Avesto va qadimgi manbalarda o’lkamizning nomlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	84.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Avesto va qadimgi manbalarda o’lkamizning nomlari

Купить

MAVZU: AVESTO VA QADIMGI MANBALARDA O’LKAMIZNING
NOMLARI.
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………….………..3
I BOB. TARIXIY O’LKASHUNOSLIKDA YOZMA MANBALARNING
O’RNI……………………………………………………………………….…….…7
1.1 O’lkamiz tarixi to’g’risida dastlabgi manbalar ( “ Avesto” va boshqa
fors manbalari, yunon- rim mualliflari asarlari, Xitoy manbalari) …….………………..7
1.2 O’lkashunoslikda arxiv xujjatlarining o’rni …………………………………….….13
II BOB. TARIXIY O’LKASHUNOSLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
ARXIVSHUNOSLIKNING O’RNI………………………………………………..15
2.1 O’lkashunoslikni rivojlantirishga arxivshunoslikning o’rni ……………………...…15
2.2 Muassasa va davlar arxivlari ………………………………….………….………..18
XULOSA…………………………………………………….…………..………..…25
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..….…….27

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari
asarlari va manbalarida o`zbek davlatchiligi shakllanishiga oid va qadimgi davrda
o`zbek davlatchiligi haqidagi yunon-rim manbalari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Dastlab eng qadimgi O`zbekistondagi siyosiy vaziyat, hukmronlik qilgan sulolalar,
ular haqida manbalar to`g`risida qisqacha izoh keltirilgan. Bu davrda mavjud
bo`lgan eng qadimgi qabilalar ittifoqi va ular negizida vujudga kelgan dsatlabki
Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari, qo`shni xalqlarning (Eron-ahamoniylari
va Aleksandr Makedonskiylar) bosqinchilik yurishlari haqida qisqacha to`xtalib
o`tilgan. Keyin esa , asosiy mavzu eng qadimgi yunon-rim manbalari haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Masalan, qadimgi yunon manbalaridan Gerodotning
"Tarix”, Diodorning “Tarixiy kutubxona”, Strabonning “Geografiya”, Rim
manbalaridan Pompey Trogning “Filipp tarixi”, Arrian Flaviyning "Iskandarning
yurishlari”, Kvint Kursiy Rufning "Buyuk Iskandar tarixi" asarida yurtimiz tarixiga
oid ma’lumotlarni uchratishimiz mumkin. Bundan tashqari, Efor (miloddan avvalgi
taxminan 405-330-yillar), Klavdiy Ellian (taxminan milodning 170-235-yillari),
aleksandriyalik Kliment (rnilodning II asri), Korneliy Tatsit (taxminan milodning
56-117-yillari), Ksenefont (taxminan miloddan avvalgi 430-355-yillar), Plutarx
(milodning 46-127-yillari), Polien (milodning II asri) va boshqalarning asarlari
ham ana shunday qimmatga egadir.
O`zbek davlatchiligi tarixi haqidagi yunon-rim manbalarida boshqa xitoy,
hind, eron manbalarida uchramagan ma’lumotlar ko`plab uchraydi. Eng qadimgi
davrdagi qabilalar, ularning turmush tarzi, davlatchilikka asos solganlari, ularga
qo`shni xalqlarning o`zaro aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlar uchraydi.
Masalan, massaget qabilalarining dini, urf-odatlari, malikalari To`maris haqida va
Kirninng ayol malikadan sharmandalarcha mag`lubiyatga uchragani haqida faqat
Gerodot va Poliyen manbalaridagina uchraydi.
Mavzuni o’rganganlik darajasi O`zbek davlatchiligi tarixi haqida eng
qadimgi manbalar “Avesto”,Eron (Behustun qoyatosh bitiklari, Suza saroyi
devorlaridagi yozuvlar va hokazo), hind, Xitoy manbalari qatoriga O‘lkamiz
3

tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarini ham kiritishimiz
mumkin. Ulardan Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Polibiy, Diador, Arrian, Strabon,
Pliniy, Plutarx, Kursiy Ruf, Pompey Trog va boshqa yunonlik va rimlik mualliflar
qoldirgan yozma guvohliklar miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmidan
boshlab o`tgan bir necha asrlik davrga oid ko`plab ma’lumotlar uchraydi. Yunon
va Rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlari ma'lum darajada musulmon,
shu jumladan yurtimiz olimlari Al-Xorazmiy, Al-Farg`oniy, Beruniy va
boshqalarning ijodiga asos bo`lib xizmat qildi.Хоrazm tariхiga оid arхеоlоgik
manbalardan kеyin qadimgi yunon-rim yozma manbalari alоhida o`rin egallaydi.
Yozma manbalar оrasida o`zining qadimiyligi jihatidan «Avestо» birinchi
o`rinda turadi. Zоrоastrizm ,оtashparastlik) dinining muqaddas kitоbi (mil. avv.
VI-IV asrlarda yozilgan) bo`lmish «Avestо» O`rta Оsiyo, Erоn, Afg`оnistоn va
Хоrazmning qadimgi tariхini o`rganishda qimmatli manbaa hisоblanadi Qadimgi
Yunоn va Rim tariхchilari, shuningdеk kеyingi davrlarda esa Vizantiya, Arman,
Arab mualliflarining asarlarida ham Хоrazm haqida qimmatli ma’lumоtlarni
uchratish mumkin. Rim tariхchisi Kvint Kurtsiy Ruf (milоdning I asri)
o`zining«Buyuk Alеksandrning tariхi» asarida Хоrazm pоdshоhi Fratafern haqida,
uni massagеt va sak qabilalarining Alеksandr zulmiga qarshi milliy оzоdlik
harakatiga qo`shil-ganligi haqida hikоya qiladi.
Gеrоdоt, Ktеsiy va bоshqalarning yozishicha massagеtlarda ayollar yuqоri
mavqеni egallaganlar. Massagеt qabilalari haqida ayolga hurmat kuchli bo`lgan.
Shu tufayli bo`lsa kеrak, Gеrоdоt asarlarida «Malika To`maris», Ktеsiy
hikоyalarida esa «Malika Sparеtra» bоshchiligidagi ayollar qo`shinlari to`g`risida
to`lqinlanib yozadilar. “To`maris” qissasining qisqacha mazmuni shundan ibоratki ,
To`maris milоddan avvalgi V1 asrda Massagеt xalqiga bоsh bo`lgan Хоrazmga
tajоvuz qilgan Erоn shоhi Kirga qarshi mardоna kurash оlib bоrgan Malikadir. Bu
ayol haqida qadimgi grеk tariхchisi Gеrоdоt o`zining «Tariх» kitоbida «Kirning
massagеtlarga qarshi yurishi” dеgan sarlavha оstida hikоya qiladi.
Strabonning o`zbek davlatchiligi haqidagi ma’lumotlari qimmatli bo`lib,
uning ta’kidlashicha massagеt va sak qabilalari ittifoqiga хоrazmiylar ham kirgan.
4

Ahamоniylar davrida хоrazmiylarning yangi to`lqini Amudaryo etaklariga
janubdan kеlgan dеgan fikrlar ham mavjud. Lеkin bu fikr hali arхео-lоgik jihatdan
isbоtlangan emas. Gеkatеy va Gеrоdоtlar хоrazmiylarni O`rta Оsiyo janubiy
rayоnlari qabilalari bilan alоqalari to`g`risida ma’lumоtlar beradilar. Gеkatеy
ko`rsatishicha, milоddan avvalgi VI asrda хоrazmiylar parfyanlardan sharqda
yashaganlar. Strabоn Хоrazmiylarni etnik jihatdan “sak va massagetlar”ga
mansubligini ko`rsatadi. O`zbekiston hududi ham Eron, Hindiston, Mesopotamiya,
Yunoniston, Rim, Misr va Xitoy singari mamlakatlar kabi ilk madaniyat
o`choqlaridan hisoblanadi. Lekin, uning qadimiy madaniyati haqida ma'lumotlar
juda kam saqlanib qolgan. Biz yurtimizning faqat miloddan avvalgi VI asrlardan
keyingi ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida ma'lum darajada yozma ma'lumotlarga
egamiz.
Eron, Hindiston va ayniqsa, qadimgi Yunoniston va Rim manbalarida
saqlangan ma'lumotlarga qaraganda qadim zamonlarda hozirgi O`zbekiston
hududida istiqomat qilgan sak, massaget va boshqa qabilalar urug`chilik tuzumini
boshdan kechirganlar, chorvachilik, qisman dehqonchilik hamda hunarmandchilik
bilan shug`ullanganlar. Bu davrning o`ziga xos xususiyatlaridan biri shuki,
miloddan avvalgi VII asrda yurtimiz hududida, masalan Balx va Xorazmda
otashparastlik — zardushtiylik dini paydo bo`ldi va keng tarqaldi.Ahamoniylar va
ularning mahalliy noiblari baribir aholini to`la itoatda tutib tura olmadilar.
Xalqimizning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi kuchaydi. Natijada miloddan
avvalgi VI asr o`rtalariga kelib Xorazm mustaqillikni qo`lga kiritib oldi. Sak va
massagetlar ham o`z ozodligi uchun tinmay kurash olib bordilar. Eron
huktmdorlari bilan yurtimiz xalqlari o`rtasida uzluksiz davom etgan urushlar
Ahamoniylar davlatini kuchsizlantirdi va Eronning Iskandar Zulqarnayn (miloddan
avvalgi 336-323-yy.) tarafidan bosib olinishini birmuncha osonlashtirdi .Iskandar
Zulqarnaynning yurishlari (miloddan avvalgi 334-324-yy.) yurtimiz ijtimoiy-
siyosiy taraqqiyotiga ta'sir ko`rsatdi: katta yer egalari bo`lmish mahalliy
aslzodalarning mavqei yanada mustahkamlandi.
5

Ma'lumki, Iskandar Zulqarnayn vafotidan (miloddan avvalgi 323-yil 13-
iyun) ma'lum vaqt (taxminan 75 yil) o`tgach, uning ulkan saltanati mayda-mayda
davlatlarga bo`linib ketdi. Miloddan avvalgi taxminan 250-yili Buyuk Makedoniya
saltanatining Baqtriyadagi noibi Diodot mustaqillik e'lon qildi va Yunon-Baqtriya
davlatiga asos soldi. Bu davlat tarkibiga Sirdaryo bilan Ind daryosi yuqori
oqimlarigacha bo`lgan yerlar va xalqlar qarar edi.
Mavzu maqsadi O’lkamiz tarixi to’g’risida dastlabki manbalarni o’rganish va
o’lkashunoslikni o’rganishda arxiv hujjatlarining o’rnini o’rganish
Mavzu predmeti. Tarixiy o’lkashunoslikda yozma manbalarning o’rni va
o’lkashunoslikni rivojlantirishga arxivshunoslikning o’rni.
Kurs ishi mavzusi : Avesto va qadimgi manbalarda o’lkamizning nomlari.
6

I BOB. TARIXIY O’LKASHUNOSLIKDA YOZMA MANBALARNING O’RNI.
1.1 O’lkamiz tarixi to’g’risida dastlabgi manbalar ( “ Avesto” va boshqa fors
manbalari, yunon- rim mualliflari asarlari, Xitoy manbalari).
So g d, Sug ud -ʻ ʻ ʻ Markaziy Osiyodagi qadimiy tarixiy-madaniy viloyat. Ilk bor
miloddan avval VII-VI asrlarda qadimiy "Avesto"da tilga olingan. Bu nom 20 asr
boshlarigacha saqlangan.
Miloddan avvalgi VI asrda Axamoniylar sulolasi vakillarining qoyatosh xotirot
bitiklarida Suguda shaklida qadimiy Eron saltanatiga tobe qilingan satrapliklardan biri,
mamlakat nomi sifatida qayd etilgan. Yunon manbalarida — Sogdianoy. Bu shakl
yunonlar tomonidan so z tarkibidagi — anaka — tegishlilik, mansublik ma nosini
ʻ ʼ
bildiruvchi nisbat qo shimchasini so z o zagiga qo shib yuborishdan paydo bo lgan. Xitoy
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
manbalarida — Suli. Sug d yozuvi yodgorliklari mamlakat nomini Sug'd yoki Sg ud
ʻ ʻ
shaklida ko rsatadi
ʻ 1
.
Sug dik yoki Sg udik, Sug diyonak — Sg udiyonak shakllari "Sug dga oid", "Sug diy"
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kabi ma nolarda qo llanadi. O'rta asrlarda arabiy, forsiy, turkiy manbalar mamlakat nomini
ʼ ʻ
"Sug'd" shaklida qo llaydi.
ʻ
8-9 asrlar "Sug d" so zining ma nosi fanda har xil talqin qilib kelinadi. Masalan,
ʻ ʻ ʼ
So ch —G G So z — "kuymoq, yonmoq, porlamoq" deb izohlangan. Bundan Sug dni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
"Muqaddas ilohiy olov (Zardushtiylik tasavvuriga ko ra) bilan poklangan yer" kabi
ʻ
ma noda talqin etishga harakat qilingan (V. Tomashek). Yana bir izohga ko ra, "Sug'd"
ʼ ʻ
so zi sernam, unumdor yer deb tushuniladi. Bunga hozirga qadar pastlik, suv yig iladigan
ʻ ʻ
yer "S, Sug ut" deb nomlanishini dalil qilib ko rsatiladi. Avestoda Sug'd mamlakat nomi
ʻ ʻ
sifatida bir marta uchraydi. "Ardvisura Yashti" ("Obon Yasht") va Ardvi (Amudaryo)
Ishkata, Paruta, Mouri, Suguda va Xvarazm tomon hayotbaxsh suvlarini eltadi, deya
ta kidlanadi. Avestoning Videvdat naskida esa Axuramazda yaratgan ezgu yurtlardan biri
ʼ
Gava deyiladi va u yerda sugdlar yashaydi deb ko rsatiladi.
ʻ
O’zbek davlatchiligi tarixi haqida eng qadimgi manbalar “Avesto”,Eron (Behustun
qoyatosh bitiklari, Suza saroyi devorlaridagi yozuvlar va hokazo), hind, Xitoy manbalari
qatoriga O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarini ham
1
Qayumov A., Ishoqov M., Otaxo`jayev A., Sodiqov Q. Qadimgi yozma yodgorliklar. -T.: Yozuvchi. 2000.
8

kiritishimiz mumkin. Ulardan Gerodot, Ksenofont , Ktesiy, Polibiy, Diador, Arrian,
Strabon, Pliniy, Plutarx, Kursiy Ruf, Pompey Trog va boshqa yunonlik va rimlik mualliflar
qoldirgan yozma guvohliklar miloddan avvalgi I ming yillikning birinch i yarmidan
boshlab otgan bir necha asrlik davrga oid koplab ma’lumotlar uchraydi.Yunon va Rim
olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlari ma'lum darajada musulmon, shu jumladan
yurtimiz olimlari Al-Xorazmiy, Al-Fargoniy, Beruniy va boshqalarning ijodiga asos bolib
xizmat qildi.
Хоrazm tariхiga оid arхеоlоgik manbalardan kеyin qadimgi yunon-rim yozma
manbalari alоhida orin egallaydi.Yozma manbalar оrasida ozining qadimiyligi jihatidan
«Avestо» birinchi orinda turadi. Zоrоastrizm ,оtashparastlik) dinining muqaddas kitоbi
(mil. avv. VI-IV asrlarda yozilgan) bolmish «Avestо» Orta Оsiyo, Erоn, Afgоnistоn va
Хоrazmning qadimgi tariхini organishda qimmatli manbaa hisоblanadi.Qadimgi Yunоn va
Rim tariхchilari, shuningdеk kеyingi davrlarda esa Vizantiya, Arman, Arab mualliflarining
asarlarida ham Хоrazm haqida qimmatli ma’lumоtlarni uchratish mumkin.
Rim tariхchisi Kvint Kurtsiy Ruf 2
(milоdning I asri) ozining «Buyuk Alеksandrning
tariхi» asarida Хоrazm pоdshоhi Fratafern haqida, uni massagеt va sak qabilalarining
Alеksandr zulmiga qarshi milliy оzоdlik harakatiga qoshil-ganligi haqida hikоya
qiladi.Gеrоdоt, Ktеsiy va bоshqalarning yozishicha massagеtlarda ayollar yuqоri mavqеni
egallaganlar. Massagеt qabilalari haqida ayolga hurmat kuchli bolgan. Shu tufayli bolsa
kеrak, Gеrоdоt asarlarida «Malika Tomaris», Ktеsiy hikоyalarida esa «Malika Sparеtra»
bоshchiligidagi ayollar qoshinlari togrisida tolqinlanib yozadilar. “Tomaris” qissasining
qisqacha mazmuni shundan ibоratki, Tomaris milоddan avvalgi V1 asrda Massagеt
xalqiga bоsh bolgan Хоrazmga tajоvuz qilgan Erоn shоhi Kirga qarshi mardоna kurash
оlib bоrgan Malikadir. Bu ayol haqida qadimgi grеk tariхchisi Gеrоdоt ozining «Tariх»
kitоbida «Kirning massagеtlarga qarshi yurishi” dеgan sarlavha оstida hikоya
qiladi.Strabonning o’zbek davlatchiligi haqidagi ma’lumotlari qimmatli bolib, uning
ta’kidlashicha massagеt va sak qabilalari ittifoqiga хоrazmiylar ham kirgan. Ahamоniylar
2
Saidqulov T.S. O`rta Osiyo xalqlari tarixining tarixnavisligidan lavhalar. - Toshkent: O`qituvchi, 1993.
9

davrida хоrazmiylarning yangi tolqini Amudaryo etaklariga janubdan kеlgan dеgan fikrlar
ham mavjud. Lеkin bu fikr hali arхео-lоgik jihatdan isbоtlangan emas.Gеkatеy va
Gеrоdоtlar хоrazmiylarni Orta Оsiyo janubiy rayоnlari qabilalari bilan alоqalari togrisida
ma’lumоtlar beradilar. Gеkatеy korsatishicha, milоddan avvalgi VI asrda хоrazmiylar
parfyanlardan sharqda yashaganlar. Strabоn Хоrazmiylarni etnik jihatdan “sak va
massagetlar”ga mansubligini korsatadi.O’zbekiston hududi ham Eron, Hindiston,
Mesopotamiya, Yunoniston, Rim, Misr va Xitoy singari mamlakatlar kabi ilk madaniyat
ochoqlaridan hisoblanadi. Lekin, uning qadimiy madaniyati haqida ma'lumotlar juda kam
saqlanib qolgan. Biz yurtimizning faqat miloddan avvalgi VI asrlardan keyingi ijtimoiy-
siyosiy hayoti haqida ma'lum darajada yozma ma'lumotlarga egamiz.Eron, Hindiston va
ayniqsa, qadimgi Yunoniston va Rim manbalarida saqlangan ma'lumotlarga qaraganda
qadim zamonlarda hozirgi O’zbekiston hududida istiqomat qilgan sak, massaget va boshqa
qabilalar urugchilik tuzumini boshdan kechirganlar , chorvachilik, qisman dehqonchilik
hamda hunarmandchilik bilan shugullanganlar. Bu davrning oziga xos xususiyatlaridan biri
shuki, miloddan avvalgi VII asrda yurtimiz hududida, masalan Balx va Xorazmda
otashparastlik — zardushtiylik dini paydo boldi va keng tarqaldi.Ahamoniylar va ularning
mahalliy noiblari baribir aholini tola itoatda tutib tura olmadilar.
Kvint Kurtsiy Ruf (milodning I asri) — mashhur Rim tarixchisi, Iskandar
Zulqaynarning Eron, Turon va boshqa mamlakatlarga qilgan harbiy yurishlari haqida 10
kitobdan iborat "Buyuk Iskandar tarixi" nomli asar yozib qoldirgan. Muallif Ptolomey Lag
va Iskandar Zulqarnaynning safdoshlari Onesikrit va Kallisfenning xotira va asarlaridan
keng foydalangan.Kvint Kurtsiy Rufning asarida O’zbekiston hududining Iskandar
Zulqarnayn qoshinlari tomonidan istilo qilinishi , xalqlarning chet el bosqinchilariga qarshi
kurashi, xususan, Spitamen boshliq qozgolon keng yoritib berilgan.Kvint Kursiy Rufning
guvohlik berishicha, Iskandar miloddan avvalgi 329-yilda Oks daryosidan kechib
otayotganda askarlarga somon toldirilgan meshlarni tarqatishga qaror qiladi. Ular meshlar
ustida daryodan suzib ota boshlaydilar.daryodan birinchi bolib kechib otganlar qoriqchilar
xizmatini bajarib, boshqalarni kutib oladilar. Shu tariqa askarlar oltinchi kuni daryoning
narigi qirgogiga otib olishga muvaffaq boladilar 3
.
3
Ahmedov B.A. O`zbekiston tarixi manbalari. - Toshkent: O`qituvchi, 2001.
10

Kursiy Ruf miloddan avvalgi 327-yilda Orta Osiyoni toliq bosib olgach, mahalliy
aholi vakillaridan viloyatlarga hokimlar tayinlagani haqida shunday deydi: “Iskandar
baqtriylar viloyatini Artaboz idorasiga topshirib, bu joydagi qoriqchilar qoshini bilan birga
ot-arava yuklarini qoldiradi. Ozi esa harakatdagi qoshinlarga yolboshchi bolib, Sogdiyona
sahrosiga yol oladi”, deya xabar beradi.Bundan tashqari Arrian mahalliy aholining
Iskandarning harbiy harakatlariga bildirilgan munosabatlari haqida bunday yozadi: “Tanais
(Sirdaryo) ortidagi skiflar (saklar)davlatining podshosi makedonlar tomonidan daryo
boyida solingan shaharni qullik boyinturugi bolishini sezib, uni vayron qilish va
makedonlarni daryo qirgogidan uzoq masofaga quvib chiqarish uchun katta bir otliq
qoshinga yolboshchi tayinlab, oz akasini yuboradi”.
Gay Pliniy Sekund (24—79) - rimlik mashhur yozuvchi, tarixshunos olim va davlat
arbobi, 79-yili mashhur Vezuviy vulqonining otilib chiqishi natijasida yuz bergan
umumxalq fojiasi vaqtida halok bolgan.Gay Pliniy Sekund — sermahsul olim, 20 kitobdan
iborat "Germanlarning urushlari", ikki jilddan iborat "Pomponiy Sekundning hayoti" va 37
kitobdan iborat "Oddiy tarix" nomli asarlar yozib qoldirgani ma'lum.Pliniyning germanlar
tarafidan Reyn va Dunay boylari mamlakatlarining bosib olinishi tarixidan bahs yurituvchi
"Germanlarning urushlari" nomli asari bizning davrimizgacha yetib kelmagan, lekin u
Korneliy Tatsitning (taxminan 56—117) "Solnomalar" (imperator Oktavian Avgust
vafotidan (milodning 14-yili) Neronning halok bolishigacha (milodning 68-yili) bolib
otgan voqealarni oz ichiga oladi) hamda "Germaniya" (unda german va boshqa
qabilalarning tarixi bayon etilgan) nomli asarlari uchun birinchi manbaa
bolgan."Pomponiyning hayoti"da Pliniy sobiq boshligi Pomponiy Sekundning hayoti va
faoliyati haqida hikoya qiladi. Bu asar ham bizning zamonamizgacha yetib
kelmagan."Oddiy tarix" Gay Pliniy Sekundning shoh asari hisoblanadi va unda antik
dunyo tarixi, iqtisodiy ahvoli hamda madaniyati bayon etilgan. Unda mullifning oz
manbalariga jiddiy va tanqidiy munosabatda bolmaganligi, ayrim dalil va voqealarni buzib
korsatilganligi sezilib turadi. Bu kitob antik dunyo tarixi boyicha keng ma'lumot beruvchi
qomusiy asar sifatida e'tiborga sazovordir."Oddiy tarix"da O’zbekistonning ham qadimiy
tarixi, unda yashagan xalqlar, masalan, skiflar, Oks — Amudaryo, Yaksart — Sirdaryo va
11

skifcha joy nomlari, tabiiy boyliklari, Antioxiya shaharlarining barpo etilishi haqida
qimmatli ma'lumotlar bor.Shunday qilib, qadimgi dunyo yunon-rim ilk yozma manbalari
qadimgi Sharq va dunyo tarixida birinchi bolib olkamizdagi elatlarning, alohida joylar ,
toglar, daryolar va kollarning, afsonaviy qahramonlar va podsholarning nomlarini,
aholining turmushi, dini, madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumi togrisidagi
ma’lumotlarni oz ichiga oladi7.
O’zbek davlatchiligi tarixi haqida eng qadimgi manbalar “Avesto”,Eron (Behustun
qoyatosh bitiklari, Suza saroyi devorlaridagi yozuvlar va hokazo), hind, Xitoy manbalari
qatoriga yunon-rim manbalarini ham kiritishimiz mumkin. Ulardan Gerodot, Ksenofont,
Ktesiy, Polibiy, Diador, Arrian, Strabon, Pliniy, Plutarx, Kursiy Ruf, Pompey Trog va
boshqa yunonlik va rimlik mualliflar qoldirgan yozma guvohliklar miloddan avvalgi 1
ming yillikning birinchi yarmidan boshlab o’tgan bir necha asrlik davrga oid ko’plab
ma’lumotlar uchraydi. Bularga: Gerodotning “Tarix”, Ksenofontning “Gretsiya tarixi”,
“Anabasis” asari, Polibiyning “Umumiy tarix”, Arrianning “Aleksandr yurishlari”,
Strabonning “Geografiya”, Plutarxning “Сравнительные жизнеописания ”, Poliyenning
«Стратегеми Полиена», Kvint Kursiy Rufning “Aleksandr Makedonskiy tarixi” kabi
asarlarni kiritishimiz mumkin. Yunon va Rim olimlarining tarix va geografiyaga oid
asarlari ma'lum darajada musulmon, shu jumladan yurtimiz olimlari Al-Xorazmiy, Al-
Farg’oniy, Beruniy va boshqalarning ijodiga asos bo’lib xizmat qildi. Хоrazm tariхiga оid
arхеоlоgik manbalardan kеyin qadimgi yunon-rim yozma manbalar alоhida o’rin
egallaydi. Yozma manbalar оrasida o’zining qadimiyligi jihatidan «Оvastо» birinchi
o’rinda turadi. Zоrоastrizm ,оtashparastlik) dinining muqaddas kitоbi (mil. avv. VI-IV
asrlarda yozilgan) bo’lmish «Оvastо» O’rta Оsiyo, Erоn, Afg’оnistоn va Хоrazmning
qadimgi tariхini o’rganishda qimmatli manba hisоblanadi8. Taniqli оlimlarning aksariyati
«Оvastо» matnlari ahamоniylar hukmrоnligiga qadar Хarazm rahbarligida vujudga kеlgan
qadimgi davlatlar ittifоqi hududida, sinfsiz jamiyatdan sinfiy jamiyatga o’tish sharоitida
paydо bo’lgan dеb хisоblaydilar. Bu fikrga asоslangan hоlda fanda «Katta Xorazm”
muammоsi vujudga kеldi. Bu muammо ham garchi yеtarli o’rganilmagan va to’la
aniqlanmagan bo’lsada, ilmiy adabiyot sahifalaridan tushmayapti. Gerodоtning yozishicha
«Хоrazmiylarga tеgishli» katta Akеs daryosining tеkisliklarida bir qancha qabilalar va
12

хalqlarni birtashtirgan «Katta Хоrazm» («Ariylar yurti» yoki «AriyIar kеngligi»
—«Оvastоda) vujudga kеlgan dеgan taхminlar mavjud. “Katta Хоrazm” ittifоqinig
mavjudligiga hеch qanday shubha yo’q. Gеradоt tilga оlgan Akes daryosi Gerirud —Tеjan
daryosi bo’lishi ehtimоldan hоli emas. Qadimgi Yunоn va Rim tariхchilari, shuningdеk
kеyingi davrlarda esa Vizantiya, Arman, Arab mualliflarining asarlarida ham Хоrazm
haqida qimmatli ma’lumоtlarni uchratish mumkin.
13

1.2 O’lkashunoslikda arxiv xujjatlarining o’rni.
O‘lka tarixini o‘rganishda arxeologiya, etnografiya, yozma va moddiy madaniyat
yodgorliklari bilan bir qatorda arxivshunoslik, ya’ni arxiv hujjatlaridan foydalanishning
ahamiyati benihoya kattadir. Arxiv hujjatlarini qidirib topish, ular ustida ishlash va olingan
ma’lumotlarni hayotga tadbiq etish bu juda murakkab ishdir. Arxiv-lotincha «arxivium»-
hukumat binosi so‘zidan olingan. Lekin «arxiv» atamasining hozirgi qo‘llanish ma’nosi
butunlay boshqa. Arxiv-bu idoralar, korxona va tashkilotlar, shuningdek tarixiy shaxslar
faoliyatiga oid hujjatlar saqlanadigan muassasa. O‘rta Osiyoda arxiv yozuv bilan bir vaqtda
paydo bo‘lgan. 1948-1950 yillarda professor S.P. Tolstov qadimgi Tuproqqal’a
xarobalaridan Xorazm shohlarining III va IV asr boshlariga oid qadimgi Xorazm tilida
teriga yozilgan 150 ga yaqin hujjatlardan iborat arxiv qoldiqlarini topdi. So‘g‘d yozma
yodgorliklarining katta guruhi Panjikent shahri yaqinidagi Mug‘ tog‘ida joylashgan
qadimgi qasr harobasidan topilgan. Mug‘ tog‘idan so‘g‘d arxivi deb ataluvchi bu majmua
VII asr oxiri VIII asr boshlariga oid 80 ga yaqin noyob hujjatni o‘z ichiga oladi 4
. Bu
hujjatlar so‘g‘d podsholigiga tobe bo‘lgan panj hokimligi saroyiga tegishli edi. Panjikent
hokimi Divashtich 722 yilda arab istilochilari bilan jangdan so‘ng Mug‘ tog‘idagi qasrga
chekingan va saroy hujjatlarini shu yerga 48 keltirgan. Arablar mazkur qasrni shturm bilan
olgach, uni vayron qilganlar, hujjatlar qasr harobalari ichida qolib ketgan. Ular 1932-1933
yillarda topilgan, hujjatlar jami 79 dona bo‘lib, 74 tasi so‘g‘d, 1 donasi arab, 3 donasi xitoy
va 1 tasi turk tilidadir. Ular har xil materiallarga, charmga, taxtaga va qog‘ozga yozilgan.
Mazkur hujjatlar so‘g‘dning VIII asrning birinchi choragidagi iqtisodiy-siyosiy va madaniy
hayotini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Mug‘ tog‘ida topilgan hujjatlar
A.A. Fermon, A.V. Vasilev, I.Yu. Krakovskiy, M.N. Bogolyubov, V.A. Livщits tomonidan
o‘rganilgan, o‘zbek olimlaridan so‘g‘d hujjatlarini o‘rganish ularni targ‘ib qilishda t.f.d
professor M. Ichoqovning xizmatlari kattadir. IX-X asrlarda Somoniylar davlatining
poytaxti Buxoroda Abu Ali Ibn Sino foydalangan yirik arxiv kutubxona bo‘lgan. O‘rta
Osiyoda arxiv ishi XI-XII asrlarda Qoraxoniylar davlatida, XII-XIII asrlarda Xorazm
davlatida, XIII asrdan mo‘g‘illar hukumronligi, temuriylar va ashtarxoniylar davrida ham
4
Sagdullaev A.S., Aminov B.B., Yakubov B.S. Qashqadaryo tarixidan lavxalar.
Qarshi. 1997 .
14

mavjud edi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi va O‘zbekiston
Sharqshunoslik instituti arxivida saqlanayotgan X-XX asrlarga oid vaqfnomalar va boshqa
hujjatlar Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining arxivlari bo‘lganligining guvohidir.
To‘xtovsiz o‘zaro feodal urushlari, vayronagarchiliklari natijasida ko‘pgina arxiv hujjatlari
yo‘q qilib yuborildi. Ayrim xonliklarda arxiv qoldiqlarigina saqlanib qolgan. Oktabr
inqilobigacha Turkistonda davlat arxivi bo‘lmagan, faqat idora arxivi bo‘lib, tartibsiz
holda, zax binolarda saqlangan.
Bu arxiv hujjatlarining yoppasiga yo‘q bo‘lib ketishiga olib kelgan. Arxivshunoslik
ishlari ham faqat 1917 yildan keyin o‘z ravnaqini topdi. 20-yillardan boshlab, arxiv
ishlariga katta e’tibor berildi. Hujjatlarni saqlash va ulardan har tomonlama foydalanish
maqsadida xalq Komissarlari Sovetining 1918 yil 1 iyunda «Arxiv ishini qayta qurish va
markazlashtirsh haqida» deb nomlangan dekretiga asosan Moskvada Davlat arxivi fondi
(DAF) tashkil etildi. Hozirgi vaqtda DAF tarkibiga to‘ntarishgacha bo‘lgan davr,
to‘ntarishdan keyin barcha tashkilotlarning faoliyati, muassasalar va ayrim shaxslar
shuningdek, tarixiy yozma yodgorliklar, huquq, san’at, adabiyot va hamdo‘stlik davlatlari
xalqlarining maishiy ma’naviy madaniyati, kinofoto hujjat fondlari, kinofilm negativlari,
fotosur’atlar, ularni to‘ldiruvchi pozitivlar, grammafon, patefon plastinkalari va yozib
olingan ovoz materiallari, ilmiy tarixiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan boshqa narsalar:
illustrasiyalar qo‘lyozma negativlar, shuningdek agitatsiya va propaganda maqsadida nashr
qilingan, plakatlar, varaqalar, chaqiriqlar, e’lonlar, mikrofoto hujjatlar kiritilgan
15

II BOB. TARIXIY O’LKASHUNOSLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
ARXIVSHUNOSLIKNING O’RNI
2.1 O’lkashunoslikni rivojlantirishga arxivshunoslikning o’rni
O‘lkani o‘rganish masalasi O‘rta Osiyo, shu jumladan O‘zbekiston hududida
Rossiyadan ancha keyinroq, ya’ni XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan. Rus olimi
M.V. Lomonosov o‘z o‘lkasini mukammal o‘rganish maqsadida 1761 yilda 30 savoldan
javob varaqasi tuzib, aholi o‘rtasida tarqatgan edi. Ayni vaqtda bu bilan o‘lkashunoslik
faniga asos solingan edi. Tarixdan bizga ma’lumki, XIX asrning birinchi yarmidan tarix
fani ham, boshqa fanlar singari hukmron sinfning manfaati uchun xizmat qildi.
XIX asrning 30-yillarida Buxoro saroy tarixchisi Muhammad Yoqub yozgan
«Gulshan ulmulk» nomli asar o‘sha davr tarixiy manbalaridan biri hisoblanadi.
Muhammad Yoqub Kenja ibn Ali Mirzo Buxoriy (taxminan 1771-1831 yy) – buxorolik
tarixchi, mang‘itlar sulolasinining ikkinchi hukmdori Doniyolbiy otaliq (1758-1785 yy.)
ning o‘g‘li 5
.
Asar 1825-1831 yillarda yozilgan bo‘lib, o‘z mazmuni va yozilish uslubi bilan
XVIII asr oxiri va XIX asr birinchi yarmida yaratilgan tarixiy asarlardan farq qiladi. Bu
asar fors-tojik tilida yozilgan
bo‘lib, unda qadimgi zamonlardan to XIX asrning 30-yillarigacha bo‘lgan Buxoro
amirligidagi siyosiy voqealar bayoni beriladi. Asarda saroy voqeliklari, hukmron sinflar
tarixi, o‘zaro urushlar, unda erishilgan g‘alabalar, xonlikning keyingi sulolasining
geneologiyasi (nasabnomasi) ifodalanib, jamiyatni rivojlantirishda asosiy kuch bo‘lgan
xalq harakatlari va bu harakatning tub mohiyatini yoritishga bo‘lgan intilishni deyarli
ko‘rmaymiz. Yana o‘sha davrda fors-tojik tilida yozilgan ikkinchi manbaa Buxoro saroyi
tarixchisi
Muhammad Mir Olimning «Tarixi amir Nasrullo» nomli asaridir. Bu asar Buxoro
amiri Nasrulloning (1826-1860) topshirig‘i bilan yozilgan, asar XVIII asrning ikkinchi
yarmida Buxoro amirligida yuz bergan siyosiy voqealarni, ichki va tashqi voqeliklarni
tasvirlash bilan boshlanib, amir Nasrulloning hokimiyatga kelishi, uning dastlabki,
5
Alimov I., Ergashev F., Butaev A. Arxivshunoslik. - T1997.
16

yillardagi davlat boshqarishda yuritgan siyosati bilan tugallanadi. Asarda Buxoro
amirligidagi 1821-1825 yillarda bo‘lib o‘tgan xitoy-qipchoqlar qo‘zg‘oloni va uning
bostirilishi yoritilgan. Ammo bu asarda ham qo‘zg‘olonning asosiy sabablari va mohiyati
ochib berilmagan, bu tabiiy hol bo‘lib, saroy tarixchisidan buni kutish mumkin emas edi.
Yana shu yo‘nalishda yozilgan tarixiy manbalardan biri Mulla Ibodulla va Mulla
Muhammad Shariflar tomonidan fors-tojik tilida yaratilgan «Tarixi amir Haydar» nomli
asaridir. Asarda Ashtarxoniylar bilan mang‘itlar sulolasi tarixi amir Haydarning otasi
Shohmurodning tug‘ilishidan boshlab, to amir Haydarning o‘limi (1826 yilgacha) Buxoro
amirligida bo‘lib o‘tgan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy voqeliklarga ham to‘xtalib o‘tilgan. Shu
bilan asarda 1820 yilda A.F.Negri boshliq Rossiyadan Buxoroga yuborilgan elchilik
tashrifi to‘g‘risida ham ma’lumotlar berilgan 6
.
Muhammad Sharifning xuddi o‘sha davrni aks ettiruvchi «Toji tavorix» (Tarixlar
toji) nomli asari maydonga keladi. Asarda mang‘itlar Chingizxon va uning avlodlari,
Shayboniylar, Ashtarxoniylar sulolasining tarixlari berilgan (ikki nusxasi O‘zR FA
Sharqshunoslik instituti Qo‘lyozmalar fondida saflanmoqda). XIX asrning 40-yillarida
yozilgan yirik tarixiy manbalardan biri Muhammad Hakimxon To‘raning «Muntaxab ut-
tavorix» nomli asaridir. Asarda XVIII asrning 70-yillaridan to Qo‘qon xoni Umarxonning
vafoti (1822 yil) undan so‘ng taxtga o‘tirgan Madalixongacha (1822-1842 yy.) bo‘lgan
davrdagi Qo‘qon xonligi tarixiga doir siyosiy voqealar tasvirlangan. Asarning qimmati
shundaki, Rossiyaning O‘rta Osiyoga nisbatan tutgan siyosati va o‘sha vaqtdan mahalliy
aholining Rossiyaga nisbatan tutgan pozitsiyasini aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Chunki,
muallif Rossiyada bo‘lib, u yerdagi hayot bilan bevosita tanishgan, Rossiya bilan
bog‘lanish masalasida o‘zining shaxsiy xulosalarini bayon qilgan. Muallif o‘z asarida
1821-1825 yillarda Buxoroda bo‘lib o‘tgan xitoyqipchoqlar qo‘zg‘olonida qatnashganlarni
«xoin kishilar» deb qoralaydi. Bu esa muallif tutgan yo‘lni yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Qo‘qon xonligi tarixiga oid manbalaridan yana biri Mulla Avaz Muhammadning fors-tojik
tilida yozilgan «Tarixi jahonnumai» asari bo‘lib, o‘z ko‘zi bilan ko‘rganlarini bayoni
hamda tarixiy manbalar asosida yozilgan ikki kitob va geografik qo‘shimchadan iborat.
Asarning birinchi qismida insonning paydo bo‘lishidan boshlab to XVI asrgacha
6
Saidboboev Z.A. Tarixiy geografiya. Darslik. T., 2010. pdf.
17

bo‘lgan hukmdorlar tarixi berilgan. Asarning ikkinchi qismida Qo‘qon xoni Olimxon
(1798-1810) va Umarxon (1810-1822) hukmronligi davri siyosati to‘liq berilgan. Qo‘qon
xonligi tarixchiligida Mulla Niyoz Muhammadning «Tarixi Shohruxiy» degan asari ham
diqqatga sazovordir. Muallifning bu asari Qo‘qon xonligining XVIII asr va XIX asrning
bo‘lgan tarixiga oid muhim ma’lumotlarga ega bo‘lib va shu davrni o‘rganuvchi
tadqiqotchilar uchun juda qimmatlidir.
XIX asrning birinchi yarmida Xiva xonligida yozilgan tarixiy manbalardan eng
muhimi Munis, Ogahiy asarlari hisoblanadi. Munis Eltuzarning topshirig‘i bilan o‘zining
«Firdavs ul-iqbol» nomli mashhur asarini yozdi. Mirxondning mashhur asari «Ravzat us-
safo»ni fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilish topshiriladi. Munis bu kitobning birinchi
qismini tamomlab, ikkinchisini yozayotganida to‘satdan vafot etadi. Muhammad Rizo
Ogahiy Xiva xoni Ollohqulixon topshirig‘i bilan bu asarni davom ettirib, 1827 yilgacha
bo‘lgan voqealarni yozadi.
Ogahiy bu asarni tugatganidan so‘ng o‘zining quyidagi asarini yozadi: «Riyoz ud-
davlat» asarida 1826-1842 yillardagi voqealarni, «Zubdat ut-tavorix» 1826-1845
yillardagi tarixiy voqealarni, «Gulshani davlat» 1856-1865 yillardagi voqealarni o‘z ichiga
oladi. Ogahiy «Shohidi iqbol» nomli beshinchi asarini Xiva xoni Muhammad Rahimxon
II davriga bag‘ishlaydi. (1864-1910) 7
. Ammo bu asar tamomlanmay, 1872 yilgi voqealar
bilan tugaydi. Munis va Ogahiylar saroy tarixchilari bo‘lsalarda, ularning asarlari o‘zining
dalillarga boyligi, xronologik izchilligi, o‘zida aks ettirilgan siyosiy voqealarning to‘liq
bayoni jihatidan o‘sha davrdagi Buxoro va Qo‘qon saroy tarixchilaridan
birmuncha yuqorida turadi. Bu xususiyatni o‘z vaqtida V.V.Bartold ham «Istoriya
kulturnoy jizni Turkestana» degan asarida ta’kidlab: «Munis va Ogahiyning kitoblari
adabiy va tarixiy asar sifatidagi kamchiliklariga qaramay, bayon qilishning to‘liqligi va
daliliy ma’lumotlarning soni jihatidan bizgacha yetib kelgan Buxoro va Qo‘qon xonliklari
tarixi bo‘yicha bitilgan asarlarni orqada qoldiradi» – deb yozgan edi.
2.2 Muassasa va davlar arxivlari.
7
Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. –Toshkent.: “O’ZBEKISTON”. 2015.
18

O‘zbekiston Respublikasida juda ko‘p arxivlar mavjud bo‘lib, ularni shartli ravishda
2 guruhga bo‘lish mumkin: muassasa arxivlari va davlat arxivlari. Respublikamiz
hududida faoliyat ko‘rsatayotgan markaziy va mahalliy boshqaruv organlari (vazrliklar,
hokimyatlar va boshqalar) turli tashkilotlar, korxona va jamoat tashkilotlari haqida joriy
arxivlar mavjud, bunday arxivlar muassasa arxivlari deb ataladi. Muassasa arxivlarida
hujjatlar ma’lum muddat saqlanadi. Shu boisdan bu arxivlarda saqlanayotgan hujjatlarning
tarkibi o‘zgarib turadi. Belgilangan muddatdan so‘ng muassasa arxivlaridagi hujjatlar
davlat arxivlari fondlariga topshiriladi. Hujjatlarning saqlanishi mazkur muassasalar
faoliyati bilan bog‘liqdir. Davlat arxivlari shaxobchalari respublikamizning ma’muriy
tuzilishi nizomida tashkil qilingan. Respublika davlat arxivlari zimmasiga quyidagi
arxivlar kiradi 8
: 1. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va davlat
arxivlari, hamda ularni joylardagi organlari.
2. Respublika Markaziy davlat arxivlari. Hozirgi kunda Qoraqalpag‘iston
Respublikasi Markaziy Davlat arxivi, Andijon, Buxoro, Jizzax, Qashqadaryo, Navoiy,
Namangan, Samarqand, Surxandaryo, Sirdaryo, Toshkent, Farg‘ona, Xorazm viloyatlari
Davlat arxivlari hamda Toshkent shahar Davlat arxivi mavjud. Joylarda ularning filiallari
faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Farg‘ona viloyati Davlat arxivi fondlari, Farg‘ona viloyat va
Farg‘ona shahar tarixini qisman bir vaqtlar Farg‘ona viloyati tarkibiga kirgan Andijon va
Namangan viloyatlari tarixini aks ettiradi. Marg‘ilon va Qo‘qon shaharlarida Farg‘ona
viloyat davlat arxivining organlari faoliyat ko‘rsatmoqda. Respublika Markaziy davlat
arxivlari tizimiga quyidagi uchta arxiv kiradi.
1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi.
2. O‘zbekiston Respublikasi kino-foto-fono hujjatlar Markaziy Davlat arxivi (1943
y.).
3. O‘zbekiston Respublikasi ilmiy-texnikaviy va meditsina hujjatlari Markaziy
Davlat arxivi (1962 y.). Toshkentdagi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi
(O‘zR MDA) saqlanayotgan qimmatbaho hujjatlarning soni va mohiyati jihatidan O‘rta
8
Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy taxlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim
ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi
ma’ruza. -T.: O‘zbekiston, 2017.
19

Osiyo respublikalari Markaziy Davlat arxivlari ichida eng yirigidir. Unda XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlanib, to hozirgi kunimizgacha bo‘lgan juda ko‘p sonli hujjatlar
saqlanmoqda. Turkiston general-gubernatorligiga qarashli hozirgi O‘zbekiston,
Turkmaniston, Tojikiston, Qirg‘iziston va qisman Qozog‘iston Respublikalari hududidagi
viloyatlar, uezdlar, volostlar, muassasalar va korxona faoliyatiga doir barcha hujjatlar mana
shu Markaziy arxivda mujassamlashtirilgan. Arxivda Turkiston o‘lkasidagi Rossiya
imperiyasi hukumatining ma’muriy tashkilotlar faoliyatiga doir hujjatlar to‘lig‘icha
saqlangan 9
.
Bu hujjatlarning ko‘pchiligi chorizmning Turkistondagi mustamlakachilik
siyosatiga oid bo‘lib, unda mahalliy aholini ayanchili ahvoli, chorizmning shafqatsiz zulmi,
imperiya amaldorlarining xatti - harakatlari, joylarda xalq ommasining milliy ozodlik
uchun olib borgan kurashlari, suvsizlik, qurg‘oqchilik, qashshoqlik va huquqsizlikka qarshi
kurashlarga oiddir.Arxiv hujjatlari o‘sha davrda tartibli saqlanmagan. O‘rta Osiyo
xonliklari, bekliklari, diniy boshqarmalari faoliyatiga doir hujjatlar deyarli yo‘q bo‘lib
ketgan. Ayrim mavjud materiallar esa, o‘lkani Rossiyaning bosib olish jarayonidagi harbiy
to‘qnashuvlar davrida yo‘q qilib yuborilgan. Akademik V.V. Bartoldning so‘zlariga
qaraganda, bosib olingan joylardagi hokimlarning kutubxonalari va arxiv hujjatlarini
saqlab qolish uchun hech qanday chora tadbir ko‘rilmagan. Umuman ular O‘rta Osiyo
xalqlarining madaniyati va tarixiy yodgorliklarini saqlab qolishga yetarli ahamiyat
bermaganlar. Tarixchi A.I. Dobrosmыslovning yozishicha, yerli arxiv ishlari nazoratsiz
qolgan, faqat birgina general-gubernator kanselyariyasi arxivi ko‘ngildagidek olib borilgan,
xolos. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, 1917 yilgacha arxiv ishlari yaxshi yo‘lga
qo‘yilmagan. Undan keyin saqlanib qolgan hujjatlar esa O‘zbekiston Markaziy davlat
arxivining maxsus bo‘limlarida arxiv qoidasiga muvofiq saqlanmoqda. XIX asrning
boshlarida oldingi arxiv fondlari saqlanayotgan hujjatlar uchun tuzilayotgan ko‘rsatkich 8
bo‘limdan iborat. Ular: 1. Bo‘lim «Davlat ma’muriy boshqaruv
organlari» deb ataladi.
9
Isomiddinov M.H, Yarkulov A.A Naxshab hunarmandchilik tarixi. (V-IX asrlardagi
kulolchilik, temirchilik va shishasozlik materiallari asosida). –T.: Yangi nashr, 2014.
20

2. «O‘z-o‘zini boshqarish tashkilotlari va oliy martabali muassasalar» deb
nomlangan. Unda Toshkent shahar dumasi, shahar boshqarmasi, Samarqand va Yangi
Marg‘ilon xo‘jalik boshqarmasi tashkilotlariga doir hujjatlar markaziy arxivning 718, 37,
472, 473, 277, 286, 79 fondlarida joylashgan.
3. Sud va prokuror fondlari. Bu bo‘lim o‘z navbatida 3 bobdan iborat, ya’ni viloyat
sudlari, okrug sudlari va uezd sudlaridan iborat, sud ijrosi, janjalli ishlar komissiyasi, xalq
sudlari, qozilar, notariuslar haqidagi hujjatlar (127, 134, 353, 178, 122) va xokazo
fondlardan iborat.
4. Xo‘jalik-iqtisodiy tashkilotlar, muassasalar va korxonalar deb ataladi.
5. «Ilmiy moddiy muassasa va tashkilotlar» deb nomlangan.
6. «Jamoa tashkilotlari» deb nomlangan va bu bo‘limga tegishli hujjatlar 596, 27,
81, 268, 611, 34, 8, 595, 76, 490, 279 fondlarida saqlanmoqda.
7. «Diniy nazorat» fondi deb nomlangan va bu haqidagi ma’lumotlar arxivning 182,
85 fondlarida saqlanmoqda.
8. «Kartoteka va adabiyotlar» ni tashkil etadi. O‘zbekiston Markaziy Davlat
arxivida saqlanayotgan bu bebaho hujjatlar XIX asrning ikkinchi yarmida to XX asrning
boshlarigacha bo‘lgan O‘rta Osiyo shu jumladan o‘zbek xalqlari tarixini, ayniqsa o‘lka
tarixini o‘rganishda katta manba bo‘lib xizmat qiladi. 1931 yil 20 mayda O‘zbekiston
Markaziy Ijroiya qo‘mitasining qaroriga asosan O‘zbekiston SSR Markaziy Davlat arxivi
tashkil etdi. O‘sha paytgacha 20-30 yillarga doir hujjatlar O‘zbekiston SSR Markaziy
arxivi ishlari boshqarmasining har xil seksiyalarida saqlanib kelinar edi. 1924 yili O‘rta
Osiyoda milliy davlat chegaralanishni o‘tkazilishi munosabati bilan Turkiston ASSR,
Buxoro va Xorazm sovet xalq Respublikalari tugatilib, ularning o‘rnida O‘zbekiston SSR
tashkil topgach soha arxivlaridagi barcha hujjatlar O‘zbekiston Markaziy Davlat arxiviga
topshirildi va arxiv fondlari shu hujjatlar hisobiga boyitildi. Shundan so‘ng O‘zbekiston
SSRning barcha tashkilotlaridagi hujjatlar muntazam ravishda Markaziy arxivga kela
boshladi. O‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1958 yil 20 noyabrdagi 750-sonli
qaroriga asosan Markaziy Davlat arxivi qayta tuzilib, uning fondlari asosida o‘lkani
industrlash bo‘limi tashkil qilindi. 1959 yilning 1 yanvariga kelib, bu bo‘limdagi fondlar
21

soni 1527 taga va undagi hujjatlar soni 503604 taga yetdi 10
. Bu esa O‘zbekistonda arxiv
ishlarini nihoyatda rivojlanib ketayotganligidan darak beradi. Markaziy arxiv fondlaridan
joy olgan bu hujjatlar faqat o‘zbek xalqining tarixigina emas, balki turkman, tojik, qirg‘iz,
qozoq va boshqa qardosh xalqlar tarixini har tomonlama o‘rganishda katta ahamiyatga
egadir. «O‘zbekiston xalqlari tarixi»ning uch jildini yaratishda ham arxiv hujjatlaridan
keng foydalanganlar. Nashrdan chiqqan ko‘pgina yirik ilmiy ishlar shu arxiv hujjatlaridan
foydalangan holda maydonga keldi. O‘tgan davrda o‘zbek xalqi erishgan yutuq va
kamchiliklar haqida ma’lumotlar olishda arxiv materiallaridan juda ko‘p foydalaniladi va
yirik ilmiy ishlar qilindi. Arxiv hujjatlardan foydalanishni osonlashtirish uchun
«Ko‘rsatkich» (Putevoditellar) nashr qilingan. Bular esa arxivda saqlanayotgan fondlarning
ma’no va mazmunini ochib beradi, hujjatlarni o‘rganuvchilarga qulaylik tug‘diradi.
Ko‘rsatkich 8 bo‘limidan iborat bo‘lib, ular tarmoqlar va sohalarga moslashtirilgan. Har bir
bo‘lim va boblarda voqealar tartib bilan tafsivlangan va xronologiyaga asoslangan
«Ko‘rsatkich»da ayrim fondlarning ilmiy jihatdan muhimligini aks ettiruvchi individual
xarakteristika 4 qismdan, ya’ni fondning nomi, fond haqidagi spravkama’lumotlar,
fondning tashkil qilingan vaqti, va materiallarning saxifalari, fond materiallari haqida
anotatsiya qismlardan iborat. Ma’lumotlardan fondning raqami, fondi saqlanayotgan
ishning hajmi, hujjat yozilgan yil, ilmiy axborot apparatlarining hammasi ko‘rsatkichga
kiritilgan. Annotatsiyalar fond materiallarining asl mohiyatini, qisqacha mazmuni,
faolligini ochib beradi. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, respublikamizning hamma
tumanlarida va viloyatlarida tuman va viloyat davlat arxivlari mavjud. Tuman arxivlari o‘z
qo‘l ostidagi barcha muassasa va tashkilotlardagi davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan
hujjatlarni yig‘ib oladi va ma’lum muddatdan so‘ng ularni viloyat davlat arxivlariga, ular
esa o‘z soha va tarmoqlari bo‘yicha respublika arxivlariga yoki boshqarma yo
vazirliklarga, ular ham o‘z navbatida bir qancha muddat saqlanganlardan so‘ng Markaziy
davlat arxivning qonun-qoidalariga rioya qilgan holda hujjatlarni tayyorlab so‘ng Markaziy
Davlat arxiviga topshiradi O‘zbekiston Markaziy Davlat arxividagi hujjatlar o‘z
ahamiyatiga qarab, bir umr yoki bir necha yil saqlanadi va yoki akt qilib qo‘yib tashlanadi.
10
Vaxidov M.M., Mirzaev Sh.R. Me’morchilik. 1-qism. Me’morchilik tarixi. –T.: Tafakkur,
2010.
22

O‘lkashunoslikning asosiy manbalaridan biri hisoblangan arxivshunoslik Vatan
tarixini shu jumladan o‘z o‘lka tarixini har tomonlama va chuqur o‘rganishda talabalarga
katta yordam beradi. Arxiv hujjatlari har bir darsning g‘oyaviy siyosiy tomonlarini faktik
materiallar bilan 51 boyitishdan tashqari, uning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyatini oshiradi,
yosh avlodni esa vatanparvarlik ruhida tarbiyalaydi. Arxiv tavsiflari bu ayrim hujjatlar
mujmuasi tarkibi va mazmuni to‘g’risidagi tartibli axborotlarni o‘z ichiga olgan
ma`lumotnomalardir. Tavsif (sharh)lar arxiv hujjatlaridan foydalanishni kengaytirish
maqsadida bu hujjatlar haqida manfaatdor tashkilotlarni, ilmiy jamoatchilikni xabardor
qilish maqsadida tuziladi.
Tavsiflar odatda ikki xil bo‘ladi: arxiv jamg’armalarining sharhlari (tavsiflari) va
mavzular bo‘yicha tavsiflar .
Jamg’armalar tavsiflari - bu tavsif bitta jamg’armaning hujjatlari tarkibi va
mazmuni, ulardagi muhim mavzu, masalalar to‘g’risida ketma-ket va atroflicha axborot
bergan arxiv ma`lumotnomasidir.
Mavzu bo‘yicha tavsiflar - bitta mavzuga oid bir necha jamg’armalarda
saqlanayotgan hujjatlar tarkibi va mazmuni to‘g’risida axborot beruvchi arxiv
ma`lumotnomalaridir.
Tavsiflar muhim ilmiy, amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan, dolzarbligi bilan
boshqalardan ajralib turadigan arxiv hujjatlariga tuziladi. U yoki bu arxiv jamg’armasiga
sharh tuzishda jamg’armani tashkil qilgan idoraning, tashkilotning ahamiyati, davlat
idoralari tizimida tutgan mavqei, uning hujjatlarining dolzarbligi hisobga olinadi.
Tavsiflarni yirik manba, lekin hujjatlari kam o‘rganilgan jamg’armalarga nisbatan tuzish
maqsadga muvofiqdir.
Arivshunoslar oldida turgan dolzarb vazifalardan biri - respublikaning barcha davlat
arxivlarida saqlanayotgan hujjatlarga tavsif tuzilsa, ayni muddao bo‘ladi.
Tavsiflarni tuzish ham har xil bo‘ladi. Tavsiflar jamg’armani tashkil qilgan tashkilot
tuzilishi, bo‘limlari bo‘yicha, tarmoqlar bo‘yicha, mavzu bo‘yicha va boshqa turkum
tarixlar bo‘yicha bo‘lishi mumkin.
23

Tavsiflarda hujjatlarni bayon qilish usuli katalog, ro‘yxat va boshqa
ma`lumotnomalarnikiga o‘xshash bo‘ladi. Hujjatlarning bayoni dastlab kartochkalarga
yozilib, jamg’arma yoki bir necha jamg’armalar o‘rganilib bo‘lingandan keyin
kartochkalar tavsif tarxi bo‘yicha guruhlashtiriladi, tahrir qilinib, tavsif matni yoziladi.
Hujjatlar haqidagi ma`lumotnomalar yozilayotganda quyidagi qoidalarga rioya
qilish zarur: hujjatlarning turlari ko‘rsatilishi, ularning mazmuni ochib berilishi, yillari, asl
nusxa yoki ko‘chirma ekanligi ko‘rsatilishi kerak.
Muhim masalalar, voqealar, hodisalar, bayon qilingan shu dalillarga doir hujjatlar,
yig’ma jildlar soni ko‘rsatib o‘tilsa o‘rinli bo‘ladi. SHuningdek, u yoki bu masala bo‘yicha
hujjatlar to‘la yoki kam saqlanganligini ham aytib o‘tish mumkin.
Tavsif tuzishdagi yana bir muhim qoida shuki, bayon etilayotgan hujjatlarning
manzili, arxiv shifri ko‘rsatib boriladi. Jamg’arma tavsifi bo‘lsa, tavsif matnida ro‘yxat va
yig’ma jild tartib raqami qavs ichida yozib qo‘yiladi. Mavzu bo‘yicha tavsifda bir necha
jamg’armalardagi hujjatlar bayon etilayotgan bo‘lsa, jamg’arma, ro‘yxat, yig’ma jild tartib
raqamlari ko‘rsatiladi. Bu ma`lumotnomalar bo‘lmasa, tavsif qadrsizlanadi. Tadqiqotchi
tavsifda bayon etilgan hujjatlarni topa olmaydi. Hujjatlar shifrlari aniq, xatosiz bo‘lishi
kerak.
II.Davlat arxivlarining ilmiy- axborot faoliyatida ko‘rsatkichlar (putevoditellar)
muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘rsatkichlar - arxiv jamg’armalari to‘g’risida muntazam
tartibda axborot beruvchi arxiv ma`lumotnomasidir. Tadqiqotchilar ko‘rsatkichga arxivda u
yoki bu jamg’armaning bor-yo‘qligini aniqlash uchun murojaat qilishadi.
Ko‘rsatkichlar asosan ikki xil bo‘ladi. Birinchisida arxivdagi muhim
jamg’armalarning barchasi ma`lum tartibda joylashtirilib, har biriga ta`rif beriladi.
Ikkinchisi Davlat arxivining jamg’armalari bo‘yicha qisqa ma`lumotnoma deb ataladi va
bunda ham jamg’armalar ma`lum tartibda joylashtirilib muhim jamg’armalarga qisqa
ma`lumot yoziladi. Boshqa mavjud jamg’armalarga qisqacha holda ham ma`lumotlar
yozilmay, ularning faqat ro‘yxati beriladi, xolos.
Birinchi turdagi arxiv ko‘rsatkichi ma`lumotnomalari respublikamiz markaziy
davlat arxivlarida ikkinchi tura viloyat davlat arxivlarida tuziladi.
24

Arxiv yo‘l ko‘rsatkichlari odatda ishlab chiqarish tarmoq tarxi bo‘yicha tuziladi. Bu
jamg’armalar ta`riflari davlat faoliyati, xalq xo‘jaligi, fan, madaniyat tarmoqlari bo‘yicha
guruhlashtiriladi. Albatta arxivshunoslik tarix fanining asosiy qismlaridan biri. Tarixning
o‘zi esa siyosiy fan. Demak tarix fani davrlashtirishiga qara arxivlardagi ko‘rsatkichlarning
tarixlari ham o‘zgarib borishi mumkin.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat tarix arxivi yo‘l
ko‘rsatkichi va viloyat davlat arxivlari bo‘yicha qisqacha ma`lumotnomalar ham tarmoqlar
tarixi asosida tuziladi. Raqami, uning hajmi, hujjatlarning boshlangan va tugagan sanasi,
jamg’armaga oid ma`lumotnomalar haqida axborot ro‘yxatlar (opis, sharh tavsif, kataloglar
va boshqalar) ko‘rsatiladi.
Jamg’armani tashkil qilgan tashkilot haqida qisqa tarixiy ma`lumotda o‘sha
tashkilot tarixi, asosiy faoliyati va jamg’armaning tarixi bayon etiladi.
Jamg’arma tarixining muhim qismi jamg’arma hujjatlarining muxtasar bayonidir.
Bunda jamg’arma hujjatlari juda qisqa shaklda, shu bilan birga jamg’arma mazmunining
etarli darajada to‘la aks ettirilishi talab qilinadi.
Jamg’arma ta`rifining o‘ynggi elementi bibliografik ma`lumot hisoblanadi. Bunda
jamg’arma va jamg’armalarga ta`rif berish, hujjatlarni bayon qilish usuli jamg’armalar
materiallari tarkibi va mazmuniga, ularning ahamiyatiga bog’liq. Muhim
jamg’armalarning har biriga alohida ta`rif beriladi. Turdosh jamg’armalarning har biriga,
guruhiga bitta ta`rif yoziladi.
25

XULOSA
Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, O`zbekistonning eng qadimgi davri
davlatchiligi tarixi haqida yunon-rim manbalari va boshqa manbalar anchagina va
ularni o`rganish ishlari haligacha davom etib kelmoqda. Bularga eng qadimgi
yunon tarixchilaridan Gerodotniong “Tarix” asarini, Diodorning “Tarixiy
kutubxona”, Polibiyning “Umumiy tarix”, Strabonning “Geografiya”, Arrian
Flaviyning “Iskandarning yurishlari”, “Parfiyaliklar haqida”, “Hindiston”,
Ptolomey Klavdiyning “Al-Magest”va “Geografiya”asarlarini muhim manba
sifatida o`rganishimiz mumkin. Rim tarixchilaridan esa, Pompey Trogning “Filipp
tarixi”, Kvint Kursiy Rufning “Buyuk Iskandar tarixi”, Gay Pliniy Sekundning
“Germanlarning urushlari”, “Pomponiy Sekundning hayoti”, “Oddiy tarix”asarlari
ham qimmatlidir. Yunon-rim manbalarining o`ziga xos hususiyati shundaki, bu
asarlar ko`pincha afsona va rivoyatlarga, oddiy mahalliy xalqlarning gaplariga
asoslanib yozilgan. Shunga qaramasdan, afsonalarda ham birmuncha bo`lsa-da
haqiqat yashiringan bo`ladi. Bundan tashqari ular ko`pincha harbiy bosqinchilar
bilan birga kelgan askarlar va saroy tarixchilarining ko`rgan-bilgan voqealari
tasvirlangan. Mahalliy xalq ularni dushman sifatida ko`rib, ko`pincha yolg`on-
yashiq gapirganlar. Bundan tashqari til tushunmasliklari ham ba’zi noqulayliklarni
keltirib chiqargan. Natijada, ko`p shahar va shaxslarning nomlari noto`g`ri
yozilgan. Bu esa ularning bugungi kundagi nomlarini aniqlashda ba’zi bir
noqulayliklarni yuzaga keltiradi. Aniq va to`g`ri ma’lumotlarni faqat, chuqur
bilimga ega bo`lgan holda, tarixiy asarlarni taqqoslab to`g`ri xulosaga kelish orqali
olishimiz mumkin. Xullas manbalarni o`rgangan sayin mamlakatimizning eng
qadimgi davri tarixi haqida to`liqroq ma’lumotlarga ega bo`lishimiz mumkin.
Ularda mubolag`alar ko`p bo`lsa-da, manbalarni bir-biriga taqqoslash orqali
nisbatan aniqroq bo`lgan xulosalarga kelishimiz mumkin. Xulosa qilib aytganda,
XIX asrning birinchi yarmida mahalliy tarixchilar tomonidan yaratilgan tarixiy asarlar,
mamlakatning xo‘jaligi, iqtisodiy munosabatlar, sinfiy kurash, xalq harakatlari va siyosiy
voqealarning ijtimoiy-iqtisodiy ildizlarini ochib bera olmagan bo‘lsa ham, tarixchilarimiz
26

o‘lkani o‘rganishda, solnomalar tuzishda etnografik va toponimik materiallar to‘plashda bu
nodir asarlardan, tanqidiy nuqtai nazardan qarab foydalanishlari mumkin.
27

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga
bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq. –T.; O‘zbekiston 2016.
2. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. –T.;
O‘zbekiston 2017.
3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. 1997.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. 2008 y.
5. Karamatov H. O‘zbekistonda moziy e’tiqodlar tarixi. 2009 y.
6. Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996.
7. Ochildiev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. Toshkent. 2008 y
8. Isomiddinov M.H, Yarkulov A.A Naxshab hunarmandchilik tarixi. (V-IX
asrlardagi kulolchilik, temirchilik va shishasozlik materiallari asosida). –T.: Yangi
nashr, 2014.
9. Vaxidov M.M., Mirzaev Sh.R. Me’morchilik. 1-qism. Me’morchilik
tarixi. –T.: Tafakkur, 2010.
10. Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. –Toshkent.:
“O’ZBEKISTON”. 2015.
28

AVESTO VA QADIMGI MANBALARDA O’LKAMIZNING NOMLARI.

Купить