“Avesto” ning tarixiy manba sifatidagi o’rni. avesto tili, avesto va zardushtra - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	83.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	02 May 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Telzor Uchun

Ro'yxatga olish sanasi 21 Aprel 2025

24 Sotish

“Avesto” ning tarixiy manba sifatidagi o’rni. avesto tili, avesto va zardushtra

Sotib olish

MAVZU: “AVESTO” NING TARIXIY MANBA SIFATIDAGI O’RNI.
AVESTO TILI, AVESTO VA ZARDUSHTIYLAR
MUNDARIJA:
I.KIRISH …………………………………………………………...……….……3
II.BOB ASOSIY QISM…………………………………………………….….…5
2.1. Zardushtiylik dinining vujudga kelishi. “Avesto ”………………………….....5
2.2. Rus sharqshunosligida “Avesto” tarixi haqida ……………………………….14
2.3. G`arb sharqshunoslari “Avesto” haqida …………………………………..….27
III. XULOSA………………………………………………………………..……31
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………...……32

KIRIS H
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik yillarida O’zbekiston Respublikasida
jamiyat hayotining turli sohalarida keng qamrovli islohotlar amalga oshirildi.
Islohotlarni amalga oshirishda jamiyat hayotini tubdan yangilash, fuqarolarda
ishlab chiqarish va mehnatga bo’lgan ijobiy munosabatni qaror toptirish,
yaratuvchilik, bunyodkorlik hissini tarbiyalash, ijtimoiy munosabatlarning
yangicha mazmun kasb etishiga erishish hamda erkin, mustaqil va har tomonlama
barkamol shaxsni voyaga yetkazish maqsadlari ko’zlandi. Bu maqsadlarga erishish
ta’lim tizimida ham ilg’or g’oyalarni qaror toptirish, yangi ish uslublarini
amaliyotga tatbiq etilishini taqozo qiladi.
Islohotlar davrida milliy qadriyatlarni qayta tiklash va ularni boyitish yo’lida
samarali ishlarning amalga oshirilganligi ertangi kun yaratuvchilari bo’lgan
yoshlarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash zaruriyatini kun
tartibiga olib chiqdi. Zero, sobiq Ittifoq davrida milliy qadriyatlarni o’rganish,
ularda ilgari surilgan g’oyalar negizida ijtimoiy tarbiyani tashkil etish inkor etilgan
edi.
Pedagogik hodisa sifatida shaxsning ma’naviy madaniyatga ega bo’lishi bir
necha bosqichni o’z ichiga oladi. Shaxs oila, maktabgacha ta’lim va umumiy o’rta
ta’lim muassasalarida amalga oshirilgan ijtimoiy tarbiya negizida ma’naviy
madaniyatning dastlabki unsurlarini o’zlashtiradi. Boshlang’ich ta’lim
o’quvchilarida ma’naviy-axloqiy tushunchalar rivojlantiriladi, xususiy fanlarning
ma’rifiy-tarbiyaviy imkoniyatlari, sinfdan va maktabdan tashqari sharoitda
uyushtiriluvchi ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarning tarbiyaviy ta’siri, shuningdek,
boshlang’ich sinf o’quvchilarining shaxs sifatida kamolga yetishiga ta’sir etuvchi
ijobiy mazmunga ega ijtimoiy omillardan samarali foydalanish bu borada kutilgan
natijalarni qo’lga kiritishga imkon beradi.
Ma’naviy madaniyatga ega shaxsning muqobili sifatida qo’llaniluvchi
“komil inson” masalasi eng qadimgi yozma yodgorliklardan biri “Avesto” da
markaziy o’rin egallagan. Zardushtiylik g’oyalariga ko’ra ezgu fikr, ezgu so’z va
ezgu ish birligidan iborat axloqiy uchlik komil inson ma’naviyatining asosi
3

sanalgan. Islom ta’limoti da esa inson ma’naviyati uning ruhan yetukligi, o’y-
fikrlari, xatti-harakatlari va faoliyatida “yaxshilik”, “ezgulik” yoki “savob”
tushunchalarining ustuvorligi bilan belgilangan bo’lib, o’z xohish-istaklaridan
ko’ra atrofdagilarning manfaatlari uchun xizmat qilish, ularga yordam berishga
intiluvchilar komil inson sifatida e’tirof etilgan.
Tadqiqot maqsadi: «Avesto»dagi ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalarining
boshlang’ich ta’lim-tarbiya jarayonidagi o’rni va ahamiyatini o’rganish, tahlil
qilish.
Tadqiqot obyekti: «Avesto» orqali ma’naviy-axloqiy tarbiyani amalga
oshirish jarayoni
Tadqiqot predmeti: «Avesto»dagi ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalari va
boshlang’ich ta’limdagi o’rni
Tadqiqot vazifalari:
1. Tadqiqot mavzusiga doir ijtimoiy-falsafiy, tarixiy, pedagogik, psixologik
va metodik adabiyotlarni o’rganish hamda kasb-hunar kollejlarining hujjatlari
bilan tanishish, pedagogik kuzatish orqali kasb-hunar kollejlari o’quvchilarida
ma’naviy madaniyat unsurlariga egaliklarining mavjud darajasini baholash.
2. Tarixiy manbalarning o’quvchilar ma’naviy-axloqiy tarbiyasidagi o’rnini
aniqlash.
3. Boshlang’ich sinf o’quvchilarini ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda
«Avesto»dagi g’oyalardan foydalanishning mazmunini belgilash.
Tadqiqotning metodologik asosi: O’ zbekiston Respublikasi uzluksiz
ta’lim tizimining mazmunini belgilab beruvchi direktiv-me’yoriy hujjatlar,
xususan, O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» gi Qonuni, «Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi», O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oliy va
O’rta maxsus xalq ta’limi vazirliklari tomonidan qabul qilingan qarorlar, me’yoriy
hujjatlar; O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tomonidan ta’lim
sohasida ilgari surilgan g’oyalar; «Avesto»,Tadqiqotchi olimlarning ilmiy
asarlaridan iborat.
4

ASOSIY QISM
1. Zardushtiylik dinining vujudga kelishi. “Avesto”
O’zbekiston o’z mustaqilligini qo’lga kiritgach, ta’lim tizimi respublikamizda
amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy islohotlar sharoitida
rivojlanish davriga kirdi. Zero, hozirgi kunda iqtisodiy madaniyati, ma’naviy va
moddiy qadriyatlarini insonparvarlik, yuksak axloqiy ideallar ruhida
rivojlantirayotgan mustaqil demokratik davlatni barpo etish jarayoni amalga
oshmoqda.
O’zbekiston mustaqilligini mustahkamlashning muxim vazifalaridan biri
milliy ma’naviyatni yuksaltirish, milliy mafkurani shakllantirishdan iboratdir. Bu
murakkab va dolzarb vazifani hal etish uchun bosib o’tilgan tarixiy yo’lni tahlil
qilish, ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash, shu asosda tarbiya, ayniqsa kichik
maktab yoshidagi o’quvchilarni ma’naviy sifatlarini tarbiyalashga yo’naltirilgan
pedagogik vositalar tizimini yaratish zaruriyati mavjud. Ma’lumki, jamiyat hayoti
va unda yashovchi kishilarning ijtimoiy-ma’naviy yuksalishi milliy mafkura,
o’quvchilar ta’lim-tarbiyasi hamda bo’lajak mutaxassislarning keng ko’lamda
intellektual salohiyatga ega bo’lishini talab qilmoqda. Tarixiy tajribalar shundan
dalolat beradiki, har qanday davlat tizimi o’zining asosiy maqsadi sifatida
yoshlarga ajdodlardan meros bo’lib qolgan ma’naviy boyliklar, ta’lim-tarbiyaviy
qadriyatlarni singdirishni taqozo qiladi. Ta’lim-tarbiyaviy qadriyatlar yosh
avlodning ijtimoiy-ma’naviy rivojlanishida zamin bo’lib xizmat qiladigan moddiy,
ma’naviy boylik.
Jamiyat taraqqiyoti uchun xizmat qiladigan, turli ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarda vujudga kelgan qadriyatlar dolzarb va ahamiyatli.
O’z tarixini chuqur bilgan, uning eng qimmatli jihatlarini anglab olgan,
mohiyatini his etgan kishigina o’z millati va xalqining kelajagini tasavvur qila
oladi, chunki milliy madaniyat va mafkuraga zamin, tayanch bo’lib xizmat
qiladigan fikrlar, pedagogik qarashlar, yondashuvlar, konsepsiyalar asrlar
davomida shakllangan. Ajdodlarimizning ma’naviyat, ma’rifatga oid qarashlari va
ta’limotlarining paydo bo’lib, rivojlana boshlash tarixi bir necha ming yillarni o’z
6

ichiga oladi.
Madaniy meros hamda ma’rifiy-ma’naviy qadriyatlarni keng va har
tomonlama o’rganish zarurligi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
tomonidan ta’kidlanganidek, bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biri
xalqimizning ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini tiklash, buyuk ajdodlarimiz, shoirlar,
olimlar merosini xalq mulkiga aylantirish, e’tiqodini va xalqning o’z madaniyati,
ma’naviyatining chuqur tarixiy ildizlarini shakllanish bosqichlari va
xususiyatlarini ochib berishdan iboratdir. Bu esa, o’z navbatida, milliy ong, g’urur,
tariximiz, o’tmish avlodlar xizmatiga hurmat-e’tiborni rivojlantirish, xalq mehnati,
vatanga muhabbat tuyg’usini yoshlarda qaror toptirish uchun xizmat qiladi. Tarixiy
materiallar misolida boshlang’ich sinf o’quvchilarning ma’naviy sifatlarini
tarbiyalash bugungi kunga qadar tadqiq etilmagan muammolardan biridir.
Mustaqil O’zbekistonda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning tiklanishi sobiq
sovet jamiyatida xalqning axloqiy qadriyatlariga e’tiborsizlik axloq me’yorlari va
tamoyillari buzilishiga sabab bo’lganligini ko’rsatmoqda. Chunki, sinfiylik,
yakkapartiyaviylik va yakkahokimlikka asoslangan kommunistik mafkura
xalqimizni mulk, hokimiyat, milliy urf-odatlar, an’analar va qadriyatlardan bir
qadar uzoqlashtirgan edi. Taniqli olim H.Boboyev ta’kidlaganidek, yakkahokimlik
mafkurasi hukumronlik qilgan yillarda o’zbek xalqining milliy manfaatlari chetga
surib tashlandi, uning ilmiy-falsafiy, tarixiy, diniy, huquqiy, siyosiy qadriyatlari,
milliy ma’naviyati va madaniyati kamsitildi. Natijada barcha xalqlar va millatlar
qatorida o’zbek xalqi ham jabr-sitam ko’rdi. Bu esa soxta va riyokor mafkuraning
inqiroziga sabab bo’ldi.
Tarixdan ma’lumki, sobiq sosialistik jamiyat inqirozining obyektiv
sabablaridan biri - jamiyatning ma’naviy inqirozga yuz tutishidan iborat edi.
«Sobiq ittifoqda ma’naviy qadriyatlar devalvasiyasiga quyidagilar sabab bo’ldi: 1)
1917 yilda oktyabr to’ntarishidan keyin partiya-davlat apparati to’lig’icha
cheklanmagan hokimiyatni o’z qo’liga oldi va xalq yaratgan moddiy va ma’naviy
boyliklarga egalik qilishda cheksiz huquqqa ega bo’ldi; 2) gipertrofiyalangan, bir
yoqlama, paxta xom ashyosini ishlab chiqarish monopoliyasi va boy mineral
7

resurslardan nazoratsiz, yirtqichlarcha foydalanishga asoslangan iqtisodiy siyosat
olib borildi; 3) shaxsning shakllanishi va faoliyati doimo rasmiyatchilik, befarqlik
va ma’naviyatsizlikka to’qnash kelardi; 4) jamiyatda KPSS aqidalari ustuvorligi
guruh manfaatlarining umuminsoniy qadriyatlar, ma’naviyatdan ustuvorligi
yuzaga keldi, buning hammasi oxir oqibatda ma’naviy degradasiyaga olib keldi».
O’zbekistonning mustaqillik mafkurasi kishilar ongiga kelajakka ishonch,
mehr-shafqat, vijdonlilik, bardoshlilik, adolatlilik, bilimga intilish kabi ezgu
xislatlarni singdirishga asoslangan. Bunda, albatta, asriy an’analar, til, xalq
ma’naviyatiga tayanildi.
Hozirgi kunda jamiyat ma’naviy rivojining murakkab va ko’p qirrali jarayoni
ko’p jihatdan milliy madaniyatlarning o’zaro boyishi bilan belgilanmoqda. Aynan
shu sababli ham ta’lim tizimini isloh qilishdek katta va muhim ishda ajdodlarimiz
tomonidan to’plangan yosh avlod tarbiyasiga oid ko’p asrlik tajribadan unumli
foydalanish zaruriyati paydo bo’ldi. Jamiyat taraqqiyotining ko’rsatgichlari
shundan dalolat beradiki, shaxs madaniyati hamda pedagogik fikr ijtimoiy-tarixiy
jarayonlar bilan birgalikda rivojlanadi. Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, turkiy
xalqlar ilg’or pedagogik fikrlarni xalqning ilm-ma’rifatga intilishi, aql va idrok
tantanasi, yorqin kelajak haqidagi orzularini yaratibgina qolmay, balki saqlab
qolgan va avloddan-avlodga boyitgan holda uzatgan.
Xalqning milliy madaniyati, ma’naviy dunyosi muayyan tarixiy sharoitlarda
insoniyat tomonidan uzoq asrlar davomida to’plangan ilg’or fikrlar asosida
rivojlangan. Muhimi, bugungi kunda ta’lim-tarbiya sohasida ilgari surilgan buyuk
vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish o’quvchilarning kasbiy tayyorgarligi, ilmiy va
ma’naviy saviyasi ko’p jihatdan o’z xalqining ilg’or pedagogik tajribalarini to’liq
va chuqur bilishi bilan belgilanadi. O’tmishdagi ijobiy pedagogik tajribalarni
o’zlashtirish kasbiy madaniyat, mahoratni egallashda, zamonaviy maktab
o’quvchilari oldida turgan vazifalarni aniqroq his etishga ko’maklashadi.
Ma’naviy kamolot avvalo har bir yoshning aqlu idroki, fikri, bilimi, qobiliyati,
iste’dodi, tajribasi va mehnat faoliyatida ifodalanadi. Uning mohiyatini olimlar
shunday tushuntiradilar: «... odamni odamiy qilib kelayotgan, Insoniyatni insoniy
8

qilib, nasldan-naslga, avloddan-avlodga o’tkazayotgan, yaxshining yomon ustidan,
ezgulikning vahshiylik ustidan, hisning hirs ustidan, go’zallikning xunuklik
ustidan, nazokatning dag’allik ustidan, vijdonning nafs ustidan, donolikning
jaholat ustidan, vafoning bevafolik ustidan, subutlilikning beburdlik ustidan,
sadoqatning xiyonatu sotqinlik ustidan, iymonning e’tiqodsizlik ustidan, dinning
xurofot ustidan g’alabasini ta’minlab kelayotgan pokiza ruhli buyuk zotlardir».
Haqiqatdan ham har bir insonning faolligi, mas’uliyatni his etishi, o’z burchini
anglay bilishi uning ma’naviy kamoloti bilan belgilanadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov jamiyat ma’naviyatini
rivojlantirishni ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida e’tirof etar ekan, uning
mazmun mohiyatini quyidagicha ta’riflaydi: «Ma’naviyat insonga ona suti, ota
namunasi, ajdodlar o’giti bilan birga singadi». Shuning uchun yosh avlod
tarbiyasida uning bilim darajasi, madaniy-siyosiy saviyasi, xulqi, tafakkuri va
ongini shakllantirishda oliy qadriyatlarimiz bo’lgan ma’rifiy merosimizdan unumli
foydalanishimiz lozim. Chunki xalqning urf-odatlari, qadriyatlari, dinining
tiklanishi bilan yoshlarni tarbiyalashning yangi-yangi qirralari ochilmoqda.
Prezidentimiz I.A.Karimovning «Tarix xotirasi, xalqning, jonajon o’lkaning,
davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash, milliy o’zlikni anglashni,
ta’bir joiz bo’lsa, milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida g’oyat muhim o’rin
tutadi» degan fikri milliy pedagogika tariximizning tarbiyaviy o’rnini yanada
yuqori ko’tarish, xususan uning shu vaqtga qadar chetda qolib kelayotgan
allomalarimiz ijodiga chuqurroq kirib borish va ularning haqiqiy mazmun-
mohiyatini ommaga to’liq yetkazishga unday di.
O’quvchilarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalashni asosiy shartlaridan biri,
ajdodlarimiz tomonidan yaratib qoldirilgan ma’naviy-ta’limiy merosdan unumli
foydalanishdan iboratdir. Mazkur merosni yoshlar ongi, turmush tarzi va
pedagogik faoliyatiga singdirish ta’lim-tarbiya jarayonining ustuvor vazifalaridan
biri. O’quvchilar ma’naviyatining mohiyatini belgilovchi tushunchalar odob, bilim,
ilm, amaliy malakalar, iste’dod, qobiliyat; iymon, e’tiqod, vijdon, insof, ixlos;
dunyoqarash va mafkuradir. Zero, insonning ma’naviy sifatlari ana shu
9

tushunchalar asosida rivojlanadi. Chunki bu tushunchalarning barchasi axloq odob
tushunchasi bilan bog’liqdir. Insonlar o’zaro ijtimoiy munosabatga kirishar
ekanlar, ular avvalo axloq-odob me’yorlariga rioya qiladilar. Bu borada o’z
davrida katta ahamiyatga ega bo’lgan, yangi sharoitlarda ham o’z ahamiyatini
yo’qotmagan axloqiy sifatlar haqiqiy qadriyat sanaladi.
Ma’naviy sifatlar ta’lim mazmuniga ko’ra turkumlashtirganda quyidagi
manzara namoyon bo’ladi:
1-jadval
O’quvchilarning ma’naviy-axloqiy sifatlari
Axloqlilik va
odoblilikka doir
sifatlar Bilimdon-likka
doir sifatlar Iymonlilik,
e’tiqodlilikka doir
sifatlar Madaniyatlilik,
ma’rifatlilik-ka doir
sifatlar
Ezgulik, hamdardlik,
xayrixohlik,
vatanparvarlik,
shafqatlilik,
samimiylik, saxiylik,
sofdillik,
sabr-qanoatlilik,
go’zallikni his etish,
sadoqatlilik,
kamtarlik,
andishalilik,
muloyimlilik,
xushmuomalalilik,sha Bilimlilik, ilmga
intiluvchanlik,
salohiyatlilik,
oqillik, zukkolik,
malakalilik,
mahoratlilik,
mohirlik,
iste’dodlilik,
tajribalilik,
teranlik,
ziyraklik va
boshq. Diyonatlilik,
e’tiqodlilik,
vijdonlilik,
ishonuvchanlik,
ixloslilik, tinchlik,
osoyishtalik,
insoflilik, adolatlilik,
odillik,
insonparvarlik,
halollik,
maqsadlilik,
intiluvchanlik,
iffatlilik, Idroklilik,
negbinlik,
mehnatsevarlik,
ijodkorlik,
ishchanlik,
shinavandalilik,
g’ururlilik,
millatparvarlik,tole
rantlik,
baynalminallik,
yaratuvchanlik va
boshq.
munislik, kechirimlilik va
muhabbatlilik va boshq.
boshq.
Pedagog olimlar M.Quronov, S.Ochilovlarning fikrlariga tayangan holda,
10

ma’naviy sifatlarga quyidagilarni kiritish mumkin: iymonlilik, e’tiqodlilik,
andishalilik, oilaga muhabbat, halollik, birovning haqqiga xiyonat qilmaslik, ota-
onaga hurmat, fahm-farosatlilik, bilimlilik, saxovatlilik, mardlik, shirinso’zlik,
odillik, hayolilik, samimiylik, mehnatsevarlik, do’stlik, o’rtoqlik, mehmondo’stlik,
odamgarchilik, insonparvarlik, vatanparvarlik, tadbirkorlik, chaqqonlik, zukkolik,
uquvlilik, xushmuomalalik, poklik, ziyraklik, rostgo’ylik, nazokatlilik, samimiylik,
tashabbuskorlik, ona yurti va xalqiga muhabbatlilik, insoflilik, diyonatlilik, or-
nomuslilik, rejalilik, sabrlilik, qanoatlilik, vazminlik, milliy g’urur, baynalminallik
va boshqalar.
Lekin o’tmishda yaratilgan asarlarda faqat ijobiy sifatga ega bo’lganlar emas,
balki salbiy xarakterga ega bo’lgan kishilar haqida ham fikr yuritilgan. O’tmishda
yaratilgan asarlarda kishilarning quyidagi salbiy illatlari aks ettirilgan: yomonlik,
yovuzlik, g’azabnoklik, fahshparastlik, johillik, buzuqlik, o’zboshimchalik,
yalqovlik, ta’magirlik, tanballik, manmanlik, adovatlilik, g’iybatchilik,
chaqimchilik, qo’rqoqlik, hasadgo’ylik, yolg’onchilik, nifoqparastlik, zulmkorlik,
bo’htonparastlik, isrofgarchilik, laganbardorlik, tilyog’lamalik, xasislik, xudbinlik,
shuhratparaslik, qonunbuzarlik, jinoyatchilik, giyohvandlik, qimorbozlik,
ichkilikbozlik, qo’pollik va boshqalar.
Yosh avlodning ma’naviyatini tarbiyalovchi ijobiy sifatlar eng qadimgi
davrlardan boshlab yosh avlod tarbiyasida qo’llanib kelinmoqda. Tarix
materiallarida ularga o’rgatiladigan ta’limiy vositalarda o’z ifodasini topgandir.
Shunday vositalar sirasiga Ma’mun akademiyasi olimlarining bir qator asarlari va
Sharq mutafakkirlarining pedagogik ta’limotlari hamda «Avesto»dan olingan
parchalarni kiritish mumkin. Mazkur parchalarda yaxshilik va yomonlik,
haqgo’ylik va nohaqlik, baxt va baxtsizlik haqida bahs yuritilgan. Insoning
ma’naviy rivojlanishi masalalariga Qur’oni Karimda ham alohida e’tibor
berilganki, ularni o’rganish talaba shaxsining ma’naviy taraqqiy etishi uchun
muhim ahamiyatga ega. Payg’ambarimiz Muhammad alayhissalom: «Kishi o’z
bolasiga odobdan ko’ra afzalroq narsa ato etolmaydi», deydilar. Shunday ekan,
axloqiy sifatlari mukammal bo’lgan insonlar yuksak ma’naviyatli bo’ladilar.
11

Hayotdan ma’lumki, beodoblik bu tug’ma xususiyat bo’lmay, tarbiyasizlik
mahsulidir. Chunki, agar bola yoshligidan boshlab odobli insonlar doirasida
yashab voyaga yetsa, u albatta odobli, beodob kishilar orasida o’ssa-beodob bo’lib
tarbiyalanadi. Odob oddiy, shunchaki bir so’zday tuyilsa-da, aslida bu so’z
zamirida katta ma’no, keng ko’lamdagi insoniy fazilatlar jamuljamdir.
Xalqimiz tarixiga nazar tashlasak, ulug’ kishilar o’zlarining chuqur va keng
bilimi bilangina emas, balki odob-axloqi bilan ham elu yurtda e’tibor topganini
ko’ramiz.
Muhammad alayhissalom musulmon olamida o’zining axloq va odobi bilan
ibrat bo’lib kelayotgan buyuk shaxsdir. Uning ibratli axloq odobi avvalo o’z oilasi,
qolaversa atrofdagi insonlar orasi, o’zi yashagan jamiyatda yorqin namoyon
bo’lgan. Uning uchun axloq hayotning asosiy mazmunini tashkil etgan. U hamisha
halolligi, pokligi, axloq odobi bilan barchaga ibrat bo’lib yashagan. Kambag’allar
holidan xabar olgan, qarzdorlarning qarzini to’lagan, mehmonni qadrlagan,
muhtojlarga ko’mak bergan. o’zini doimo hokisor tutgan, maqtanish, manmanlik,
qahr-g’azab bilan muomala qilish kabi nuqsonlardan uzoqda bo’lgan. Xullas,
o’zining barcha olijanobliklari hamda yuksak ma’naviy fazilatlari bilan insonlar
qalbida abadiy yashab kelmoqda.
O’quvchilarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalashga bo’lgan ehtiyojni hisobga
olgan holda yangidan-yangi manbalarga murojaat qilish zaruriyati yuzaga keldi.
Shu zaruriyat tufayli boshlang’ich sinf o’quv darsliklarini «Avesto»dagi tarbiyaviy
g’oyalar orqali o’quvchilarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalashda xizmat qiladigan
o’quv materiallari bilan boyitish maqsadida izlanishlar amalga oshirilmoqda.
Jahon xalqlari madaniyatining rivojlanishida Sharq mutafakkirlari, ularning
ma’naviy merosi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Dunyo xalqlarining falsafiy va
didaktik fikrlari rivojida Sharq allomalarining qarashlari alohida ahamiyatga ega.
Chunki ular o’z faoliyatlari davomida ilm-fanning turli sohalarida buyuk
kashfiyotlar qilganlar, olamshumul iz qoldirganlar.
IX asrdan boshlangan madaniy-ma’rifiy yuksalish bir necha asr davom etib,
bu davr tarixda «Sharq Uyg’onish davri» nomi bilan mashhurdir. Bu haqda qator
12

tadqiqotlar yaratilib, ularda qomusiy allomalarning pedagogika, xususan
o’quvchilarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga oid ta’limotlari ilmiy tahlil etilgan.
Ba’zi tadqiqotlarda Sharq allomalarining ma’naviy merosi haqida qimmatli
ma’lumotlar mavjud. Masalan, S.Hasanov o’z tadqiqotlarida Xorazmni antik davr
va o’rta asrlarda rivojlangan fan va madaniyat o’chog’i sifatida Misr, Iroq, Eron,
Xitoy, Hindiston, Yunoniston va Rim bilan bir qatorga qo’yadi. Zero, eramizdan
avvalgi VI va eramizning I asrida Qo’yqirilgan qal’ada rasadxona mavjud bo’lgan,
«Sabr - quvonch kaliti», «Bilim olish: dastlab achchiq, natijasi shirin»,
«Olijanoblik kaliti-bilim» kabi yozuvlar bitilgan kulolchilik buyumlari topilgan.
Xorazm tili arab va fors tillari kabi XIII asr oxirigacha o’z ahamiyatini saqlab
kelgan. Sharqshunos olim A.A.Freyman ta’kidlaganidek, xorazm tili XIII-XIX
asrlardan keyin to’liq turkiy bo’lgan. Bu jarayon xalqning bilim, ma’rifatga
intilishida yuksak ahamiyat kasb etgan, o’z navbatida, davlatning gullab-
yashnashiga ta’sir ko’rsatgan. IX-XV asrlarda «Turonzamin», «Turkiston»,
«Movarounnahr» nomlari bilan tarixda mashhur bo’lgan qudratli davlat xalqlari
jahon ilm-fani va madaniyati taraqqiyotining oldingi saflarida turish baxtiga
sazovor bo’ldi.
Prezidentimiz Islom Abdug’aniyevich Karimovning «O’zbekiston buyuk
kelajak sari» nomli kitobidagi so’zlarga e’tibor qaratamiz. «Ma’naviyatni
mustahkamlash uchun mehnat va mablag’ni ayash o’z kelajagiga bolta urish
demakdir. Vatan va jahon madaniyatining, adabiyot va san’atning yutuqlari har bir
oilaga yetib borish uchun oilaning moddiy ta’minlanganligidan qat’iy nazar qulay
sharoitlar yaratish talab etiladi» - deb ta’kidlaydilar. Demak, barcha sohada xuddi
shunday sharoitlar yaratish talab etiladi. Biz ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarni,
o’zligimizni, milliy kechinmalarimizni mustaqillik sharofati tufayli anglab yetdik.
1990 yil akademik S.Rajabov «Xalq maorifi va pedagogika fanining buyuk
allomalari» kitobi nashr etildi. Unda faqat g’arb va rus olimlariga e’tibor qaratilgan
bo’lib, aynan ular Ya.A.Komenskiy, K.D.Ushinskiy, L.N.Tolstoy,
A.V.Lunacharskiy, N.K.Krupskaya, A.S.Makarenko va birgina Sharq olimlaridan
H. H.Niyoziy faoliyati tahlil qilingan edi. Sobiq shurolar tuzumi
13

davrida pedagogika oliy o’quv yurtlarida, pedagogika tarixi sohasida faoliyat olib
borgan olimlarimiz dastur va darsliklar yaratishda juda og’ir, sinovli bir murakkab
vaziyatni boshidan o’tkazdilar. Ko’rinib turibdiki, asrlar osha har xil sitamlarni
boshidan o’tkazib omon qolgan, bizgacha yetib kelgan milliy qadriyatlarimiz,
ma’naviy-ma’rifiy madaniyatimiz, ilm-ma’rifat, shuningdek pedagogika tarixi fani
mustaqillik sharofati bilan yangidan rivoj topa boshladi. 1993 yilga kelib professor
K.Hoshimov va boshqalar tomonidan «Maorif va pedagogika tarixi» oliy o’quv
yurtlari uchun dastur yaratildi. Unda jami 46 soat ma’ruza, 38 soat amaliy
mashg’ulotlar bo’lib eng qadimgi ta’lim-tarbiya tarixi «Avesto»ga 2 soat, Sharq
mutafakkirlari ta’limotiga 4 soat, Ma’mun akademiyasiga umuman soat
ajratilmagan edi. Dasturning ichida shunday jumlalar bor «Ushbu reja taxminiy
bo’lib, mavzu nomlarini o’zgartirishga hamda tanqidiy yondashishga ruxsat
etiladi». Ko’rinib turibdiki uzoq va boy tarixga ega bo’lgan Markaziy Osiyo
xalqlari o’zining ta’lim-tarbiya tarixiga oid boy merosini yaratib, takomillashtirib,
insoniyatning yuzlab avlodlarini mehr-oqibat, saxovat, xushhulqlik, do’stlik,
insonparvarlik kabi ma’naviy sifatlarni tarbiyalab kelgan. Xalqimiz yaratgan
ma’rifiy fikr sarchashmalari qadim-qadimlarga borib taqaladi.
Sharq minglab daholarni yetishtirgani jahon sivilizasiyasining bugungi
taraqqiyotiga tamal toshini qo’yganligi hyech kimga sir emas. Bular haqida biz
qisman ma’lumotga egamiz. Shunday mutafakkirlar borki, ular to’g’risida hatto
tasavvurga ham ega emasmiz. Ushbu tadqiqot shu yo’nalishga xizmat qilib
bugungacha o’quvchilar nigohidan deyarli pinhon yotgan ajdodlarimiz, allomalar,
ilm-fan va madaniyat olamiga munosib hissa bo’lib qo’shiladi.
14

2. Rus sharqshunosligida “Avesto” tarixi haqida.
O’quvchilarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalashda tarixiy manbalar,
«Avesto» va Sharq mutafakkirlarining pedagogik ta’limoti hamda Ma’mun
akademiyasi allomalari ijodidagi pedagogik fikrlar muhim ahamiyatga ega.
Shuning uchun ham pedagogika tarixi kursini «Avesto»dagi o’quvchilar ma’naviy
sifatlarini tarbiyalashga xizmat qiladigan ma’lumotlar bilan boyitish maqsadga
muvofiqdir.
«Muhtaram Yurtboshimiz I.A.Karimov davlatchiligimizning barcha
bosqichlarini chuqur, ilmiy asosda o’rganish masalasini muttasil ravishda ilgari
surib kelmoqda. Chunonchi, Ahmad Farg’oniy tavalludining 1200 yilligiga
tayyorgarlik yuzasidan olib borilayotgan ishlar bilan tanishuv asnosida tarixchi va
arxeolog olimlar diqqatini qadim Qubo davlati tarixini chuqur o’rganishga jalb
etish barobarida qadim Xorazm davlati haqida ham to’xtalib o’tdi: Xorazm davlati
tarixini biz 2700 yillik tarix deb bilamiz. Eng mo’tabar, qadimgi qo’lyozmamiz
«Avesto»ning yaratilganiga 3000 yil bo’ldi. Bu nodir kitob bundan 30 asr
muqaddam ikki daryo oralig’ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan
ajdodlarimizning biz avlodlarga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir. «Avesto»
ayni zamonda bu qadim o’lkada buyuk davlat, buyuk ma’naviyat, buyuk
madaniyat bo’lganidan guvohlik beruvchi xujjatdirki, uni hyech kim inkor
etolmaydi».
2001 yil oktyabr oyida muqaddas kitob Avesto yaratilganligining 2700 yilligi
butun dunyoda nishonlandi. Bu tadbir ham ajdodlarimizga bo’lgan hurmat va
e’tiborning bir belgisidir.
So’nggi yillarda H.Homidov, S.Hasanov, J.Yo’ldoshev, S.Nishonova,
O.Musurmonova, N.Maxmudova «Avesto»dagi ta’limiy-axloqiy qarashlarning
ayrim qirralari haqida fikr yuritdilar, tadqiqot ishlari olib bordilar. N.Mahmudova
«Avesto»da ta’limiy-ahloqiy qarashlar, ta’lim-tarbiya, odob-axloq masalalarini
tadqiq etgan. Ko’rinib turibdiki, «Avesto»ning barcha qismlari uchun xos bo’lgan
ma’naviy sifatlarni va ma’rifiy g’oyalarni tadqiq etish hamda yoshlarda ma’naviy
sifatlarni tarbiyalashda ulardan foydalanish masalasi bugungi kunga qadar
15

yetarlicha o’rganilmagan.
«Avesto» 21 kitobdan iborat bo’lgan, biroq ularning ko’pchiligi yo’qolib
ketgan. Uning eng qadimgi nusxasi 1324 yilda ko’chirilgan bo’lib, u
Kopengagenda saqlanadi. «Avesto» qadimgi Erok tillari guruhidagi tillarning
qadimgi yodgorliklari bo’lib, unda insonlarning orzu-istaklari, yaxshilik va
yomonlik o’rtasidagi munosabatlar ifoda etilgan. «Avesto» qadimiy
ajdodlarimizning ijtimoiy-falsafiy va ma’rifiy fikrlar yodgorligi sifatida o’tmish
tariximiz, madaniy va ma’naviy qadriyatlarimizni o’rganishda, bugungi kunda
o’quvchilar ma’naviy sifatlarini tarbiyalashda asosiy manba bo’lib xizmat qiladi.
«Avesto»ning bizgacha yetib kelgan qismlari «Yasna», «Yasht», «Visprad»,
«Vendidod» deb nomlanadi 1
. «Avesto»da jami 22 mashhur «Yasht» bo’lib, ular
hajmi, yozilish davri, adabiy va tarixiy-madaniy, pedagogik qimmati, ahamiyatiga
ko’ra turlicha qo’shiqlardir.
«Avesto» - insoniyatning moddiy, ma’naviy, pedagogik boyligi sifatida juda
katta ta’lim-tarbiyaviy qimmatga ega. Zardushtiylik evolyusiyasi uch bosqichga
bo’linadi:
Birinchi bosqich - «Avesto»ning eng qadimgi qismi «Yasht»larda jamoa
tuzumi qabilalari e’tiqodi aks etgan. Ularning kelib chiqishi, aftidan, e.a. 3 ming
yilikka to’g’ri keladi. Ular mazmunida tabiat kuchlarini ilohiylashtirishdan iborat
ko’p xudolilik kuzatiladi.
Ikkinchi bosqich - «Gota»lar, ularda yagona iloh Axuramazda haqidagi
ta’limot yoritiladi. Uning haqidagi ta’limot Zardushtga tegishli deb, qaraladi.
Uchinchi bosqich - ko’p xudolilik («Yasht»lar) va yakka xudolilik («Got»lar)
o’rtasidagi kurash natijasida, e.a. V asrda Mazda yasna deb nom olgan, yuksak
e’tiqod yuzaga keladi. U «Avesto» diniy ta’limotida uchinchi va asosiy bosqich
sanaladi. «Avesto»da hikoya qilinishicha, ko’plab yaxshi odamlar bo’lgan, bir xil
huquqqa ega bo’lishgan, baxtli, yaxshi xulqi bilan hamma bir-biriga namuna
bo’lgan, bir so’z bilan aytganda, «oltin asr»da yashagan.
Shunday qilib, «Avesto» ming yillar davomida yaratilgan va O’rta Osiyo,
1
«Avesto». Tarixiy adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi. - T.: Sharq, 2001.
16

Yaqin Sharq va O’rta Sharq xalqlari madaniy hayotining ko’plab tomonlarini
o’zida aks ettirgan yozma yodgorlikdir. «Avesto»ning saqlanib qolgan qismi
Ashokidlar (e.a. III asr) davrida to’plangan. Unda ijtimoiy-iqtisodiy hayot,
davlatchilikning yuzaga kelishi, siyosiy-huquqiy fikrlar, falsafiy - ma’naviy
qarashlar va e.a. I - asr o’rtalari va II-asr yarmi O’rta Osiyo, O’rta va Yaqin Sharq
xalqlari dunyoqarashining yuzaga kelishi aks etgan.
«Davlatchilik tarixi mavzusi haqida so’z ketganda I.Karimovning o’zbek
davlatchiligi tarixining obro’-e’tiborini o’z o’rniga qo’yishda, uni yuzaga chiqarish
bilan bog’liq tadbirlarni amalga oshirishdagi xizmatlarini alohida ta’kidlash zarur.
Chunonchi, 1997 yili Xiva shahrining 2500 yilligini nishonlash kunida Islom
Karimov o’zbek davlatchiligi 2700 yillik tarixga ega ekanligini butun dunyoga
rasman e’lon qilgan birinchi olim va milliy rahbar bo’ldi. Bu bilan
davlatchiligimizning tarixiy ibtidosi masalasiga uzil-kesil ravshanlik kiritildi» .
«Avesto»da barqaror markazlashgan boshqaruvchi yirik siyosiy birlashmalar
tuzish, kuchli hokimiyat, ma’rifat va Axura Mazda qonunlari bo’yicha
boshqariladigan jamiyat va xalq manfaati ustida qayg’uradigan hukmdor nomi
ilgari surilgan. «Avesto» bugungi kunda ham yoshlar uchun yo’lchi yulduz bo’lib
xizmat qiladi.
«Avesto»da jinoyatlar turi olti guruhga tasniflangan: birinchi guruh - dinga
qarshi, ikkinchi guruh - shaxsga qarshi, uchinchi guruh - jonivorlarga qarshi,
to’rtinchi guruh - mulkka oid, beshinchi guruh - tabiatga qarshi va eng muhimi,
oltinchi guruh - ma’naviyatga qarshi jinoyatlar farqlangan. Buni bilish o’quvchilar
uchun muhim ahamiyatga ega. «Avesto»da har qanday axloqsizlik va g’ayritabiiy
xatti-harakatlarga yo’l qo’yib bo’lmasligi ta’kidlanadi. Gomoseksualizm,
fohishabozlik, turmush o’rtog’iga xiyonat qattiq qoralangan. Besoqolbozlik eng
og’ir va eng jirkanch jinoyatlardan biri sanalib, qatl jazosi ko’zda tutilgan yagona
ma’naviy jinoyatdir. «Avesto»da fohisha bilan yashash ma’naviy jinoyat ekani
alohida uqtiriladi. Bu kabi jinoyatlar sirasiga nafaqat oilani buzadigan va oila
qoidalarini zaiflashtiradigan, balki bola tug’ilishi, yosh avlod tarbiyasi, nasl
pokligiga salbiy ta’sir ko’rsatadigan turmush o’rtog’iga xiyonat ham kiritiladi.
17

Begona ayol bilan yashash, nikohsiz farzand ko’rish qat’iy taqib ostiga olinganki,
ushbu qarashlar bugunki kunda ham muhim tarbiyaviy ahamiyatga ega. Bu kabi
jinoyatlar qamchi yoki tayoq bilan 800 zarba berib jazolangan. H.Homidov talqini
bilan aytganda, «eru xotinning bir-biriga xiyonati qattiq la’natlangan. Begona
erkak bilan juftlashgan ayol badnom qilinib, jazolangan va nikohdagi eri uchun
«harom» deb hisoblangan».
«Avesto»ning bugungi ma’naviy-axloqiy va tarbiyaviy talablarga hamohang
bo’lgan eng muhim tamoyillaridan biri - bergan so’zning uddasidan chiqish, ahdga
sodiqlik, savdo-sotiq va shartnomalarga qat’iy amal qilish, qarzni o’z vaqtida
to’lash, aldamchilik va xiyonatdan xoli bo’lish, iymonlilik sifatlaridan iboratdir.
«Avesto»da odamlarni iymonli, e’tiqodli bo’lishga, doimo pokiza yurishga,
tanani ozoda tutishga, har qanday yomon niyat va so’zlardan tiyilishga, yomon
amallardan voz kechishga, nojo’ya ishlardan yuz o’girishga da’vat etadigan
axloqiy qoidalar, o’gitlar nihoyatda ko’p.
Bizgacha yetib kelgan «Avesto» nusxalari 2 variantdadir. Birinchi varianti
yolg’iz «Avesto»ni o’z ichiga oladi. Ikkinchi varianti pahlaviy tilidagi sharhli
tarjimani ham o’z ichiga olib, u kitoblarga bob va paragraflarga ajratilgan.
«Avesto» quyidagi kitob (qism)lardan iborat:
1. Vendidod. U 22 bobdan iborat bo’lib, Axura Mazda bilan Zardushtraning
savol-javobi yozilgan.
2. Visparad. 24 bobdan iborat bo’lib, ibodat qo’shiqlarini o’z ichiga oladi.
3. Yasna. U 72 bobdan iborat bo’lib, qurbonlik chiqarish, marosimda
aytiladigan qo’shiqlarni, xudolar madhiyasini va boshqa diniy marosimlarga xos
rasm-rusumlarni o’z ichiga oladi. Uning 17 bobi gotlar - gimnlar deb atalgan. Bu
boblar «Avesto»ning eng qadimgi qismlaridir.
4. Yasht. U Zardushtiylik xudolari va ma’budalari madhiga aytilgan 22
qo’shiqni o’z ichiga oladi.
5. Kichik «Avesto». Unda Quyosh, Oy va ma’budalar sharafiga aytilgan
matnlarni o’z ichiga oladi.
«Avesto»ning ko’plab tadqiqotchilari, bu nodir kitobda yuksak
18

ma’naviyatlilik va axloq masalalari yoritilganini ta’kidlaganlar. Bu qarashlar
«Got», «Yasna» va «Yasht»larning ayrim boblarida ifodalangan. Pedagogika tarixi
bo’yicha majmualar va o’quv qo’llanmalarida xuddi mana shu diqqatga sazovor
o’rinlarni saralagan holda kiritish lozim.
«Avesto»da ta’kidlanishicha ikki qarama-qarshi kuch: ezgulik va yomonlik
mavjud 2
. Yaxshilik kuchlariga Axuramazda, yomonlik kuchlariga Axriman
boshchilik qiladi. Inson hayoti, uning jamiyatdagi o’rni va faoliyatining ahamiyati
shu murosasiz kurash yakuni bilan belgilanadi. Shu bois insonlar o’zlarining
ma’naviy sifatlari bilan ezgulik tarafdori ekanini ko’rsatishi va bu bilan ezgulik
ruhlari yovuz kuchlarga qarshi kurashda ko’maklashishlari kerak, aks holda axloqi
past, nopok inson osongina yovuzlik to’riga ilinadi, deyiladi. Yolg’on
tarafdorlariga esa abadiy qiynoq hozirlangan. Shu sababli inson hayotda biror bir
maqsadni belgilar ekan, o’z zimmasiga ma’lum majburiyatlarni olib, ularning
bajarilishi uchun mas’uliyat his etmog’i lozim, degan g’oya ilgari suriladi.
Yuksak ma’naviylilik Zardushtiylik bo’yicha jaholatning, yomonlikning
oldini olishdir. Undagi qadimgi medisina, fazo to’g’risidagi fikrlar, astronomiya va
falsafaga oid nodir fikrlar inson qalbini yorug’likka chorlaydiki, bu yorug’lik
albatta, yaxshilikka olib boradi. Ana shunday ezgulikka xos faoliyatlar Axura
Mazda obrazi orqali ifoda etilgan. Shu bilan birga «Avesto»da Mitra qiyofasidagi
quyosh va yorug’lik tangrisi, Anaxita - go’zal qiz qiyofasidagi unumdorlik,
hosildorlik, farovonlik tangrisi, Xumo esa go’zal qush qiyofasidagi baxt, taqdir,
boylik tangrisi, Xubbi - mard yigit, suv tangrisi, Mirrix yosh jangchi qiyofasidagi
urush va g’alaba tangrisi sifatida ifodalanganki, bular orqali go’yoki insonning
ezgu niyatlari amalga oshishini ta’minlash mumkin.
Dunyodagi biror ta’limot, biror diniy e’tiqodlar yo’qki, hosil olishni
Zardushtchalik madh etgan bo’lsa. Jumladan:
Zardusht iloh Axura Mazdadan so’radi:
- Ey, Axura Mazda!
Zaminni hammadan ham baxtiyor qiluvchi zot kim?
2
«Avesto». Tarixiy adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi. - T.: Sharq, 2001.
19

Axura Mazda javob berdi:
- Ey, Zardusht!
Kimki uni yaxshilab haydasa va ziroatga tayyorlasa!...
Ey, Zardusht!
Kimki g’alla eksa, u Haqiqatni ekadi....
Asrlar o’tibdiki, «Avesto»da olg’a surilgan ezgu niyatlar, ezgu kalom va ezgu
amal hamon barcha insonlarni ezgulik tomon chorlab, ularni ruhan poklab, yuksak
ma’naviyat tomon yetaklaydi. Yaxshilik kalomlarini abadiylashga chaqiradi. «Ey,
hushyorlar! Quloqlaringiz bilan puxta eshitingiz, eng ezgu kalomlarni va yorug’
niyat bilan - xoh er, xoh ayol - har biringiz nazar tashlangiz, to buyuk hodisa ro’y
bermasdan va odamlarimiz so’nggi manzilga yetmasdan, ikki yo’ldan birini
o’zingizga ixtiyor etingiz-da, bu kalomlarni o’zgalarga ham yetkazingiz».
Yoki kalom va amallar orqali Axura Mazdani Zardusht olqishlaydiki, natijada
parvardigor Axura Mazda mazkur olqishlardan xulosa qilishga ishonadi:
Olijanob so’z sehri bilan.
Ham muqaddas vazlar bilan,
Kalom bilan va amal bilan,
Haq aytilgan kalimalarga Eng
haqqoniy kalomlar bilan.
Sharofatli Axura Mazda
Topinmoqqa buyurganlarga
Topinadirmiz.
Zardusht ezgu fikrlar orqali Axura Mazdadan Mitrani tashrif buyurishini
so’rab nola qiladi:
Kelsin bizga madad bermoqqa,
Kelsin bizga keng dashtlar uchun,
Kelsin bizni qo’llamoq uchun,
Kelsin bizga muruvvat uchun Kelsin
bizni qutqarmoq uchun,
Kelsin bizga g’oliblik uchun,
20

Kelsin bizga baxt-shodlik uchun,
Kelsin bizga yaxshilik uchun,
Yolg’onlarga bo’yinsunmas Ul, -
Dunyo hamdu sanolarga,
Loyiq Mitrakim bekarona,
Yaylovlarning molikidir.
Demak, Zardusht ta’limotiga amal qilganlarga suvli yer maydonlari, chorva
uchun yaylov, uy va yaxshi xotin va’da qilingan. Zardusht ta’limotiga ko’ra ko’p
bolali, oilasini o’z mehnati bilan boqqan, o’z uyida abadiy alangani doimo tutib
turgan kishi benuqsondir.
Shunday qilib, O’rta Osiyo, Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlarida yashagan
qadimgi xalqlar ma’naviy qarashlarining shakllanishi «Biz» (yaxshilar) va «Ular»
(yovuzlar) tushunchalarini ijtimoiy-ruhiy qarama-qarshi qo’yish asosida vujudga
kelgan. Yaxshi kishilar zardushtiylikning ma’naviy-axloqiy qoidalariga muvofiq
yaxshi sifatlarga ega, yovuz kishilar ezgulikdan mahrum.
Zardushtiylik hamisha dunyo ishlariga: uy qurish, xotin va bola-chaqa
orttirish, olov bilan ta’minlash, qishloq xo’jalik ekinlarini yetishtirishga, o’z kuchi
va vaqtini sarflagan, oila qurishga, faol munosabatga chorlagan. Axuramazdaga
murojaat qilar ekan, Zardusht aytadi: «Sen, biz uchun chorva, farovonlik manbaini
yaratding». Qachon va qayerda ona-yer o’zini baxtli his qiladi, degan savolga
Axuramazda shunday javob beradi: «Qayerda e’tiqodli inson uy qursa, unda olov
bo’lsa, chorva, xotin, bolalar va podalar bo’lsa, o’sha yerda farovonlik va yaxshilik
bo’ladi».
Inson moddiy boyliklar yaratuvchisi bo’lgani uchungina emas, balki mehnat-
ma’naviylik asosi, mehnat-ezgulik manbai bo’lgani uchun ham mehnat qilishga
undalgan. Zardushtiylik ta’limoti nuqtai nazaridan yaxshi inson bo’lishi uchun
«eng avvalo» mehnat qilishi, o’z qo’li bilan ne’matlar yaratishi lozim. Dangasalik
boshqa barcha illatlar onasi sifatida baholanishi ham tasodifiy emas. Shu sababli
zardushtiylik ta’limoti o’z tarafdorlariga chorvachilik va dehqonchilik bilan
shug’ullanishni buyuradi, buni jasorat deb baholaydi.
21

Demak, dehqon mehnati, Zardusht ta’limotiga ko’ra asosiy saxovat namoyon
bo’lishi, qonunga itoatning bosh shakli - Axuramazda timsolida mukammal
yoritilgan. «Avesto»ga ko’ra inson oliy mavjudot sifatida mehnat qilish, moddiy
boyliklar yaratish qobiliyatiga ega va yovuzlikni yenga oladi. Mehnat - odamdagi
insoniylik ko’rsatkichi, mehnat - uning ma’naviy xulqini baholash o’lchovi,
mezoni sanaladi.
Zardushtiylikning shaxs ma’naviy sifatlarini targ’ib qiluvchi xarakterli
xususiyati shundaki, ko’plab tushunchalar insonga xos ko’plab tushunchalar
ulug’lanadi. Ezgu fikr Axuramazdadan, yovuz fikr Axrimandan bo’lgani kabi Axo
Mano, Anxra Manyu atrofidagi asosiy demonlar orasida birinchi o’rinni egallagan
alohida mavjudot sifatida fikr yuritiladi. Yovuz ruhlar - gunohlar, adashishlar,
kasalliklar va sh.k. Bu odamlarning, kuchlarning doimiy qutblashuvi, ya’ni ezgu
ilohlarning yovuz iloh va ruhlar bilan to’qnashuvi kechadigan borliqdagi hayot
haqidagi tasavvurlari keng tarqalishi bilan bog’liq.
Ezgulik iloh va ruhlar shohligida ajoyib uyg’unlik - yerdagi ishlar tartibini
aks ettiradigan uyg’unlik hukmron.
Kishilar fikri, so’z va ishlari ikki qarama-qarshi kuch: Maxu mana («Ezgu
fikr») va Ako mana («Yovuz fikr») ta’siriga beriladi.
Mashhur avestoshunos A.O.Makovelskiyning yozishicha, «Ezgu fikrat»-
niyatning yaxshiligi, ilohiy qonun ruhidagi, yaqinlariga nisbatan yaxshilik qilish,
zarur bo’lganida madad berishga tayyorlik, kishilar baxt saodati uchun yovuzlikka
qarshi kurashga hozirlik ruhidagi o’y-fikr, barcha bilan tinch va totuv yashashga
intilish va shu kabilardir. Inson boshqalarga nisbatan baxillik qilmasligi lozim.
Ezgu fikrlar egasi jaholatga tushmaydi, chunki jaholatda kishi ezgu niyatlarini
yo’qotadi, burch va adolatni unutadi, o’ylamay ish qiladi __
Olimlarimiz H.Boboyev, T.Doschanov, S.Hasanov «Avesto»dagi bu
xususiyatlarga shunday fikr bildiradilar. Inson boshqalarga hasad qilmasligi kerak,
ezgu fikrli inson jilovlanmagan g’azab va boshqa ehtiroslarga tushmaydi, zero bu
holatda u ezgu fikrni yo’qotadi, burch va adolatni unutadi va o’ylamagan xatti-
harkatlarga yo’l qo’yadi.
22

«Avesto»dagi uchlikning haqiqiy ildizlariga to’xtaladigan bo’lsak, ular bizdan
vaqt nuqtai nazaridan eng uzoq - qadimgi odamlarning ma’naviy tasavvurlariga
to’liq mos keladi. Birlashish, muloqot, ezgulik va muruvvatga intilish ibtidoiy
odamning uzviy sifatlari bo’lgan. Uning ongi, ma’naviy va boshqa tasavvurlari
o’zi mansub bo’lgan jamoa bilan uzviy ravishda hamohang. Jamoa fikri uning ham
fikri, jamoa so’zlari uning ham so’zlari, jamoa ishlari uning ham ishlari bo’lgan.
Ibtidoiy odam uchun individualizm yot bo’lgan. Jamoa va shaxsiy manfaatlar
birligi urug’chilik jamoasining xarakterli jihati, jamoaning istalgan topshirig’i
uning a’zolari uchun muqaddas qonun edi. Vaqt o’tishi bilan avvalgi ma’naviy
talablar tamomila o’zgarib, shaxsiy ma’no kasb etdi.
Masalan, keyingi zardushtiylikda ezgu so’zlar deb kelishuvga amal qilish,
so’ziga sodiqlik, tijorat ishlarida halollik, qarzni qaytarish, o’g’rilik va
bosqinchilikdan nafratlanish, o’zganing mulki (quli yoki xotini)ni egallashni qabul
qilmaslik, buzuqlikdan o’zini tiyish va uni qoralash kabilar tushuniladi. Shubhasiz,
zardushtiylikning bu kabi qoidalari urug’chilik tuzumi parchalangan davrga xos.
Inson nafaqat ezgulik, balki yovuzlik kuchlari ta’siriga ham beriladi.
Ta’kidlash joizki, bu o’rinda ham din belgilagan uchlik ko’zga tashlanadi.
Axuramazdaga bu yerda Yolg’on ruhi - Drudja va izdoshlari: yovuz fikr - Axriman
va bosqinchilik ruhi - Eshma qarshi turadi, ular atrofida insonlarga zarar
yetkazuvchi devlar qo’shini mavjud. «Yasht»larda shunday deyiladi: «Siz devlar -
yovuz fikr mahsuli, yomon so’z vositasida siz insonlarni ne’matlardan mahrum
etdingiz».
«Avesto»ning ma’naviy qoidalarida nafaqat sog’lik va jismoniy kuch, balki
ma’naviy poklikka ham alohida o’rin ajratiladi 3
. Ma’naviyatlilik me’yori sifatida
«Yasna»da o’z vaqtida va to’g’ri ovqatlanish buyuriladi, bu inson xizmati va
ma’naviy majburiyatlarini bajarish hisoblangan. Zardushtiylikning ma’naviy
sifatlari insonga hayotda barcha ne’matlardan me’yorida rohatlanish, kunlarini
quvonch bilan o’tkazish, oilasi bilan kelishib, yaxshi yashash uchun zarur barcha
narsalarni tavsiya etadi. Ma’naviy barkamol inson nafaqat samolarda, balki
3
«Avesto». Tarixiy adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi. - T.: Sharq, 2001.
23

yerdagi hayot sharoitida ham baxtli bo’la oladi. Buning uchun u hayot
ne’matlaridan foydalanishi lozim. haqiqiy ne’mat (baxt nazarda tutiladi) o’zingga
oshno qilganlar. Ular (ya’ni baxtli odamlar)ning uylari ko’rkam, chorvalarga boy,
uzoq vaqtgacha mo’l-ko’l. Ularning qizlari oyoqlarida taqinchoqlar bo’lgan.
Zardushtiylik foydali hayvonlarga yomonlikni mutlaqo taqiqlaydi. Bu katta gunoh,
ma’naviy va diniy nuqtai nazardan jinoyat sanaladi. «Jonli mavjudotga yomonlik
qilgan, kaltaklaganga avf yo’q».
Oliy xudo Axuramazdaning o’zi kishilarning barcha amallarini biladi va
yodda tutadi, hayoti so’ngida har kimga jazo yoki mukofot belgilaydi: «Ezgulik va
yovuzlik o’rtasida ikkinlangan oxirat kunida yaxshiligi va yomonligi uchun javob
beradi». Inson hayoti ezgu fikr, so’z va ish bilan kelishuv va birlikda o’tgan bo’lsa,
zardushtiylik ta’limotiga ko’ra, uning pok ruhi abadiy rohatga ko’chib, o’z tanasini
kutadi, u o’liklar tirilgan buyuk kunda ruh bilan birlashadi. Agar kelishuv va birlik
bo’lmasa, oxirat kuni insonni jazo kutadi.
«Avesto» qoidalarida insonga nafaqat hayot chog’idagi jazo, balki o’limidan
keyingi qasos bilan qo’rqitib ta’sir etishga intilishlar ham mavjud. Ma’naviy
qoidalar va huquqlar jannat rohati va do’zax azobi sharpasi bilan
mustahkamlanadi. Yuqorida aytilganidek, Zardusht ta’limoti ma’naviy-ma’rifiy
xususiyatga ega. U Axuramazda timsolida yagona ilohni qarama-qarshi kuch-
ezgulik va yovuzlikning murosasiz kurashi g’oyasini e’lon qiladi. Bu kurash tabiat
va jamiyatdagi kabi har bir insondagi o’ziga xos zardushtiylik ma’naviy
tamoyillarining asosiy jihatlariga diqqatni qaratadi: dunyo va jamiyatda tartib
o’rnatish, inson hayotini tartibga solish. Asosiy talab - fikrlar sofligi, ezgu qalb,
haqiqat va adolat. Bu zarur talab, zero yaxshilik va yomonlik inson ongida
mujassamdir.
Shunday qilib, «Avesto»da jamiyatning ma’naviy hayoti barcha jabhalari,
jumladan III-V asrgacha yashagan Sharq xalqlarining ma’naviy qarashlari o’z
ifodasini topgan. Demak, «Avesto»ni Markaziy Osiyo, Yaqin va O’rta Sharqning
tarixiy taqdiri iqtisodiy, siyosiy va madaniy nuqtai nazardan doimo uzviy aloqada
bo’lgan xalqlarning yuksak qadriyati- qadimiy madaniy yodgorligi deb, hisoblash
24

zarur.
«Avesto» - xalqlarning ma’naviy tasavvurlari butun davr mobaynida ilohiy
emas, balki dunyoviy asosga egaligidan dalolat beradi. Ular asl xalq manfaatlarini
va jamiyatdagi tendensiyalarni ifoda etgan, yer yuzida aql va adolat tantanasi
uchun kurashda g’oyaviy qurol bo’lib xizmat qilgan, insonlarning ma’naviy
sifatlari ulug’langan.
Ma’lumki, jamiyat tiklanishi va rivojlanishi jarayonida inson biologik va
ijtimoiy nuqtai nazardan takomillashib borgan. Zardushtiylik dini va ma’naviy
me’yorlarning yuzaga kelishi inson takomili uchun bir rag’bat (stimul) bo’lgan.
Ming yillar davom etgan bu jarayon xulq-atvor qoidalari va talablari, ma’naviy
sifatlarni takomillashtirishga bevosita ta’sir etgan. Ular inson ijtimoiy
tiklanishining asosi sanaladi.
Inson orzu-umidlari, hislari «Avesto»da o’z ifodasini topgan. Unda ta’lim va
tarbiya usullarining ma’lum tizimi olimlar tomonidan tadqiq va tahlil qilingan.
Ye.E.Bertels, S.P.Tolstov, B.G’.G’afurov, A.O.Makovelskiy, I.Jumaboyev,
N.M.Mallayev, H.Boboyev, T.Doschanov, O.Musurmonova, U.Aleuov,
S.Nishonova, A.Asqarov, J.G’.Yo’ldoshev, S.Hasanov, A.Mahkamov, H.Homidov
va boshqalar shular jumlasidandir. Tadqiqotchilar ta’kidlaydiki, «Avesto» boshqa
diniy kitoblar: «Qur’oni Karim», «Tavrot», «Injil», qadimgi hind xalqining
«Rigveda», «Ramayana», «Maxobxarat», «Shastra»lari va boshqalar kabi asrlar
davomida insoniyatga o’quv qo’llanma bo’lib xizmat qilgan. Bu madaniy
yodgorlikning pedagogik ahamiyati yana shundaki, «Avesto»da diniy g’oya va
ma’naviy sifatlar tizimlashgan tarzda keyingi avlodga yetkazish an’ana tusini
olgan.
«Avesto» yuzasidan olib borilayotgan tadqiqotlarning muhim tomoni
shundaki, har bir olim u tarixchi, faylasuf, huquqshunos, sharqshunos, ahloqshunos
bo’lsin o’z qarashlari nuqtai nazaridan yondoshib, Axura Mazda ta’limotiga,
ezgulik va baxt-saodatga erishish, shu yo’lda halol mehnat qilish, adolat va
haqgo’ylik, poklik va kelajak, yuksak hayotga erishish g’oyasini tahlil etadilar.
Masalan, A.Asqarov, U.Aleuov, H.Boboyev, S.Hasanov, B.G’ofurov, N.Mallayev,
25

S.Gambarov, A.Izmaylov, L.Lelekov, A.Makovelskiy, M.Xayrullayev,
N.Maxmudova va boshqalar shular jumlasidandir.
«Avesto»da aytilishicha, o’sha davrda bolalar tarbiyasi va ta’limiga katta
ahamiyat berilgan. «Tarbiya hayotdagi eng muhim tayanch sanalishi lozim, har bir
yoshni shunday tarbiyalash kerakki, avval o’qish, keyin yozishni o’rganib olgach,
eng yuqori darajaga ko’tarilsin».
«Avesto»da bolalarga ta’lim-tarbiya berish metodlari quyidagi tartibda bayon
etilgan 4
:
1. Jismoniy tarbiya.
2. O’qish va yozishga o’rgatish (aqliy tarbiya).
3. Diniy va ma’naviy tarbiya.
Zardushtiylik dinida ilm va ma’rifat kuchiga katta e’tibor qaratiladi. Yoshlar
Axuramazdaning bilim va o’gitlarini chuqur o’zlashtirishi uchun «Avesto»da
o’ziga xos shaklda 20 ta eng yaxshi ma’naviy sifat tushuntiriladi, ular xulq-
atvorning mukammal me’yorlari sifatida taklif etiladi va u har bir yoshda
shakllantirilishi lozim deb hisoblanadi. Bu kabi eng yaxshi sifatlarga bilim va
donolik yordamida insonning muqaddaslik kasb etishi, uning atrof-olamni bilishi
uchun tinimsiz izlanishlari, o’qituvchi va yuksak ma’lumotli insonga o’quvchi
bo’la olish, adolatni qo’llab-quvvatlash kabilar kiradi. Bu sifatlar mavjud
bo’lganida inson Axrimanning dushmanligidan himoyalana oladi, ilm vositasida
yovuz, hiylagar kuchlarning yomonligidan xalos bo’ladi. Qadimgi odamlar
bolalarni o’qitish, diniy-ma’naviy sifatlar: poklik va ezgulik, mehnatsevarlik,
halollik, saxiylik, insonparvarlik va shu kabilarni tarbiyalash ustida qayg’urganlar.
Jismoniy tarbiya sog’lom, bardoshli, kuchli, irodali, harbiy ishni egallashga tayyor
yoshlarni tayyorlash maqsadini ko’zda tutgan: otda yurish, ov, qilichbozlik, suzish,
yugurish, nayza uloqtirish kabilar ta’limda majburiy bo’lgan. «Avesto»da diniy-
ma’naviy va harbiy-jismoniy tarbiya hamma uchun birdek, biroq o’qish va
yozishga o’rgatish faqat imtiyozli sinflar uchun bo’lgan. Bu qatlamlar bolalari
uchun saroy maktablari bo’lib, u yerda mashhur sarkardalar ularni harbiy san’atga
4
«Avesto». Tarixiy adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi. - T.: Sharq, 2001.
26

o’rgatishgan.
Maktablarda «Avesto»ni o’rganish jarayonida ma’lum ta’lim metodlari ham
ishlab chiqilgan. Ko’rgazmali qurollar, o’tilgan mavzuni darslikdan takrorlash,
savol-javoblar, bilimlar darajasini baholash shakli ham mavjud bo’lgan. Ta’lim
jarayonida tobora muhim matnlarni yod olishga alohida e’tibor berilgan.
Bolalarning yoshi va tarbiya xususiyatlarini hisobga olib, matnlarni yod olish
darajasiga ko’ra ular alohida qismlarga bo’lingan, ko’p marta takrorlash metodi
qo’llanilgan. o’quv materiallarini o’zlashtirishda izchillik tamoyiliga rioya
etilgan.
Eng mo’tabar qadimgi qo’lyozma «Avesto»ning yaratilganiga 3000 yil
bo’lgan bo’lsada, o’quvchilarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalash va
rivojlantirishda zarur vosita bo’lib xizmat qila oladi. Shuning uchun ham
mazkur manbadagi eng qimmatli, muhim tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan
yuqorida ko’rsatib o’tilgan qoidalarni pedagogika tarixi kursi mazmuniga
singdirish bo’lajak o’qituvchilarni ma’naviy hamda kasbiy jihatdan
qurollantirishda ilmiy-amaliy qimmatga ega. «Avesto» nafaqat diniy kitob, balki
ijtimoiy, falsafiy, madaniy, adabiy-tarixiy, pedagogik qimmatga ega bo’lgan
yodgorlikdir.
27

3. G`arb sharqshunoslari “Avesto” haqida
.Ilohiy majmua “Avesto”da inson ulug’lanib osmonga ko’tarilgan. Uning
aqlligiga hamdu sanolar o’qilgan. Buyuk kalomda insonga bebaho ne’matlar ato
qilinganligi zikr qilinadi. Mana e’tibor bering, mo’tabar manbaada odamning
yaratilishi haqidagi muborak kalimalarga duch kelamiz.“Ahura-Mazdani o’zi, -
deyilgan :Avesto”da – o’z ruhida, odamni jonli, ongli, o’zini o’zi anglatuvchi qilib
yaratgan”.Ha, olamdagi hamma jonli-yu jonsiz, barcha borliqning yaratuvchisi
ham O’zi. Oliy Ilohning juda ko’plab bunyodkorliklari borki, ammo eng sarasini
odamzotga baxshida etgan.Ha, Yaratuvchining yaratuvchiligi natijasida jumlayi
jahon yaralgan, shularning ichida yakkayu yagona onglisi – inson, odamdir. Oliy
Iloh nafaqat odamzotni yaratgan, balki ularni ko’paytiruvchi ham o’zidir. Mana
e’tibor bering “Mening (Oliy Iloh) ko’rkam va ulug’vor himoyatimda…”, “juft
oyoqli odamzot ham ziyoda bo’ldi” kabi bashoratlarida Parvardigorning yana bir
muruvvati namoyon bo’ladi. Yaratganning bandalariga siylovlar servo,
mehribonliklari behisobdir.
“Avesto”da odam urug’lanar ekan, sharaflanar ekan, buning boisi, ularda
insoniy fazilatlarning jamlanganligidandir. Ijobiy hislatlar odamni bezaydi. Bu
holat ham majmuada qoyil qolarli darajada tarannum etilgan. Insoniy fazilatlarning
odamzot uchun nihoyatda muhimligi ishonarli raqam etilgan “Yaxshi fikr” ilohiy
qonun ruhidagi, -deyilgan “Avesto”da – yaqin kishisiga mehribon bo’lish,
muhtojlik va xavf-xatar ostida qolganda ko’maklashish, yovuzlikka qarshi, kishilar
baxt va saodati uchun faol kurashishga shaylik, hamma bilan ahil va totuvlikda, o’z
maslakdosh birodarlari bilan do’stlik va hamjihatlikda yashashga intilish ruhidagi
niyyatlar va fikrlar musaffoligi tushuniladi. Inson o’z fikr hayolida boshqalarga
hasad qilmasligi lozim, yaxshi niyyatli kishi darg’azab bo’lmaydi va boshqa
jaholatlarga berilmaydi. Chunki bunday holatda u yaxshi niyyatini yo’qotadi,
burch va adolatni unutadi va nojo’ya harakatlar qiladi”. Bitta iqtibosda shuncha
insoniy fazilatlarning jamlanishi, go’yo hikmatlar guldastasiga o’xshaydi. Yana
shunisi e’tiborga loyiqki, “Avesto”da u yoki bu muammo qo’yilar ekan, uning o’z
maqsadi bor, buning ustiga asosli, bir-biriga zanjirdek bog’langan. Parchani takror-
28

takror o’qib, shunday xulosaga kelasizki, uning mualliflari nihoyatda bilimdon, aql
idroki qiyomiga yetgan donishmandlardir. So’zlarning salmog’i zalvorli, pishiq,
puxta, joy-joyiga qo’yilgan, ombirdek tishlaydi. Jumlalar shunday qoliplanganki,
bo’y-bastiga moslab sarflangan. Jumladan, “…yaqin kishisiga mehribon bo’lish,
muhtojlik va xavf-xatar ostida qolganda ko’maklashishga shay” turar ekan, lekin
bu joyda ana shu talablarga ham katta mas’uliyat qo’yilyapti, u “yaxshi fikrli”,
buning ustiga “ilohiy qonun ruhidagi” inson bo’lmog’i kerak, agar mana shu
talablarga javob bera olmasa, unga hech qanaqa yordam yo’qHaqiqat turmush
tarzining asosini tashkil etgan. Buning ustiga ushbu talab har kimga yoki
hammadan emas, balki “yaqin kishisiga” qo’yilyapti.“Avesto”ning mazmunidan
insonparvarlik navosi taralib turganini payqaysiz. Inson manfaati, odamlarga
g’amxo’rlik manaman deb turibdi. Fidoyilik, odamlar ishqida yonish, ularni
deyish-insoniylik fazilatlarining asllaridir. Oliyjanoblikning boshi ham shunday
boshlanadi:”…hamma bilan ahil va totuvlikda, o’z maslakdosh birodarlari bilan
do’stlik va hamjihatlikda yashashga intilish..”dan hosil bo’ladigan natija-
omonlikning mevasi totli, oqibatli sharofatlidir.Milliy g’oyamizning muhim
tomonlaridan biri shundaki, u insonni ulug’laydi va insoniy munosabatlar
shakllanishini muhim vazifa sifatida qaraydi. Milliy istiqlol g’oyasida turli millat,
turli e’tiqodga ega bo’lgan kishilarning bir zamon, bir vatanda o’zaro hamkorlik,
do’stlik munosabatlarida yashashlari zarurligi alohida tamoyil hisoblanadi. Mazkur
gumanistik g’oya-tamoyil “Avesto” yuqorida qayd etilgan xalqlar o’rtasidagi
do’stlik, birodarlik ezgulikning muhim jihati haqidagi g’oya bilan hamohangdir.
Aniqroq qilib aytganda “Avesto”ning ushbu g’oyasi milliy g’oyamizning ma’naviy
manbai bo’lib xizmat qiladi.
“Avesto”da inson komilligi haqidagi qarashlar bayon etiladiki, bunda u
yuqorida ta’kidlaganimizdek o’zining ezgulik yo’lidagi sa’y-harakati orqali
erishadi. Bunda kishining o’z yurti, xalqi koriga yarashligi, boshqalarga yaqinlik
qilishdan horimasligi fazilatlarga ega bo’lish komillikning muhim bir ko’rsatgichi
deb qaraladi. Milliy g’oyamizning muhim tomonlaridan biri bo’lgan komil inson
g’oyasi ham ma’naviy – axloqiy tamoyillarni o’zida mujassamlashtirgan, kishilarni
29

ezgulikka undaydigan g’oyadir. Shu nuqtai nazardan qaraganda milliy
g’oyamizning teran ildizlari “Avesto”dagi insonparvarlik g’oyalariga borib
tutashadi, undan doimiy ravishda oziqlanadi:
Bugungi kunda milliy g’oyamizda komil insonni shakllantirish dolzarb
masaladirki, bunda bo’lib ma’naviy merosimiz, xususan “Avesto”dagi ana shu
haqidagi hayotbaxsh g’oyalar muhim omil bolib xizmat qiladi. Ana shu omilni
“ishga solish” ma’naviy tarbiya yo’nalishining vazifasi bo’lib hisoblanadi. Mazkur
tarbiya esa tizimlilik va uzluksizlik tamoyili asosida olib borishni talab
etadi.Hozirgi davrda dunyo miqyosida kechayotgan voqealar, turli hududlarda
kechayotgan qon to’kishlar, geosiyosiy kuchlarning maqsad muddaolari tahlildan
o’tkaziladigan bo’lsa, ularni bundan uch ming yildan oldin “Avesto”da bayon
etilgan ezgulik va yovuzlik o’rtasidagi kurash tamoyilidan turib baholash mumkin.
Darhaqiqat, o’z mafkuraviy poligonlariga ega buyuk davlatchilik shovinizmi,
agressiv millatchilik, diniy eksterimizm va terrorizmning faoliyatlari ezgulik
yo’lida paydo bo’lgan katta xavfdir. Bugungi kunda insoniyat sivilizatsiyasini
halokatdan faqat ezgulikka asoslangan ma’naviyat, insoniyatning ma’naviy
kamolotini saqlab qolishga qodirdir. Insoniyat “Avesto”da ilgari surilgan tom
ma’nodagi Ezgulik haqidagi g’oyalarni inobatga olmaganligi sababli global
miqyosidagi fojialarga, xususan jahon urushlarini o’z boshidan kechirdi. Bulardan,
aftidan, saboq olmaganki, hozirda “yadro poligonlaridan ham xavfliroq mafkura
poligonlari yuzaga keldi. Buni bartaraf etishning yo’li esa bitta-ma’naviy, diniy
bag’rikenglikka asoslangan xalqlar, davlatlar, millatlar o’rtasidagi o’zaro
hamkorlik, hamjihatlik, do’stlik rishtalarini mahkam bog’lashdir. Bu g’oya bundan
2700 yil oldin, muqaddas bitik - “Avesto” da ilgari surilgan ediki, u hozirgi kunda
alohida ahamiyat kasb etmoqda. Agar insoniyat ushbu g’oyaga yana amal qilmasa,
insoniyat sivilizatsiyasi fojiaga uchrashi tayin deb aytsh mumkin.
Milliy g’oyamizning mazmun-mohiyatining muhim jihatini “Avesto”dagi
xalqlar, millatlar o’rtasidagi hamkorlik, bag’rikenglik g’oyasi tashkil etadi. Shunga
ko’ra milliy g’oyamiz umuinsoniy ahamiyatga egadirki, bu uning hayotbaxshligini
belgilovchi jihatdir.“Avesto”ning deyarli har bir bayti mazmunida insonning
30

tabiatiga uyg’un munosabatda bo’lishi haqidagi fikr qizil ipdek bo’lib o’tgan.
Bunda inson tabiatni muqaddas, ilohiy deb bilish zarurligi uqdiriladi va kishilar
bunga qat’iy rioya qilganlar.Kishilar tabiatga ozor yetkazmaganlar, bugungi ilmiy
til bilan aytganda, uning qonunlarini buzmaganlar. Ya’ni havo, suv, tuproqni toza
saqlaganlar. Agar insonlar “Avesto”dagi pandnomalarga quloq osib, ularga rioya
qilganlarida hozirgi jahon sivilizatsiyasiga xavf solayotgan ekologik muammolar
yuzaga kelmagan bo’lardi. Bu muammolarni bartaraf etishning yo’li esa
“Avesto”dagi bayon etilgan o’gitlarni qonun doirasida amal qilishdir.
Muxtasar qilib aytganda, zardushtiylik dini, uning muqaddas kitobi
“Avesto” xalqimiz madaniy merosining noyob, bebaho durdonasi bo’lib, unda
ilgari surilgan yuksak gumanistik, tinchlik, ozodlik diniy bag’rikenglik, xalqlar
o’rtasida do’stlik, hamkorlik g’oyalari milliy g’oyamizning manbai bo’lib
hisoblanadi. Bugungi kunda mazkur noyob merosni o’rganish xalqimizda, ayniqsa
yoshlar ongida milliy g’ururni, tarixiy ongni shakllatirishda eng muhim, samarali
omil bo’lib xizmat qiladi.
31

XULOSA
Tadqiqot natijasida yuqoridagi fikrlarga asoslangan holda quyidagi
xulosalarga keldik:
1. Hozirgi davrda yosh avlodning intellektual va ma’naviy jihatdan
rivojlantirmay turib jamiyat taraqqiyotiga erishib bo’lmaydi. Bu borada «Avesto»
yodgorligi va Sharq mutafakkirlarining pedagogik ta’limoti katta pedagogik
ahamiyatga ega.
2. Sharq xalqlari ma’naviy merosining nodir namunasi «Avesto»ning
jamiyatda inson faoliyatining ma’naviy asoslarini belgilovchi axloqiy tamoyili
Sharq va G’arbda falsafiy, siyosiy, huquqiy, pedagogik tafakkurning rivojiga katta
ta’sir ko’rsatdi.
Pedagogik fikrlar taraqqiyotida «Avesto» yodgorligi va Sharq allomalarning
pedagogik ta’limoti hamda Ma’mun akademiyasi mutafakkirlarining o’quvchilar
ma’naviy sifatlarini tarbiyalashga doir fikr va g’oyalari o’z davri jamiyat
taraqqiyoti talablaridan kelib chiqqan holda keyingi davrlarda ham yosh avlod
tarbiyasida aql-idrok, bilim, yaratuvchilik, ijodkorlik, xulq-odob, insoniy
munosabatlar, mehnatsevarlik, sog’lom turmush tarzi kabilarni tarkib toptirishda
o’z ahamiyatini yo’qotmagan.
3. Zardushtiylik ta’limoti, Ma’mun akademiyasi olimlarining tarbiya
tizimida o’ziga xos umumiylik mavjud bo’lib, bu umumiylik iymon-e’tiqod, ona-
Zamin, Vatanga muhabbat, erksevarlik, adolat, xalqparvarlik, insonparvarlik, xulq-
odob qoidalari bosh g’oya tarzida fikrlar mahsuli bo’lib, o’quvchilarning ma’naviy
sifatlarini tarbiyalashda o’ziga xos uyg’unlik kasb etadi.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. - T.:
O’zbekiston, 1992. - 80 b.
2. Karimov I.A. Halollik va fidoiylik faoliyatimizning asosiy mezoni
bo’lsin, - T.: O’zbekiston, 1994. - 70 b.
3. Karimov I.A. Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining
poydevori. - T.: Sharq NMK, 1997. - 64 b.
4. Karimov I.A. Xiva shahrining 2500 yilligiga bag’ishlangan tantanali
marosimdagi tabrik so’zi. Xalq so’zi, 1997 yil 2 1 oktyabr.
5. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. - T.:
O’zbekiston, 7 - jild. 1999. - 410 b.
6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - T.: Ma’naviyat,
2008. - 171 b.
Asosiy adabiyotlar
1. Avesto . Asqar Maхkam tarjimasi. – Toshkent: Sharq, 2001.
2. "Avesto". Tarixiy-adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam taijimasi. — T.:
"Sharq", 2001.
3. “Avesto»- insonparvarlik va ezgulik chashmasi. T.: «Kuch adolatda»,
2000 yil, yanvar soni.
4. A.Saidov., J.Toshqulov O`zbekiston davlati va huquqi tarixi. IIV
Akademiyasi. T.: 1995.
5. Ergashev. Q. Hamidov.H. O`zbekiston tarixi. T.: G`.G`ulom. 2015 .
6. T.Maxmudov. «Avesto» haqida. T.: Sharq. 2001.
7. Toxir Karim. Muqaddas «Avesto» izidan T.: Cho`lpon., 2000 .
8. Usmonov.Q., Sodiqov.M., Burhonova.S. O`zbekiston tarixi. T.: 2006.
9. Shamsutdinov.R., Karimov.Sh. Vatan tarixi. T.: Sharq nashriyoti. 2010.
33

Qo’shimcha adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» qonuni. 1997 yil
29 avgustda qabul qilingan // Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining
poydevori. - T.: Sharq matbaa-nashriyot konserni, 1997. - B. 20-29.
2. O’zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi //
Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. - T.: Sharq matbaa -
nashriyot konserni, 1997. - 61 b.
3. Abu Rayhon Beruniy 1000 hikmat. Tarjimon va nashrga tayyorlovchi
A.Irisov
4. T.: Fan, 1993.
5. «Avesto». Tarixiy adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi. - T.:
Sharq, 2001.
6. 382 b.
Elektron resurslar:
1. www.ziyonet.uz .
2. www.edu.uz .
3. www.google.com
34

“AVESTO” NING TARIXIY MANBA SIFATIDAGI O’RNI. AVESTO TILI, AVESTO VA ZARDUSHTRA.docx

Sotib olish