Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 48.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Avstriya imperiyasida milliy masala (XVII asrning ikkinchi yarmi)

Купить
MUNDARIJA Kirish……………………………………………………………………………...3 I BOB. AVSTRIYA IMPERIYASI MILLIY HUDUDLARIDA IJTIMOIY- SIYOSIY O ZGARISHLAR VA UNING OQIBATLARI "MILLIYʻ MASALA"………………………………………………………………………..5 1.1. Milliy masalaning yuzaga kelish sabablari Avstriya imperiyasiga ta’siri va oqibatlari…………………………………………………………………………..5 1.2. Avstriya tarkibidagi slavyan xalqlarining milliy kurashi……………………...13 II BOB. AVSTRIYA IMPERIYASIDA SIYOSIY JARAYONLAR…………18 2.1. Avstriya imperiyasi tarkibidagi milliy hududlarida siyosiy hayotdagi o`zgarishlar…………………………………………………………………….…18 2.2. Gabsburglar davrida Avstriya imperiyasi tarkibidagi hududlarning ijtimoiy- siyosiy hayoti……………………………………………………………………..24 Xulosa ……………………………………………………………………………30 Foydalanilgan adabiyotlar……...………………………………………………...33 1 Kirish Kurs ishining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda yangi O'zbekiston Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta'minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqningʻ porloq kelajagining kafolati bo'lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e'tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko'p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o'zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma'naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo'yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. "Milliy o'zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o'rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo'llab-quvvatlashimiz lozim". Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O'zbekistan davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri xisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi "Hamma o'z tarixini ulug'laydi. Lekin bizning mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo'q. Bu merosni chuqur o'rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to'la tasavvurga ega bo lishi, ʻ katta ma'naviyat olib ketishi zarur"! 1 . Kurs ishining dolzarbligi mavzu qamrab olgan davr va bu davr mobaynida bo`lib o`tgan voqealar, urushlar, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotdagi o`zgarishlar bilan bog`liqdir. O‘ttiz yillik urush(1618-1648) va Vestfal tinchlik sulhi Avstriyaning tashqi siyosati va xalqaro obro‘siga katta o‘zgarishlar kiritdi. G‘arbiy Yevropada yangi yerlarni bosib olishnning mumkin emasligi yaqqol ko‘rinib qoldi. O‘zining asriy raqibi Fransiya bilan raqobat kun tartibidan olib tashlanmasada, endi Avstriya Sharqqa, hukmronligi borgan sari kuchsizlanib borayotgan Usmoniylar imperiyasi egallab turgan yerlarga o‘z nigohini qaratdi. 1 Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. - T.: «O‘zbekiston», 2017.-488 b. 2 1664-yili Montekkukoli qo‘mondonligidagi avstriyaliklar armiyasi turk q o‘shinlari ustidan dastlabki yirik g‘alabani qo‘lga kiritdi. Ammo Sen-Gotard yonidagi bu g‘alaba rivojlantirilmadi va mustahkamlanmadi. Imperator Leopold I (1640-1705) tinchlik sulhini tuzishga shoshildi. Natijada vujudga kelgan imkoniyatdan turklar yangi urushga tayyorgarlik ko‘rish uchun foydalandi. Fransuzlar tomonidan gijgijlatilgan Turkiya 1683-yili urush harakatlarini yangidan boshlab, yomon qurollangan va tayyorgarlik ko‘rmagan Avstriya qo‘shinlarini mag‘lubiyatga uchratdi va 10-iyul kuni Venani qamal qildilar.Avstriya halokat yoqasiga kelib qoldi.Polsha qiroli Yan Sobeskiy q o‘shinlarining yordami Avsriyani muqarrar halokatdan qutqaribgina qolmasdan, turklar bosqini xavfidan butunlay xalos qildi."Muqaddas Liga"(Vatikan,Venetsiya,Polsha) tomonidan q o‘llab-quvvatlangan Avstriya endi birin-ketin g‘alabalarga erishib, 1685-yili Buda hududini va Vengriyaning katta qismini egalladi, ikki yildan s o‘ng esa Transilvaniya va Serbiya hududiga kirib bordi.Turkiya bilan urush qariyb 10 yil davom etdi.1697-yili yosh shahzoda va o‘z davrining qobiliyatli sarkardasi Yevgeniy Savoyskiy (1663-1736) Zenta yonidagi jangda hal qiluvchi g‘alabaga erishdi. 1669-yilning boshida Karlovitsa tinchlik sulhi imzolanib, unga ko‘ra butun Vengriya, Transilvaniya va Xorvatiya Gabsburglar hukmronligi ostiga o‘tdi. 1526-yil Chexiya va Vengriyani (u yerlarda qirol deb atalganlar) va b. hududlarni qo shib olib ko p millatli ulkan davlatniʻ ʻ (1867-1918 yillarda Avstriya-Vengriya) monarxlari bo lganlar. G. "Muqaddas Rim ʻ imperiyasi" imperatorlari (1438-1806-yillarda doimiy ravishda, 1742-1745- yillardan tashqari), shuningdek Ispaniya qirollari (1516-1700) ham edilar. Asosiy vakillari: Karl V, Filipp II (Ispaniyada), Mariya Tereziya, Iosif II, Frans Iosif I. G. ijtimoiy taraqqiyot dushmanlari, Yevropa xalqlarining milliy ozodlik harakatlarini bo g uvchilar sifatida tarixda nom qoldirishgan. Avstriya-Vengriya imperiyasi ʻ ʻ tarkibiga kirgan o lkalarda mustamlakachilik siyosatini yuritganlar. ʻ Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishida “Avstriya imperiyasida milliy masala” mavzusini chuqur o`rganishni va mavzuga oid muammoli vaziyatlarni ochib berishni o‘z oldimga maqsad qilib qo‘ydim. 3 Kurs ishi predmeti. Avstriya-Vengiriya davlatida milliy masalalaning kelib chiqish sabablari hududiy masalalarning yuzaga kelish jarayoni. Avstriya-Vengirya imperiyasi siyosiy jarayonlar. Kurs ishi ob yekti.ʼ Avstriya-Vengiriya imperiyasida milliy masalalaning yuzaga kelishi. Avstriya hududida siyosiy jarayonlar. Kurs ishi vazifalari. I. Avstriya-Vengiriya hududida milliy masalaning yuzaga kelishi, II. Avstriya-Vengiriya hududida hududiy masalalarning kelib chiqish jarayonlari, III. Avstriya-Vengiya hududining siyosiy jarayonlari, IV. Avstriya hududidagi mahalliy hududiy nizolar, V. Gabsburglar monarxiyasi davrida Avstriya-Vengiriya hududining boshqarilish hududlari, Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. “Avstriya imperiyasida milliy masala” mavzusi bo‘yicha bugungi kunga qadar qator ilmiy izlanishlar va maqolalar, tezislar hamda mualliflik asarlarida to‘xtalib o‘tilgan. Ularda turlicha qarashlar ilgari surilgan. Ularni quyida ko‘rib o‘tamiz. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Xitoyning XIX asr oxiridagi tarixini o rganishda ilmiy asarlarning o rni katta hisoblanadi ʻ ʻ jumladan: Karl Vazelka. Avstriya tarixi 2 . Lafasov.M. "Jahon tarixi" 3 . Shuhrat Ergashev. "Jahon tarixi" 4 . Vilar Per. Ispaniya tarixi 5 . Xidoyatov .G. Jahon tarixi. M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova.Jahon tarixi 6 . Kabirov A. Jahon tarixi 7 . kabi ilmiy asarlar beqiyosdir. Karl Vazelka. Avstriya tarixi. asari XVII-XVIII asrlarda Avstriya-Vengiriya tarixi haqida ko plab ilmiy ma lumotlar keltirilgan hisoblanib unda Avstriya- ʻ ʼ Vengiriyadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatlar bayon etilgan. Shuhrat Ergashev. "Jahon tarixi". asarida ham qimmatli manbalardan biri hisoblanadi. Bu asar Jahon tarixining shu davrga mos bo lgan ko plab tarixiy ʻ ʻ 2 Karl Vazelka. Avstriya tarixi. M., 2007 yil. 236-b 3 Lafasov.M. Jahon tarixi.T.:”Turon-Iqbol” 2005. 139-156 bet 4 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil ʻ 5 Vilar Per. Ispaniya tarixi. - M.: “AST; Astrel”, 2006. 167-b 6 Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D. Jahon tarixi.T.: ”O qituvchi”.2001. ʻ 7 Kabirov A. Jahon tarixi. T. 1995 4 jarayon va voqealarni o z ichiga oladi Avstriya-Vengiriya davlatining milliyʻ masalaning vujudga kelish jarayoni va uning oqibatlari haqida keng ma lumotlar ʼ keltirilgan. Kurs ishining usullari. tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishi natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalar Avstriya-Vengiriya davlatida hududiy masalalar milliy masala yuzaga kelish jarayoni va ularning faoliyati kabi masalalarni yoritishda muhim o'rin tutadi. Kurs ishida keltirilgan ma'lumotlar va ilmiy xulosalar. Jahon tarixining tegishli bo'limlarini yozishda, shuningdek, Jahon tarixi va Markaziy Osiyo yirik tarixiy shaxslar faoliyati tarixi bo'yicha oliy o'quv yurtlari va umumta'lim muassasalari uchun darsliklar va boshqa turdagi o'quv adabiyotlari yaratishda foydalanish mumkin. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta reja, xulosa, foydalanilgan ʻ adabiyotlardan iborat. Birinchi bobda. Avstriya-Vengiriya hududi milliy masala haqida malumot beriladi. Ikkinchi bobda. Avstriya-Vengiriya hududida hududiy masalalar haqida ma lumotlar keltiriladi. ʼ Uchinchi bobda. Avstriya-Vengiriyada siyosiy jarayonlar tahlil qilinadi. To rtinchi bobda. Gabsburglar hukumronligi davrida hududiy masalalar va ʻ boshqaruv tizimi tahlil qilinadi. 5 I BOB. AVSTRIYA IMPERIYASI MILLIY HUDUDLARIDA IJTIMOIY- SIYOSIY O ZGARISHLAR VA UNING OQIBATLARI "MILLIY MASALA"ʻ 1.1. Milliy masalaning yuzaga kelish sabablari Avstriya imperiyasiga ta’siri va oqibatlari 1707-yil sentyabrda Varshavada shartnoma imzolandi, shartnomada Rakotsi bu davrda Pyotr I bilan mustahkam aloqa bog‘ladi. Pyotr I unga Polsha taxtini bermoqchi bo`ldi. Shartnomada Rakotsi Polsha taxtiga o`tiradigan bo`lsa, Pyotr I Vengriya bilan Transilvaniyani ozod qilishda Rakotsiga yordam berishini va`da qildi, Fransiya esa Rossiya bilan ittifoqchi bo`lish to`g‘risida shartnoma imzolaydigan bo`ldi. 1708-yil yozida Rakotsi huzuriga rus elchisi bordi. Biroq shvedlarning Polshani bosib olish va Fransiya bilan olib borilgan muzokaralarning muvaffaqiyatsiz tugashi Varshava shartnomasini amalga oshirishga halal berdi 8 . Dvoryanlarning katta qismi kurutslarning g‘alabalariga erishayotganini amalda ko`rgach, qo’zg‘olonni Avstriyaga qarshi kurashga aylantirib yuborishga urinib, bu harakatda rahbarlik mavqeini egalladi. Bu pomeshchiklar qo’zg‘olondan o`zlarining Gabsburglar cheklab qo`ygan barcha feodallik huquqlarini tiklash uchun foydalanishga intildi. Dvoryanlarning ikkinchi bir qismi, asosan katta yer- suv magnatlari qo’zg‘olonchilarga qarshi kurashib, gabsburglar qo`shinlariga yordam berdi. Masalan: Esterxazi Gabsburglar bilan shartnoma tuzdi, bu shartnomaga ko`ra milliy ozodlik harakati mag‘lubiyatga uchragandan so`ng musodara qilinadigan hamma yer-suvlarning 25% unga berilishi kerak edi. Harbiy sanoat markazi Debretsin shahri edi. Rakotsi progressiv tadbirlarni amalga oshirdi, lekin u qo’zg‘olonchi dehqonlarning asosiy ommasini qiziqtirgan eng muhim masalani hal qila olmadi. Krepostnoy huquqni bekor qila olmadi. U feodallar foydasiga o`tiladigan majburiyatlarni bajarishdan bosh tortgan dehqonlarni qattiq jazolay boshladi. Qo’zg‘olon rahbarlarining roli yildan-yilga pasayib bordi. Dehqonlar orasidan tayinlangan komandirlar vazifasidan olinib, ularning o`rniga aristokrat-generallar tayinlandi. Bu generallar kurutslarga dushmanlik 8 Karl Vazelka. Avstriya tarixi. M., 2007 yil. 236-b 6 nazari bilan qarar edi. Natijada qo’zg‘olonning sotsial zamini toraydi va dehqonlar Rakotsi armiyasidan sekin-sekin chiqib keta boshladi. Hatto 1704-yilda Onat seymining Gabsburglarni Vengriya taxtidan mahrum etish va Rokotsining davlat boshlig‘i deb e`lon qilinishi ham dehqonlarni zavqlantira olmadi. Oqibatda Gabsburglarga qarshi olib borilgan ko‘p yillik urushning mashaqqatlari dehqonlar ustiga tushdi Rakotsi o`z armiyasining tarqalib ketishining oldini olish maqsadida, 1709-yilda farmon chiqardi, ozodlik urushida qatnashgan barcha dehqonlar unga ko`ra, erkin deb e`lon qilindi va bir qancha yengilliklar berildi. Biroq farmon kechikib chiqarilgan edi, shuning uchun ham u e`tiqodi qaytgan dehqonlarni armiyaga torta olmadi va ozodlik harakatiga yangi kuch baxsh eta olmadi. Rakotsi tashqaridan yordam olishni Gabsburglarga qarshi olib borilgan urush muvaffaqiyatli tugallashi uchun zarur bo`lgan asosiy shart deb hisoblardi. Lyudovik XIV Vengriya qo’zg‘oloniga hech qanday harbiy yordam bermadi. Rakotsining Polsha, Shvetsiya, Turkiya va Prussiyaga qilgan murojaati ham hech qanday natija bermadi. Monaxlarning birortasi Gabsburglar bilan ochiqdan-ochiq to`qnashishga va Vengriya taxtini qabul qilishga ko`nmadi. Rakotsi armiyasi bir qancha vaqt katta janglarda mag‘lubiyatga uchragandan so`ng 1710-yilda Mulkachga chekindi. Ana shu og‘ir paytda Rakotsi Pyotr I huzuriga borib, Rossiyadan yordam so`radi. Poltava jangidan so`ng Rossiya va Vengriya o`rtasidagi uchrashuvlar do`stona tus olib ketdi. Rakotsi shved armiyasining qolgan qutganini o`z qo`l ostidagi territoriyadan o`tkazishdan bosh tortdi. Rakotsining Fransiya saroyidagi vakili Fransiya bilan Rossiya o`rtasida ittifoq tuzish to`g‘risida ilgari olib borilgan muzokaralarning yangidan boshlanishiga tashabbuskor bo`ldi. Biroq ruslar va turklar o`rtasida 1711-yilda boshlangan urush Pyotr I ning Rakotsiga qurolli yordam ko`rsatishga xalal berdi 9 . Hukumat va armiyaga joylashib olgan reaksion dvoryanlar Rakotsining harbiy mag‘lubiyatlarga va tashqi siyosat sohasida qiyinchiliklarga uchrashidan foydalanib, Gabsburglar bilan murosaga keltiruvchi sulh tuzishga intildi. Rakotsining generallaridan biri graf Shandor Karoy 1711-yil 1-mayda 9 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-bʻ 7 avstriliyaliklar bilan Satmar shartnomasini imzoladi. Rakotsi bu voqeadan ilgari Vengriyadan chiqib ketgan edi. Avstriya qo`shinlari Ferents II Rakotsi rahbarligida ko`tarilgan milliy ozodlik qo’zg‘olonini vengr feodallarining yordami bilan bostirgandan so`ng, kurutslar qurolsizlantirildi va jazolandi, milliy ozodlik kurashida qatnashgan kishilarning yer - suvlari Vena sohibkorlari va yuqori mansabdagi katolik ruhoniylar qo`liga o`tdi. O`z vataniga xiyonat qilgan venger dvoryanlari ham o`z ulushlarni oldilar. Ularga yer mulklari bilan birga gersog, graf va baron degan unvonlar in`om qilindi. Gabsburglar bilan venger feodallari birlashib Vengriyani Gabsburglar monarxiyasining mustamlakasiga aylantirishga harakat qildilar. Gabsburglar oyo g‘iga yiqilgan vengr dvoryanlari vengr, xorvat, serb, slovak, rumin, ukrain dehqonlarini ekspluatatsiya qilishni kuchaytirdilar. Dvoryanlar xalq ommasiga xiyonat qildi. Ammo xalq ommasi kurashni Davom ettirdi. Kechagi kurutslar o`rmonlarga chiqib ketib, bat’yalarga (qaroqchi) - partizanlarga aylandilar. 1711- 1713-yillarda slovak dehqonlarining partizanlik harakati ko`tarilib, vengrlar, chexlar, polyaklar ham qo`shildi. Slovak xalqi qahramoni-kurutslar tomonidan olib borilgan ozodlik urushi qatnashchisi Yuriy Yanoshik rahbarligidagi partizan otryadlari imperator qo`shinlari ustidan bir necha marta g‘alabalar qozonishdi 10 . Avstriya saroyi Vengriyada bir-biri bilan raqobat qilayotgan feodallardan iborat yangi aristokratiya barpo qildi. Bu aristokratiya birgina ishora: "Imperator talayversin, biz ham talasak bo`lgani" degani ishoraga amal qildi. Gabsburglar bilan vengr pomeshchiklari sinfining xalq ommasiga qarshi qaratilgan til biriktirishi XVII asr birinchi yarmida bir qancha qonunlar bilan - Progmatik sanksiya, 1741-yildagi qonun va boshqa bir qancha qonunlar bilan mustahkamlandi. 1741-yilgi qonunga ko`ra dvoryanlarga soliq solishga doir masalalar umuman hech mahal seymda muhokama qilinmasligi va feodallarning yer-suvlariga umrbod soliq solinmasligi kerak edi. Vengr dvoryanlari bu davrda komitetlar tarqoqligini kuchaytirib yubordi. Ko`pdan-ko`p urushlar bo`lib turishi natijasida Vengriya shaharlari juda tushkunlikka yuz tutdi. Jang maydonlari 10 Karl Vazelka. Avstriya tarixi. M., 2007 yil. 236-b 8 zonasidagi bir qancha shaharlar vayron bo`ldi. Shaharlar keyingi bir necha 10 yil mobaynida ham yuksaldi. 1777-yilda Vengriyadagi 8 mln. cha aholidan atigi 30 ming kishigina sanoatda ishlar edi. Dehqonchilik esa basharti rivojlangan taqdirda ham, faqat ekstentiv suratda rivojlandi. Yerga ishlov berishda hech qanday yangi metodlar qo`llanilmadi. Vengriyadagi krepostnoy dehqonlarning bobokalonlari yerga 500 yil oldin qanday usullar bilan ishlov bergan bo`lsalar, bu dehqonlar ham o`shanday usullar bilan ishlov berardilar 11 . Avstriya hukumati Vengriyani qishloq xo`jalik mahsulotlarini va xom ashyosini faqat Avstriyaga chiqarishga majbur etardi. Avstriya hukumati Vengriya, Slovakiya, Zakarpat Ukrainasi, Transilvaniya va Xorvatiyani Avstriyaning agrar mustamlakasiga aylantirishga intilar edi. Mariya Tereziya va Iosif II hukumatlari Vengriyadan Avstriyaning sanoat mollari sotiladigan bozor sifatida foydalanishga harakat qildi. 1775-yilda o`tkazilgan boj reformasi umuman boj vaxiroj to`lovlarni 20% kamaytirgan reforma Vengriyaga nisbatan tadbiq etilmadi. Vengriyadagi eski sistema chetdan keltiriladigan va chetga chiqariladigan mollarga haddan tashqari ko`p soliq solish sistemasi kuchaya bordi. Mariya Tereziya, ayniqsa Iosif II Vengriya seymiga mutlaqo e`tibor qilmay farmonlar chiqardi. 1784-yildan boshlab vengr maktablarida o`qish- o`qitish ishlarini faqat nemis tilida olib borish ruxsat etildi, gimnaziyalarga ham nemischani biladigan o` g‘il bolalargina olinar edi. Ma`muriy til ham nemis tili bo`ldi, davlat xizmatiga nemischani biladigan kishilargina qabul qilinar edi. Iosif II ning mazlum xalqlarga reformalar o`tkazish va nemislashtirish yo`li bilan yaxlit Avstriya davlati barpo qilishga urinishi vengr xalqining milliy adabiy tilini rivojlantirish yo`lidagi intilishini kuchaytirib yubordi. 1779-yilda "Vengriya vatanparvarlik jamiyati" tashkil etildi, lekin Iosif II bu jamiyatning o`z ishini keng yo`lga qo`yishga ruxsat bermadi. Birinchi ommaviy qiroatxona, so`ngra 1792-yilda kutubxona ochildi. 1784-yilda Budada vengr tilida birinchi marta teatr qo`yildi. XVIII asrning ikkinchi yarmida Chexiyada yirik yer mulkining ko`payishi jarayoni kuchayib ketdi. O`rta va mayda darajadagi yer egaligining hissasi 10% gacha qisqardi. 30 yillik urushning oxirlariga kelib katta 11 Maknil V. G'arbning yuksalishi. Insoniyat jamiyati tarixi. Kiev; M., 2004 yil.254-b 9 feodallar Chexiyadagi jamoa yerlarining 2/3 qismini o`z qo`liga oldi. Bu katta feodallarning ko`pchiligi Chexiyaga 1618-1620-yillardagi qo’zg‘olonni bostirish maqsadida Fernand II bilan birgalikda bostirib kirgan ajnabiylar qo`lida edi. Shvartsenberglar, Vallenshteynlar, Lixtenshteynlar, Forstenberglar, Konleredo- Mansfel’dlar va Chexiyadagi boshqa katta yer-mulklari ana shu vaqtdan e`tiboran to`plana boshladi. Bu katta yer egalari 1618-1648-yillardagi urushdan so`ng ishlovsiz qolgan yerlarni ham o`z qo`liga oldi. Huquqi tiklangan katolik yer egaligi ham ajnabiylar qo`lida edi. Chexiya tuprog‘ida feodallarning katta yer egaligi XVII asrning ikkinchi yarmida avj olib ketdi. Bu yer mulklarda feodal xo`jaliklar tashkil qilinib, bu xo`jaliklarda ko`plab g‘alla yetishtirildi, baliqchilik qilish uchun katta hovuzlar qurildi. qo`y boqish uchun yaylovlar kengaytirilib, ayrim xo`jaliklarda qo`ylar soni mingga etdi. Tabiiy sharoiti imkon bergan xo`jaliklarda yog‘och oqizildi. Sotish uchun g‘alla, baliq, yung, yo g‘och-taxta, pivo etishtiriladigan bo`ldi 12 . Feodal xo`jaliklar dastlabki vaqtlarda ichki bozor ehtiyojlarini ham ta`minlay boshladi. Tovar mahsulot ishlab chiqarishning o`sishi qishloq xo`jaligidagi ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishidan dalolat beradigan ko`rsatgich edi. Katta feodal xo`jaliklarning tashkil topish jarayonitugallanishi bilan dehqonlarning ikkinchi marta tutqunlikka solinishi kuchaydi. Bu jarayon tugallanishi bilan Chexiya nemislashtirilib va milliy zulm kuchayib bordi. XVII asr o`rtalarida dehqonlar xo`jaligi yerning hiyla qismidan mahrum bo`ldi, yerlarni feodallar yaylov, o`tloqlar tashkil qilish va hovuzlar qurish uchun tortib olgan edi. XVII asrning 50-70-yillarida dehqonlarning ko`pdan-ko`p g‘alayonlari bo`lib o`tdi, bu g‘alayonlarning ko`tarilishiga yangidan barshchina joriy qilinishi sabab bo`ldi. 1680-yilda qo’zg‘olon ko`tarilib, butun Chexiyani va Movarxiyaning bir qismini o`z ichiga oldiki, bu qo’zg‘olon XVII asrda bo`lib o`tgan hamma dehqonlar harakatlarining eng kuchlisi bo`ldi. Dehqonlar Praga noibiga qirol hokimiyatining Chexiyadagi vakiliga barshchinaning va boshqa majburiyatlarning kamaytirilishini iltimos qilib ko`pdan-ko`p nomalar yubordilar. Bu iltimoslar hech 12 Maknil V. G'arbning yuksalishi. Insoniyat jamiyati tarixi. Kiev; M., 2004 yil.254-b 10 qanday natija bermaganidan so`ng, dehqonlar feodallarga qarshi bosh ko`tarib, barshchinani bajarishdan bosh tortdilar va qirol amaldorlarini o`z boshlariga tushgan musibatlarning asosiy aybdorlari deb hisoblab, ularni juda qattiq jazoladilar. Chegara rayonlarida chex dehqonlari bilan nemis dehqonlari birgalikda ish ko`rdilar. Shuning uchun ham Gabsburglar 1680-yilda barshchina to`g‘risida birinchi qonun chiqarishga majbur bo`ldi. Qo’zg‘olon bostirilgandan so`ng chiqarilgan qonundan ko`zlangan maqsad feodallarning imtiyozlarini dahlsiz qoldirgan holda dehqonlarni tinchlantirish edi. Dehqonlarning g‘alayonlari to`xtamaganligi natijasida XVIII asr boshlarida barshchina to`g‘risida yana bir nechta qonunlar chiqarildi. Xodlar yo`lboshchisi Yan Kozinani chex xalqi milliy qahramon sifatida xotirlaydi. XVII asrning birinchi yarmida Chexiyada manufaktura ishlab chiqarishi rivojlana boshladi. Chexiyaning Shimolida, ya`ni unumdor yerlari bo`lmagan, lekin o`rmonlari, suvi ko`p bo`lgan va qadimdan dehqonlar hunarmandchiligi bilan dong qozongan bu o`lkada mato, movut, ip gazlama, oyna ishlab chiqarishi keng yoyildi. Bu tashkilotchilarning ba`zilari Chexiyaning Shimolidagi butun rayonlarni o`z nazoratiga olib, tikuvchilarni ip bilan ta`minlab turdi va muayyan turda mato ishlab chiqarishni talab etdi. Tarqoq manufakturalarning dastlabki tashkilotchilari orasida janubiy vositachilari ham bor edi. XVII asrning oxirlarida Osetskiy monastirining movut manufakturasi vujudga keldi 13 . 1715-yilda Gornoe Litvinovada graf Vallenshteyn Avstriya imperiyasida eng katta korxona bo`lgan movut manufakturasini tashkil qildi, bu manufakturaning ustaxonalarida 400 kishi ishlar edi va tevark - atrofdagi qishloqlarda istiqomat kiluvchi ko`pdan-ko`p xonaki yigiruvchilar mazkur manufaktura bilan bog‘langan edi. Zodagonlar zo`r berib sohibkorlik ishi bilan shu g‘ullandi. Graf I. Kinskiy vositachi, bar qancha manufakturalar tashkilotchisi, savdo jamiyatining a`zosi edi. Frank Lotarinskiy yirik manufakturalar egasi bo`lib, sharq bilan savdo-sotiq ishlari olib borish uchun ikkita savdo jamiyati tashkil etdi. Shaharliklar tashkil qilgan manufakturalar ancha oz bo`lib, ularda ishlovchi 13 Lafasov.M. Jahon tarixi.T.:”Turon-Iqbol” 2005. 139-156 bet 11 ishchilar soni odatda 100 kishidan oshmas edi. Markazlashgan manufakturalarda mehnat taqsimoti izchillik bilan olib borilar edi, masalan: movut manufakturasida sex hunarmandchiligidagi 8 operatsiya o`rniga 45 ta operatsiya olib borildi. Mehnat taqsimoti yangi, takomillashgan uskunalar vujudga kelishiga mehnat unumdorligining oshuviga olib keldi. XVIII asrning o`rtalaridan e`tiboran manufakturalar mahsulotining tobora ko`p qismi o`sib borayotgan ichki bozorda sotila boshlandi. Gabsburglar manufakturalar tashkil etish ishini rag‘batlantirdi. Manufaktura tashkil etgan kishilarga yordam pul (dotatsiya) berilardi, manufaktura tashkil etgan kishilar chet mamlakatlardan olingan xom-ashyo uchun boj to`lashda yengillik olar va mamlakatning o`zida xom-ashyo sotib olishda boshqalardan ko`ra imtiyozliroq huquqga ega edilar. Chet ellarga hom-ashyo chiqarish va mamlakatning o`zida ishlab, chiqariladigan buyumlarni chet ellardan keltirish ta`qiqlangan edi. Manufaktura ishlab chiqarishni rivojlantirish maqsadida XVIII asrning 30 yillaridan e`tiboran sexlarning faoliyati cheklana boshlandi. Avstriyaning Sileziyadan ajralib qolishi Chexiyada sanoatning yanada tezroq rivojlanishi uchun yordam berdi. Chexiya XVIII asr o`rtalaridan boshlab, Avstriya monarxiyasining eng sanoatlashgan viloyatiga aylana bordi. Chit va boshqa gazlama ishlab chiqaruvchi ip gazlama sanoati shu davrda vujudga keldi. Graf Bol’zaning Kosmoposhidagi manufakturasida 400 ta ishchi ishlar edi, tevarak atrofidagi qishloqlarda o`zuyida ishlovchi 4 ming ishchi ham shu manufakturaning ishini qilar edi 14 . XVIII asr ikkinchi yarmida Chexiyaning Praga, Libertsa va boshqa shaharlarida chitga gul bosish sanoati rivojlana boshladi. XVIII asr o`rtalarida Chexiya qo g‘oz ishlab chiqarishda Avstriya imperiyasida yetakchi o`ringachiqdi, Chexiya oynasi Yevropada va boshqa qit`alarda dong chiqardi. Kon ishi g‘oyat darajada tushkunlikka uchradi. Kutna tog‘ining o`zidagina kon ishchilarning soni XVI asr o`rtalaridan XVIII asr o`rtalarigacha 20 baravar kamaydi va yanada qisqarib bormoqda edi. To`quvchilik ishlab chiqarishi Chexiya sanoatining yetakchi tarmog‘iga aylandi, to`quvchilik ishlab chiqarishda 1775-yilda 25 ta 14 Maknil V. G'arbning yuksalishi. Insoniyat jamiyati tarixi. Kiev; M., 2004 yil.254-b 12 markazlashgan manufaktura bor edi. Ishchilarning 95 % to`quvchilik sanoatida ishlar edi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishi natijasida XVIII asr o`rtalarida Chexiya aholisi ko`payib, 2100 ming kishiga etdi. Manuftura ishlab chiqarishi eng ko`p taraqqiy qilgan Shimoliy Chexiya aholisi juda tez ko`paydi. Gornoe Litvinovadagi xonadonlar soni XVIII asr boshlaridan to 1775-yilgacha 20 baravardan ziyodroq ko`paydi, kichkinagina qishloqcha bo`lgan Gornoe Litvinova natijada katta shaharga aylandi. Gabsburglar davlat hokimiyatini yanada markazlashtirishga va turli o`lkalardagi davlat muassasalarini umum Avstriya davlat apparati bilan birlashtirishga intildi. XVIII asr o`rtalarida doimiy yer solig‘i joriy qilindi. XVIII asr 2-choragida Chexiya saroyining Venadagi mahkamasi umum Avstriya davlat muassasalari bilan birlashtirib yuborildi, viloyat boshqarmasi esa yo`qotildi. Chexiya ustidan hukmronlik yuritish Venadagi markaziy sud va moliya muassasalariga o`tdi. Chexiyaning davlat mustaqilligini sekin- asta yo`qotish Mariya Tereziya tomonidan 1749-yilda tugallandi 15 . 1775-yilgi qo’zg‘olon va dehqonlarning keyingi vaqtlaridagi g‘alayonlari dahqonlarning shaxsiy tutqunligini bekor qilish va ularga bir joydan ikkinchi joyga o`tish huquqini berish to` g‘risida 1781-yili qonun chiqarilishiga sabab bo`ldi. Bu qonun feodal krepostnik sistemani batamom tugatmadi, chunki qishloqda dehqonlarning yerga egalik qilishi bilan bog‘liq bo`lmagan feodal majburiyatlar va pomeshchiklarning dehqonlarga hukmronlik qilishi saqlanib qolgan edi. O`sha 1781-yilda din erkinligi to`g‘risida qonun chiqarildi, bu qonunda barcha dindagikishilarga hunarmadchilik, savdo-sotiq ishlari, sohibkorlik bilan shu g‘ullanish ruxsat etildi. Milliy zulm chex madaniyatining ta`qib etilishida ham ifodalandi. 15 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-bʻ 13 1.2. Avstriya tarkibidagi slavyan xalqlarining milliy kurashi Avstriya qo`shinlarining talonchilik bilan shu g‘ullanishi natijasida Vengriya tekisligidagi boy shaharlar tushkunlikka yuz tutdi. Masalan, general Karaff qo`mondonligidagi Avstriya qo`shinlari Avstriya- Turkiya urushi vaqtida Debretsin aholisidan 1800 ming forint soliq olgandan so`ng bu shahar uzoq vaqtgacha vayron bo`lib yotgan. Gabsburglar tomonidan bosib olingan vengr yerlari Avstriya saroy ahllariga va generallariga sotildi, venger feodallari o`z yer- mulklarini katta pul to`lash yo`li bilan qo`llarida saqlab qoldi 16 . Venger yer magnatlari Gabsburglarga yoqish maqsadida 1687-yilda Gabsburglar sulolasini Vengriyadagi qirol hokimiyatining vorisi deb e`lon qildi. Venger feodallari "Oltin yorliq" dan qirolning g‘ayri qonuniy harakatlariga qarshilik ko`rsatish to` g‘risidagi moddani chiqarib tashladilar. Avstriya bilan Turkiyaning 1683-1699-yillardagi urushi turklarning haydab chiqarilishiga va Vengriya bilan Transilvaniyaning Gabsburglar monarxiyasiga qo`shib olinishiga olib keldi. Turk istilochilari o`rniga Gabsburglar homiyligidagi mustamlakachilar keldi6. Ko`p millatli Vengriya qirolligining parchalab tashlangan yerlari turklar haydab chiqarilganidan so`ng Gabsburglar qo`l ostida birlashdi, biroq Vengriyaning ba`zi o`lkalarigina bevosita Vena saroyiga bo`ysundirildi, qolgan o`lkalarida butun hokimiyat Avstriya amaldorlari qo`lida qoldi.6 Gabsburglar Vengriyani o`z monarxiyasining boshqa viloyatlardan hech qanday farqi bo`lmagan oddiy viloyatiga aylantirish maqsadida, aholisi vengerlar, slovaklar, ruminlardan va boshqa xil xalqlardan iborat bo`lgan viloyatlarda Gabsburglar muntazam ravishda nemislashtirish va katolik dinini yoyish ishlarini olib bordilar. Bu viloyatlarda ko`chirib keltirilgan ko`pdan- ko`p nemislar paydo bo`ldi. Nemis tili davlat tiliga aylana boshladi. Avstriya ma`murlari milliy ongning har qanday ko`rinishini darhol yo`qotdilar. Protestantlarni ta`qib etish kuchliroq 16 Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D. Jahon tarixi.T.: ”O qituvchi”.2001.112-bʻ 14 suratda yangidan boshlanib ketdi. Iezutlar ahvoliga katolik dinini zo`rlab qabul qildirdilar.7 Faqat ozgina vengr dvoryanlari, Gabsburglarga qarshi kurash uyushtirishga urindilar. Bu urushlarning hammasi muvaffaqiyatsiz tugadi. Masalan; 1670-1671- yillarda Ferents I Rakotsi rahbarligida uyushtirilgan kurash gruppasi fosh qilinib, unda qatnashganlarning ko`pi qatl etildi. Bunday kurashlarning muvaffaqiyatsizlikka uchrash sabablari kurash qatnashchilarning xalq ommasidan batamom ajralib qolganligi, bu xil kurash tashkilotchilarning faqat tashqaridan yordam olmoqchi bo`lib, ish ko`rganligi bo`ldi 17 . Venger dvoryanlari bu tajribani 70-yillarning oxirlarida boshlab ma`lum darajada e`tiborga olib ish ko`radigan bo`ldilar. Avstriyaning kolonizatsiya siyosati, katolik cherkov zulmining kuchayishi, Avstriya ma`muriyati va yollanma qo`shinlari tomonidan qilinayotgan jabr-sitamlar keng dehqonlar harakati ko`tarilishiga sabab bo`ldi (1678-1685), venger dvoryanlari bu harakatdan o`z sinfiy manfaatlari uchun foydalanishga urindi. Jabr-zulmlar venger va slovak dehqonlarini issiq o`rinlarini sovutib, qochib ketishiga majbur etardi, 1514-yilda bo`lib o`tgan dehqonlar urushida qatnashganlarni xotirlash maqsadida "kurutslar" deb atalgan qochoq dehqonlar Transilvaniya bilan chegaradosh bo`lgan sharq rayonlariga borardilar. Ular bu rayonlardan yordam olishni umid qilar edilar. Gabsburglarga qarshi kurashda qatnashgan dvoryanlar, protestantlar ham shu rayonlarga kelib bekingan edilar. Dehqonlarga 1671-yilda qatl etilgan dvoryanlarning do`sti Imre Tyokyoi boshchilik qilardi. Unga bu vaqtda imperatorga qarshi urush olib borayotgan Fransiya qiroli Lyudovik XIV yordam berishni va`da qilgan edi. 1678-yilda kurutslar Tyokyoi rahbarligi ostida Shimoliy Vengriya uyushqoqlik bilan hujum boshladi. Venger va slovak dehqonlari kurutslarni shod - xurramlik bilan kutib olib, Gabsburglarning qo`shinlariga qarshi kurashda ularga yordam berdilar. Sal vaqt ichida Vengriyaning ancha hududi, Transilvaniya chegarasidan tortib to Garamgacha ozod qilindi va Tyokyoi o`zini ozod qilingan territoriyaning knyazi 17 Maknil V. G'arbning yuksalishi. Insoniyat jamiyati tarixi. Kiev; M., 2004 yil.254-b 15 deb e`lon qildi. Biroq, Tyokyoining xalqqa tayanishdan ko`ra, avval Fransiyaga so`ngra esa vengr va slovak aholini ezib, xonavayron qilib kelgan Turkiyaga ko`proq tayanishga intilishi butun harakatini barbod etdi. Imperator Leopol’d I avval yon berdi-yu, lekin turklar Venani qamaldan bo`shatgandan so`ng, hujumga o`tdi 18 . Avstriya qo`shinlari 1684-1685-yillar mobaynida Tyokyoidan Tarnavani deyarli butun Slovakiyani tortib oldi, natijada 1685-yilda Tyokyoi knyazligi tugadi. 1685-yildan boshlab, ya`ni Avstriya qo`shinlari turklarni surib chiqarib, bu hududlar ish g‘ol qilganidan keyin venger isyonchilarini jazolashga kirishildi. Ammo vayronlik keltiruvchi urushlar to`xtovsiz bo`lib turgan hamda sotsial va milliy zulm kuchayib borayotgan bir sharoitda XVII asrning oxiri va XVIII asr boshlarida dehqonlarning bir necha yangidan-yangi katta qo’zg‘olonlari bo`lib o`tdi. Gabsburglar olib borayotgan mustamlakachilik siyosatidan eng ko`p jafo chekayotgan krepostnoy dehqonlar avstriys bosqinchilariga va ular bilan hamkorlik qilayotgan venger feodallariga qarshi kurash olib bordilar. O`rmonlarda va botqoqliklarda bekinib yurgan qochoq krepostnoy dehqonlar otryad-otryad bo`lib to`planib, nemis va venger yer magnatlarini yer mulklariga juda ko`p hujumlar qilib turdilar. Dehqonlar otryadlari muntazam avstriys qo`shinlariga ham katta talofat yetkazdilar 19 . Slovakiya, Shimoliy Vengriya, Zakarpat Ukrainasi asosiy jang maydoniga aylanmagan bo`lsa ham, lekin har holda Gabsburglarning nemis landeknextlari (Yollanma soldatlari) ko`p jabr ko‘rgan o`lkalarda, 1696-yilda Tamash ese boshchiligida dehqonlar qo’zg‘oloni ko`tarildi. 1697-yilda Shimoliy-g‘arbiy Transilvaniyada rumin va venger krepostnoy dehqonlarning katta qurolli qo’zg‘oloni ko`tarildi. Bu qo’zg‘olonga Ferents Tokai, Dvyord’, Salontai va Marton Kabai singari dehqonlarning ko`p otryadlari qo`shildi. qo’zg‘olonchilar Avstriya qo`shinlaridan g‘olib kelib, Sharoshtanak va Tokai qal`alarini ish g‘ol qildilar, qo’zg‘olonchilar 3 oydan ortiq vaqt davomida Avstriya qo`shinlarining 18 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001.261-bʻ 19 Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D. Jahon tarixi.T.: ”O qituvchi”.2001.112-b ʻ 16 hammalarini muvaffaqiyatli suratda daf qilib turdilar, Shundan so`ng Gabsburglar bilan venger feodallari qo’zg‘olonchi otryadlarni katta kuch yordami bilangina tor- mor keltirdilar. Bu qo’zg‘olon butun Transilvaniya tomonidan quvvatlab, venger va rumin krepostnoy dehqonlarning feodallar ekspluatatsiyasiga qarshi kurashni kuchayotganligini ko`rsatdi. Gabsburglar qo`shinlarining shavqatsizligi vengr xalqining o`z zolimlariga bo`lgan nafratini kuchaytirdi. Ispaniya merosi uchun olib borilgan urush vaqtida, Avstriya armiyasining g‘arbdagi janglar bilan band bo`lishi 1703-1711-yillarda Vengriyada Gabsburglarga qarshi milliy ozodlik urushi boshlanishi uchun zamin tu g‘dirdi. Dehqonlarning XVII asrdagi qo’zg‘olonlari stixiyali bo`lgan bo`lsa-da, bu urush endi stixiyali emas edi. Bu urushda butun vengr xalqi qo`z g‘aldi. Bu qo’zg‘olon bayro g‘iga "Vatan uchun, ozodlik uchun" degan shior yozilgan edi. Qo’zg‘olon ko`targan dehqonlar krepostnoy huquqdan qutulish umidida edilar. Dvoryanlarning o`t qo`yilgan hovli joylarining yonishi tunlarda qo’zg‘olonchilar yo`lini yoritib turardi. Qo’zg‘olon 1703-yilda Munkach rayonida boshlandi. Avval u faqat dehqonlar qo’zg‘oloni bo`lib, pomeshchiklarga, soliq yig‘uvchilarga, olib sotarlarga va hannotlarga qarshi qaratilgan edi. Qo’zg‘olon ko`targan dehqonlar feodallar foydasiga to`lanadigan majburiyatlarni bajarishdan bosh tortdilar. Gabsburglarning mahalliy ma`murlari binolarini kunpayakun qildilar, musodara qilingan oziq-ovqat mahsulotlari omborlariga hujumlar qildilar, ayrim hollarda manfur zolimlarni jazoladilar. Bu harakat tusiga kirib, aholining boshqa tabaqalari, ya`ni Gabsburglar zulmidan norozi bo`lgan tabaqalar shahar kambag‘allari, oz va o`rtacha miqdorda yer mulki bo`lib, Gabsburglar tomonidan xonavayron qilingan dvoryanlar, quyi darajadagi ruhoniylar ham qo`shildi. Krepostnoy dehqonlar qo’zg‘oloni o`sib, keng milliy ozodlik harakatiga aylana boshladi. Qo’zg‘olonga Ferents II Rakotsi rahbarlik qildi, u dvoryanlar tomonidan imperatorga qarshi uyushtirilgan kurashda qatl etilgan Ferents I ning o`g‘li edi. Ferents II Rakotsi venger xalqiga qaratilgan xitobnomalarida uni Vengriyaning mustaqilligini tiklashga va ajnabiy Gabsburglar hukmronligini yo`qotishga chaqirdi. Bu chaqiriqdan ilhomlangan dehqonlar krepostnoy tutqunlikdan qutulishdan iborat 17 bo`lgan o`z maqsadlarini kurash jarayonida amalga oshirmoqchi edilar. Dehqonlarning yo`lboshchilardan biri Tamash Ese Rakotsiga bunday xat yozgan edi: "qo`liga qurol olib, siz janoblarga sadoqat bilan xizmat qilayotgan krepostnoy dehqonlar bundan so`ng krepostnoy bo`lmaydilar". "Kurash kamba g‘allarni ezuvchi zolimlarga qarshi boshlandiku axir", qo’zg‘olon bir necha hafta ichida butun mamlakatni qamrab oldi. Kurutslar paydarpay g‘alaba qozondilar. Kurutslarning ko`p otryadlariga Tamash Ese, Tamash Borbeli, Al’bert Kish va boshqalar rahbarlik qildilar. Dehqonlarning jangovar g‘alabalariga erishuvida katta ahamiyatga ega bo`lgan narsa, qo’zg‘olonda kurutslarning XVII asr oxirlarida bo`lib o`tgan dehqonlar qo’zg‘olonida qatnashgan kurutslarning eski qo`shinlarining yaxshi qurollangan otryadlari ham qatnashdi. 18 II BOB. AVSTRIYA IMPERIYASIDA SIYOSIY JARAYONLAR 2.1. Avstriya imperiyasi tarkibidagi milliy hududlarida siyosiy hayotdagi o`zgarishlar Bu davlatning asosiy o`zagi nemis viloyatlari yuqori-quyi Avstriya, Tirol va janubiy- g‘arbiy Germaniyadagi Shvabiya yerlari deb atalgan o`lkalar edi. Janubda Shtiriya, Karintiya va Krayna bilan tutashgan edi, Karintiya bilan Shtirya esa asosan slavyan viloyatlari edi. Slavyan o`lkalari bo`lgan Chexiya, Moraviya, Sileziya va o`zining entik sostavi jihatidan murakkab davlat bo`lgan sobiq Vengriya qirollligining bir qismi bosib olinishi natijasida Gabsburglar qo`l ostidagi o`lkalarning milliy sostavi yanada murakkablashib ketdi. Feodal munosabatlar u qadar avj olmagan Tirolni e`tiborga olmaganda, Gabsburglar qo`l ostidagi boshqa hamma o`lkalarda dehqonlar o`z xo`jayinlariga feodal tutqun bo`lib, og‘ir ahvolda kun kechirar edilar. Germaniyaning qolgan qismidagi kabi, bu yerda ham yer- suvga berkitilgan dehqonlarning barshchinaga asoslangan yirik pomeshchiklar xo`jaligi avj olgan viloyatlar hamda xo`jayinlariga natura yoki pul shaklida feodal renta to`laydigan mayda dehqonlar xo`jaligi hukm surgan viloyatlar bor edi 20 . Shafqatsiz sotsial zulm ustiga milliy qullik ham hukm surgan yerlardagi dehqonlarning ahvoli ayniqsa og‘ir edi. Bu hol chex xalqining boshiga tushgan musibatlarda juda yaqqol namoyon bo`ldi, chex xalqining milliy mustaqillikdan mahrum bo`lishning barcha oqibatlarigina emas, balki o`ttiz yillik urushning mahv etuvchi natijalarini ham boshidan kechirdi. Bu urush natijasida mayda va o`rtahol chex dvoryanlarining ko`p qismi mamlakatdan haydab chiqarildi, yoki yer-suvdan mahrum etildi. Bu dvoryanlarning yer mulklari musodara qilindi, so`ngra imperator qo`shinlarining va katoliklar ligasi otryadlarining ofitsyerlariga ulashildi yoki kimoshdi yo`li bilan sotildi.1 20 Vilar Per. Ispaniya tarixi. - M.: “AST; Astrel”, 2006. 167-b 19 Dvoryanlarning yer mulklariga ega bo`lib olgan yangi xo`jayinlarning ko`pchiligi nemislar edi. Bu yangi dvoryanlar dehqonlarning tutqunligini kuchaytirib yubordi. Dehqonlarning yer-suvlarini talash hisobiga pomeshchiklarning yer-suvlarini ko`paytirdi va barshchina to`lashni uzluksiz oshirib borib, dehqonlarning ahvolini yanada og‘irlashtirib yubordi. Chexiyada zulmning kuchayishiga dehqonlar XVII va XVIII asrlar davomida ommaviy qo`zg‘olonlar ko`tarish bilan dehqonlarning doimiy tus olib ketgan g‘alayonlari va Avstriya podsholigidagi ishchilar talab qiluvchi kapitalistik sanoatning rivojlana boshlashi dvoryanlarga dehqonlarni batamom qullikka olish uchun imkon bermadi. Rasman dehqonlar tutqun emas, balki fuqaro deb hisoblanardi. Eng badavlat dehqonlarning bir qismi haq to`lagan badavlat dehqonlar deb ataluvchilar ya`ni shaxsiy tutqunlikdan haq to`lab ozod bo`lgan dehqonlar o`z uchastkalariga rasmiy egalik qiluvchi shaxsan erkin dehqonlar edilar. Uzoq yillar davom etgan urushlar natijasida vayron bo`lgan Vengriyada dehqonlarning ahvoli yana ham og‘ir edi. Dvoryanlar mamlakatdagi yer-suvlarining hammasiga egalik qilar hamda turli xil yengillik va imtiyozlardan foydalanar edi, ular har qanday soliq va o`lponlardan ozod qilingan edi. Venger dehqonlari, Vengriya qirolligi territoriyasidagi slavyan, transil’van dehqonlari pomeshchiklarga krepostnoy tutqun bo`lib, erkin suratda. bir joydan ikkinchi joyga ko`chish huquqidan mahrum etilgan edi. Foydalanish uchun pomeshchik tomonidan berilgan yer uchastkasi evaziga dehqon hosilning bir qismini pomeshchikka berish, natura va pul shaklida har xil obroklar to`lashi kerak edi. Pomeshchikning mulkida barshchina ishlarini o`tash majburiyati venger dehqoni yelkasidagi eng og‘ir yuk edi. Barshchinaning miqdorini faqat pomeshchikning o`zi belgilar edi. Gabsburglar g‘arbiy o`lkalaridagi dehqonlarning ahvoli Chexiya va Vengriyadagi dehqonlarning ahvolidan o`zgacha edi. Dvoryanlar o`z hovli-joylarida istiqomat qilmay, armiyada xizmat qilishni afzal ko`rar va Avstriya byurokratiyasi safidan o`rin olar edi. Dehqonlar o`z yer uchastklaridan rasmiy foydalanuvchi yer egalaridan iborat edi, biroq jamoa yer suvlarining feodal tomonidan bosib olinishi va feodal rentaning ko`payishi XVI 20 asrdayoq Germaniyadagi dehqonlar urushi vaqtida ham, bu urushdan keyin ko`pdan-ko`p qo‘zg‘olonlarga olib kelgan edi. Misol: 1596-1597-yillarda Shtiriyada va yuqori Avstriyada dehqonlarning katta qo`zg‘oloni bo`lib o`tgan edi. Aholisi slovyanlardan iborat bo`lgan viloyatlardan dvoryan pomeshchiklarning ko`p qismi nemislar edi, bu esa dehqonlarning ahvolini yanada og‘irlashtirib yuborgan edi 21 . Sanoat qishloq xo`jaligida feodal munosabatlarning hukm surishi va ichki bozorning tangligi Avstriya sanoatining rivojlanishiga to`g‘anoq bo`ldi. Biroq XVII asrda mamlakatning sanoat sohasidagi taraqqiyotida bir qancha muhim o`zgarishlar yuz berganini ko`rsatib o`tish mumkin. XVII asrda va XVIII asrning boshlarida asosiy o`rinda turgan hunarmandchilik korxonalari bilan bir qatorda mamlakatda ma`lum darajada qishloqdagi kosibchilik ishlab chiqarishi zaminida manufakturalar paydo bo`la boshladi. XVII asrning boshlarida sexlar monopoliyasi va belgilangan tartiblarni zaiflashtirishga qaratilgan bir qancha farmonlar chiqdi. Iosif I (1705-1711) usta degan unvon berilganini bildiradigan patentlarni ko`plab in`om qildi. Uning vorisi Karl VI zamonida (1711-1740) Shunday bir farmon chiqarildiki (1725), unda shogirdlarga, usta degan unvon olmasdan o`z kasblari bilan shug‘ullanish ruxsat etilmadi. Avstriya imperiyasi siyosiy taraqqiyot sohasida Yevropadagi boshqa davlatlardan juda ham orqaga qolgan edi. Mamlakat ichida ko`pdan-ko`p boj, chegaralari va bojxonalar bo`lishi siyosiy tarqoqlikni kuchaytirib yuborgan edi, bu boj chegaralari va bojxonalar ichki bozorning tashkil topishini juda ham qiyinlashtirib qo`ygan edi. O`rta asr sexchilik tuzumi, ayrim viloyat, shahar va toifalarning imtiyozlari ham davlatning iqtisodiy taraqqiyotiga va birlashuviga to`g‘anoq bo`lib kelmoqda edi. Davlatni idora qilish ishining bir qadar bo`sh markazlashtirilishi katta yer magnatlaridan iborat hukmron to`daning manfaatlariga mos tushar edi, bu magnatlar o`rta asrlardagi feodallarning siyosiy traditsiyalarini davom ettirar, davlatni mudofaa qilish manfaatlari yoki dehqonlar qo`zg‘olonlarini bostirish zarurati talab qilgan vaqtdan boshqa mahalda qirol hokimiyatining haddan 21 Vilar Per. Ispaniya tarixi. - M.: “AST; Astrel”, 2006. 167-b 21 Ferdinand I (1503-1564) imperator (1556-yildan), Avstriya ersgersogi; Chexiya va Vengriyaning gabsburglar sulolasidan chiqqan birinchi qiroli (1526-yildan). Karl V ning ukasi. Ferdinand II (1578-1637) imperator (1619-yildan). Gabsburglar sulolasidan bo lgan Avstriya ersgersogi. Kontrreformatsiya siyosatini yurgizgan.ʻ 1618-1648 yillardagi O ttiz yillik urushnchng boshlang ich davrida gabsburglar ʻ ʻ katoliklar guruhiga rahbarlik qilgan. Ferdinand III (1608-1657) imperator (1637-yildan), gabsburglar sulolasidan bo lgan Avstriya ersgersogi. Uning davrida O ttiz yillik urush (1618-1648) ʻ ʻ tugagan. Gabsburglar (nem.) – “Germaniya millatining Muqaddas Rim imperiyasi” deb atalgan davlatda (1273-1438-yillar tanaffus bilan, keyin 1438–1806-yillar), Avstriya imperiyasi (rasman 1804-yildan boshlab), Avstriya-Vengriya (1867– 1918-yillar) da hukmronlik qilgan sulola 22 . Bu sulolaning asosiy vakillari sifatida tarixda Karl V, Mariya Tereziya, Iosif II, Frans Iosiflar tilga olinadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Gabsburglar sulolasining tashqi siyosatda obro‘si mamlakat ichida yuritayotgan siyosati tufayli unchalik ham yaxshi emas edi. Xususan bunga bir nechta sabablar bo‘lib, eng avvalo, sulola ijtimoiy taraqqiyotning dushmani, Yevropada esa xalqlarning milliy ozodlik harakatlarini y o‘qqa chiqaruvchi sifatida k o‘rilgan. Bu sulola qay tarzda mamlakat hokimyat tepasiga kelishiga nazar solsak, Babenberglar 1246-yilda butunlay qirilib ketgandan so‘ng, qirolliklararo qonunga muvofiq, 1273-yilda hokimiyat tepasiga gabsburglar keldi. Manbalarda ularning qarorgohi Shvetsariyada ekanligi ta’kidlanadi. Monarxlaming cheklanmagan hokimiyati bilan ma'rifatparvar- faylasuflar tomonidan tavsiya qilingan ba’zi islohotlami amalga oshirishga intilishlarining qo‘shilib ketishi «ma'rifatli absolutizm» siyosati nomini olgan edi. Bu siyosat ayniqsa Avstriyada mustahkamlandi. Knyaz Ventsel Anton Kaunits 1753-yildan boshlab kanslerlik lavozimida ishlab, Avstriyaning atoqli diplomati, degan nom bilan shuhrat qozondi va «ma'rifatli absolutizm» ruhida o‘tkaziladigan islohotlar tarafdori bo‘ldi. Biroq shuni alohida ta’kidlash 22 Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001.261-b ʻ 22 joizki, mamlaktni bunday siyosat yo‘lidan borishi asosan, qoloq davlatlar uchun mos edi. Bu monarxiyalarning podsholari o‘z islohotchilik faoliyatida fransuz burjua «ma’rifatchilari» tomonidan ilgari surilgan ba’zi g‘oyalardan foydalangan edilar. Lekin buning fransuz monarxiyasidan ajratib turuvchi jihatlari ko‘p edi. Tarixchilar bu siyosatning aynan Avstriya siyosatida ko‘rish mumkin b o‘lgan yan bir muhim jihati sifatida bu siyosat qaysidir ma’noda mamlakat tuzumiga qarshi dehqonlarning qarshiliklarini tartibga solishda qo‘l kelganligini tan olishadi. Natijada esa kontrefarmatsiya davridagi diniy ta’qiblar mamlakatdan juda ko‘p sonli dehqonlarning chiqib ketishiga sababchi bo‘ladi. Keyingi davrlarda Gabsburglar sulolasi mamlakat bo‘ylab kontreformatsiyava germanlashtirish siyosati bilan birga markazlashtirish siyosatini ham q o‘lladi. Xususan, bunday siyosat Vengriya, Transilvaniya, Chexiya Slovakiya, Xorvatiya kabi boshqa yana bir nechta viloyatlarda uchraydi. Biroq ushbu siyosat omma uchun ma’qul bo‘lmadi va bu mamlakatda hukm surgan tez-tez norozilik kayfiyatiga sabab bo‘la oldi. 23 2.2. Gabsburglar davrida Avstriya imperiyasi tarkibidagi hududlarning ijtimoiy- siyosiy hayoti XVII asr 2-yarmida Gabsburglar bilan boshqa nemis knyazlari o`rtasidagi kurash butunlay to`xtamagan edi. Yana boshlanib ketgan Turkiya agressiyasiga zarba berish va agressiv Fransiyaga qarshi kurashish uchun barcha german hokimlarining manfaatlari yo`lida kuchli Gabsburglar davlati barpo qilish zarur edi. "Imperatorlar" butun Germaniya ishlariga kam aralashib, o`zlarining merosiy o`lkalari ichida o`z hokimiyatlarini mustahkamlash ishi bilan avvalgi vaqtlarda qaraganda ko`proq shu g‘ullandilar. Chunki sinfiy ziddiyatlarning keskinlashib borayotganligi dehqonlar harakatining avj olib ketayotganligi bunga majbur qildi. Sanoatning rivoji bilan Gabsburglar barcha merosiy o`lkalardagi magnatlarni sekin bo`ysundira bordilar. Lekin Gabsburglarning asosiy siyosiy tayanchi o`rta va mayda dvoryanlar edi. Bu hollarning hammasi va shu bilan birgalikda markaziy byurokratik jamiyat apparatining mustahkamlanishi Gabsburglar davlatining absolyut monarxiyaga aylanayotganligini bildirar edi 23 . Mahalliy "darajalar" yig‘ilishlariga seymlar yoki lontaglarga kelganda shuni aytish kerakki ular o`z ahamiyatini, toifalarining vakolatli muassasalari sifatida ish olib borish ahamiyatini asta-sekin yo`qotib, juda tor huquq doirasiga ega bo`lgan zemstvo yi g‘ilishlariga aylana bordi. Ular o`z oldilariga saroy tomonidan qo`yilgan talablarga XVII asrdayoq majbur etilar edi. 1711-yilda Rakotsi qo`zg‘oloni ma g‘lubiyatga uchragandan so`ng ilgarigi vaqtlarda bir qadar mustaqil 23 Vilar Per. Ispaniya tarixi. - M.: “AST; Astrel”, 2006. 167-b 24 bo`lib kelgan, Vengriya seymi ham og‘ir ahvolga tushib qoldi. Gabsburglar hokimiyatining dehqonlarga qarshi kurashda mustahkam tayanch deb bilib, bu hokimiyatga umuman taslim bo`ldi. Bu qo’zg‘olonlar vaqtida pomeshchiklarning qasrlariga o`t qo`yilar, pomeshchiklar va ularning yer suvlarini boshqaruvchi ishboshchilar o`ldirilardi. Dehqonlar barshchina o`tashdan, natura majburiyatlarini to`lashdan bosh tortar edilar. Davlat manfaatlarini ta`minlashga qaratilgan mulohazalar ham dehqonlar reformasini o`tkazishga majbur etgan jiddiy bir sabab bo`ldi. Feodallar tomonidan solinayotgan haddan tashqari ko`p majburiyatlar dehqon xo`jaligini tushkunlikka olib kelgan edi. Dehqonlar davlat soliqlarini to`lay olmas hamda rekrutlarni yaxshi yetkazib bera olmas edilar. XVIII asr boshlarida hukumat bir necha bor farmon chiqarib, bu farmonlarga pomeshchiklarning dehqonlarga nisbatan beboshligini cheklashga urindi, biroq farmonlar qog‘ozdagina qolib, mutlaqo amalga oshmadi. Mamlakatning yetti yillik og‘ir urush natijasida vayron bo`lishi, dehqonlar masalasini juda ham keskinlashtirib yubordi. Avstriyaning bir qancha rayonlarida dehqonlar qo`zg‘olonlari ko`tarildi. Hukumat qo`zg‘olonlarni bostirish uchun qo`shin yubordi. Dehqonlarning rahbarlarini qatl etdi. Biroq jazo choralar ko`rish yetarli yordam bermadi. Hukumat reforma o`tkazishga majbur bo`ldi. 1767-yilda Avstriya, Sileziyada, 1775-yil esa Chexiyada va Moraviyada qo`zg‘olonlar ko`tarildi. 1771-yil va 1775-yil 18-avgust farmonlarining chiqishiga ana shu qo’zg‘olonlar sabab bo`ldi, bu farmonlarda dehqonlar tomonidan barshchina to`lanadigan obroklarning me`yori belgilandi. Barshchina 10 soat bo`lishi bilan haftada 3 kun o`tiladigan bo`ldi. Pomeshchiklarning vodchina sudi hamda ularning dehqonlarga qarshi yer- suvga egalik qilish huquqlari cheklab qo`yildi, imperatorning yer mulklaridagi krepostnoy huquq bekor qilindi. Mariya Tereziya chiqargan qonunlar qishloq xo`jaligidagi mavjud tartiblar negizini o`zgartirmadi. Yerga egalik formalariga krepostnoylikka, butun agrar munosabatlarga dahl qilmadi, Dehqonlar biriktirilganicha qolaverdi, barshchina ham dehqonlar majburiyati bo`lib qolaverdi. Iosif II dehqonlar masalasini yumshatish tadbirini olg‘a surdi.1781-yil 1-noyabrida 25 Chexiyada, Moraviyada va Avstriya monarxiyasining boshqa o`lkalarda krepostnoy tutqunlikni yo`qotish to` g‘risida yorliq chiqardi. Bu yorliqda dehqonlarning krepostnoy tutqunligi bekor qilinib, bu tutqunlik o`rniga yangi fuqaro munosabatlari o`rnatildi, bunday munosabatlar Avstriyaning bir qismida qadimdan hukm surib kelar edi. Fuqarolar shundan so`ng ham pomeshchiklarga itoat qilish kerak bo`lsa-da, lekin shaxsiy erkinlikka chiqdilar. Dehqonlar endi o`z xohishlaricha uylana olar edilar, ular pomeshchiklarning yer suvlarini o`z ixtiyorlari bilan tashlab ketish huquqiga ega bo`lib, o`zlari xohlagan kasb va hunarni o`rganishlari mumkin edi. Fuqarolar xo`jayinning hovli ishini bajarish majburiyatidan ozod qilingan edi. Biroq dehqonlar o`z chek yerlari uchun yer egalari foydasiga barshchina va boshqa xil majburiyatlarni o`tashlari lozim edi, Dehqonlarning yer uchastkalari uchun pomeshchiklar bilan fuqarolarning ixtiyoriy kelishuvi asosida haq to`lanadigan bo`ldi. Dehqonlarning uchastkalari uchun haq olish keng yoyildi. 1783-1789- yillarda hukumat dehqonlar o`taydigan majburiyatlarni birlashgan yer solig‘i joriy qilish va yangidan yer ro`yxati tuzish yo`li bilan tartibga solishga urindi. Hamma majburiyatlar pulga chaqib undiriladigan bo`ldi. Yangi daromadning 70%i dehqonda qoldirilib, 12%i davlat soli g‘i uchun, qolgan 18%i yer egasiga pomeshchikka to`lanardi. Iosif II qo`shimcha mahsulotni ko`paytirmoqchi va hukmron sinfni agrar inqilob xavfidan saqlamoqchi bo`lgan edi 24 . Dvoryanlar namoyondalaridan birining bildirgan noroziligiga javoban Iosif II: "Dehqonlar bizga hech narsa bermay qo`yadigan vaqt kelishini kutib o`tirmay, ularga ayrim yengilliklar berganimiz yaxshi bo`lmasmikin" degan edi. Iosif II o`lgach (1790). 1789-yilda Fransiyada bo`lib o`tgan inqilobdan so`ng, reaksion dvoryanlar Iosif II o`tkazgan hamma reformalarning bekor qilinishigaerishdi desak bo`ladi. Absolyutizmning siyosiy tuzumi har qanday reformaga dushmanlik ko`zi bilan qaradi. Avstriya absolyutizmning hamma o`lka va viloyatlarning nemis dvoryanlari va bryurokratiyasiga batamom bo`ysundirish yo`lidagi urinishlariga monarxiyaning ayrim qismlari qarshilik ko`rsatdi. 24 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-bʻ 26 Vengriya feodallari, dehqon va kon ishchilari harakatini bostirib, shaharlarni siyosiy jihatdan cheklanishga majbur etdi va o`zaro urushlar olib borish qirolning markaziy kuchlarini zaiflashtirib qo`ydi. Turklarga qarshi olib borilgan urushda venger qo`shinlari 1526-yilda Moxach yonida qattiq mag‘lubiyatga uchradi. Sal vaqt o`tmay, Vengriya uch qismga bo`lib tashlandi. Vengriyaning markaziy qismini ya`ni aholisi vengerlar, xorvatlar, serblardan iborat bo`lgan katta qismini turklar bosib oldi, aholisi vengerlar va slovaklardan iborat bo`lgan g‘arbiy va Shimoliy qismi Gabsburglar asoratiga tushdi, aholisi valaxlardan iborat bo`lgan sharqiy va janubiy sharqiy qismlari Turkiya sultoniga tobe bo`ldi va Transilvaniya knyazligi deb e`lon qilindi. XVII asrda Yevropada bo`lib o`tgan 30 yillik urush davrida Vengriya o`z mustaqilligini yo`qotgan, 3 qismga bo`lingan holda Gabsburglar sostaviga kirdi. Reformatsiya va cherkov yerlarini musodara qilinishi venger feodallari uchun juda qo`l keldi.5 Gabsburglar xonadoni ko`p o`tmay, reformatsiyaga qarshi kurash boshladi. U avval Avstriya chegarasiga yaqin joylardagi komitetlarga hujum qildi. So`ngra kurash butun mamlakat ichida avj olib ketdi. Venger feodallari va dvoryanlarning ko`pchilik qismi, ya`ni o`zlari shafqatsizlik bilan ezayotgan krepostnoy dehqonlardan doimiy xavfsirab feodal va dvoryanlar murosaga kelish yo`liga kirdi. Katolik ruhoniylaridan tortib olingan yerlarning bir qismi egalariga qaytarib berildi. Reformatsiyaga qarshi olib borilgan kurash venger dvoryanlarning anchasini krepostnoy dehqonlarni Gabsburglar boshchiligidagi katoliklar cherkoviga qaytardi. XVII asrdayoq venger feodallarining katta qismi, ezilgan xalq ommasidan qo`rqishi sababli, Venani o`ziga tayanch deb bilib, Avstriyaning itoatgo`y malaylariga aylandilar. Venger katoliklari Avstriya imperatori bilan til biriktirish yo`lini tutdilar. Venger katolik Yepiskopi Suxan o`sha zamonda o`tgan kishilardan birining e`tiroficha, soxta hujjatlar yasadi, aldash mumkin bo`lgan kishilarning hammasini aldadi, qurol kuchi bilan g‘ayri qonuniy soliqlar yig‘di va yol g‘iz o`zi shuncha gunoh qildiki, buni so`z bilan ifodalash qiyin4. Transilvaniyaning protestant hukmdorlari, Gabor Betlen (1580-1629) o`z o`lkalarining mustaqilligi uchun 27 muvaffaqiyatli kurash olib bordilar, vengerlarning butun Vengriyani ozod qilishga qaratilgan milliy harakatini vujudga keltira olmay, ma g‘lubiyatga uchradilar, chunki ular o`z kurashlarida keng xalq ommasiga tayanmadilar. Protestantlar Transilvaniyasi katoliklar g‘arbiy Vengriyasidan farq qilsa-da, lekin dehqonlarni ezishda Transilvaniya pomeshchiklaridan aslo qolishmas edi. Protestant Cherei (1625-1659) Transilvaniya oliy maktabida o`qish-o`qitish ishlarining venger tilida olib borilishiga erishmoqchi bo`lib: " G‘aflatda yotgan, jaholat bosgan mojar, g‘aflat uyqusidan uy g‘onish vaqting keldi" deganida, uni bid’atchi deb surgun qildilar 25 . Vengr pomeshchiklari uchun krepostnoy qaysi millatdan bo`lmasin ruminmi, xorvatmi, slovakmi, ukrainmi va vengermi mutlaqo baribir edi. Ular bu krepostnoylarni birday ekspluatatsiya qilaverar va "itoatsizlik qilgani" uchun jazolayverar edilar, Gabsburglar o`zlarining Vengriyadagi o`lkalariga yangi soliqlar soldi. Bu soliqlarni yi g‘ish uchun mas`ul bo`lgan venger dvoryanlari u soliqlarning butun og‘irligini dehqonlar ustiga qo`yishga harakat qildi. Qashshoqlikka solingan krepostnoy dehqonlar qirol soliqlarini to`lash bilan bir vaqtda pomeshchik foydasiga ado etiladigan majburiyatlarni o`tay olmas edilar. Venger dehqonlari oxirgi chorak g‘allalarini berishga majbur bo`lganliklaridan o`zlari och qolar edilar. Gabsburglar soliqlar yi g‘ish uchun Vengriyaga joylashtirilgan Avstriya qo`shinlariga tayanib, dehqonlarning bor-budlarini soliqqa olardi. Sobiq Vengriya qirolligining deyarli hamma territoriyasini Gabsburglar monarxiyasi sostaviga qo`shib olish ishi ana Shunday vaziyatda, Avstriya bilan Turkiya o`rtasidagi qir g‘in soluvchi urushlar jarayonida, XVII asr oxirlarida tugallandi. Imperator tomonidan bosib olingan territoriyada vengr magnatlari chegaralaridagi qal`alarini qo`riqlash ishlarini 1618-yildayoq avstraliyaliklarga topshirgan edi. 1683-yil Avstriya va Turkiya o`rtasida urush chiqdi. 1686-yil Avstriya qo`shinlari Buda qal`asini turklar asoratidan ozod qildi. Turklar Vengriyadan asta-sekin chiqarila boshlandi, 1699-yildan e`tiboran butun Vengriya 25 Vilar Per. Ispaniya tarixi. - M.: “AST; Astrel”, 2006. 167-b 28 Gabsburglar qo`l ostiga o`tdi. 1687-yil gabsburglar qo`shinlari turklarni Transilvaniyadan surib chiqardi, Transilvaniya avval vassal mamlakat deb e`lon etildi, Transilvaniyada batamom Gabsburglar hokimiyati o`rnatildi. Transilvaniya pomeshchiklar yangi sharoitda o`zlarining feodallik imtiyozlarini saqlab qolib, rumin va venger dehqonlarini ezishni davom ettirdilar. Imperator tarafdori, Vengriya noibi Pal Esterxazi bu vaqtda Avstriya malaylari to` g‘risida quyidagilarni yozgan edi: "Ular aholidan shu qadar ko`p ozuqa tortib olayaptiki mamlakatda ochlik boshlanmoqda va xalq o`zining bolalarini, xotinlarini, yosh qizlarni ajnabiylarga sotishga majbur bo`lmoqda. Ko`p kishilar o`z oilalarini, o`zlarini ham o`ldirmoqda. Minglab kishilar o`rmonlarda bekinib jon saqlamoqda». Gabsburglarning harbiy qismlarini Vengriya qirolligi yerlariga joylashtirish sistemasi dehqonlarning ahvoliga juda o g‘ir ta`sirini ko`rsatib o`tish lozim. Gabsburglar bu sistemani 1671-yilda joriy etdilar va uni XVII asrda ham qo`lladilar 26 . Dehqonlar soldatlarga "yashash" uchun joy berish bilan birga, ularni ozuqa bilan ham ta`minlashga majbur edilar. Bu sistema esa dehqonlarni talashdan boshqa narsa emas edi. Avstriya va Turkiyaning 1683-1699-yillardagi urush vaqtida shunday hollar ro`y berib turdiki, harbiy qismlar tomonidan talangan qishloqlar huvillab qolardi, hamma oziq-ovqat mahsulotlari tortib olingandan so`ng dehqonlar xotinlari, bola chaqalari va ko`ch-ko`ronlari bilan qochib ketardilar yoki ochdan o`lardilar. 26 Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil. 223-bʻ 29 Xulosa Kurs ishim yakunida xulosa qilib aytadigan bo`lsam, tarixni o`rganar ekanmiz dunyo bo`yicha barcha davlatlar ham hozirgi kungidek darajaga yetib kelgunicha bir qator siyosiy jihatda og`ir davrlarni, iqtisodiy jihatdan sodir bo`lga har xil inqirozli davrlarni boshidan o`tkazgan. Bulardan tashqari yana ko`plab davlat rivojiga salbiy ta’sir ko`rsatadigan jarayon va hodisalarni keltirish mumkin. Bularga ichki nizolar, ichki siyosiy guruhbozliklar, davlat hokimiyatiga qarshi bo`lgan ichki muxolifatchi kuchlarning hokimiyatga qarshi kurashlari, tashqi dushmanlarning bosqinlari-yu ko`chmanchi qabilalarning talonchilik yurishlari bularning barchasi davlatning rivojiga salbiy ta’sir ko`rsatuvchi omillardir. Tarixdan ma’lumki, Avstriya davlati aholi tarkibi jihatdan ko`p millatli davlat edi. Avstriya davlat hududi bir qancha slavyan xalqlarini bir davlat hududiga birlashtirgan edi. Aynan shu xususiyat Avstriyaning rivoji ga salbiy tasir ko`rsatgan omillardan biri bolib qolgan. Boshqa davrlarda bo`lgani kabi XVII asrning ikkinchi yarmi va XVIII asrlarda Avstriya tarkibidagi ana shu slavyan xalqlarining mustaqillikka intilishi harakatlari birmuncha kuchaydi. Bu vaziyat davlatning kelajakdagi rivojiga birmuncha to`siq bo`lib qoldi. Davlat asosiy kuch va e’tiborni ichki tartiblarni tiklashga qaratishga majbur edi bu esa o`z o`rnida davlatning har tomonlama kuchsizlanishiga olib keldi. Ammo bu og`r vaziyatdan kuchli davlat hokimiyati chiqishga erishadi va keyingi asrlarda dunyoning rivojlangan davlatlari qatoriga 30 kirishiga erishiladi. Ferdinand I (1503-1564) imperator (1556-yildan), Avstriya ersgersogi; Chexiya va Vengriyaning gabsburglar sulolasidan chiqqan birinchi qiroli (1526- yildan). Karl V ning ukasi. Ferdinand II (1578-1637) imperator (1619-yildan). Gabsburglar sulolasidan bo lgan Avstriya ersgersogi. Kontrreformatsiya siyosatiniʻ yurgizgan. 1618-1648 yillardagi O ttiz yillik urushnchng boshlang ich davrida ʻ ʻ gabsburglar katoliklar guruhiga rahbarlik qilgan. Ferdinand III (1608-1657) imperator (1637-yildan), gabsburglar sulolasidan bo lgan Avstriya ersgersogi. Uning davrida O ttiz yillik urush (1618-1648) ʻ ʻ tugagan. Gabsburglar (nem.) – “Germaniya millatining Muqaddas Rim imperiyasi” deb atalgan davlatda (1273-1438-yillar tanaffus bilan, keyin 1438–1806-yillar), Avstriya imperiyasi (rasman 1804-yildan boshlab), Avstriya-Vengriya (1867– 1918-yillar) da hukmronlik qilgan sulola. Bu sulolaning asosiy vakillari sifatida tarixda Karl V, Mariya Tereziya, Iosif II, Frans Iosiflar tilga olinadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Gabsburglar sulolasining tashqi siyosatda obro‘si mamlakat ichida yuritayotgan siyosati tufayli unchalik ham yaxshi emas edi. Xususan bunga bir nechta sabablar bo‘lib, eng avvalo, sulola ijtimoiy taraqqiyotning dushmani, Yevropada esa xalqlarning milliy ozodlik harakatlarini y o‘qqa chiqaruvchi sifatida k o‘rilgan. Bu sulola qay tarzda mamlakat hokimyat tepasiga kelishiga nazar solsak, Babenberglar 1246-yilda butunlay qirilib ketgandan so‘ng, qirolliklararo qonunga muvofiq, 1273-yilda hokimiyat tepasiga gabsburglar keldi. Manbalarda ularning qarorgohi Shvetsariyada ekanligi ta’kidlanadi. Monarxlaming cheklanmagan hokimiyati bilan ma'rifatparvar- faylasuflar tomonidan tavsiya qilingan ba’zi islohotlami amalga oshirishga intilishlarining qo‘shilib ketishi «ma'rifatli absolutizm» siyosati nomini olgan edi. Bu siyosat ayniqsa Avstriyada mustahkamlandi. Knyaz Ventsel Anton Kaunits 1753-yildan boshlab kanslerlik lavozimida ishlab, Avstriyaning atoqli diplomati, degan nom bilan shuhrat qozondi va «ma'rifatli absolutizm» ruhida o‘tkaziladigan islohotlar tarafdori bo‘ldi. Biroq shuni alohida ta’kidlash 31 joizki, mamlaktni bunday siyosat yo‘lidan borishi asosan, qoloq davlatlar uchun mos edi. Bu monarxiyalarning podsholari o‘z islohotchilik faoliyatida fransuz burjua «ma’rifatchilari» tomonidan ilgari surilgan ba’zi g‘oyalardan foydalangan edilar. Lekin buning fransuz monarxiyasidan ajratib turuvchi jihatlari ko‘p edi. Tarixchilar bu siyosatning aynan Avstriya siyosatida ko‘rish mumkin b o‘lgan yan bir muhim jihati sifatida bu siyosat qaysidir ma’noda mamlakat tuzumiga qarshi dehqonlarning qarshiliklarini tartibga solishda qo‘l kelganligini tan olishadi. Natijada esa kontrefarmatsiya davridagi diniy ta’qiblar mamlakatdan juda ko‘p sonli dehqonlarning chiqib ketishiga sababchi bo‘ladi. Keyingi davrlarda Gabsburglar sulolasi mamlakat bo‘ylab kontreformatsiyava germanlashtirish siyosati bilan birga markazlashtirish siyosatini ham q o‘lladi. Xususan, bunday siyosat Vengriya, Transilvaniya, Chexiya Slovakiya, Xorvatiya kabi boshqa yana bir nechta viloyatlarda uchraydi. Biroq ushbu siyosat omma uchun ma’qul bo‘lmadi va bu mamlakatda hukm surgan tez-tez norozilik kayfiyatiga sabab bo‘la oldi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent, “O zbekiston”, 2017. 484 b.ʻ 2.Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz. T.: “O zbekiston”, 2016. - 56 b. ʻ 3.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib – intizom va shaxsiy ʼ javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. - T.: ʻ “O zbekiston”, 2017. - 104b. ʻ II. Asosiy adabiyotlar 1. Karl Vazelka. Avstriya tarixi. M., 2007 yil. 236-b 2. Jahon mamlakatlari (ma lumotnoma). 5-nashr. Tuzuvchilar: Sh. Ergashev, T. ʼ Bobomatov, N.Tursunov. T.: “O zbekiston” NMIU 2017. ʻ 3.R.Qurbongaliyeva O'rta asrlar tarixidan o'quv-metodik qo'llanma. “O'qituvchi” nashriyoti. Toshkent –1980 yil. II-bo'lim. 4.Salimov.T.U.,Maxkamov S.Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. 5.Farmonov.R.Sodiqov.O. Jahon tarixi T.: ”O qituvchi”.2001. ʻ 6.Lafasov.M.Xoliqov.E.Qodirova.D. Jahon tarixi.T.: ”O qituvchi”.2001. ʻ 7.Xidoyatov .G. Jahon tarixi.T.:”Sharq” 1999. 33 8. Xidoyatov .G. Jahon tarixi. 2-qism T.:”Sharq” 2001 9.15.Hidoyatov G., G ulomov X. Jahon tarixi eng yangi, Ikkinchi Jahonʻ urushidan keyin yevropa va AQSh. - T .: 1999 yil. 10.Nolfo E.D. Xalqaro munosabatlar tarixi. - M .: Manaroc, 2003. T. 11.R. Osborn . Sivilizatsiya. G arbiy dunyoning yangi tarixi. S 2010 yil. ʻ 12. Rajabov Q., Qandov B. Jahon tarixidagi sulola va davlatlar: qisqacha siyosiy tarixi va muhim sanalari. 2-3-kitoblar. -T.: "O zbekiston” NMIU, 2015. ʻ 13.Xalqaro munosabatlarning tizimli tarixi. To rt jildda. T. 3-4. Voqealar 1945- ʻ 2003 / Mas ul. ed. JAHON. Bogaturov. M.. 2004, ʼ 14.Hidoyatov G.A. XX asr diplomatiyasi. M., 2010 yil. 15. Shuxrat Ergashev Jahon tarixi 2-qism. Toshkent. “O zbekison“ 2019-yil ʻ 16. Lafasov.M. Jahon tarixi.T.:”Turon-Iqbol” 2005. 139-156 bet 17. Maknil V. G'arbning yuksalishi. Insoniyat jamiyati tarixi. Kiev; M., 2004 yil.254-b 18. Vilar Per. Ispaniya tarixi. - M.: “AST; Astrel”, 2006. 167-b 19. Manykin A.S. G'arbiy Evropa va Amerikaning yangi va yaqin tarixi. - M.: Slovo; Eksmo, 2004 yil. 20. Madaniyatshunoslik: Jahon madaniyati tarixi. Darslik / Ed. Markova A.N. M., 1995. 21. Larin E.A. Lotin Amerikasi sivilizatsiyasi. M., 2007 yil. 22. Kolesov V.P., Osmova M.N. Jahon iqtisodiyoti. Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti. M., 2000 yil. III.internet manbalar 1. http://www.kutubxona.uz 2. http://www.literature.uz 3. http://www.ziyonet.uz 4. http://www.alishernavoiy.uz 34

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. AVSTRIYA IMPERIYASI MILLIY HUDUDLARIDA IJTIMOIY-SIYOSIY OʻZGARISHLAR VA UNING OQIBATLARI "MILLIY MASALA"

1.1. Milliy masalaning yuzaga kelish sabablari Avstriya imperiyasiga ta’siri va oqibatlari

1.2. Avstriya tarkibidagi slavyan xalqlarining milliy kurashi

II BOB. AVSTRIYA IMPERIYASIDA SIYOSIY JARAYONLAR

2.1. Avstriya imperiyasi tarkibidagi milliy hududlarida siyosiy hayotdagi o`zgarishlar

2.2. Gabsburglar davrida Avstriya imperiyasi tarkibidagi hududlarning ijtimoiy-siyosiy hayoti

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить