqi jamiyat tomonidan
tazyiq ko’rsatiladi (oila, din, urf-
odatlar va sh.k.);
o’quvchi o’qishning shu zahotlik
foydasini ko’rmaydi Ichki qiziqtiruvchi omillar.
O’quvchi shu zahotli foydani
anglaydi
Mazmun
tanlovi O’qituvchi nazorat qiladi.
o’quvchi qisman tanlaydi yoki
umuman bunday huquqqa ega Ta’lim mazmuni o’quvchilar
tanlagan muammolarini
yechishga yo’naltirilgan
9

emas
Jarayon -direktiv (ko’rsatmali) yondashuv
-talqin qiladi va baholaydi
-mavzu bo’yicha ko’proq va
yaxshiroq biladi
-mutaxassislik tilida so’zlaydi - demokratik yondashuv
-tinglaydi, qo’llab quvvatlaydi ,
har bir kishining fikri va
g’oyalarini qabul qilishga tayyor
- o’quvchilar tilida so’zlaydi
Usullar
(metodlar ) O’quvchi dalillar, axborot oladi O’qitish o’quvchilarning bilim
va ko’nikmasiga asoslanadi
Qaror qabul
qilish Qarorni o’qituvchi qabul qiladi Qaror birgalikdagi faoliyat
davomida qabul qilinadi hamda
guruh va o’qituvchining
muvaffaqiyatli hamkorligi
natijasi hisoblanadi
Faqatgina ishonch va o ’ zaro hurmat muhiti har bir o ’ quvchiga samimiy
bo ’ lish , o ’ z fikrlarini bemalol bayon etish hamda begona nuqtai nazarni egallash –
o ’ rganishga imkon beradi .
O ’ quvchilar turli darajalarda muloqot qilish ehtiyojiga egalar va o ’ qituvchi ( ta ’ lim
beruvchi ) ning vazifasi ushbu ehtiyojlarni qondirish uchun muhit yaratishdan
iboratdir . Ayrim o ’ quvchilarda bir - biri bilan , boshqalarida o ’ qituvchi bilan ,
uchinchilarida esa – o ’ quv materiali bilan muloqot qilishga kuchli ehtiyoj tug ’ iladi .
10

Har bir o ’ quvchi e ’ tirof va hurmatga nisbatan tabiiy ehtiyojga ega .
O ’ qituvchining mas ’ uliyati – o ’ quvchilar bir - birini kamsitadigan , uyaltiradigan
emas , balki bir - birining gapiga quloq soladigan , boshqalarning fikrini o ’ rganadigan
va shu bilan boshqalarga hurmatini bildiradigan muhitni yaratishdan iboratdir .
O ’ qituvchi har bir o ’ quvchining dars davomida birgalikdagi ishga qo ’ shgan
hissasini ta ’ kidlab o ’ tishi uchun imkon topishga harakat qilishi lozim .
Insonda bir nima qilish va yaxshiroq natijalarga erishish bo ’ yicha tabiiy
ehtiyoj mavjud . Mashg ’ ulotlar jarayonida o ’ quvchilar aniq topshiriqni
bajarayotganlarida yaxshiroq natijaga erishishni hohlaydilar . Mashg ’ ulot jarayonida
uning natijasi ular bajarayotgan topshiriqning mukammal bo ’ lishiga qanday qilib
yordam berishi mumkinligini bilmoqchi bo ’ ladilar . Bunday ehtiyojlarning o ’ sib
boruvchi chizig ’ i mavjud , ya ’ ni avval past darajadagi keyin esa yuqori darajadagi
ehtiyojlar .
Ta ’ lim sifatini yaxshilash , o ’ quvchilarning intellektual faolligini oshirish
bugungi kunda pedagogikaning bosh vazifasi hisoblanadi . Intellektual faollikni
oshirishda interaktiv usullardan foydalanish yaxshi samara beradi . Bu esa ta ’ lim
jarayonida yangiliklarni joriy etishni talab etadi .
Interaktiv usullar – ( Interaction – inglizcha inter - o ’ zaro , aktiv - harakat
ma ’ nosini anglatadigan so ’ zlardan iborat ) o ’ zaro harakat , yoki hamkorlik asosida
harakatni bildiradi .
3. Atom energiyasi
11

Atomlarning markazida joylashgan atom yadro-sida sodir bo‘ladigan
jarayonlar na-768tijasida ajralib chiqadigan energiya. Erkin protonning massasi t =
1,0076 massa atom birligi (m. a. b.)ga, erkin neytronning massasi tpq 1,0089 m. a.
b.ga tengligi tajribalarda aniqlangan. Bu qiymatlardan foydalanib atom yadrosining
massasi aniqlanadi, chunki Mendeleyev jadvalidagi elementning o‘rniga qarab
yadrosida nechta proton va nechta neytron borligi ma’lum. Mas, ge-liy yadrosining
massasi 2 x 1,0076 Q 2x 1,0089 q q 4,0330 m. a.b.ga teng. Lekin juda aniq
o‘lchashlarga ko‘ra geliy yadrosining massasi 4,003 m. a. b.ga teng, bu esa erkin
neytron va erkin protonlar massasining umumiy og‘irligidan 0,03 m. a. b. kam, de-
mak, proton va neytronlardan atom yadrosi hosil bo‘lganda ma’lum miqdorda mas-
sa yo‘qolar ekan. Massaning bu miqdori massa defekti deyiladi. Massa defekti har
bir atomning o‘ziga xos bo‘ladi. Mac, uranda 0,07, geliyda 0,03, berilliyda 0,04 m.
a. b.ga teng. Massa bilan energiyaning o‘zaro bog‘lanish qonuniga asosan proton
va neytronlardan yadro hosil bo‘lishida energiya ajralib chiqishi yadro massasining
kamayishiga (massa defek-tiga) sabab bo‘ladi. Elementlar atomlarining yadrolari
hosil bo‘lishida ajra-ladigan energiya yadrolarning bog‘lanish energiyasi deyiladi.
Turli yadrolarning boglanish energiyasi turlicha bo‘ladi, mas, geliy yadrosining
12

to‘la bog‘lanish energiyasi 28 MeV, os-zarraniki – 8,8 MeV, uran 238ning massa
soni 119, uran 238 ikkiga bo‘lin-sa, ikkala yadroning bog‘lanish energiyasi 119 x
8,6 Q 119 x 8,6 q 2047 MeV, uran 238ning bo‘linmasdan oldin boglanish
energiyasi 238x7,5 q 1785 MeV, energiyalar farqi 2047 MeV – 1785 MeV q 262
MeV, bu energiya uran yadrosi parchalanganda issiqlik energi-yasi holida ajralib
chiqadi. Atom ener-giyasi ajralib chiqishi uchun bitta sarf-langan neytron evaziga
jarayon davomida kup yangi ney-tronlar paydo bo‘lishi ke-rak. Neitronlar kosmik
nurlar tarkibida tabiatda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib tura-di, faqat uni tutib turish
uchun sharoit yaratish kerak, shu vaqtda zanjir jarayon o‘z-o‘zidan vujudga keladi.
Elementlarning atom raqamlari ortib borishi bilan atom yadrolarida neitronlar
sonining protonlar soniga nisbati ortadi. Shu sababli, uran 235 bo‘linganida hosil
bo‘lgan parchalardagi neytronlar aj-ralib chiqadi. Neytronlar yadroga oson
yutiladi, ular yutilganida yadro ener-giyasi ortadi. Uran 235ning har bir yadrosi
neytronlar yutib parchalanganda taxminan 200 MeV (1 MeVq106 ev q 1,610~6
erg) energiya ajralib chiqadi. Atom energiyasi atom reaktori deb ataladigan
qurilma yordamida ajratib chiqariladi.Tabiiy radioaktivlik o‘rganilgandan so‘ng
atom ichida energiyaning katta za-xiralari borligi aniqlandi. Uran yadrosining
bo‘linish reaksiyasi vaqtida ko‘p miqdorda energiya ajralib chiqadi. Atom
yadrolarining bo‘linishi kashf qilingandan keyin yadro energiyasidan amaliy
maqsadlar uchun foydalanish mumkin bo‘ldi. Ichki tomonidan ney-tronlarni
qaytaradigan qatlam bilan o‘rab, reaktorning quvvati oshiriladi.Kuchli
sirkulyatsiya nasoslari reaktordan issiqlikni tez olib turadi.Atom yoqilg‘isi
kislorodsiz, germetik yona be-radi. Undan sayyoralararo uchishlarda va suv ostida
foydalanish mumkin. Atom yoqilg‘isi tugun chiqarmaydi va kam joyni egallaydi.
Atom yoqilg‘isining kon-sentratsiyasi katta, shuning uchun bunday yokdlg‘i bilan
samolyotlar yerga qo‘nmasdan bir necha sutka uchishi, dengizda kemalar uzoq
suzib yurishi mumkin. Atom energi-yasi zaxiralari bitmas-tuganmas, chunki
kelajakda ko‘p elementlar atomlaridan ham energiya olish imkoni
topiladi.Kelajakda energiyaga bo‘lgan ehtiyoj yulduzlar hamda Quyosh energiyasi,
13

ya’ni termoyadro energiyasini ishga solish yo‘li bilan qondiriladi. Sintez usuli
bilan vodoroddan ancha og‘ir element – geliy olish termoyadro reaksiyasiga
asoslangan. Og‘ir vodorod, ya’ni deyteriy termoyadro energiyasi olinadigan xom
ashyodir. Dunyo okeanida deyteriy zaxiralari nihoyat 769darajada ko‘p. Kumir,
neft, yonuvchi gaz, torf zaxiralarining hammasini bir yo‘la yondirganda ajralib
chiqadigan issiqlik dunyo okeanidagi suvni bor-yo‘g‘i 0,02 darajagina isitishi
mumkin. Agar shu maqsadda yengil elementlarning birikish reaksiyalaridan faqat
bittasi og‘ir vodoroddan geliy hosil qilish reaksiyasidan foydalanilsa, bunda aj-
ralib chiqadigan energiya dunyo okeanini bir yarim ming qaynash darajasigacha
isitishga yetadi.Boshqariladigan termoyadro reak-siyalari xalq xo‘jaligining barcha
tarmoqlarini uzoq davr mobaynida zarur miqdorda energiya bilan ta’min-lab turish
imkoniyatini beradi. Biroq boshqariladigan termoyadro siteziga energiya
olinadigan eng so‘nggi manba deb qarashxato, chunki fizika fani ixtiyorida boshqa
baquvvatroq energiya manbalari ham mavjud.Hozirgi vaqtda, mas, antiyadro hosil
qilish uchun sharoit yaratish ustida zo‘r berib nazariy tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Antizarralar kashf etili-shi, ularning tuzilishini hamda yadro
zarralarining o‘zaro ta’sirini o‘rganish annigilyatsiya jarayonida hosil bo‘ladigan
yangi tur energiya olish yo‘lini aniqlab berdi. Annigilyatsiya natijasida ajra-lib
chiqadigan yorug‘lik nuri energiyasi termoyadro sintezidagiga qaraganda ming
marta ko‘proqdir. Shuni qayd qilish ke-rakki, hozir tadqiqotchilar Yerda sun’iy
yulduz moddalarini hosil qilish ustida ko‘p yillardan buyon ilmiy tadqiqot ishlari
olib bormoqdalar.Termoyadro reaktorining ishga tu-shirilishi odamzodning
energiya muam-molarini hal etadi, energiyaga bo‘lgan ehtiyojni qanoatlantiradi.
4. Fizika fanini o`qitishda interfaol metodlardan foydalanish
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2004 yil 9 iyuldagi “2004-
2009-yilllarda maktab talimini rivojlantirish davlat umummilliy dasturini amalga
oshirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi qarorida 5 asosiy ustuvor yo`nalish bo`lib,
uning 2,3 va 4 bandlarining ijrosi umumiy o`ratalim maktablari direktorlari va
14

barcha fan o`qituvchilari qatorida fizika fani o`qituvchilari zimmasiga ham ulkan
vazifalar yukladi. Bu albatda, fizika fani o`qituvchlaridan o`z kasblariga ijodiy
yondashishni va o`quvchilarni o`qish bilan birga uqishga, kuzatuvchanlikka
o`rgatishni talab qiladi. Bunga erisishning ko`plab usul va uslublari bo`lib
o`qituvchi ushbu usulardan qay birini qo`llashdan qa`tiy nazar o`quvchilarga
topshirilgan vazifalarni mustaqil va aniq bajarish metodikasiga amal qilishdir.
Ma’lumki ta’lim jaroyonida innovatsion tehnalogiyalar va interfaol metodlardan
tadbiq etishga qiziqish tobora keng tus olmoqda. Boisi, bunday metodlarni qo’lash
ta’lim samaradorligini va tasirchanligini oshiradi, o’quvchilarning o’qish
metodlarini o’stiradi. Innovatsiya so’zining ma’nosiga e’tibor bersek u (inglizcha-
innovation) yangilik yaratish demakdir.Ya’ni an’aniviy ta’limdagi bir xil tizimlar
asosida emas, balki yangiliklar asosida ta’lim jaroyining tasirchanligini oshirishga
qaratilgan ish shaklidan foydalanish demakdir.
Ta’limda pedagogik texnalogiyalar asoslanish va innovatsiyaga intilish, o’quvni
faollashtirishga qaratilgan turli interfaol metodlardan foydalanish ta’lim maqsadini
samarali amalga oshirishga yordam beradi.
Dars loyixasini tuzishga o’qituvchi o’zining ish shakllari va o’quvchilarning
ko’nikmani egallash jarayonidagi ishlari doirasini aniq belgilab olishi lozim.
Shuningdek u qanday o’qitish metodlaridan foydalanishi ham muhim ahamiyatga
ega.Bunda ko’proq interfaol metodlarga e’tiborni qaratish ta’lim samaradorligini
oshiradi.
Interaktiv-interfaol so’zi inglizcha ya’ni inter-o’zaro, aktiv-harakat ma’nosini
anglatadi.
Interfaol usullar-bu o’zaro harakat, ya’ni hamkorlik asosida o’qitish demakdir.
Bunday usullarning barchasida ham o’qituvchi va o’quvchilar o’rtasidagi
hamkorlik, o’quvchining ta’lim jarayonidagi faol harakati ko’zda tutiladi. Masalan,
15

biror-bir mavzuni o’zlashtirishga uni mo’dellashtirish qismida o’qituvchi
o’quvchilarga mo’delni namoyish qilish oldida, aqliy hujum metodidan
foydalanishi mumkun.Ya’ni o’quvchilar ko’nikmani qanday egallaganlarini bilib,
fikrlari umumlashtiriladi.
Amaliy boshqaruv qismida o’qituvchi «hamrohinga o’rgat» metodidan foydalanish
mumkin. Bu metod o’quvchilarning o’z faoliyatini tanqidiy nazorat qilish va
hatolarini bartaraf etishga o’rgatadi.
O’qituvchi xohlovchilarga bilim metodlari vositasida mo’del qismlarini aval
tushuntiriladi, keyin ko’rsatiladi. Darslarda interfaol usulda o’tkazish
o’qituvchilardan ko’p mehnat talab qilsada, o’quvchilarni shijoatkorlikka undab,
fikrlarini vaqtdan unimli foydalangan holda tez, aniq, lo’nda ifodalashga zamin
yaratadi.
Talimda interfaol metodlarini qo`llashning asosiy maqsadi o`quvchilarni faol talim
olish jarayoniga jalb qilish, ularga bilish hamda izlanish malaka va ko`nikmalarni
rivojlantirish, umumtalim maktablari fizika fani bo`yicha o`quv materiyallarini
puxta o`zlashtirishda faoliyatini oshirishdan iboratdir.
Interfaol metodlar o`qituvchi bilan o’quvchining faol munosabati, bir-birini to’liq
tushunishga asoslanadi. Interfaol metodlarni o’quv jarayoniga joriy etishning tub
maqsadi – dars qaysi shaklda bo’lmasin, qayerda o’qitilmasin darsda o’qituvchi
bilan o’quvchining hamkorlikda ishlashini tashkil etishdir. O’qituvchi darsda
tegishli muammolarga o’quvchilarni jalb etish, ularning harakatini faollashtirish va
natijada o’zlashtirishlarini ta’minlash lozim.
Ta’lim jarayoniga bilish vazifasini qo’yilishda muammoli savollar asosiy o’rinni
egallayda.Ular muammoli vaziyatlar yaratishning har qanday usullariga tegishli
ravishda qo’yiladi. Bilishga doir savol o’quvchilar uchun muayyan darajada qiyin
bo’lishi, ulardagi mavjud bilimlarning cheklanganligini ko’rsatish va ayni vaqtda,
16

ular bajara oladigan bo’lishi, ya’ni idrokning hayotiy tajribaga va nazariy
bilimlarning qay darajada egallanganliklariga bog’liqligini hisobga olish zarur.
Fizika darslarida o’qivchilarning erkin fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda
“Hamkorlikda o’qitish” texnologiyasidan foydalanish yaxshi samara berishini biz
o’z tajribamizda juda ko’p bora kuzatganmiz.Chunki fizika fanining har bir
mavzusi hoh u nazariy bo’lsin, hoh u amaliy bo’lsin, muammoli savollarga duch
kelasiz.
O’qituvchi o’quvchilarni guruhlarga ajratib , ularni mos o’rinlarga joylashtirgandan
so’ng, mashg’ulotni o’tkazish tartib qoidalari va o’quvchilarini tushuntiradi, ya’ni
u mashg’ulotni bosqichli bo’lishini va har bir bosqich o’quvchilardan diqqat
e’tiborni talab qilishini, mashg’ulot davomida ular guruxli va jam bo`lib
ishlashlarini aytadi. Bunday kayfiyat o`quvchilarga berilgan topshiriqlarni
bajarishga tayor bo`lishlariga yordam beradi va bajarishga qiziqish uyg`otadi. Ana
shundan so`ng mashg`ulot jarayoni boshlanadi.
I N T E R FA O L M E T O D L A R
Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha
ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir.
Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o`quvchilarga yetkazib berish,
ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish,
shuningdek, o`quvchilar faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan
bilim, ko‘nikma va malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik
mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi.
Pedagogik texnologiya o‘z mohiyatiga ko‘ra sub’ektiv xususiyatga ega. Qanday
shakl, metod va vositalar yordamida tashkil etilishidan qat’iy nazar texnologiyalar:
— pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishi;
— o‘qituvchi o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni qaror toptirishi;
17

— o`quvchilar tomonidan o‘quv predmetlari bo‘yicha puxta bilimlarning
egallanishini ta’minlashi;
— o`quvchlarda mustaqil, erkin va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishi;
— o`quvchilarning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqara olishlari uchun
zarur shart-sharoitlarni yaratishi;
— pedagogik jarayonda demokratik va insonparvarlik g‘oyalarining
ustivorligiga erishishni kafolatlashi zarur.
“FIKRIY HUJUM” METODI
Mazkur metod o‘quvchilarning mashg‘ulotlar jarayonidagi faolliklarini ta’minlash,
ularni erkin fikr yuritishga rag‘batlantirish hamda bir xil fikrlash inertsiyasidan
ozod etish, muayyan mazvu yuzasidan rang-barang g‘oyalarni to‘plash,
shuningdek, ijodiy vazifalarni hal etish jarayonining dastlabki bosqichida paydo
bo‘lgan fikrlarni yengishga o‘rganish uchun xizmat qiladi.
“Fikriy hujum” metodining asosiy tamoyili va sharti mashg‘ulotning har bir
ishtirokchisi tomonidan o‘rtaga tashlanayotgan fikrga nisbatan tanqidni mutlaqo
ta’qiqlash, har qanday luqma va hazil-mutoyibalarni rag‘batlantirishdan iboratdir.
Bundan ko‘zlangan maqsad o‘quvchilarning mashg‘ulot jarayonidagi erkin
ishtirokini ta’minlashdir. Ta’lim jarayonida ushbu metoddan foydalanish
o‘qituvchining pedagogik mahorati va tafakkur ko‘lamining kengligiga bog‘liq
bo‘ladi.
“Fikriy hujum” metodidan foydalanish chog‘ida o‘quvchilarning soni 10-15
nafardan oshmasligi maqsadga muvofiqdir.
18

“YALPIY FIKRIY HUJUM” METODI
Metod o‘quvchilar tomonidan yangi g‘oyalarning o‘rtaga tashlanishi uchun sharoit
yaratib berishga xizmat qiladi. Har bir 5 yoki 6 nafar o‘quvchilarni o‘z ichiga
olgan guruhlarga 15 daqiqa ichida ijobiy hal etilishi lozim bo‘lgan turli xil
topshiriq yoki ijodiy vazifalar belgilangan vaqt ichida ijobiy hal etilgach, bu haqida
guruh a’zolaridan biri axdorot beradi.
Guruh tomonidan berilgan axborot (topshiriq yoki ijodiy vazifaning yechimi)
o‘qituvchi va boshqa guruhlar a’zolari tomonidan muhokama qilinadi va unga
baho beriladi. Mashg‘ulot yakunida o‘qituvchi berilgan topshiriq yoki ijodiy
vazifalarning yechimlari orasida eng yaxshi va o‘ziga xos deb topilgan javoblarni
e’lon qiladi.Mashg‘ulot jarayonida guruhlar a’zolarining faoliyatlari ularning
ishtiroklari darajasiga ko‘ra baholab boriladi.
“FIKRLARNING SHIDDATLI HUJUMI” METODI
Metodning mohiyati quyidagidan iborat:
— jamoa orasida muayyan topshiriqlarni bajarayotgan har bir
o‘quvchining shaxsiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga ko‘maklashish;
— o‘quvchilarda ma’lum jamoa tomonidan bildirilgan fikrga qarshi
g‘oyani ilgari surish layoqatini yuzaga keltirishdan iborat.
“Fikrlarning shiddatli hujumi” metodidan foydalanishga asoslangan mashg‘ulot
quyidagi bosqichlarda tashkil etiladi:
1-bosqich: Ruhiy jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lgan o‘quvchilarni o‘zida
biriktirilgan hamda son jihatdan teng bo‘lgan kichik guruhlarni shakllantirish;
19

2-bosqich: Guruhlarga hal etish uchun topshirilgan vazifa yoki topshiriqlar
mohiyatidan kelib chiqadigan maqsadlarni aniqlash;
3-bosqich: Guruhlar tomonidan muayyan g‘oyalarning ishlab chiqilishi
(topshiriqlar hal etilishi);
4-bosqich: Topshiriqlarning yechimlarini muhokama etish, ularni to‘g‘ri hal
etilganligiga ko‘ra turkumlarga ajratish;
5-bosqich: Topshiriqlarning yechimlarini qayta turkumlashtirish, ya’ni ularning
to‘g‘riligi, yechimni topish uchun sarflangan vaqt, yechimlarning aniq va ravshan
bayoni etilishi kabi mezonlar asosida baholash;
6-bosqich: Dastlabki bosqichlarda topshiriqlarning yechimlari yuzasidan
bildirilgan muayyan tanqidiy mulohazalarni muhokama etish hamda ular borasida
yagona xulosaga kelish.
Metodni qo‘llash jarayonida quyidagi holatlar yuzaga keladi:
— o‘quvchilar tomonidan muayyan nazariy bilimlarning puxta o‘zlashtirilishiga
erishish;
— vaqtni iqtisod qilish;
— har bir o‘quvchini faollikka undash;
— ularda erkin fikrlash layoqatini shakllantirish.
“KLASTER” METODI
Klaster (g‘uncha, bog‘lam) metodi pedagogik, didaktik strategiyaning muayyan
shakli bo‘lib, u o‘quvchilarga ixtiyoriy muammolar xususida erkin, ochiq o‘ylash
20

va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit yaratishga yordam beradi.
Mazkur metod turli xil g‘oyalar o‘rtasidagi aloqalar to‘g‘risida fikrlash
imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi.“Klaster” metodi aniq
ob’ektga yo‘naltirilmagan fikrlash shakli sanaladi.Undan foydalanish inson miya
faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog‘liq ravishda amalga oshadi. Ushbu metod
muayyan mavzuning o‘quvchilar tomonidan chuqur hamda puxta
o‘zlashtirilguniga qadar fikrlash faoliyatining bir maromda bo‘lishini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Stil g‘oyasiga muvofiq ishlab chiqilgan “Klaster” metodi puxta o‘ylangan
strategiya bo‘lib, undan o‘quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosidan
tashkil etiladigan mashg‘ulot jarayonida foydalanish mumkin. Metod guruh
asosida tashkil etilayotgan mashg‘ulotlar va o‘quvchilar tomonidan bildirilayotgan
g‘oyalarning majmui tarzida namoyon bo‘ladi. Bu esa ilgari surilgan g‘oyalarni
umumlashtirish va ular o‘rtasidagi aloqalarni topish imkoniyatini yaratadi.
“Klaster” metodidan foydalanishda quyidagi shartlarga rioya qilish talab etiladi:
1. Nimaniki o‘ylagan bo‘lsangiz, shuni qog‘ozga yozing. Fikringizning sifati
to‘g‘risida o‘ylab o‘tirmay, ularni shunchaki yozib boring.
2. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetmaguncha, yozishdan to‘xtamang. Agar ma’lum
muddat biror bir g‘oyani o‘ylay olmasangiz, u holda qog‘ozga biror narsaning
rasmini chiza boshlang. Bu harakatni yangi g‘oya tug‘ulguncha davom ettiring.
3. Yozuvingizning orfografiyasi yoki boshqa jihatlariga e’tibor bermang.
4. Muayyan tushuncha doirasida imkon qadar ko‘proq yangi g‘oyalarni ilgari surish
hamda mazkur g‘oyalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlikni, bog‘liqlikni ko‘rsatishga
harakat qiling. G‘oyalar yig‘indisining sifati va ular o‘rtasidagi aloqalarni
ko‘rsatishni cheklamang.
21

“TAJRIBA VOSITASIDA O‘QITISH SIKLI” METODI
Mazkur metod quyidagi 4 omil asosida quriladi:
— reflektiv kuzatish;
— abstrakt xulosalash;
— faol tajriba olib borishga tayyorlanish;
— aniq tajriba o‘tkazish.
Yuqorida qayd etilgan omillarning har biri muayyan g‘oyaga
asoslanadi.Chunonchi:
1. O‘quvchilar uchun mashqlar mazmunini tanqidiy o‘rganish va ular ustida fikr
yuritish imkoniyatini beruvchi sharoit yarat (reflektiv kuzatish);
2. O‘quvchilarga zarur nazariy bilimlarni ber;
3. Muammo yuzasidan bildirilgan fikrlarni umumlashtirish va xulosalash uchun
sharoit yarat(abstrakt xulosalash);
4. O‘quvchilarga mukammal shakllangan, ayni vaqtda yana bir bor tekshirib
chiqilishi lozim bo‘lgan mashqlarni ishlab chiqish imkonini ber (faol tajriba olib
borishga tayyorlanish);
5. Yakuniy xulosani shaxsiy tajribadan o‘tkaz va faoliyatda undan foydalan (aniq
tajriba o‘tkazish).
“QORA QUTI” METODI
Ta’lim jarayonida mazkur metodni qo‘llashdan maqsad o‘quvchilar tomonidan
mavzuni puxta o‘zlashtirishga erishish bilan birga ularni faollikka undash, ularda
hamkorlikda ishlash, ma’lum vaziyatlarni boshqarish hamda mantiqiy tafakkur
22

yuritish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Metoddan foydalanishda quyidagi
harakatlar tashkil etiladi:
— o‘quvchilar juftlikka biriktiriladi;
— juftliklarga mavzu mohiyatini yorituvchi asosiy tushunchalar(tayanch so‘zlar,
sanalar, belgilar, raqamlar va . . . )ni kartochkalarga qayd etish vazifasi yuklanadi;
— o‘qituvchi o‘quvchilar bilan hamkorlikda guruhlar tomonidan topshiriqning
bajarilishini tekshiradilar;
— topshiriqni to‘g‘ri bajargan guruhning bir a’zosi o‘qituvchi rolini bajaradi va
topshiriqning yechimini yozuv taxtasiga yozadi;
— sinf o‘quvchilari yozuv taxtasida qayd etilgan fikrni sharhlaydilar (tayanch
so‘zlar, sanalar, belgilar, raqamlar va . . .qanday ma’noni anglatishini aytadilar);
— to‘g‘ri javob bergan o‘quvchi o‘qituvchi rolini bajarib, juftliklarga mavzu
mohiyatini yorituvchi sxema, jadval yoki tasvir yaratishni topshiradi va o‘qituvchi
yordamida topshiriqning bajarilishini tekshiradi.
“QIZIL VA YASHIL RANGLI KARTOCHKALAR BILAN
ISHLASH” METODI
O‘quvchilar bilan ommaviy va guruh shaklda ishlashda ushbu metoddan
foydalanish ham ijobiy natijalarni kafolatlaydi. Metodni qo‘llashda quyidagi
harakatlar amalga oshiriladi:
— o‘qituvchi tomonidan o‘rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiy ketma-
ketlikda yoritishga xizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus kartochkalar
majmui tayyorlanadi (har bir kartochkaning orqa tomoniga mavzu mohiyatini
23

yorituvchi “yadro” tushunchaning bittadan harfi joylashtiriladi va maxsus qoplama
bilan berkitiladi);
— har guruhga maxsus kartochkalarning alohida majmusi topshiriladi va
kartochkalarni ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanadi;
— guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo‘lingach, kartochkalarning orqa
tomoni o‘giriladi va maxsus qoplama ochilib, topshiriqning qay darajada to‘g‘ri
bajarilganligi aniqlanadi.
— Agar topshiriq guruhlar tomonidan to‘g‘ri bajarilgan bo‘lsa, yakuniy jarayonda
kartochkalar orqa tomonga o‘girilganda mavzuning mohiyotini yorituvchi “yadro”
tushuncha hosil bo‘ladi.
Metoddan foydalanishning afzalligi shundaki, bu jarayonda o‘quvchilarda mavzuni
muayyan qismlarga bo‘lib o‘rganish va qismlar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlik
hamda aloqadorlikni analiz va sintez asosida aniqlash ko‘nikmalari hosil qilinadi.
“BILAMAN. BILISHNI XOHLAYMAN. BILIB OLDIM”
METODI
Ushbu metod o‘quvchilarga muayyan mavzular bo‘yicha bilimlari darajasini
baholay olish imkonini beradi. Metodni qo‘llash jarayonida o‘quvchilar bilan
guruhli yoki ommaviy ishlash mumkin.Guruh shaklida ishlashda mashg‘ulot
yakunida har bir guruh tomonidan bajarilgan faoliyat tahlil etiladi.Guruhlarning
faoliyatlari quyidagi ko‘rinishda tashkil etilishi mumkin:
1. Har bir guruh umumiy sxema asosida o‘qituvchi tomonidan berilgan topshiriqlarni
bajaradi va mashg‘ulot yakunida guruhlarning munosabatlari loyiha bandlari
bo‘yicha umumlashtiriladi;
24

2. Guruhlar umumiy sxemaning alohida bandlari bo‘yicha o‘qituvchi tomonidan
berilgan topshiriqlarni bajaradi.
O‘quv faoliyati bevosita yozuv taxtasi yoki ish qog‘ozida o‘z aksini topgan
quyidagi sxema asosida tashkil etiladi.
Bilaman Bilishni xohlayman Bilib oldim

Metoddan foydalanish 3 bosqich asosida amalga oshiriladi:
1. O‘quvchilarning o‘rganilishi rejalashtirilayotgan mavzu bo‘yicha tushunchalarga
egalik darajalari aniqlanadi.
2. O‘quvchilarning mavzu bo‘yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo‘lgan ehtiyojlari
o‘rganiladi.
3. O‘quvchilarni mavzuga oid ma’lumotlar bilan batafsil tanishtiriladilar.
Bosqichlar bo‘yicha amalga oshirilgan harakatlarning to‘liq tafsiloti quyidagicha:
— sinf o‘quvchilari guruhlarga biriktiriladilar;
— o‘quvchilarning yangi mavzu bo‘yicha tushunchalarga egalik darajasi
o‘rganiladi;
— o‘quvchilar tomonidan qayd etilgan tushunchalar loyihaning 1-bandiga yozib
boriladi;
— o‘quvchilarning yangi mavzu bo‘yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo‘lgan
ehtiyojlari o‘rganiladi;
25

— o‘quvchilarning ehtiyojlari sifatida bayon etilgan tushunchalar loyihaning 2-
bandiga yozib boriladi;
— o‘qituvchi yangi mavzuga oid umumiy ma’lumotlar bilan o‘quvchilarni
xabardor qiladi;
— o‘quvchilar o‘zlashtirgan yangi tushunchalar aniqlanadi;
— bayon etilgan yangi tushunchalar loyihaning 2-bandiga yozib qo‘yiladi;
— mashg‘ulot yakunida loyiha yaratiladi.
5. O’zbekistonga nima uchun Atom energetikasi zarur
Oliy Majlis Senatining mudofaa va х avfsizlik
masalalari, agrar, suv х o jaligi masalalari vaʻ
ekologiya qo mitalari “Atom energiyasidan
ʻ
tinchlik maqsadlarida foydalanish
to g risida”gi Qonunning muhokamasiga
ʻ ʻ
bag ishlangan yig ilish
ʻ ʻ o tkazdi ʻ .

Yig ilishda fuqarolarning hayoti va sog lig ini, jismoniy hamda yuridik
ʻ ʻ ʻ
sha х slarning mol-mulkini himoya qilish, shuningdek atrof-muhitni muhofaza qilish
ustuvorligi, х avfsizlikning ta’minlanishi, yadroviy qurol va boshqa yadroviy
portlovchi qurilmalar ishlab chiqarishning taqiqlanishi atom energiyasidan
foydalanishning asosiy prinsiplari ekani ta’kidlandi.
Shuningdek, yadroviy va radiatsiyaviy х avfsizlikni ta’minlashda malakali
kadrlar tayyorlashning muhim vazifalariga bag ishlangan konferensiya ham
ʻ
o tkazildi.
ʻ
26

So zga chiqqanlar ta’kidlaganidek, yildan-yilga energiya resurslariga ehtiyoj ortibʻ
bormoqda. Respublikamiz energiya manbai sifatida tabiiy gazga qaram, chunki
aynan shu resursdan foydalanish elektr energiyasini ishlab chiqarish umumiy
hajmida 85%ni tashkil etadi. Buni inobatga olib, O zbekiston Hukumati
ʻ
mamlakatning barqaror iqtisodiy o sishini ta’minlash uchun energetika tarmog ini
ʻ ʻ
rivojlantirishning turli variantlarini ko rib chiqdi.
ʻ
Ko pgina omil va holatlar hisobga olindi - energetik
ʻ х avfsizlikni ta’minlash,
atrof muhitga uglerod tashlanmalarini kamaytirish, atom elektr stansiyalari
faoliyatining х avfsizlik ko rsatkichlariga ishonchning ortishi, yadro
ʻ
energetikasining iqtisodiy jihatdan samardorligi va raqobatbardoshligi va
boshqalar.
Natijada mamlakatimizda AES qurish to g risida qaror qabul qilindi. Rossiya
ʻ ʻ
va O zbekiston o rtasida Atom energiyasi bo yicha
ʻ ʻ ʻ х alqaro agentlik
(MAGATE)ning х avfsizlik bo yicha barcha talablariga javob beruvchi quvvati 2
ʻ
400 MVt bo lgan ikkita energiya blokidan iborat “3+” avlod
ʻ
atomelektrostansiyasini qurish to g risida Bitim imzolandi. Ob’yekt Jizza
ʻ ʻ х viloyati
Forish tumanida qurilishi rejalashtirilmoqda.
Loyihani amalga oshirish maqsadida sohadagi munosabatlarni tartibga
soluvchi qonunchilik ishlab chiqilmoqda, yadroviy va radiatsion х avfsizlikni
boshqarish tuzilmasi takomillashtirilmoqda.
Prezidentning qarori bilan Toshkent shahrida “MIFI” Milliy yadro tadqiqot
instituti filiali tashkil etildi.Rossiya poyta х tiga atom energetikasi sohasida
ma’lumot olish uchun 56 nafar talaba yuborildi.
Radiatsiyaviy х avfli ob’yektlar ishchi- х izmatchilarini hamda avariya-
qutqaruv tuzilmalari sha х siy tarkiblarini avariyalarni bartaraf etish bo yicha kasbiy
ʻ
tayyorgarlikdan o tkazish choralarini ko rish lozimligi ta’kidlandi.
ʻ ʻ
Atom elektr stansiyasi asosan elektr yoxud issiqlik energiyasi ishlab
chiqarishga mo‘ljallangan, yadro reaktori va boshqa zarur tutash
27

qurilmalarni o‘z ichiga olgan yirik majmua hisoblanadi.Boshqa elektr
stansiyalaridan farqli o‘laroq AESlarda elektr quvvatini olishda ko‘mir, neft
yoki mazut emas, asosan, sayyoramizda kam tarqalgan faol radioaktiv unsur
–uran moddasidan foydalaniladi.
O‘tgan asrning 40-yillari oxirida olimlar atom energiyasidan tinchlik maqsadida
foydalanish bo‘yicha ilk loyihalarni ishlab chiqa boshlagan va dunyodagi ilk AES
1954 yil 27 iyunda Rossiyaning Obninsk shahrida ishga tushirilgan.
Yillar o‘tishi, rivojlanish, demografik ko‘rsatkichlarning o‘sishi bilan dunyo
hamjamiyati energetika sanoatida AESlarning afzal jihatlarini anglab yetayotir.
Xalqaro atom energiyasi agentligining 2017 yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi
kunda o‘ttizdan ziyod mamlakatda 451 energoblokka ega bo‘lgan 191 AES
ishlamoqda. Yadro reaktorlari AQSHda 99 ta. Fransiyada 58 yadro reaktori bo‘lib,
ular elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyojning 72,3 foizini qoplaydi. Shuningdek,
yadro reaktorlaridan keng foydalanadigan mamlakatlar sirasiga Rossiya (37),
Xitoy (36), Janubiy Koreya (25) kiradi.Bundan tashqari, hozirgi kunda jahonda 60
dan ortiq yangi AESlar qurilishi mo‘ljallangan.
Davlatimiz rahbari joriy yil 10 iyul kuni mamlakatimizda mutlaqo yangi soha
bo‘lgan atom energetikasini barpo etish bo‘yicha tashkiliy-texnik chora-tadbirlarni
amalga oshirish masalalariga bag‘ishlangan yig‘ilishda bu sohaga alohida e’tibor
qaratish zamon talabi ekanini qayd etdi.
Bugungi kunda yurtimiz aholisi soni 33 millionga chiqdi, lekin o‘tgan chorak asr
davomida birorta ham qudratli elektr stansiyasi qurilgani yo‘q. Shuning o‘zi bu
soha e’tiborga muhtoj ekanini ko‘rsatadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, kishi boshiga
energiya ta’minoti taxminan 30 foiz kamaygan. Iqtisodiyotimizni tubdan
rivojlantirish, yangi quvvatlar barpo etishga qat’iy bel bog‘laganimiz energiyaga
28

talabni yanada oshiryapti. Shunday ekan, o‘zimizda mavjud bo‘lgan uran
xomashyosiga tayanib, atom elektr stansiyasi qurishga qaror qilingani ayni
muddaodir. So‘nggi vaqtlarda aholi turmushida shundog‘am elektr energiyasi bilan
bog‘liq muammolar kam emasdi. Ko‘rilayotgan chora-tadbirlar, yangi loyihalar
asosida xalqimiz, yurtdoshlarimiz uchun keng imkoniyatlar yaratiladi.
Hozirgi paytda dunyo miqyosida energiya ta’minotining taxminan 15 foizi
AESlar hissasiga to‘g‘ri kelayotgani hamda rivojlangan mamlakatlarda bu
ko‘rsatkich juda yuqori va yildan yilga oshib borayotgani hisobga olinsa, u ba’zilar
aytayotganidek xavfli emas.
Bugungi kunda mamlakatimizda elektr energiyasiga bo‘lgan talab 69 milliard
kilovatt/soatni tashkil etadi. Bu quvvatning qariyb 85 foizi gaz va ko‘mir yoqish
orqali, qolgan 15 foizi GESlarda ishlab chiqariladi. Buning uchun yiliga 16,5
milliard kub metr tabiiy gaz, 86 ming tonna mazut va 2,3 million tonna ko‘mir
sarflanadi. Iqtisodiy o‘sish, aholi soni va turmush darajasining oshib borishi
natijasida elektr energiyasiga talab ham ortaveradi. Bu esa yangi quvvatlar tashkil
etish zaruratini tug‘dirmoqda.
20 grammlik uran 520 kilogrammlik ko‘mirning quvvatini beradi. Agar masalani
hal qilishga bugundan kirishmasak, kelajak avlod bizni kechirmaydi.Hozirgacha
yurtimizda qazib olinayotgan uranni chetga sotyapmiz.Bu noyob xomashyoni
o‘zimizda ishlatsak, juda katta samaradorlikka erishamiz.
29

Atom energiyasi ekologik toza, bunday stansiyalar zararli is gazini hosil
qilmaydi. Natijada mamlakatimizda tabiiy gazni yoqishdan hosil bo‘ladigan va
atrof-muhitga tarqaladigan is gazi hajmi yiliga 3 million tonnagacha kamayadi.
AESlarning afzalligi juda kam yoqilg‘idan ulkan miqdorda energiya
olinishida.Aytilganidek, bu birinchi navbatda atrof-muhit musaffoligini saqlashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, 1000 MVt elektr energiyasi ishlab chiqarish
uchun oddiy issiqlik elektr stansiyalari 13 ming tonna zaharli gaz, 165 ming tonna
ko‘mir changini havoga chiqaradi. AESlarda bunday zararli unsurlar zaxiradagi
dizel generatorlarini ishga tushirish hisobiga juda kam miqdorda ajraladi.Issiqlik
elektr stansiyalari shuncha miqdordagi energiya ishlab chiqarish uchun 8 million
tonna kislorod sarflaydi.AES uchun esa kislorodning deyarli keragi yo‘q.
Ammo buni shunchaki qurishning o‘zi yetarli emas.Sohaga malakali kadrlar kerak.
Shu bois bugungi kun bilimdon va malakali kadrlarni tayyorlashimizni talab etadi.
Yoshlarimiz Moskva muhandislik-fizika institutida tahsil olmoqda. O‘zbekistonda
mazkur oliy o‘quv yurtining filialini ochish harakati boshlandi. Uch yil ichida 4
ming nafar malakali mutaxassis tayyorlashimiz zarur. Umuman, atom elektr
30

stansiyasi qurilishida 9 ming, ishga tushirilgandan keyin 3,5 ming kishi ish bilan
ta’minlanadi.
Har tomonlama uzoqni ko‘zlab rejalashtirilgan ekologik toza va zararsiz ushbu
yirik loyiha mamlakatimiz iqtisodiy taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shadi. Eng
muhimi, aholining turmush sharoiti yaxshilanib, elektr energiyasiga ehtiyoj
qoplanadi. Shuning o‘zi katta yutuq bo‘lishi aniq.
6. Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish mavzusini
o’qitishda “Munosabat” metodidan foydalanish
Atom enrgiyasidan tinchlik maqsadida foydalanish” mavzusini o‘qitishda
“Muqobil imkoniyatlar tanlovi” strategiyasi asosida muammoli masalalarni
tahlil qilish
AES L arning ishlash prinsipi haqida gapirishdan oldin unin g yaratilish
tarixiga biroz to‘xtalaylik. 1951-yilda Sobiq Sovet ittifoqi hukumati atoqli olim
Igor Kurchatovga Obninskda dunyodagi birinchi AESni yaratishga buyruq berdi.
Loyiha atom energiyasidan tinchlik yo‘lida foydalanishning birinchi rejasi bo‘lishi
rejalashtirilgan. Atigi 3 yil o‘tgach, ya’ni 1954-yil 26-iyul kuni 5 MVT quvvatga
ega bo‘lgan tinchlik AES ishga tushdi.
31

O‘zbekiston Respublikasi hududida atom elektrostansiyasining ramziy
ochilishi. (Rossiya federatsiyasi Prezidenti V. Putin (chapda), O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev (o‘ngda)
O‘zbekistonda qurilayotgan AESning umumiy ko‘rinishi
Bizning yurtimizda ham shu sohada ko‘plab ishlar olib borilmoqda. Atom
energiyasini hosil qilish to‘g’risidagi muhtaram Prezidentimizning 2017-yil 8-
noyabrdagi “Energiya resurslaridan oqilona foydalanishni ta’imlash chora
32

tadbirlari to‘g’risida“ gi qonunning PQ-3379 sonli qarori hamda 2019-yil 19-
iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasida atom energetikasini rivojlantirish” chora-
tadbirlari to‘g’risidagi PF-5484-sonli farmoni O‘zbekistonda atom
elektrostansiyasini (AES) qurishdan
iborat bo‘ldi.

Atom elektrostansiyasining ishlash
jarayoni asosan, uran (U) yoki
plutoniy (Pu) atomlari ishtirokida
bo‘ladi. AES da urandan
foydalanish uchun uran rudasi kukunga aylantiriladi.So‘ngra kukun tabletka
ko‘rinishiga keltiriladi. U kichik kolbalar gapreslanadiva 1500 o
C haroratda bir
necha sutka kuydiriladi. Aynan mana shu uran tabletkalari yadroviy yadroviy
reaktorlarga joylanadi.Bitta reaktorda bir vaqtning o‘zida 10 mlnga yaqin uran
tabletkalari ishlatiladi.Uran 235 va Plutoniy 239 izotopi yadroviy reaktorda
parchalanib, o‘zidan kata miqdorda issiqlik ajratib chiqaradi.
33

AES da ko‘pincha atom reaktorlarining 4 tipi qo‘llaniladi:
1. Suv- suvli; 2. Grafit-suvli; 3.Og’irsuv-suvli; 4.Grafit–gazli.
Atom energiyasidan tinchlik maqsadida foydalanish mavzusini yoritib
berishda “Muqobil imkoniyatlar tanlovi” metodidan foydalanish
34

Atom energiyasidan tinchlik maqsadida foydalanish bugungi kunda eng dolzarb
mavzulardan biri bo‘lib hisoblanadi. Atom energiyasining qolgan energiya
turlaridan afzal tomonlari anchagina.Ushbu mavzuni “Muqobil imkoniyatlar
tanlovi“ metodi bo‘yicha o‘tishni qarab chiqamiz.
Strategiyani quyidagi tartibda qo‘llaymiz:
 Pedagog tomonidan o‘quvchi (talaba) lar jamoalarga ajratiladi;
 Ushbu jamoalar tomonidan tayanch va muqobil tushunchalar
sharhlanib, yozma holda ifodalanadi.
35AES (Salbiytomonlari)
AES
larqurilishjoyininitanlashningo”ta
murakkabligi
AES
larniishlatishjarayonidaxavfsizliknita’
minlashningbirozmurakkabligi
Ajraladigansuyuqvaqattiqradioakti
vchiqindilarnizararsizlantirish
Atom energiyasidantinchlikmaqsadidafoydalanishmavzusiniyoritishda
“Muqobilimkoniyatlartanlovi”
metodibizgakeltirilganlardanmuqobiliniajratibolishimizuchunzaminyarat
adi
AES
larningmln.tonnalabko’mirvaneft
mahsulaotlarinitejabqolishi
Iqtisodiyjihati:mablag’ningteja
bqolinishi
AES(Ijobiytomonlari)
Elektrenergiyasigabo”lganehtiy
ojnito’lig’ichaqondiraolishi
O’zigaketganxarajatningtezdaqoplanishiva
ko’pvaqtxizmatqilishi
Ekologiyaifloslanishingbartara
fetilishi

 Har bir tushunchani jamoalar navbat bilan sharhlab, o‘z
nazariyalarini isbotlashga harakat qiladilar. Tayanch tushunchalar atroflicha
yoritilib, ularga ta’rif beriladi.
 O‘qituvchi ko‘magida sinf (guruh) jamoalari shini tahlil
qiladilar va ular ichida teng muqobilini ajratib oladilar.
 Pedagog har bir jamoa ishini o‘rganib chiqadi va ularga baho
beradi. Mashg’ulot yakuniga yetkaziladi.
Innovatsion strategiyalar ichidan “Muqobil imkoniyatlar tanlovi”
strategiyasi diqqatni to‘g’ri yo‘naltirishga yordam beradi, o‘quvchi (talaba) da
mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini to‘g’ri rivojlantirishga keng imkoniyat yaratib
beradi. Ayniqsa, pedagog uchun biror bir mavzuni yoritishda keltirilganlar ichida
eng muqobilini tanlab olishlari uchuno ‘quvchi (talaba) larning o‘zlari erkin
fikrlab, o‘z tushunchalarini bayon qilishlariga qo‘yib berishga imkon beradi. Shu
asnoda o‘quvchi(talaba)larda mustaqil tarzda muammoni hal etish, keltirilgan turli
ma’lumotlar ichidan keraklisini tanlab olish ko‘nikmasi rivojlanadi.
O'zAtom agentligi to'g'risida
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energetikasini
rivojlantirish agentligi (keyingi o'rinlarda "O'zatom" agentligi deb yuritiladi)
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 19 iyuldagi UP-5484-sonli
"Atom energetikasini rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida" gi Farmoniga
muvofiq tashkil etilgan bo'lib, Prezident qarori asosida ishlaydi.O'zbekiston
Respublikasining 2018 yil 19 iyuldagi PQ-3870-sonli "O'zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energetikasini rivojlantirish agentligi
faoliyatini tashkil etish to'g'risida" gi va O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2018 yil 13 avgustdagi qarori O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi ".
"O'zatom" agentligi o'z faoliyatida O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
va qonunlarini, O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlarini,
36

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va farmoyishlarini,
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlarini,
shuningdek "O'zatom" agentligi to'g'risidagi nizomni o'z ichiga oladi.O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019 yil 1 fevraldagi UP-5646-sonli "O'zbekiston
Respublikasining yoqilg'i-energetika sanoatini boshqarish tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida" gi farmoniga muvofiq, O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasini rivojlantirish
agentligi uning keyingi faoliyati bilan O'zbekiston Respublikasi Energetika
vazirligi tarkibiga o'tkazildi. O'zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi
huzuridagi Atom energiyasini rivojlantirish agentligiga aylantirish.
«O zatom» agentligining atom energiyasidan tinch foydalanish sohasidagiʼ
asosiy vazifalari va maqsadlari:
 atom energiyasidan tinchlik maqsadida foydalanish sohasidagi davlat siyosatining
ustuvor yo nalishlari bo yicha taklif tayyorlash, shu jumladan normativ-huquqiy
ʼ ʼ
hujjatlarni ishlab chiqish;
 O zbekiston Respublikasida atom energetikasini rivojlantirish bo yicha davlat
ʼ ʼ
dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish, yadro energetikasi sohasidagi
loyihalarni amalga oshirish uchun investitsiyalarni, shu jumladan chet el
investitsiyalarini jalb qilish;
 xalqaro sanoat va ekologik xavfsizlik talablariga javob beradigan zamonaviy
texnologiyalar va uskunalarni jalb qilgan holda atom elektr stantsiyalarini
loyihalashtirish, qurish va ulardan foydalanish bo yicha shartnomalar va
ʼ
kelishuvlar tuzish;
37

 atomshunoslik va yadroviy texnologiyalarni rivojlantirish bo yicha kompleksʼ
chora-tadbirlarni, fundamental tadqiqotlar tajriba-konstruktorlik ishlari va
innovatsion ishlanmalar, ilg or texnologiyalarni joriy etish loyihalarini tayyorlash
ʼ
va amalga oshirish;
 tadqiqot va energetik yadroviy reaktorlarning, yadroviy fizika qurilmalarining,
yadro materiallari va radiatsiya manbalarining omborlari, radioaktiv chiqindilarni
yo‘q qilish va xavfsiz ishlashini ta’minlash;
 boshqa vazirliklar va idoralar bilan birgalikda yadroviy avariyalar va radiatsion
avariyalarning oldini olish bo‘yicha tadbirlar rejasini ishlab chiqish bilan
O'zbekiston Respublikasi ob’ektlarining yadroviy va radiatsion xavfsizligi tizimini
takomillashtirish;
 yadro materiallari va texnologiyalarini, radioaktiv materiallarni tarqatmaslik,
jismoniy himoya qilish va yadro, radiatsiyaviy xavfsizlikni ta’minlash choralarini
amalga oshirish;
 kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini, shu jumladan
yetakchi xorijiy institutlarda tashkil etish;
 Atom Energiyasi bo‘yicha Xalqaro Agentlik, atom energiyasining Yevropa
hamjamiyati va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan xalqaro hamkorlik va o‘zaro
aloqalarni amalga oshirish;
 manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda atom energetikasi sohasiga
xorijiy investitsiyalar va ilg‘or texnologiyalarni jalb qilish maqsadida xalqaro
moliya institutlari, donor mamalakatlar, kompaniyalar va banklar bilan
hamkorlikni rivojlantirish.
38

7. Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik (MAGATE) bosh direktori
o‘rinbosari M.Aparo boshchiligidagi delegatsiyaning O‘zbekiston
Respublikasiga tashrifi
Joriy yilning 11-13 oktyabr kunlari M А G А TE Bosh direktori o rinbosari –ʻ
Kafolatlar departamenti boshlig i Massimo
ʻ А paro boshchiligidagi delegatsiya
O zbekiston Respublikasiga tashrif buyurdi.
ʻ
“ А tom – tinchlik va taraqqiyot uchun” shiori ostida faoliyat olib boruvchi
M А G А TEni ko pchlik, BMT tizimida yadroviy xavfsizlik yo nalishida faoliyat
ʻ ʻ
olib boruvchi xalqaro tashkilot sifatida yaxshi biladi. А gentlik o zining a zo
ʻ ʼ
mamlakatlari va ko plab hamkorlari bilan birgalikda yadro texnologiyalaridan
ʻ
unumli, samarali va xavfsiz foydalanish ishlarini butun dunyo bo ylab amalga
ʻ
oshiradi.
M А G А TEning M. А paro boshchiligidagi delegatsiyasi hamda Sanoat xavfsizligi
davlat qo mitasi vakillari ishtrokida rasmiy uchrashuv o tkazildi.Muloqot
ʻ ʻ
davomida atom energiyasidan tinchlik yo lida foydalanishga doir xalqaro
ʻ
shartnomalar bo yicha O zbekiston Respublikasining majburiyatlari doirasida
ʻ ʻ
yadroviy materiallarga qo llaniladigan kafolatlarning implementatsiyasi hamda
ʻ
respublikamizning yadro energetika dasturi kabi masalalar muhokama qilindi.
Uchrashuv so ngida M.
ʻ А paro, mehmondo stlik va hamkorlik uchun ʻ
minnatdorchiligini izhor etib, O zbekistonda atom energetikasi yo nalishida olib
ʻ ʻ
borilayotgan ishlarni alohida ta kidlab o tdi hamda kelajakda mustahkam
ʼ ʻ
aloqalarni yanada rivojlantirish maqsadida qo mita faoliyatini qo llab-
ʻ ʻ
quvvatlashga tayyor ekanligini bildirdi.

39

Ma lumot uchun.ʼ O zbekiston Respublikasi Oliy Kengashning 1992 yil ʻ
9
dekabrdagi 760-XII-son qarori bilan Yadro qurolini tarqatmaslik to g risidagi ʻ ʼ
shartnomaga
qo shilgan. ʻ
2006
yilda, Markaziy Osiyoni yadro qurollaridan holi hududga aylantirish
yuzasidan
kelishuv imzolangan bo lib, ushbu tarixiy hujjatning imzolanishi BMT ʻ
Bosh
А ssambleyasi va xalqaro hamjamiyat tomonidan qo llab quvvatlangan, ʻ
hamda
xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta minlash yo lida qo yilgan muhim qadam ʼ ʻ ʻ
sifatida
e tirof etilgan. ʼ
Sanoat
xavfsizligi davlat qo mitasi yadro texnologiyalari va atom energetikasi ʻ
ob ektlarida
radiatsiya va yadro xavfsizligi masalalarida yagona davlat siyosatini ʼ
amalga
oshiriruvchi, nazorat qiluvchi hamda muvofiqlashtiruvchi, shuningdek,
atom
energiyasidan tinchlik yo lida foydalanish sohasidagi xalqaro shartnomalar ʻ
bo yicha
O zbekiston Respublikasining majburiyatlari bajarilishini ta minlovchi ʻ ʻ ʼ
vakolatli
organ etib belgilangan.
40

X UL O S A
Hozirgi kunda ta’lim jarayonida innavatsion texnologiyalar, pedagogik va
axborot texnologiyalarini o’quv jarayonida qo’llashga bo’lgan qiziqish, e’tibor
kundan-kunga kuchayib bormoqda, bunday bo’lishining sabablaridan biri, shu
vaqtgacha an’anaviy ta’limda o’quvchilarni faqat tayyor bilimlarni egallashga
o’rgatilgan bo’lsa, zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o’zlari
qidirib topishga, mustaqil o’rganib, tahlil qilishlariga, hatto hulosalarni ham o’zlari
keltirib chiqarishlariga o’rgatadi. Shunga ko’ra ushbu kurs ishida xam fizikaga oid
mavzularni innovatsion usullarda o’qitish o’quvchilarni mavzuni ilmiy asosda
tushunishlariga, mustaqil fikr yuritishlariga xizmat qiladi. O’qituvchi bu jarayonda
shaxsni rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi
va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo’naltiruvchilik funksiyasini bajaradi.
Ta’lim jarayonida o’quvchilar asosiy figuraga aylanadi.
Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o’qituvchi va o’quvchi
faoliyatiga yangilik, o’zgarishlar kiritish bo’lib uni amalga oshirishda asosan
interaktiv metodlardan to’liq foydalaniladi. Interaktiv metodlar bu-jamoa bo’lib
ta’lim mazmunining tarkibiy qismi xisoblanadi. Bu metodlarning o’ziga hosligi
shundaki, ular faqat pedagogik va o’quvchilarning birgalikda faoliyat ko’rsatishi
orqali amalga oshiriladi.
Pedagogik texnologiyalar masalalari, muammolarini o’rganayotgan o’qituvchilar,
ilmiy tadqiqotchilar, amaliyotchilarning fikricha pedagogik texnologiya-bu faqat
axborot texnologiyasi bilan bog’liq, hamda o’qitish jarayonida qo’llanishi zarur
bo’lgan kompyuter, masofali o’qish yoki turli xil texnikalardan foydalanish deb
belgilanadi. Bizning fikrimizcha, pedagogik texnologiyaning eng asosiy negizi-bu
o’qituvchi va o’quvchining belgilangan maqsaddan kafolatlangan natijaga
hamkorlikda erishishlari uchun tanlagan texnologiyalariga bog’liq deb
hisoblaymiz. Ya’ni o’qitish jarayonida maqsad bo’yicha kafolatlangan natijaga
erishishda qo’llaniladigan har bir ta’lim texnologiyasi o’qituvchi va o’quvchi
41

o’rtasida hamkorlik faoliyatini tashkil eta olsa har ikkalasi ijobiy natijaga erisha
olsa, o’quv jarayonida o’qituvchi-o’quvchilar mustaqil fikrlay olsalar, ijobiy ishlay
olsalar, izlansalar, tahlil eta olsalar , o’zlari hulosa qila olsalar, o’zlariga, guruhga,
guruh esa ularga baho berilsa o’qituvchi esa ularning bunday faolliklari uchun
imkoniyat va sharoit yarata oladi. Bizning fikrimizcha ana shu, o’qish jarayonining
asosi xisoblanadi, Har bir dars, mavzu o’quv predmetining o’ziga xos
texnologiyasi bor ya’ni o’quv jarayonidagi pedagogik texnologiya-bu yakka
tartibdagi jarayon bo’lib, u o’quvchining ehtiyojidan kelib chiqqan holda
yo’naltirilgan, oldindan loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishiga
qaratilgan pedagogik jarayondir. O’qituvchi va o’quvchining maqsaddan natijaga
erishishida qanday texnologiyani tanlashlari ular ixtiyorida, chunki har ikkala
tomonning asosiy maqsadi aniq natijaga erishishga qaratilgan, bunda
o’quvchilarning bilim saviyasi, guruh xarakteri, sharoitga qarab ishlatiladigan
texnologiya tanlanadi, masalan, natijaga erishish uchun balkim, kompyuter bilan
ishlash lozimdir, balkim film tarqatma material, chizma va plakatlar, turli
adabiyotlar, axborot texnologiyasi kerak bo’lar, bular o’qituvchi va o’quvchiga
bog’liq. Yangi pedagogik texnologiya jarayon, bu jarayonni darslarda qo’llaymiz
darslarni amaliy mashq mustaqil ishlash, guruhlash, tanlovlar, aqliy hujum, baxs-
munozra va boshqa usullarni mavzuga mos qilib o’quvchilarga o’rgatishimiz ular
faolligini oshiradi.
42

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. I.A.Karimov. Barkamol avlod orzusi. T., Sharq, 1999
2. I.A.Karimov. Yuksak ma'naviyat – е ngilmas kuch. T.: Ma'naviyat, 2008
3. Karimov I.A. Ta’lim – tarbiya tizimini tubdan isloh qilish borasida
fikr va mulohazalari.
4. Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardaev A. Ta’lim va tarbiyada innovatsion
texnologiyalar amaliyoti – T.: Iste’dod, 2010.- b.
5. Golish L.V, Fayzullayeva D.M. Pedagogik texnologiyalarni loyihalashtirish va
rejalashtirish. TDIU. Toshkent. 2010.
6. Yusupov A., N.Turdiyev “Fizika: 9-sinf o’qituvchilari uchun metodik
qo’llanma”-Toshkent- “Ma’naviyat”-2003 yil
7. Kamoliddinov.M, Vaxobjonov.B “Innovatsion pedagogik texnologiyalar”.
“Talqin”. Toshkent. 2010.
8. XXI asr pedagogikasining dolzarb vazifalari. //Xalq ta’limi, 2007. – №2,
9. N.N.Ne’matova Guruhlarni tashkil etishni interfaol metodlari. Buxoro 2008 yil.
10. Ne’matova N.N. Fizikadan ma’ruzalar matni. Buxoro-XXI asr
11. Haydarova O.Q.Bo‘lajak o‘qituvchilarni innovatsion faoliyatga tayyorlash.
Qarshi, Nasaf, 2008.
12. Fizikani o’qitishda innovatsion texnologiyalar fanining majmuasi. Jizzax.
2014y
13. O’zbekiston Respublikasi «Ta’lim to’g’risidagi qonun» – Toshkent ,
43

1997.
14. H. Mamadiyorov Maktabda issiqlik hodisalari va molekulyar fizikani o’rganish
15. Yosh fiziklar ensiklopediyasi. Toshkent O’qituvchi 77 y
16. Innovatsionstrategiyalardanfizikanio‘qitishdafoydalanishmetodikasi :
O‘quv qo‘llanm O. Quvondiqov;
44

Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish mavzusini o‘qitishda “Munosabat” metodidan foydalanish

Купить