Avesto tarixiy manba sifatida - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Avesto tarixiy manba sifatida

Купить

Mavzu: Avesto tarixiy manba sifatida.
Reja:
1. Avestoning vujudga kelishi tarixi.
2. Uning arxeologik va yozma manbalar asosida o`ganilishi .
3.«Avesto» va unda jamiyat ijtimoiy tarkibining aks etishi.
4. Avesto –Vatanimiz tarixini o`rganishda muhim manba

Zardushtiylarning ilmiy-nazariy, ijtimoiy-falsafiy, tarixiy, ta’limiy-ahloqiy,
diniy-ma’rifiy qimmatga ega bo’lgan muqaddas kitobi hisoblanmish «Avesto»
bilan bir qatorda olamning yaratilishi, yahshiilik va yovuzlik, nur va zulmat
o’rtasidagi doimiy ko’rash, borliq to’g’risidagi tasavvurlar asosida kosmologik,
kosmogonik, esxatologik asotirlarni o’zida mujassamlashtirgan yozma manbalari
safiga: «Bundaxishn», «Dinkard» «Dadestani menogi xirad», «Andaz-i danag-
mard», «Xveshkarix-i Redagan», «CHim-i Dron», «Shoyist-noshoyist», «Arta-
Viraz nomak», «Oyatkor Zariron», «Baxman-yasht», «Zat-Sporam», «Kornomayi-
Ardasheri Bobakon», «Rost suxan», «Rivoyat», «Xvaday nomak», «Oyin nomak»
kabi asarlarni kiritgan holda, ularda Turon va Eron xalqlarining mushtarak
yodgorliklari sifatida ajdodlarimizning mushohadalari, tafakkur ne’matlari
jamlanganligini e’tirof etish lozim.
«Avesto» eramizdan oldingi VII asrning oxiri VI asrning boshlarida Zardusht
va mazdoparastlik dini ulamolari tomonidan yaratilgan. U muqaddas diniy kitob
bo’lishi bilan birga o’z davrining ko’pgina ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ilmiy,
ma’rifiy, falsafiy, ahloqiy masalalarini qamrab olgan. Kitob 21 naskdan iborat
bo’lgan. Afsuski, bizgacha kitobning 5 naski «Yasht», «Yasna», «Visparad»,
«Vandidod» va «Xorda Avesto» yetib kelgan xolos.
Dunyodagi eng qadimiy va noyob bilimlar xazinasi bo’lgan «Avesto»da
insoniyat taraqqiyoti, rivoji uchun zarur barcha ilmlar majmuasi, sohalar, qonun-
qoidalar, ahloqiy-ijtimoiy normalar o’z aksini topgan. Shuningdek asarda ahloqiy
barkamollik asosida, «komil inson»ni voyaga yetkazish yo’lida «ezgu fikr», «ezgu
kalom», «ezgu amal» g’oyalarining tarannum etilishi zardushtiylarning ma’naviy-
ma’rifiy olami mohiyatini tashkil etadi.
Qadimgi Turon va Eron hududlarida Ahmoniylar va Sosoniylar davlatining
tashkil etilishi davrida zardushtiylik qonun-qoidalariga amal qilish, uning rasmiy
davlat diniga aylantirilishi bilan belgilandi. Davlat rahbarlari va din peshvolari,
kohinlarning sa’y harakatlari bilan muqaddas kitob «Avesto»ning parokanda
qismlarini to’plash, tiklash, tartibga keltirish, yagona matnlar to’plamini tashkil
etish ishlari keng miqyosda olib borildi.

«Avesto»ning tarixda rasmiy qayta tiklanishi Sosoniylar dalatining asoschisi
Ardesher Bobakon (226-242 y) hukmdorligi davrida amalga oshirildi. «Avesto»
matnlarini tartibga solish bilan davlatning bosh diniy rahnamosi Tansar
shug’ullandi. «Dinkard»ning beshinchi kitobida keltirilishicha: Janobi oliylari,
shohlar shohi Bobakon o’g’li Ardasher o’zining diniy rahnamosi Tansar
maslahatlariga amal qilgan holda, ta’limotning tarqalib ketgan qismlarini saroyga
to’plash haqida buyruq berdi. Tansar o’z ishiga kirishib, barcha to’plangan
qismlarni izchil tahlil qilgan holda, aniq xulosalar asosida bir yo’nalishni tanlab
oldi. Qolgan qismlar va yo’nalishlar qonundan tashqarida, deb e’lon qilindi. Tansar
qo’yidagicha buyruq berdi: «Shu vaqtdan boshlab Mazdaga e’tiqod qilish
yo’nalishidagi har qanday o’zgacha talqinlar bizning shaxsiy ma’sulligimiz ostida
hal qilinadi, chunki hozirgi kunda tartibga va tizimga solingan bilimlarga
o’zgartirish kiritishga hojat yo’q».
SHopur I (242-272) davriga kelib «Avesto»ning Tansar tomonidan tartibga
keltirilgan qismlari, imperiya hududlaridan tashqaridan yozib olingan amalda
bo’lgan alohida qismlar bilan to’ldirildi.
«Dinkard»ning beshinchi kitobida bu haqda qo’yidagicha ma’lumot berilgan:
«Ardasher o’g’li, shahanshoh SHopur Hindiston, Vizantiya imperiyasi va boshqa
mamlakatlarda tarqalib ketgan, o’z ichiga tibbiyot, astronomiya, makon va zamon,
materiya, dunyoning yaratilishi, tugmush tarzi, rivojlanish kabi bilimlar va
jarayonlarni o’zida mujassamlashtirgan diniy matnlarni «Avesto» tarkibiga
qo’shish va shoh xazinasida saqlashni buyurdi».
«Avesto»ning beshinchi marta tartibga solinishi IV-asr o’rtalarida SHopur II
(309-379) hukmdorligi davrida amalga oshirilgan. Bu ishni bajarishda
mo’badlarning mo’badi Ozorpod Mehrospandon (290-371) ning xizmatini alohida
ta’kidlash lozim. Mehrospandon birinchi navbatda mamlakatdagi barcha «Avesto»
matnlarini yoddan bilgan kohinlarni to’playdi. Chunki bu zardushtiy ulamolar
yodgorlikni o’qish va qiroat qilishda matniy aniqlik, ichki musiqiylikni saqlashga
jiddiy e’tibor berishgan. Ozorpod yuborgan 7 kohin Marv hamda Xorazmga borib
avestoxon kohinlardan «Vendidod»ning eng mukammal nusxasini yozib olib,

podsholik ixtiyoriga topshirgan. Qiyosiy tahlil jarayonida bu yozuvlar
«Vendidod»ning komil nusxasi deb topilgan. Avloddan avlodga o’tib kelayotgan
og’zaki bayon etish usulida «Avesto» so’zlarining mazmuni va ohangi saqlansada,
lekin o’qish lahzalarida so’zlarning jozibadorligi, ta’sirchanligi umuman yo’qolib
borayotgan edi. Bu o’z navbatida tallafuz ohangidagi unli harflarni, matndagi
undosh harflar bilan bir qatorda yangi ohangda qaytadan yozish ehtiyojini
tug’dirdi. Yangi «Avesto» alfaviti yangidan tiklangan harflar bilan yunon, o’rta
fors va Parfiya alfavitlarining ohangdosh xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirdi.
«Avesto» alfavitidagi harflar soni yuzasidan tadqiqotchilar har xil fikrlarga ega.
Masalan X. Bartolome alfavit 52 harfdan (3 tasi ligatura), X. Rayxelt 51 harf (48+3
ligatura), V. B. Xening 48 harf (shundan 14 tasi unli), G. Vindfur 60 harf va M.
Boys 46 harfdan iborat deb hisoblashadi. Eron olimlaridan Hoshim Rizoiy,
Jalolliddin Olitiyoniy, Ahmad Taffazuliy va boshqalar «Avesto» yozuvi 48-52 harf
doirasida deb ta’kidlashgan.
Hozirgi kunda mustaqil mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy-ma’naviy
yuksalishi yo’lida xizmat qiladigan ozod va obod, farovon hayot, jamiyatning
kelgusidagi poydevorini tashkil etadigan avlodni tarbiyalash va voyaga yetkazish
ta’lim sohasidagi islohotlarning o’zagini tashkil etar ekan, ajdodlarimiz qoldirgan
boy madaniy-ma’rifiy meros, qadriyatlar, ma’naviy manbalardan foydalanish,
o’rganish, ularni tahlil va tadqiq qilish bu yo’ldagi muhim vazifalardan biri
ekanligini unutmasligimiz lozim.
«Avesto» asosiy qismlarning turli sabablarga ko’ra parokanda bo’lib ketishi
asarni butunlay yo’qota olmaydi, albatta. Ulardagi mazmun turli tarjima va
sharhlar orqali bizgacha yetib keldi. VI asrda pahlaviy tilida yaratilgan qo’lyozma
manbalar «Avesto» qismlarining mukammal nusxalaridir. Ular, asosan, pand-
nasihat harakteridagi ibratli hikoyat va ahloqiy fikrlar bo’lib, andarzlar-o’gitlar
majmuaidir. Bularning bir qismi «Sharq yozma yodgorliklari» turkumida
«Pexlaviyskiye nazidatelnie teksti» nomi bilan rus tilida chop etilgan.
Ma’lumki eramizdan oldingi VII - asrning oxiri VI - asrning boshlarida
Movoraunnaxr va Xuroson xalqlari yashagan hududlarda qo’hna sivilizatsiyaning

ilk kurtaklari paydo bo’lib, insoniyat hayot kechirishi, taraqqiy qilishi va
rivojlanishining asosiy omili sifatida o’zi tomonidan o’rganilgan,
mustahkamlangan bilimlar, malakalar va ko’nikmalarni keyingi avlodga yetkazish
uchun ta’lim va tarbiyaning yetakchi bo’g’in sifatida zarurligini tushunib yetgan.
Qo’hna sarchashmalar va «Avesto»dagi dalillar shuni ko’rsatadiki «ta’lim
jarayonida kundalik hayot uchun zarur bo’ladigan barcha bilimlar o’qitilgan,
hunarlar o’rgatilgan.
«Avesto»dagi ahloqiy-ma’naviy tarbiyaning asosini poktiynat, halol, qalban
sof, ma’nan yetuk avlodni tarbiyalash va voyaga yetkazish masalasi tashkil qiladi.
Bu masalani amalga oshirish esa ustoz va murabbiylar zimmasiga yuklatilgan.
«Avesto»da ustozlar haqida so’z ketganda eng avvalo barcha ustozlarning
ustozi , mutlaq iloh Axura Mazda madh etiladi : «sen ashah-Haqiqat so’zi va
Ezgu niyat ta’limoti bilan, senga payvandlik va uns bog’lagan zotlarga ilk
murabbiy, ustozsan» 1
, yoki «sen haqiqatda, butun mavjudotga Ashah-
Haqiqatning manfaati va durujning ziyonkorligi xususida saboq bergansan, tarbiya
qilgansan. 2
Bulardan ko’rinib turibdiki yazdoni pok olamni, dunyodagi barcha
bilimlarni yaratuvchi, Zardusht esa bu bilimlarni insonlarga yetkazib ularni
hidoyatga boshlovchi hisoblanadi: «Mazda ta’lim berdi va Zardusht xabar
keltirdi» 3
, yoki «Mazda ta’lim berib, Zardusht so’ylagan radlarga olqishlar,
xushnudlik va ofarinlar bo’lsin». 4

Gohlar va yashtlarda Zardusht Ahuro Mazdo farmonini bajaruvchi, insonlarni
halollikka, pok ahloqga, komillikka undaguvchi ustozlar rahnamosi sifatida
ko’rsatiladi. O’z navbatida Zardusht ta’limotini kelajak avlodga yetkazish,
dunyoga ezgulik nurlarini taratish, insoniyatni yuksak ahloqiy mezonlar asosida
barkamollashtirish jamiyatdagi ustozlar va muallimlar zimmasiga yuklatilgan.
Ustoz-muallimlar yazdon farzlarini diliga joy aylagan, o’z faoliyatida qo’llagan,
vatanining gullab yashnashi, farovonligi yo’lida halol mehnat qilib, uni
1
« Avesto » . Gohlar. Yasna. 51-hot. A.Mahkam tarjimasi. -T.: Sharq. 2001. 29-b
2
Qarang. O’sha asar . 27-b
3
Qarang. O’sha asar . 40-b
4
Qarang. O’sha asar .43-b

dushmanlardan himoya qila oladigan, jasur, pok, bilimdon shogirdlarni
tarbiyalashlari farz bo’lgan.
Hozirgi kunda mamlakatimizda qabul qilingan «Ta’lim to’g’risidagi» qonun,
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosini har tomonlama yetuk, barkamol shaxsni
tarbiyalash masalasi tashkil qilar ekan, ajdodlarimizning 3000 yil ilgari bu a’molga
yetishning yo’llari, qoidalarini ishlab chiqib, davlat va jamiyat tuzilishining
negiziga asos qilib qo’yganlari tahsinga sazavordir: «menga barkamol va
dinogoh, vatansevar va anjumanoro, ahil, ezgu andishali, zulmatdan,
tanglikdan qutqaruvchi farzandlar bag’ishla. Toki ular manzil, shahar, o’lka
va uning nom hamda ovozasini ko’tarsinlar» 5

YOzma yodgorliklarda zardushtiylik dinining farz va sunnatlari bayoni bilan
bir qatorda chorvani ko’paytirib, bog’lar yaratish (agranomiya), cho’lga suv
chiqazib, yerning sho’rini yuvib, zaxini qochirib ishlov berish (irrigatsiya), osmon
jismlari, ularning harakatini kuzatish va shu asosda kun, yil, vaqt hisobini olib
borish (astronomiya), daryolar, tog’lar, viloyatlar, kishvarlar tasnifi (geografiya),
tabiatni, atrof-muhitni muhofoza qilish (ekologiya, gigiyena), yurtni, xalqni,
chorvani dushmanlar, qaroqchilar va devlardan himoya qilish (harbiy bilim),
oilaning tuzilishi, oila va jamiyatda erkak-ayol ma’suliyatlari, vazifalari, burchlari
(ahloqshunoslik, sotsiologiya) kabi bilimlar majmuasi yuksak mahorat bilan bayon
qilinganligi obidaning ulkan adabiy-ma’rifiy, qomusiy qimmatga ega ekanligini
ko’rsatadi. Shu bilan birga «Avesto» va pandnomalarda ushbu bilimlarni
umumlashtirib, boyitib kelajak avlodga yetkazish ustozlar va muallimlar uchun
yuksak ma’suliyat, burch ekanligi alohida o’qtirilgan. . Ayni paytda shu bilimlarni
maktab, madrasalarda o’qitish yo’nalishlari, usullari va uslublarini ishlab chiqish
(pedagogika, didaktika) dono muallimlar, ustozlar vazifasi hisoblangan.
Muqqadas kitobda hayotning, taraqqiyotning asosida yahshiilik va yomonlik,
nur va zulmat, haqiqat va yolg’on, go’zallik va xunuklik, adolat va nohaqlik kabi
hamisha o’zaro ko’rashda bo’lgan, bir biriga zid tushunchalar va g’oyalarning
o’zaro ko’rashi talqin qilingan bo’lib, bularning mantiqiy davomi sifatida yahshii,
5
« Avesto » . Gohlar. Yasna. 62-hot. A.Mahkam tarjimasi. -T.: “ Sharq ” . 2001. 90-b

dono ustoz va murabbiylar, nodon va johil ustoz, murabbiylarga qarshi qo’yib
tasvirlangan. Bunda muallim va mudarrislar o’z ilmini qanchalik bilishi, kasbiga
munosobati, fidoiyligi, o’z burchiga sadoqatiga qarab yahshi va yomon ustozlarga
ajratilgan. «Ravshannazar ustoz tolibni ogoh etadi» 6
ya’ni, yahshi ustoz
shogirdlarini tangrini tanimaslik, kufr, insofsizlik, g’arazgo’ylik, nohaqlik,
ishyoqmaslik, ahloqsizlik, hunarsizlik va bilimsizlik kabi illatlardan voz kechishga
undab, tangriga ishonib uni doim madh etish, haqgo’ylik, mehribonlik, poklik,
hallolik, insof va diyonatlilik, adolatlilik, insonparvarlik kabi xislatlarni namoyon
etishiga ko’mak berishni o’zining muqqadas burchi hisoblab, shu yo’lda xizmat
qilgan. Ustoz haqida : «haqiqat nurlari ostida komronlik va shodmonlik manziliga
eltuvchidir, sen bu yo’lni ezgulikdan ogoh zotlar uchun bino aylading» 7
deb
kuylanishi tahsinga sazovordir.
Ayni vaqtda imonini va ilmini dev va durujlarga sotgan yomon ustozlar
qattiq tanqid ostiga olinib qoralanadi. «Yomon tarbiyachi o’z ta’limi bilan ilohiy
so’zlarni teskari qiladi va tiriklik idrokini xarob aylaydi. Haqiqatda, u odamlarni
rostlikning bebaho sarmoyasidan va ezgu niyatdan bahrasiz aylaydi» 8
, yoki «Ey,
ilm olmoq niyatida uzoq-yaqindan kelgan insonlar! Alhol barchangiz quloq
solingiz, mening oshkora so’zlarimni tinglangiz va yodingizda mahkam saqlangiz :
yomon tarbiyachi hech qachon hayotingizni tubanlashtirmasin, devparast
durvandlar avraguvchi til bilan sizlarni gumroh qilmasin» 9
. Yahshiilik, ezgulik
(Axura Mazda) doimo yomonlik va johillik (Ahriman) ustidan g’alaba
qozonganidek dono ustoz va murabbiylar ta’limoti yomon ustozlar ta’limidan
ustun turishi, nihoyada ezgu amallarni o’z qalbi va ongiga jo aylagan tolib va
shogirdlarning voyaga yetkazilishi bilan yakunlanishiga olib keladi.
«Avestoda»gi ustoz va muallimlar ta’rifi, ustoz-shogird munosobatlari talqini
hozirgi kunda ham o’z ahamiyati va qimmatini yo’qotgani yo’q. Shu asnoda bu
g’oya va qarashlarni ta’lim jarayoni, ma’naviy-ma’rifiy tarbiya yo’nalishiga
6
« Avesto » . Yasna. 31-hot. A.Mahkam tarjimasi. -T.: “ Sharq ” . 2001. 12-b
7
« Avesto » . Gohlar. 34-hot.13-band. A.Mahkam tarjimasi.-T.: “ Sharq ”, 2001 yil. B-17.
8
« Avesto » . Yasna. 32-hot. 9-band.A.Mahkam tarjimasi.-T.: “ Sharq ”, 2001 yil.
9
Qarang. O’sha asar . B- 22 .

qo’llash yuksak samara berishi aniq va ravshandir. Bu esa o’z navbatida
ajdodlarimizning boy madaniy-ma’naviy-ma’rifiy meroslarini yanada chuqurroq,
maxsus o’rganish va tahlil etishni talab qiladi.
Bundaxishn (olamning yaratilishi) -pahlaviy adabiyotlar ichida eng salmoqli
asarlardan biri va «Avesto»dagi yo’qotib yuborilgan Damdad-nask ning tafsiri
hisoblanib, bizgacha 2 xil qisqa (hindcha) va to’liq (eroncha) ko’rinishda yetib
kelgan. Bundaxishnning eng qo’hna nusxalaridan biri 1397 yilda Peshotan Ram
Kamdin tomonidan ko’chirilib tartib berilgan. Hozirgi kunda barcha qadimgi Eron
tarixi va zardushtiylik masalalari bilan shug’ullanadigan tadqiqotchilar Rossiya
fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg arxivida I 170/6
inventar raqami, Londondagi India Offis kutubxonasi va Zardushtiylarning hozirgi
kundagi markazlaridan biri hisoblangan Naosari shahridagi dastur Maxyyar
(Mexrdji) Ran kutubxonalarida saqlanayotgan Bundaxishn va boshqa bir qancha
paxlaviy matnlarni o’zida mujassamlashtirgan, dastur SHopur SHaxrobji
tomonidan 1873 yilda tartib berilgan qo’lyozma nusxasidan foydalanishadi. Dastur
SHopur SHaxrobjining bobokaloni mashhur kohin, dastur Maxyyor (Mexrdji) Ran
1579-1591 yillarda Boburiylar saroyida bo’lib Avesto, Bundaxishn va boshqa
pandnomalar asosida shoh Akbarni zardushtiylik ta’limoti bilan tanishtirgani
to’g’risida ham ma’lumotlar saqlangan.
Bundaxishnning qisqa (hindcha) talqini o’ttiz to’rt fasldan iborat bo’lib
uning asosiy mazumunini olamning yaratilishi, yahshiilik va yovuzlik o’rtasidagi
ko’rash, tabiatda uchraydigan hodisalar va ularning xususiyatlari masalalari tashkil
etadi. Shuningdek osmon jismlari, sayyoralar, vaqt hisobi, viloyatlarni boshqarish,
tarixiy shaxslar va bir qator turli jabhalar, jumladan boshqa yozma yodgorliklarda
uchramaydigan qator ilmiy-ahloqiy fikrlar, ajdodlarimizning ta’lim-tarbiyaga oid
qarashlari aks etgan. «Bundaxishn»ning «Donishmandning o’z farzandiga
nasihati», «Ustozning birinchi sinf o’quvchisiga pandi» kabi qismlarida yosh avlod
tarbiyasi, kamoloti oldida ota-ona, jamoa, qo’ni qo’shni, muallimlarning burch
hamda vazifalari , o’quvchilarning maktabda, ko’chada, ustoz, ota-ona, keksalar,

kattalar huzurida o’zini to’tishi, qoidayu-yo’sinlari birma-bir sanalib o’tilib, unga
rioya qilish mezonlari ko’rsatilgan.
«Bundaxishn»da ta’lim-tarbiya jarayonida insonda faqatgina yahshiilik
fazilatlari shakllanib, aql va zakovat hosil bo’lishi lozimligi o’qtiriladi va shu
jarayonga rahnamolik qiluvchi ilohalar birma-bir sanab o’tiladi. Jumladan: Rashn
(«Avesto»da Rashnu)-porloqlik va parhezkorlik ma’nolarini anglatib, hakamlik
ilohasi sanaladi va mazdoparastlik dinida muhim o’rin tutadi. U Ahura Mazda va
Sipandormazning o’g’loni, iloha Ashaning, Surush, Mehr va ma’buda Dinning
birodari. Bu ilohning nomiga ko’p o’rinlarda «rost» yoxud «barchadan rost, to’g’ri,
haq» sifatlari ilova qilib aytiladi. «Bundaxishn»da yozilishicha Rashn adolat
hakami, rostlik, haq va haqqoniyat miynusi sifatida moddiy olamni yomonlik,
yolg’on va razolat, ablahlik va jaholatdan qutqarmoq uchun bu qabohatlarning
asosiy sabablari bo’lmish devlarga qarshi ko’rashadi va ularni nest-nobud aylaydi.
Shuningdek, «odamlarni rostlikning bebaho sarmoyasidan avraguvchi» yomon
tarbiyachi va ustozlarni oxirat kunida imtihon qiladi va ularning gunohlarini
tarozida o’lchaydi. Soch tolasi qadar xatolik yoxud badkirdorlik uning faoliyatiga
yotdir. Ta’lim-tarbiya jarayoniga rahnamolik qiluvchi ilohlardan biri Arshtod dir.
Arshtod zardushtiylik dinidagi faol ilohalardan biri bo’lib, rostlik, to’g’rilik
ma’nolarini ifoda etadi va «jahonparvar», «dunyoni kengaytirguvchi» kabi sifatlar
bilan ta’riflanadi. «Bundaxishn»ning ta’rif berishicha,iloha Arshtodning xayrli
amallari boshqa ilohalar bilan hamkorlikda oxirat kunida odamlarning yahshii-
yomon amallarining hisobini olish, adolatli hakam vazifasini bajarib, oqni oq,
qorani qora demoqdir. Arshtod iloha Rashn bilan yor va hamkordir. Zero, rostlik
va adolat hakamlik tushunchasi bilan egizdir. Ta’lim-tarbiya jarayonida Arshtod
yahshi va ezgulik urug’larini sepuvchi tarbiyachi va ustozlarga rahnamolik va
g’amxo’rlik qiladi.
Dinkard (Diniy amallar yoki diniy kirdikorlar) - Pahlaviy tilida yaratilgan bu
kitobni olimlar «Farhangnoma» («Doiratul maorif») deb nomlaganlar. Bu buyuk
kitob milodiy IX asrda Bag’dodda jamlangan. To’qqiz bo’limdan iborat
«Dinkard»ning ikki bo’limi bizgacha yetib kelmagan. Qolgan yetti bo’limi 169000

so’zni o’z ichiga oladi. Ozar Faranbog’ Farruxzod o’g’li «Dinkard»ni jamlab xatga
tushirgan. «Dinkard»ni qayta jamlagan Ozarpod Umid o’g’li uni « Ming eshikli
Dinkard » deb nomlagan. Asar 1911 yilda ingliz tiliga o’girilib ikki jild shaklida
chop etildi. Asarda «Avesto» dagi miflar, Zardusht sarguzashtlari va yetti tangriga
aloqador voqealardan tashqari ta’lim-tarbiyaga bag’ishlangan maxsus boblar ham
mavjud. «Shuning uchun ham o’rta asrlarda «Avesto» va zardushtiylik dinini
targ’ib qilish, shu e’tiqodning paydo bo’lishi tarixi, mohiyatini o’rganishda ushbu
manbaning qiymati beqiyos. Barcha avestoshunoslar, tarjimon va
lug’atnavislarning ko’proq «Dinkard»ga murojaat etishlarining boisi ham xuddi
ana shundadir».
« Dadestoni menogi xrad»- (Aql ruhi mushohadalari) pahlaviy adabiyotlari
ichidagi eng qimmatli asarlardan biri hisoblanadi. «Dadestoni menogi xrad» bir
necha marta (Andreas, 1882; Sanjana, 1895; Codex, 1936) nashr qilinib ingliz,
gujarat, fors va rus tillariga tarjima qilingan. Bundan tashqari West, 1885; Antia,
1909; Taffazoli, 1975, 1985; CHunakova O, 1997, F. SHpigel, D. Tavadia, X.
Nyuberg, M. Mole, R. Sener, M. Boys va boshqa Sharqshunoslar o’z ilmiy
tadqiqotlari asar matnidan namunalar keltirishgan. Yodgorlikning yaratilish vaqti
tarixi, davri hamda va muallifi haqida ma’lumotlar yo’q hisobi. Ko’pgina
Tadqiqotchilar asar muallifining «Avesto» dan juda yahshi xabardor,
mazdoparastlik e’tiqodiga sodiq zardushtiy bo’lganligini e’tirof etishadi. Bunga
misol sifatida matnda 20 marotoba «Avesto» tilga olinganligi va 100 dan ziyod
«Avesto» dan iqtibos keltirilganligi ta’kidlash lozim. Asarning yaratilish davri
Sosoniylar hukmronligining oxirgi davriga to’g’ri kelishi ham taxmin qilinadi.
Asarning asosiy syujetini aql ruhi va donishmand orasidagi savol-javob,
musohoba tashkil etadi. Aql ruhi esa o’z navbatida moddiylashtirilgan tushuncha
sifatida talqin qilinadi. Donishmand unga jamiyatda qabul qilingan qonun-qoidalar,
udumlar, urf-odatlar, belgilangan tartibga rioya qilinishi va shu jarayonda
insonning hatti-harakati bilan bog’liq zardushtiylar ta’limotining mohiyatini
anglashga qaratilgan 62 ta savol beradi. Savol-javoblar zardushtiylik ta’limotiga
asoslangan dunyoqarashni shakllantirishga yo’naltirilgan bo’lib, uning asosini

doimiy ravishda davom etadigan yahshiilik va yomonlik o’rtasidagi azaliy ko’rash
masalasi tashkil etadi. Inson esa o’z aqli, tafakkuri yordamida yahshiilik va
yomonlik yo’llaridan birini tanlab o’z taqdirini belgilaydi.
Insonning to’g’ri tanlovi uning jamiyat va ijtimoiy hayotdagi hatti-
harakatlarini ham belgilab beradi. Bu o’z navbatida dinning asosiy ahkomlarini
bilish va tushunish, uning farzlari, sunnatlariga rioya qilish, butparastlarga nisbatan
ko’rash, shuningdek «ezgu fikr», «ezgu so’z» va «ezgu amal» triadasiga so’zsiz
amal qilish holatlarida namoyon bo’ladi.
Zardushtiylikda tafakkur va aql tushunchasi (xrad) ga alohida e’tibor beriladi.
Oy, yer va barcha yaratilgan xilqat va mavjudotlar aql-tafakkur tomonidan
himoyalanib, boshqariladi. Olamdagi qonunlar u tomonidan belgilanadi ( s 3, 61,
65 ). Ezgu ishlar va oliyjanob hatti-harakatlar aql-tafakkur orqali amalga oshiriladi
(s 4), aqlli va mulohozakor insonga kam zarar yetadi (s 36), aql-tafakkurga ega
bo’lgan inson badavlatdir(s 36), aql-tafakkur har qanday boyligdan a’lodir (s 56)
va uni sotib olib bo’lmaydi (s 43). Aql-tafakkur barcha sohalarda bilim, tajriba,
ko’nikma va malakalarni hosil qilish, yahshi hayot kechirish, xursandchilik, shon-
sharafga ega bo’lishga ko’maklashib, o’limdan so’ng jannatga tushishga yordam
beradi(s 46-47, 60, 63).
Inson harakterida shakllanishi lozim bo’lgan asosiy xususiyatlar-bu
oqko’ngillik,saxiylik, ezgulik (s10, 27), oliyjanoblik, rostgo’ylik(s 19,20,38),
tirishqoqlik(s 46), harakatchanlik, o’ziga ishonch(s8) va minnatdorchilik (s 72)dir.
« Dadestone menogi xrad » da ana shunday ezgu amallardan 33 tasining tasnifi
keltirilgan.
Inson iblis Axriman tomonidan yaratilgan ko’p sonli xilqatlar va devlar,
shuningdek: xasislik (s. 5,24,44), yovuzlik (s. 44), tuhmat (s5), takabbur ( s. 44,
XXI. 43), ishonchsizlik (s 49), qoniqmaslik (s. 44) kabi xislatlardan voz kechib
ular bilan doim ko’rash olib bormog’i lozim. Diniy va ahloqiy holatlarni o’zida
mujassamlashtirgan 30 ta gunoh ishlarni bajarmaslik va ulardan tiyilish lozim (s.
37-38). Bunday gunohlar jumlasiga: to’g’ri kishini qasddan o’ldirish, olov
otashdonini buzish, sanam va butlarga sig’inish, yolg’on, ishyoqmaslik, jodugarlik,

o’g’rilik, qasamni buzish, qondoshlik nikohiga kirish bo’yicha zardushtiylik
odatini buzish va boshqalar kiradi. Insonlar bilan o’zaro munosobat ham
zardushtiylik etikasi prinsiplariga bo’ysungan holda amalga oshirilish lozim.
Oqko’ngil insonlar bilan muloqot yahshiilik, yomon kishilar bilan esa kulfat
keltiradi (s. 67). Hukmdorlarning ham yolg’onchi va tuhmatchilar bilan emas,
balki donishmand, dono, oqko’ngil kishilar bilan suhbatlashishlari foydalidir (XX.
4-5).
Zardushtiylikda kishini holdan toydiradi degan fikrga ko’ra ro’za to’tish man
etilgan. Inson holdan toysa, o’z zimmasiga yuklangan vazifani bajara olmaydi,
ya’ni, Axura Mazdaga yordam bera olmaydi, bu esa yovuz kuchlarning ezgulik
kuchlari ustidan g’alaba qilishiga Sharoit yaratib beradi, deyiladi. Och qolish va
yahshi ovqatlanmaslikning inson xulqining shakllanishga ham ta’sir etishi
qo’yidagicha ta’kidlanadi: «Oziq-ovqat yahshiilanishi bilan xalqning ahloq-odobi
ham kuchayadi. Non mo’l-ko’l bo’lsa, ahloqiy so’zlar, ilohiy fikrlar yahshiiroq
idrok qilinadi». Zardushtiylikda may iste’mol qilish ta’qiqlanmagan. Mayni
me’yorida iste’mol qilish kishi organizmini mustahkamlaydi, ya’ni, ovqat yahshi
hazm bo’ladi, qon yahshi yurishadi, kishi yahshi uxlaydi, bu holatlar esa uning
unumli ravishda aqliy mehnat qilishiga yordam beradi, kishilar o’rtasida do’stona
munosabatlarning qaror topishiga ko’maklashadi, ahloqi yomon kishilar bilan
ahloqi yahshi kishilarni bir-biridan ajratib olishiga yordam berishi qayd etib
o’tiladi.
Zardushtiylikda dunyoviy noz-ne’matlardan voz kechish talab etilmaydi, balki
noz-ne’matlarni me’yorida iste’mol qilish, ularning mazasidan lazzat olish, inson
hayotining «yahshii kun ko’rish uchun zarur narsalar mo’l-ko’lchiligida»
xushchaqchaqlik va baxtiyorlik bilan o’tkazishi lozimligi to’g’risidagi fikrlar ilgari
suriladi.
Ko’rinib turibdiki «Avesto» va pandnomalardagi ta’lim-tarbiyaga oid
g’oyalarning asosiy o’zagini ezgulik, yahshiilik, halollik, poklik, rostgo’ylik,
oliyjanoblik, adolat, insonparvarlik kabi xislatlarni yosh zardushtiylarda
shakllantirish masalasi tashkil etib, zardushtiylar e’tiqodining asosi hisoblanmish

«Ezgu fikr», «Ezgu so’z» va «Ezgu amal» aqoidlariga tayangan holda , insoniyatni
ro’shnolikka, hidoyatga undaydi.
Xulosa qilib aytganda, «Av e sto» asarida insonning barkamol bo’lib
yetishishida uning so’zi, fikri hamda ishi ezgu bo’lishi va ezgulikning tantanasi
uchun xizmat qilishiga katta e’tibor b e riladi. Ushbu ahloqiy uchlik g’oyasi eng
qadimgi davrlardan boshlab kishilik jamiyati taraqqiyotining keyingi bosqichlarida
yaratilgan barcha ma’rifiy asarlar mazmunining shakllanishiga asos bo’lgan. Zero,
unda insonning inson sifatida ma’naviy va moddiy jihatdan kamol topishi uchun
zarur bo’lgan muayyan talablar o’z ifodasini topib, hayot kodeksi sifatida nafaqat
Sharq balki G`arb xalqlarining ham muhim ma’naviy merosi bo’lib qoldi. Asarda
ifoda etilayotgan masalalarning ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini qamrab
olganligi Zardusht g’oyalarining nazariy va amaliy ahamiyatini oshirib, uning
qimmati bugungi kunda ham yuqori bo’lishiga olib kelgan.

Adabiyotlar
1. Muqaddas olov-atar-xurra Xoмидoв X. «Aвестo»нинг
мaърифий қиймaти. Тoшкент.2002. 5-12-betlar
2. Авесто / Асқар Маҳкам таржимаси. – Т.: Шарқ, 2001. – 384.
3. Авесто. Яшт китоби / М.М. Исҳоқов таржимаси. –Т: Шарқ,
2001. 3 -9-betlar
4. Ҳамиджон Ҳомидий. Авестодан Шоҳномагача. –Тошкент.,
2007. 35-44-betlar
5. History of Civilizations of Central AsiaThe crossroads of
civilizations:A.D. 250 to 750 Multiple History Series UNESCO Publishing
Volume III .1996 394-403 - pages www . avesta . org . ru
6. O‘zbekiston tarixi, I kitob. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti
talabalari uchun darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T.,
2021 - 624 b. 115-139 betlar
7. Эшов Б., Одилов А. Ўзбекистон тарихи. 1-жилд. Энг қадимги
даврдан XIX аср ўрталаригача. Дарслик. – Т., 2014. 63-75 betlar
8. Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи.
Биринчи китоб – Т.: Янги аср авлоди, 2019. - 432 б . 187-208
бетлар

Avesto tarixiy manba sifatida

Купить