Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimi uchun ma’lumotlar bazasi - Информатика и ИТ - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	138.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Февраль 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimi uchun ma’lumotlar bazasi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
« Fizika-matematika va axborot texnologiyalari fakulteti » fakulteti
“Tasdiqlandi”
Axborot tizimlari va raqamli
texnologiyalar kafedrasi
________________________
“____” ___________ 2026 y. “Ro‘yxatga olindi”
Fizika-matematika va axborot
texnologiyalari fakulteti
_________________________
“____” ___________ 2026 y.
“ Malumotlar Bazasi ”
f anidan
“Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish
tizimi uchun ma’lumotlar bazasi” mavzusidagi
KURS ISHI
Bajardi:
Ilmiy rahbar:
Buxoro– 2026
1

MUNDAREJA
MUNDAREJA ................................................................................................... 2
Kirish .................................................................................................................. 4
I BOB. AVTOBUS YO‘NALISHLARI VA CHIPTALAR SOTUVINI
BOSHQARISH TIZIMINING NAZARIY ASOSLARI ................................ 6
1.1. Avtobus transporti sohasida axborot tizimlarining o‘rni ................. 6
1.2Chiptalar sotuvini boshqarish tizimlarining turlari ........................... 8
1.3. Ma’lumotlar bazasi tushunchasi va uning vazifalari ...................... 10
1.4. Avtobus yo‘nalishlari ma’lumotlarini saqlash talablari ................. 14
II BOB. AVTOBUS CHIPTALARI TIZIMI UCHUN MA’LUMOTLAR
BAZASINI LOYIHALASH ............................................................................ 17
2.1. Tizimga qo‘yiladigan funksional va nofunksional talablar ............ 17
2.2. Predmet sohasi tahlili tushunchasi ................................................... 20
Predmet sohasi tahlilining asosiy maqsadi ............................................. 20
Predmet sohasi tahlilining bosqichlari ................................................... 21
Predmet sohasi elementlari ...................................................................... 23
Predmet sohasi tahlilining ahamiyati ..................................................... 24
Predmet sohasi tahlili va axborot tizimlari ............................................ 24
Misol (qisqacha) ........................................................................................ 25
2.3. ER-diagramma (Entity-Relationship Diagram) tuzish ................... 26
ER-diagramma notatsiyalari ................................................................... 30
ER-diagramma va ma’lumotlar bazasi .................................................. 30
Amaliy misol (Avtobus chiptalari tizimi) ............................................... 30
ER-diagramma tuzishda yo‘l qo‘yiladigan xatolar ............................... 31
III BOB. AVTOBUS CHIPTALARI MA’LUMOTLAR BAZASINI
AMALIY ISHLAB CHIQISH ........................................................................ 32
3.1. MBBT tanlash va asoslash ................................................................ 32
MBBT nima? .............................................................................................. 32
Nima uchun MBBT tanlash muhim? ....................................................... 32
MBBT tanlash mezonlari .......................................................................... 32
MBBT tanlashni asoslash .......................................................................... 33
Misol sifatida MBBT tanlash ................................................................... 33
3.2. SQL’da ma’lumotlar bazasini yaratish (CREATE DATABASE) . 34
Misol — “avtobus_chiptalari” nomli ma’lumotlar bazasini yaratish: . 34
Yaratilgan bazani tanlash - Ma’lumotlar bazasini yaratgandan keyin
jadvallar yaratish yoki so‘rovlar bajarish uchun uni tanlash kerak: . . 34
Jadval yaratish (CREATE TABLE) .............................................................. 34
Sintaksis: .................................................................................................... 34
Amaliy misol — “Bus” jadvalini yaratish ..................................................... 34
3.3. Ma’lumotlar bilan ishlash (INSERT, SELECT, UPDATE,
DELETE) .................................................................................................... 36
3.4. Murakkab so‘rovlar (JOIN, GROUP BY, HAVING) .................... 37
2

INNER JOIN — ikkala jadvalda ham mavjud mos yozuvlarni
chiqaradi ..................................................................................................... 37
LEFT JOIN — chap jadvaldagi hamma yozuvlar, o‘ngdagisi bo‘lmasa
NULL .......................................................................................................... 37
RIGHT JOIN — o‘ng jadvaldagi hamma yozuvlar, chapdagisi
bo‘lmasa NULL ......................................................................................... 37
FULL OUTER JOIN — ikkala jadvaldan ham barcha ma’lumot ...... 37
JOIN + WHERE sharti bilan murakkab so‘rov .................................... 37
Bir nechta JOIN ishlatish (3 ta jadval) ................................................... 37
Fakultetlar bo‘yicha talabalar soni ......................................................... 38
Har bir guruh bo‘yicha o‘rtacha baho ................................................... 38
Har bir kurs bo‘yicha maksimal baho .................................................... 38
Talabalar soni 10 tadan ko‘p bo‘lgan fakultetlar .................................. 38
O‘rtacha bahosi 85 dan yuqori guruhlar ............................................... 38
Har bir kurs bo‘yicha 90 dan yuqori baholanganlar soni 5 tadan ko‘p
bo‘lsa ........................................................................................................... 39
Fakultetlar bo‘yicha o‘rtacha bahosi 80 dan yuqori bo‘lgan
fakultetlarni chiqarish ............................................................................... 39
XULOSA .................................................................................................... 40
ADABIYOTLAR RO‘YXATI .................................................................. 42
3

Kirish
Hozirgi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal
rivojlanishi barcha sohalar qatori transport tizimiga ham sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yo‘lovchi tashish bilan shug‘ullanuvchi avtobus transporti
faoliyatini avtomatlashtirish, yo‘nalishlarni boshqarish hamda chiptalar sotuvini
samarali tashkil etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Aholining kundalik
ehtiyojlarini qondirishda avtobus transporti muhim o‘rin tutadi va bu jarayonni
axborot tizimlari orqali boshqarish xizmat sifati va tezligini oshirish imkonini
beradi.
Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini an’anaviy usulda yuritish ko‘plab
muammolarga olib keladi. Jumladan, ma’lumotlarning tartibsizligi, chiptalar
hisobida xatoliklar, yo‘nalishlar jadvalidagi nomuvofiqliklar hamda inson omiliga
bog‘liq kamchiliklar tizim samaradorligini pasaytiradi. Shuning uchun ushbu
jarayonlarni avtomatlashtirish va markazlashtirilgan ma’lumotlar bazasi asosida
boshqarish zamonaviy talab hisoblanadi.
Ma’lumotlar bazasi asosida yaratilgan avtobus chiptalari tizimi yo‘nalishlar,
bekatlar, avtobuslar, haydovchilar va yo‘lovchilar haqidagi ma’lumotlarni yagona
muhitda saqlash, qayta ishlash va tahlil qilish imkonini beradi. Bunday tizim
chiptalarni sotish jarayonini tezlashtiradi, bo‘sh o‘rinlarni aniq ko‘rsatadi hamda
sotuv bo‘yicha statistik ma’lumotlarni olish imkonini yaratadi. Natijada xizmat
ko‘rsatish sifati oshadi va foydalanuvchilar uchun qulaylik yaratiladi.
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — avtobus yo‘nalishlari va chiptalar
sotuvini boshqarish tizimi uchun samarali va ishonchli ma’lumotlar bazasini
loyihalash hamda uning amaliy ishlash mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 A vtobus transporti sohasida axborot tizimlarining ahamiyatini o‘rganish;
 C hiptalar sotuvini boshqarish tizimlarining turlarini tahlil qilish;
 P redmet sohasini tahlil qilish va asosiy obyektlarni aniqlash;
4

 A vtobus yo‘nalishlari va chiptalar tizimi uchun ma’lumotlar bazasini
loyihalash;
 J advallar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlash va ER-diagramma tuzish;
 M a’lumotlar bazasini normallashtirish;
SQL so‘rovlar yordamida ma’lumotlar bilan ishlashni amalga oshirish.
Tadqiqotning obyekti sifatida avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini
boshqarish jarayoni tanlangan. Tadqiqotning predmeti esa ushbu jarayonni
avtomatlashtirishda foydalaniladigan ma’lumotlar bazasi va uning tuzilmasidir.
Kurs ishining amaliy ahamiyati shundan iboratki, ishlab chiqilgan
ma’lumotlar bazasi modeli real avtobus chiptalari sotuv tizimlarida qo‘llanilishi
mumkin. Ushbu tizim yordamida ma’lumotlarni aniq, tezkor va xavfsiz tarzda
boshqarish imkoniyati yaratiladi.
Mazkur kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati va ilovalardan iborat. Birinchi bobda mavzuning nazariy asoslari
yoritilgan, ikkinchi bobda ma’lumotlar bazasini loyihalash jarayoni ko‘rib
chiqilgan, uchinchi bobda esa ma’lumotlar bazasini amaliy jihatdan ishlab chiqish
va SQL so‘rovlar bilan ishlash masalalari bayon etilgan.
5

I BOB. AVTOBUS YO‘NALISHLARI VA CHIPTALAR SOTUVINI
BOSHQARISH TIZIMINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Avtobus transporti sohasida axborot tizimlarining o‘rni
Bugungi kunda transport sohasi, xususan, avtobus transporti aholini tashish
jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Aholi sonining ortishi, shaharlar
kengayishi hamda yo‘lovchilar oqimining ko‘payishi transport tizimlarini samarali
va uzluksiz boshqarishni talab etmoqda. Ushbu jarayonlarda axborot tizimlaridan
foydalanish transport xizmatlari sifatini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish
hamda boshqaruvni avtomatlashtirish imkonini beradi.
Avtobus transportida axborot tizimlari yo‘nalishlarni rejalashtirish, harakat
jadvalini tuzish, avtobuslar harakatini nazorat qilish va chiptalar sotuvini
boshqarish kabi asosiy jarayonlarni avtomatlashtiradi. An’anaviy boshqaruv
usullarida ma’lumotlar qog‘oz shaklida yuritilganligi sababli, hisob-kitoblarda
xatoliklar ko‘p uchraydi va ma’lumotlarni qayta ishlash ko‘p vaqt talab etadi.
Axborot tizimlari esa ushbu muammolarni bartaraf etib, ma’lumotlarni elektron
ko‘rinishda tezkor va aniq qayta ishlash imkonini yaratadi.
Axborot tizimlarining avtobus transporti sohasidagi asosiy vazifalaridan biri
— ma’lumotlarni markazlashtirilgan holda saqlashdir. Bunda avtobus
yo‘nalishlari, bekatlar, jadval, avtobuslar, haydovchilar va yo‘lovchilar haqidagi
barcha ma’lumotlar yagona ma’lumotlar bazasida jamlanadi. Bu esa ma’lumotlar
yaxlitligini ta’minlaydi va ularni izlash hamda tahlil qilishni osonlashtiradi.
Shuningdek, axborot tizimlari yordamida chiptalar sotuvini boshqarish
jarayoni sezilarli darajada takomillashtiriladi. Elektron va onlayn chiptalar tizimi
orqali yo‘lovchilar uchun qulay sharoit yaratiladi, navbatlar kamayadi va
chiptalarni qalbakilashtirish holatlarining oldi olinadi. Transport tashkilotlari esa
sotuvlar bo‘yicha aniq statistik ma’lumotlarga ega bo‘lib, daromadlarni nazorat
qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
6

Axborot tizimlari avtobuslar harakatini real vaqt rejimida kuzatish imkonini
ham beradi. GPS texnologiyalari bilan integratsiya qilingan tizimlar yordamida
avtobuslarning joylashuvi, harakat tezligi va jadvalga rioya qilinishi nazorat
qilinadi. Bu esa yo‘lovchilarga aniq va ishonchli ma’lumotlar taqdim etish,
shuningdek, favqulodda holatlarda tezkor qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi.
Bundan tashqari, axborot tizimlari boshqaruv qarorlarini qabul qilishda
muhim ahamiyatga ega. Tizimda to‘plangan ma’lumotlar asosida yo‘lovchilar
oqimi, eng talabgir yo‘nalishlar, transport vositalarining bandlik darajasi tahlil
qilinadi. Ushbu tahlillar asosida yangi yo‘nalishlar ochish, jadvalni
optimallashtirish va xizmat sifatini oshirish bo‘yicha qarorlar qabul qilinadi.
Xulosa qilib aytganda, avtobus transporti sohasida axborot tizimlarining
joriy etilishi transport xizmatlarini zamonaviy talablar darajasida tashkil etish,
samaradorlikni oshirish va yo‘lovchilar uchun qulay sharoit yaratishda muhim
o‘rin tutadi. Ushbu tizimlar transport korxonalarining barqaror ishlashini
ta’minlab, kelajakda sohani yanada rivojlantirish uchun mustahkam asos bo‘lib
xizmat qiladi.
7

1.2 Chiptalar sotuvini boshqarish tizimlarining turlari
Avtobus transportida chiptalar sotuvini samarali tashkil etish yo‘lovchilarga sifatli
xizmat ko‘rsatish va transport korxonalarining daromadlarini nazorat qilishda
muhim ahamiyatga ega. Chiptalar sotuvini boshqarish tizimlari rivojlanish
jarayonida bir necha bosqichlarni bosib o‘tgan bo‘lib, ular texnologik darajasi va
foydalanish uslubiga ko‘ra turli turlarga bo‘linadi. Ushbu tizimlarni asosan
an’anaviy va avtomatlashtirilgan chiptalar sotuv tizimlariga ajratish mumkin.
An’anaviy chiptalar sotuv tizimi
An’anaviy chiptalar sotuv tizimida chiptalar qo‘lda sotiladi va barcha hisob-
kitob ishlari qog‘oz shaklida yuritiladi. Kassirlar yoki haydovchilar tomonidan
chiptalar beriladi, sotilgan chiptalar soni esa maxsus jurnallarda qayd etiladi.
Ushbu tizim sodda va qo‘shimcha texnik vositalarni talab qilmaydi, biroq bir qator
kamchiliklarga ega.
An’anaviy tizimning asosiy kamchiliklari quyidagilardan iborat:
 inson omiliga bog‘liq xatoliklar ko‘pligi;
 chiptalarni hisoblash va hisobot tayyorlashning murakkabligi;
 vaqt va resurslarning ko‘p sarflanishi;
 chiptalarni qalbakilashtirish ehtimolining yuqoriligi.
Mazkur kamchiliklar sababli an’anaviy chiptalar sotuv tizimi zamonaviy
transport talablariga to‘liq javob bera olmaydi.
Avtomatlashtirilgan kassalar orqali chipta sotish tizimi
Avtomatlashtirilgan kassalar orqali chipta sotish tizimida kompyuter
texnologiyalaridan foydalaniladi. Bunda chiptalar maxsus dasturiy ta’minot
yordamida sotiladi va barcha ma’lumotlar elektron shaklda saqlanadi. Kassirlar
tizim orqali yo‘nalish, sana, vaqt va o‘rinni tanlab, chipta rasmiylashtiradilar.
8

Ushbu tizim quyidagi afzalliklarga ega:
 sotuv jarayonining tezlashishi;
 ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligi;
 avtomatik hisobotlar shakllantirish imkoniyati;
 ma’lumotlar bazasida saqlash imkoniyati.
Shu bilan birga, bu tizim texnik vositalarga va elektr energiyasiga bog‘liq bo‘lib,
dastlabki xarajatlarni talab etadi.
Elektron chiptalar sotuv tizimi
Elektron chiptalar sotuv tizimi zamonaviy axborot texnologiyalariga
asoslangan bo‘lib, chiptalar elektron ko‘rinishda rasmiylashtiriladi. Bunda
yo‘lovchiga qog‘oz chipta berilmasligi yoki QR-kod ko‘rinishida taqdim etilishi
mumkin. Elektron chipta mobil telefon, plastik karta yoki maxsus qurilmalar
orqali tekshiriladi.
Elektron chiptalar tizimining asosiy afzalliklari:
 qog‘oz sarfining kamayishi;
 chiptalarni qalbakilashtirishning oldini olish;
 tezkor tekshiruv imkoniyati;
 yo‘lovchilar uchun qulaylik.
Mazkur tizim transport tashkilotlarining faoliyatini zamonaviy darajaga olib
chiqadi va xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi.
Onlayn chipta sotish tizimi
Onlayn chipta sotish tizimi internet tarmog‘i orqali ishlaydi va
yo‘lovchilarga chipta sotib olish imkonini masofadan turib taqdim etadi. Bunda
9

foydalanuvchilar veb-sayt yoki mobil ilova orqali yo‘nalishni tanlab, to‘lovni
amalga oshiradilar va elektron chipta oladilar.
Onlayn tizimning afzalliklari quyidagilardan iborat:
 navbatlarning kamayishi;
 vaqtni tejash;
 24/7 rejimda ishlash imkoniyati;
 yo‘lovchilarga qulay xizmat ko‘rsatish.
Bu tizim ayniqsa uzoq masofalarga qatnovchi avtobuslar uchun samarali
hisoblanadi.
Mobil ilovalar orqali chipta sotish tizimi
So‘nggi yillarda mobil texnologiyalarning rivojlanishi mobil ilovalar orqali
chipta sotish tizimlarining keng tarqalishiga olib keldi. Mobil ilovalar
foydalanuvchilarga real vaqt rejimida yo‘nalishlar jadvali, bo‘sh o‘rinlar va chipta
narxlari haqida ma’lumot olish imkonini beradi.
Mobil tizimlar:
 foydalanuvchi uchun qulay interfeysga ega;
 tezkor va xavfsiz to‘lov imkonini beradi;
 statistik ma’lumotlarni avtomatik yig‘adi.
1.3. Ma’lumotlar bazasi tushunchasi va uning vazifala ri
Hozirgi zamonaviy axborot tizimlarining asosi ma’lumotlar bazasi
hisoblanadi. Axborot hajmining keskin ortib borishi, ma’lumotlarni tezkor va
ishonchli tarzda qayta ishlashga bo‘lgan ehtiyoj ma’lumotlar bazalaridan keng
foydalanishni talab qilmoqda. Ayniqsa, transport sohasida, jumladan, avtobus
10

yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimlarida ma’lumotlar bazasisiz
samarali boshqaruvni amalga oshirish deyarli imkonsizdir.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi
Ma’lumotlar bazasi — bu muayyan predmet sohaga oid bo‘lgan, mantiqiy
jihatdan o‘zaro bog‘langan va tartiblangan ma’lumotlar majmuasidir. Ma’lumotlar
bazasida ma’lumotlar elektron ko‘rinishda saqlanadi va ularni tezkor izlash,
qo‘shish, o‘zgartirish hamda o‘chirish imkoniyati mavjud bo‘ladi. Ma’lumotlar
bazasi ma’lumotlarning yaxlitligini, ishonchliligini va xavfsizligini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Avtobus transporti tizimida ma’lumotlar bazasi yo‘nalishlar, bekatlar,
avtobuslar, haydovchilar, jadval, chiptalar va yo‘lovchilar haqidagi ma’lumotlarni
yagona muhitda saqlaydi. Bu esa tizimning barqaror ishlashini va boshqaruv
jarayonlarining avtomatlashtirilishini ta’minlaydi.
Ma’lumotlar bazasi va ma’lumotlar fayllari o‘rtasidagi farq
Oddiy fayllar tizimida ma’lumotlar alohida-alohida fayllarda saqlanadi va
ular o‘rtasida mantiqiy bog‘lanish bo‘lmaydi. Bu holat ma’lumotlarning
takrorlanishiga, mos kelmasligiga va xatoliklarga olib keladi. Ma’lumotlar bazasi
esa ma’lumotlarni markazlashtirilgan holda saqlaydi va ularning o‘zaro
bog‘lanishini ta’minlaydi. Natijada ma’lumotlarning takrorlanishi kamayadi va
tizim samaradorligi oshadi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT)
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) — bu ma’lumotlar bazasini
yaratish, yuritish va boshqarish uchun mo‘ljallangan dasturiy vositalar
majmuasidir. MBBT foydalanuvchilarga ma’lumotlar bilan qulay ishlash, so‘rovlar
yuborish va hisobotlar olish imkonini beradi.
MBBTning asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:
11

 ma’lumotlar bazasini yaratish va o‘zgartirish;
 ma’lumotlarni kiritish, yangilash va o‘chirish;
 ma’lumotlarni qidirish va saralash;
 foydalanuvchilar huquqlarini boshqarish;
 xavfsizlikni ta’minlash;
 zaxira nusxalarini yaratish va tiklash.
Ma’lumotlar bazasining asosiy vazifalari
Ma’lumotlar bazasi axborot tizimlarida bir qator muhim vazifalarni bajaradi.
Ushbu vazifalar transport tizimining samarali ishlashida muhim ahamiyatga ega.
Birinchidan, ma’lumotlarni saqlash vazifasi. Avtobus chiptalari tizimida
katta hajmdagi ma’lumotlar doimiy ravishda yaratiladi. Ma’lumotlar bazasi ushbu
ma’lumotlarni tartibli va xavfsiz holda saqlash imkonini beradi.
Ikkinchidan, ma’lumotlarni qayta ishlash vazifasi. Ma’lumotlar bazasi
yordamida ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash, turli hisob-kitoblarni amalga
oshirish va statistik tahlillarni bajarish mumkin.
Uchinchidan, ma’lumotlarning yaxlitligini ta’minlash vazifasi. Ma’lumotlar
bazasida bir ma’lumot o‘zgartirilganda, unga bog‘liq bo‘lgan boshqa ma’lumotlar
ham avtomatik tarzda moslashtiriladi. Bu ma’lumotlar orasidagi
nomuvofiqliklarning oldini oladi.
To‘rtinchidan, ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash vazifasi. Ma’lumotlar
bazasida foydalanuvchilar huquqlari belgilanadi va har bir foydalanuvchi faqat
o‘ziga ruxsat etilgan ma’lumotlar bilan ishlay oladi.
Ma’lumotlar bazasining turlari
Ma’lumotlar bazalari tuzilishiga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi:
12

 ierarxik ma’lumotlar bazasi;
 tarmoqli ma’lumotlar bazasi;
 relyatsion ma’lumotlar bazasi;
 obyektga yo‘naltirilgan ma’lumotlar bazasi.
Avtobus chiptalari tizimida asosan relyatsion ma’lumotlar bazasidan
foydalaniladi, chunki u jadvallar asosida ishlaydi va murakkab so‘rovlarni bajarish
imkonini beradi.
Ma’lumotlar bazasining transport tizimidagi ahamiyati
Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimida ma’lumotlar
bazasi asosiy rol o‘ynaydi. U tizimning barcha komponentlarini o‘zaro bog‘laydi
va ularning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi. Ma’lumotlar bazasi yordamida
yo‘nalishlar jadvali tuziladi, chiptalar sotiladi, to‘lovlar nazorat qilinadi va
hisobotlar shakllantiriladi.
13

1.4. Avtobus yo‘nalishlari ma’lumotlarini saqlash talablari
Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimining samarali
ishlashi, avvalo, ma’lumotlarning to‘g‘ri va ishonchli saqlanishiga bog‘liq.
Transport tizimida yuzaga keladigan barcha jarayonlar ma’lumotlar bazasida aks
ettiriladi, shuning uchun ushbu ma’lumotlarni saqlashda aniq talab va mezonlarga
rioya etish zarur. Avtobus yo‘nalishlari ma’lumotlarini saqlash talablari tizimning
barqarorligi, kengaytirilishi va xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Yo‘nalishlar haqidagi ma’lumotlarga qo‘yiladigan talablar
Avtobus yo‘nalishlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar tizimning asosiy tarkibiy
qismi hisoblanadi. Har bir yo‘nalish uchun noyob identifikator (ID), boshlanish va
yakuniy bekat, yo‘nalish nomi yoki raqami, masofa va qatnov vaqti kabi
ma’lumotlar saqlanishi lozim. Ushbu ma’lumotlar aniq va to‘liq bo‘lishi,
takrorlanmasligi hamda doimiy yangilanib borilishi kerak.
Yo‘nalishlar haqidagi ma’lumotlar yo‘lovchilar uchun tushunarli va qulay
bo‘lishi zarur. Shuningdek, ma’lumotlar bazasida yo‘nalishlar bilan bog‘liq
bo‘lgan jadval, avtobus va chiptalar ma’lumotlari bilan to‘g‘ri bog‘lanishi talab
etiladi.
Bekatlar va ularning ketma-ketligini saqlash talablari
Avtobus bekatlari yo‘nalishlarning muhim elementlaridan biri bo‘lib, har bir
yo‘nalishda bekatlar aniq ketma-ketlikda joylashgan bo‘lishi kerak. Ma’lumotlar
bazasida har bir bekat uchun alohida identifikator, nomi, joylashuvi va yo‘nalishga
tegishliligi ko‘rsatilishi lozim.
Bekatlarning ketma-ketligini saqlash yo‘lovchilar uchun to‘g‘ri ma’lumot
berish, jadvalni shakllantirish va qatnov vaqtlarini aniqlashda muhim ahamiyatga
ega. Shu sababli bekatlar o‘rtasidagi tartib ma’lumotlar bazasida mantiqiy va aniq
tarzda ifodalanishi kerak.
14

Avtobuslar va haydovchilar haqidagi ma’lumotlarni saqlash
Tizimda foydalaniladigan avtobuslar va ularni boshqaruvchi haydovchilar
haqida to‘liq ma’lumotlar saqlanishi zarur. Avtobuslar uchun davlat raqami,
modeli, o‘rinlar soni, texnik holati kabi ma’lumotlar kiritiladi. Haydovchilar
bo‘yicha esa shaxsiy ma’lumotlar, ish tajribasi va ruxsatnomalar saqlanadi.
Ushbu ma’lumotlar avtobuslarning qaysi yo‘nalishda va qaysi vaqtda
ishlashini aniqlash, shuningdek, xavfsizlikni ta’minlash uchun muhim hisoblanadi.
Ma’lumotlar bazasida avtobuslar va haydovchilar o‘rtasidagi bog‘lanishlar to‘g‘ri
tashkil etilishi talab etiladi.
Jadval va qatnov vaqtlarini saqlash talablari
Avtobuslar harakat jadvali yo‘lovchilar uchun eng muhim ma’lumotlardan
biridir. Jadvalda qatnov vaqti, jo‘nash va yetib kelish vaqtlari aniq ko‘rsatilishi
kerak. Ushbu ma’lumotlar real vaqt rejimida yangilanib borilishi va kechikishlar
yoki o‘zgarishlar holatida tezkor tarzda aks ettirilishi lozim.
Jadval ma’lumotlari yo‘nalishlar va avtobuslar bilan uzviy bog‘langan holda
saqlanishi zarur. Bu tizimda chiptalar sotish jarayonining to‘g‘ri ishlashini
ta’minlaydi.
Chiptalar va to‘lovlar haqidagi ma’lumotlarni saqlash
Chiptalar sotuviga oid ma’lumotlar eng muhim va mas’uliyatli ma’lumotlar
qatoriga kiradi. Har bir sotilgan chipta uchun yo‘nalish, sana, vaqt, o‘rin raqami,
yo‘lovchi ma’lumotlari va to‘lov summasi qayd etilishi lozim. Ushbu ma’lumotlar
moliyaviy hisobotlarni shakllantirishda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ma’lumotlar bazasida chiptalar haqidagi ma’lumotlar xavfsiz va himoyalangan
holda saqlanishi, ruxsatsiz kirishlarning oldi olinishi kerak.
15

Ma’lumotlar xavfsizligi va zaxira nusxalar
Avtobus yo‘nalishlari ma’lumotlarini saqlashda xavfsizlik muhim talab
hisoblanadi. Foydalanuvchilar huquqlarini to‘g‘ri belgilash, ma’lumotlarni
himoyalash va zaxira nusxalarini yaratish tizimning uzluksiz ishlashini
ta’minlaydi.
Zaxira nusxalar muntazam ravishda yaratilishi va favqulodda holatlarda
ma’lumotlarni tiklash imkonini berishi lozim. Bu ma’lumotlar yo‘qolishining
oldini oladi.
16

II BOB . AVTOBUS CHIPTALARI TIZIMI UCHUN MA’LUMOTLAR
BAZASINI LOYIHALASH
2.1. Tizimga qo‘yiladigan funksional va nofunksional talablar
Kompyuter tizimini yaratishda eng muhim bosqichlardan biri — tizimga
qo‘yiladigan talablarni aniqlash . Talablar tizimning nima qilishi kerakligini
(funksional talablar) hamda uning qanday ishlashi kerakligini (nofunksional
talablar) aniqlaydi. Ya’ni, talablar tizimning barcha foydalanuvchi ehtiyojlarini
qondirishini ta’minlab, yuqori sifatda ishlashini kafolatlaydi.
Funksional talablar
Funksional talablar — tizim tomonidan bajarilishi lozim bo‘lgan an’anaviy
xizmatlar, vazifalar va operatsiyalar ni ifodalaydi. Ular “tizim nima qilishi
kerak?” savoliga javob beradi.
Avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimi uchun
funksional talablar:
Foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tishi va tizimga kirishi
Tizim foydalanuvchi (administrator, kassir, yo‘lovchi)ni tanib olish va unga mos
huquqlarni berish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.
Yo‘nalishlar bo‘yicha ma’lumotlarni ko‘rish va qidirish
Foydalanuvchi yo‘nalish nomi, boshlanish yoki yakuniy bekat bo‘yicha
ma’lumotlarni qidirishi va ko‘rishi mumkin bo‘lishi zarur.
Chiptalarni sotish va rasmiylashtirish
Tizim yo‘lovchilarga chipta sotish, o‘rinni tanlash, to‘lovni qayd etish va chipta
ma’lumotlarini saqlash funksiyalarini bajarishi kerak.
Jadvallarni ko‘rish va boshqarish
Administrator va kassirlar uchun yo‘nalishlar jadvalini ko‘rish, o‘zgartirish,
yangi qatnov vaqtlarini kiritish imkoniyati bo‘lishi lozim.
Hisobotlar yaratish
17

Tizim sotilgan chiptalar soni, yo‘nalish bo‘yicha daromadlar, band o‘rinlar
statistikasi kabi hisobotlarni shakllantirishi zarur.
Foydalanuvchi huquqlarini boshqarish
Administrator tizim foydalanuvchilari uchun huquqlar belgilashi, yangilarini
qo‘shishi yoki olib tashlashi lozim.
Bu kabi talablar tizimning asosiy funksiyalarini va shu funksiyalar orqali
foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatishni belgilaydi. Ular tizimning bajarishi kerak
bo‘lgan aniq harakatlar majmuasi sifatida qaraladi.
Nofunksional talablar
Nofunksional talablar — tizimning qanday ishlashi kerakligini belgilovchi
talablar bo‘lib, ular tizim xizmatlarining sifatini, samaradorligini va
ishonchliligini ifodalaydi. Ular funksional talablarni “qancha tezlikda”, “qanday
sharoitda” va “qanday darajada” bajarilishi kerakligini belgilaydi. Vikipediya
Avtobus chiptalari tizimi uchun asosiy nofunksional talablar:
Ishlash tezligi va javob berish vaqti
Tizim foydalanuvchi so‘roviga javobni belgilangan vaqt ichida — masalan,
ma’lumotlarni ko‘rsatish 2 soniyadan kechikmasligi kerak.
Xavfsizlik
Foydalanuvchi ma’lumotlari, parollar, moliyaviy tranzaksiyalar xavfsiz saqlanishi
va ruxsatsiz kirishdan himoyalangan bo‘lishi kerak.
Barqarorlik va uzluksizlik
Tizim qulay xizmat ko‘rsatishni davom ettirishi, xatoliklar paydo bo‘lganda ham
barqaror ishlashi talab etiladi.
18

Masshtablilik
Tizim ko‘proq foydalanuvchilar kirganda yoki ma’lumotlar bazasi kattarganida
ham samarali ishlay olishi zarur.
Foydalanish qulayligi (usability)
Foydalanuvchi interfeysi yetarlicha intuitiv bo‘lishi, foydalanish qiyinchiliklarini
kamaytirishi kerak.
Maxfiylik va himoya
Tizimda saqlangan shaxsiy ma’lumotlar, chipta tranzaksiyalari, foydalanuvchi
profillari maxfiy saqlanishi lozim.
Zaxira nusxalari va tiklash (backup & recovery)
Ma’lumotlar yo‘qolishining oldini olish uchun muntazam zaxira nusxalari
yaratilishi va kerak bo‘lganda tiklanishi kerak.
Nofunksional talablar tizimning sifat jihatlarini belgilaydi va ularning
bajarilishi tizimning umumiy samaradorligi va foydalanuvchi tajribasini
yaxshilaydi.
19

2.2. Predmet sohasi tahlili tushunchasi
Predmet sohasi tahlili — bu muayyan tizim yoki loyiha doirasida real
hayotdagi jarayonlar, obyektlar, ularning xususiyatlari va o‘zaro
bog‘liqliklarini chuqur o‘rganish va tavsiflash jarayoni dir. Ushbu tahlil orqali
tizim qanday muhitda ishlashi, nimani avtomatlashtirishi, kimlar tomonidan va
qanday sharoitda foydalanilishi aniqlanadi.
Oddiy qilib aytganda, predmet sohasi tahlili savollarga javob beradi:
Tizim qaysi soha uchun yaratilmoqda?
Bu sohada qanday jarayonlar mavjud?
Qaysi obyektlar asosiy hisoblanadi?
Obyektlar bir-biri bilan qanday bog‘langan ?
Tizim foydalanuvchilari kimlar va ularning vazifalari qanday?
Predmet sohasi tahlilining asosiy maqsadi
Predmet sohasi tahlilining bosh maqsadi — to‘g‘ri, tushunarli va to‘liq
axborot modelini yaratish hamda keyinchalik ishlab chiqiladigan tizimning
xatolarsiz va samarali bo‘lishini ta’minlashdir.
Asosiy maqsadlar:
Real jarayonlarni aniq aks ettirish
Talablarni to‘g‘ri shakllantirish
Keraksiz funksiyalarni oldini olish
Loyiha risklarini kamaytirish
20

Ma’lumotlar bazasi va tizim arxitekturasini to‘g‘ri loyihalash
Predmet sohasi tahlilining vazifalari
Predmet sohasi tahlili quyidagi vazifalarni bajaradi:
Predmet sohasini chegaralash
Qaysi jarayonlar tizim ichiga kiradi, qaysilari tashqarida qoladi — aniqlanadi.
Asosiy obyektlarni aniqlash
Masalan: foydalanuvchi, buyurtma, mahsulot, xizmat, to‘lov va hokazo.
Obyektlarning atributlarini belgilash
Har bir obyektning xossalari (nomi, turi, holati, sanasi va boshqalar).
Obyektlar orasidagi munosabatlarni aniqlash
Masalan: bitta foydalanuvchi bir nechta buyurtma berishi mumkin.
Biznes-jarayonlarni o‘rganish
Jarayonlar ketma-ketligi va qoidalari aniqlanadi.
Muammolarni aniqlash
Mavjud tizimdagi kamchiliklar, qo‘lda bajariladigan ishlar, vaqt yo‘qotishlar.
Predmet sohasi tahlilining bosqichlari
Axborot yig‘ish
Bu bosqichda soha haqida maksimal darajada ma’lumot to‘planadi:
Intervyular (mutaxassislar, foydalanuvchilar bilan)
Hujjatlarni o‘rganish
Amaldagi jarayonlarni kuzatish
21

Soha bo‘yicha me’yoriy hujjatlar
Tahlil va tizimlashtirish
Yig‘ilgan ma’lumotlar tartiblanadi:
Takroriy jarayonlar chiqarib tashlanadi
Asosiy va ikkilamchi jarayonlar ajratiladi
Muhim tushunchalar aniqlanadi
Model yaratish
Predmet sohasi modeli tuziladi:
Konseptual model
Mantiqiy model
Diagrammalar (ER-diagramma, Use Case va boshqalar)
Tekshirish va tasdiqlash
Model mutaxassislar bilan tekshiriladi:
To‘g‘rilik
To‘liqlik
Tushunarlilik
22

Predmet sohasi elementlari
Obyektlar
Obyekt — predmet sohasidagi muhim tushuncha.
Masalan:
Talaba
O‘qituvchi
Avtobus
Chipta
Buyurtma
Atributlar
Obyektning tavsiflovchi xususiyatlari:
Ism
Raqam
Sana
Holat
Narx
Munosabatlar
Obyektlar o‘rtasidagi bog‘lanishlar:
23

 Birga-bir
 Birga-ko‘p
 Ko‘pga-ko‘p
Predmet sohasi tahlilining ahamiyati
Predmet sohasi tahlili bo‘lmasa:
 Tizim noto‘g‘ri ishlaydi
 Foydalanuvchi talablariga javob bermaydi
 Ma’lumotlar bazasi xato tuziladi
 Loyihani qayta ishlashga to‘g‘ri keladi
Aksincha, yaxshi tahlil:
 Loyihani tezlashtiradi
 Xarajatlarni kamaytiradi
 Tizim sifatini oshiradi
 Foydalanuvchi mamnunligini ta’minlaydi
Predmet sohasi tahlili va axborot tizimlari
Axborot tizimlarini yaratishda predmet sohasi tahlili:
 Ma’lumotlar bazasini loyihalashga asos bo‘ladi
 Dastur funksiyalarini belgilaydi
 Interfeysni shakllantiradi
 Xavfsizlik talablarini aniqlaydi
24

Misol (qisqacha)
Agar avtobus chiptalarini sotish tizimi yaratilsa:
 Predmet sohasi: yo‘lovchi tashish
 Obyektlar: yo‘lovchi, avtobus, reys, chipta
 Jarayonlar: chipta sotish, bekor qilish, tekshirish
 Munosabatlar: bitta reysga ko‘p chiptalar
25

2.3. ER-diagramma (Entity-Relationship Diagram) tuzish
ER-diagramma nima?
ER-diagramma (Entity–Relationship Diagram) — bu ma’lumotlar
bazasini loyihalashda ishlatiladigan grafik model bo‘lib, u predmet sohasidagi
obyektlar (entity), ularning atributlari va o‘zaro bog‘lanishlarini
(relationship) ko‘rsatib beradi.
Oddiy qilib aytganda, ER-diagramma quyidagilarni tasvirlaydi:
Nima saqlanadi? (obyektlar)
Qanday xususiyatlari bor? (atributlar)
Qanday bog‘langan? (munosabatlar)
ER-diagramma — bu ma’lumotlar bazasining chizmasi hisoblanadi.
ER-diagrammaning asosiy maqsadi
ER-diagramma tuzishdan ko‘zlangan asosiy maqsad:
Ma’lumotlar bazasini to‘g‘ri va mantiqan aniq loyihalash
Jadval va ustunlarni oldindan rejalashtirish
Takroriy ma’lumotlarni kamaytirish
Tizimni tushunarli qilish
Dasturchi va buyurtmachi o‘rtasida bir xil tushuncha hosil qilish
ER-diagrammaning asosiy elementlari
Entity (Mohiyat / Obyekt)
Entity — predmet sohasidagi real yoki mavhum obyekt.
Misollar:
Talaba
O‘qituvchi
Avtobus
26

Chipta
Buyurtma
Mijoz
ER-diagrammada entity to‘rtburchak bilan belgilanadi.
Attribute (Atribut / Xususiyat)
Attribute — entityning tavsiflovchi xususiyati.
Misol (Talaba entitysi):
TalabaID
Ism
Familiya
Tug‘ilgan sana
Guruh
ER-diagrammada atributlar oval (ellips) shaklida ifodalanadi.
Atributlar turlari:
Oddiy atribut (Ism)
Murakkab atribut (Manzil → shahar, ko‘cha)
Ko‘p qiymatli atribut (Telefon raqamlari)
Hosila atribut (Yosh — tug‘ilgan sanadan hisoblanadi)
Primary Key (Birlamchi kalit)
Primary Key — entitydagi har bir yozuvni yagona aniqlab beruvchi
atribut .
Misollar:
TalabaID
ChiptaID
27

BuyurtmaID
ER-diagrammada primary key tagi chizilgan atribut bilan belgilanadi.
Relationship (Bog‘lanish)
Relationship — entitylar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanish.
Misollar:
Talaba — Fan (o‘qiydi)
Mijoz — Buyurtma (beradi)
Reys — Chipta (ega)
ER-diagrammada relationship romb shaklida ifodalanadi.
Relationship turlari (Kardinallik)
One-to-One (1:1)
Bitta entityga bitta entity mos keladi.
Misol:
Fuqaro — Pasport
One-to-Many (1:N)
Bitta entityga ko‘p entity mos keladi.
Misol:
O‘qituvchi — Talaba
Reys — Chipta
?????? Eng ko‘p ishlatiladigan bog‘lanish turi.
Many-to-Many (M:N)
Ko‘p entity ko‘p entity bilan bog‘langan.
Misol:
Talaba — Fan
28

?????? Bunday bog‘lanish oraliq jadval orqali yechiladi.
ER-diagramma tuzish bosqichlari
Predmet sohasini tahlil qilish
Tizim nimani qamrab oladi?
Qanday jarayonlar mavjud?
Qanday ma’lumotlar saqlanadi?
Entitylarni aniqlash
Predmet sohasidagi asosiy obyektlar ajratib olinadi.
Misol:
Yo‘lovchi
Avtobus
Reys
Chipta
Atributlarni belgilash
Har bir entity uchun atributlar aniqlanadi.
Misol:
Chipta: ChiptaID, Sana, Narx, O‘rindiq
Primary Key tanlash
Har bir entity uchun unikal kalit belgilanadi.
Relationshiplarni aniqlash
Entitylar orasidagi bog‘lanishlar chiziladi va ularning kardinalligi belgilanadi.
Normalizatsiya
Takroriy ma’lumotlarni yo‘qotish
Jadval tuzilishini optimallashtirish
29

ER-diagramma notatsiyalari
Chen notatsiyasi
Entity — to‘rtburchak
Attribute — ellips
Relationship — romb
Crow’s Foot notatsiyasi
Amaliyotda eng ko‘p ishlatiladi
“Qarg‘a oyog‘i” belgisi orqali kardinallik ko‘rsatiladi
ER-diagramma va ma’lumotlar bazasi
ER-diagramma → Jadvalga aylantiriladi :
ER-diagramma
elementi Ma’lumotlar bazasida
Entity Jadval
Attribute Ustun
Primary Key PRIMARY KEY
Relationship FOREIGN KEY
Amaliy misol (Avtobus chiptalari tizimi)
Entitylar:
Yo‘lovchi
Avtobus
Reys
Chipta
Bog‘lanishlar:
Yo‘lovchi → Chipta (1:N)
30

Reys → Chipta (1:N)
Avtobus → Reys (1:N)
ER-diagramma tuzishda yo‘l qo‘yiladigan xatolar
Primary key tanlamaslik
Many-to-many bog‘lanishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash
Keraksiz atributlar qo‘shish
Noto‘g‘ri kardinallik belgilash
ER-diagramma — bu sifatli ma’lumotlar bazasining asosi . To‘g‘ri tuzilgan
ER-diagramma:
Dasturlashni osonlashtiradi
Xatolarni kamaytiradi
Tizimni tushunarli qiladi
Kelajakda kengaytirishga qulay bo‘ladi
31

III BOB. AVTOBUS CHIPTALARI MA’LUMOTLAR BAZASINI AMALIY
ISHLAB CHIQISH
3 .1. MBBT tanlash va asoslash
MBBT nima?
MBBT (Ma’lumotlar Bazalarini Boshqarish Tizimi) — bu ma’lumotlar bazasini
yaratish, saqlash, boshqarish va undan foydalanishni avtomatlashtirish uchun
mo‘ljallangan dasturiy vositalar majmuasidir. Bazada saqlangan ma’lumotlar bilan
muloqot qilish, ularni qo‘shish, o‘zgartirish, qidirish va hisobotlarni tuzish kabi
barcha operatsiyalar aynan MBBT orqali amalga oshiriladi. MBBT ma’lumotlar
bazasi strukturasi bilan ishlashni osonlashtiradi va ma’lumotlarni boshqarish
jarayonlarini avtomatlashtiradi.
Ma’lumotlar bazasi — bu faqat ma’lumotlar jamlanmasi bo‘lsa, MBBT esa uni
boshqarish va undan foydalanishni ta’minlovchi tizimdir .
Nima uchun MBBT tanlash muhim?
Ma’lumotlar bazasini yaratish jarayonida qaysi MBBT tanlansa , sizning
tizimingizning samaradorligi, qulayligi, xavfsizligi va foydalanish imkoniyati
bevosita shunga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun MBBT tanlash bosqichi — bu
ma’lumotlar bazasini loyihalashning ajralmas qismidir
MBBT tanlash mezonlari
MBBT tanlashda quyidagi asosiy mezonlar ni inobatga olish lozim:
Dasturiy-texnik atrof sharoiti
Tanlangan MBBT siz foydalanadigan kompyuter konfiguratsiyasi, operatsion tizim
va texnik resurslarga mos bo‘lishi kerak. Masalan, ayrim MBBTlar resurs
talabchan bo‘lishi mumkin, shuning uchun tizim sharoitiga qarab tanlov qilinadi.
Foydalanish sohalari va ehtiyojlar
MBBT tanlashda tizim qaysi sohada qo‘llanilishi (masalan, kichik biznes,
universitet, davlat tizimi) va undan kimlar foydalanishi muhim hisoblanadi. Bu
foydalanuvchilarning MBBT bilan ishlash malakasi va talablariga mos keladigan
dasturlar tanlashni ta’minlaydi.
Ma’lumotlar turi va hajmi
32

Bazada saqlanadigan ma’lumotlarning turi (matn, raqam, media va boshqalar) va
ularning hajmi MBBT imkoniyatlarini belgilaydi. Ba’zi MBBTlar turli turdagi
ma’lumotlar bilan samarali ishlash imkonini beradi.
Ma’lumotlar xavfsizligi va yaxlitligi
Tanlangan MBBT ma’lumotlarni himoya qilish, foydalanuvchi huquqlarini
boshqarish, zaxira nusxalarini yaratish kabi xavfsizlik choralari bilan ta’minlangan
bo‘lishi muhimdir.
Ma’lumotlar ishlash rejimi
Pakеtli, interaktiv yoki tarmoqli rejimlarda ishlash — bu MBBT tanlashda
e’tiborga olinadigan omillardan biridir. Bular foydalanuvchi soni, tizimning real
vaqt rejimidagi ishlashi va boshqa ko‘rsatkichlarga bog‘liq bo‘ladi.
MBBT tanlashni asoslash
MBBT tanlashni asoslash ( justification ) — bu tanlangan tizimning loyiha
talablari va maqsadlariga mosligini aniq ko‘rsatib berish demakdir. Quyidagicha
asoslash mumkin:
Talablar bilan moslik:
Tanlangan MBBT loyiha talablariga to‘liq javob beradi — ma’lumotlar hajmi,
foydalanuvchi soni va texnik resurslarga mos.
Quyidagi mezonlarga javob beradi:
Ma’lumotlar xavfsizligi va ma’lumotlar mustaqilligi ta’minlangan;
Operatsion tizim va texnik resurslarga mos;
Foydalanuvchi uchun qulay interfeys va boshqaruv imkoniyatlari mavjud;
So‘rovlar (query) tili va vositalari zarur funksiyalarni bajaradi (masalan
SQL).
Loyiha amaliyotiga mosligi:
Tanlangan MBBT real loyihalarda keng qo‘llanadi va hamjamiyat tomonidan
qo‘llab-quvvatlanadi (masalan MySQL, PostgreSQL, SQL Server).
Misol sifatida MBBT tanlash
Agar siz avtobus chiptalari ma’lumotlar bazasi uchun MBBT tanlaysiz desa
quyidagicha asoslash mumkin:
✔ MySQL tanlandi, chunki:
33

Ochiq manbali, bepul va hamjihat jamoa tomonidan keng qo‘llanadi;
Kichik va o‘rta hajmdagi tizimlar uchun samarali;
SQL tilini qo‘llaydi, bu esa ma’lumotlarni boshqarish uchun qulay;
Turli platformalarda ishlashi tufayli texnik sharoitga mos keladi.
Ushbu asoslanish loyiha talablariga to‘liq mos keladi va tizim samarador
ishlashini ta’minlaydi.
3.2. SQL’da ma’lumotlar bazasini yaratish (CREATE DATABASE)
Ma’lumotlar bazasini yaratish uchun SQL tilida CREATE DATABASE buyrug‘i
ishlatiladi. Bu buyruq orqali siz serverda yangi ma’lumotlar bazasi tashkil qilasiz
CREATE DATABASE database_name;
database_name — yaratmoqchi bo‘lgan ma’lumotlar bazasining nomi.
Misol — “avtobus_chiptalari” nomli ma’lumotlar bazasini yaratish:
CREATE DATABASE avtobus_chiptalari;
Ushbu buyruq bajarilgach, avtobus_chiptalari nomli bo‘sh ma’lumotlar bazasi
MySQL serverida yaratiladi.
Yaratilgan bazani tanlash - Ma’lumotlar bazasini yaratgandan keyin
jadvallar yaratish yoki so‘rovlar bajarish uchun uni tanlash kerak:
USE avtobus_chiptalari;
Bu buyruq orqali siz MySQL serverga qaysi bazada ishlash ni ko‘rsatasiz.
Jadval yaratish (CREATE TABLE)
Ma’lumotlar bazasi yaratilgandan keyin unda jadvallarni yaratish kerak bo‘ladi.
Jadval bu baza ichida ma’lumotlarni saqlashning asosiy tuzilishidir.
 Sintaksis:
CREATE TABLE table_name(
column1 datatype constraint ,
column2 datatype constraint ,
...
);
A maliy misol — “Bus” jadvalini yaratish
34

CREATE TABLE Bus (
bus_id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY ,
bus_number VARCHAR ( 20 ) NOT NULL ,
bus_type VARCHAR ( 50 ),
total_seats INT
);
 Bu yerda:
bus_id — avtobusning unikal identifikatori;
bus_number — avtobus raqami;
bus_type — avtobus turi (masalan, AC / no-AC);
total_seats — umumiy o‘rindiqlar soni
35

3.3 . Ma’lumotlar bilan ishlash (INSERT, SELECT, UPDATE, DELETE)
INSERT — ma’lumot kiritish
Bir yozuv qo‘shish
Bir nechta yozuv qo‘shish
SELECT orqali INSERT (boshqa jadvaldan)
SELECT — ma’lumotlarni tanlash
Hammasini ko‘rsatish
36

3.4. Murakkab so‘rovlar (JOIN, GROUP BY, HAVING)
JOIN bo‘yicha murakkab so‘rovlar
INNER JOIN — ikkala jadvalda ham mavjud mos yozuvlarni chiqaradi
Talabalar va Fakultetlar jadvali:
SELECT t.talaba_id, t.ism, f.fakultet_nomi
FROM Talabalar t
INNER JOIN Fakultetlar f
ON t.fakultet_id = f.id;
LEFT JOIN — chap jadvaldagi hamma yozuvlar, o‘ngdagisi bo‘lmasa NULL
SELECT t.ism, f.fakultet_nomi
FROM Talabalar t
LEFT JOIN Fakultetlar f
ON t.fakultet_id = f.id;
RIGHT JOIN — o‘ng jadvaldagi hamma yozuvlar, chapdagisi bo‘lmasa
NULL
SELECT t.ism, f.fakultet_nomi
FROM Talabalar t
RIGHT JOIN Fakultetlar f
ON t.fakultet_id = f.id;
FULL OUTER JOIN — ikkala jadvaldan ham barcha ma’lumot
SELECT t.ism, f.fakultet_nomi
FROM Talabalar t
FULL OUTER JOIN Fakultetlar f
ON t.fakultet_id = f.id;
JOIN + WHERE sharti bilan murakkab so‘rov
SELECT t.ism, f.fakultet_nomi, t.baho
FROM Talabalar t
JOIN Fakultetlar f
ON t.fakultet_id = f.id
WHERE t.baho >= 90;
Bir nechta JOIN ishlatish (3 ta jadval)
37

SELECT t.ism, f.fakultet_nomi, k.kurs_nomi
FROM Talabalar t
JOIN Fakultetlar f ON t.fakultet_id = f.id
JOIN Kurslar k ON t.kurs_id = k.id;
GROUP BY bo‘yicha murakkab so‘rovlar
Fakultetlar bo‘yicha talabalar soni
SELECT f.fakultet_nomi, COUNT(t.talaba_id) AS talaba_soni
FROM Talabalar t
JOIN Fakultetlar f ON t.fakultet_id = f.id
GROUP BY f.fakultet_nomi;
Har bir guruh bo‘yicha o‘rtacha baho
SELECT guruh, AVG(baho) AS ortacha_baho
FROM Talabalar
GROUP BY guruh;
Har bir kurs bo‘yicha maksimal baho
SELECT kurs_id, MAX(baho) AS eng_yuqori_baho
FROM Talabalar
GROUP BY kurs_id;
HAVING bo‘yicha murakkab so‘rovlar
HAVING — GROUP BYdan keyin filtrlash uchun ishlatiladi.
Talabalar soni 10 tadan ko‘p bo‘lgan fakultetlar
SELECT f.fakultet_nomi, COUNT(t.talaba_id) AS talabalar_soni
FROM Talabalar t
JOIN Fakultetlar f ON t.fakultet_id = f.id
GROUP BY f.fakultet_nomi
HAVING COUNT(t.talaba_id) > 10;
O‘rtacha bahosi 85 dan yuqori guruhlar
SELECT guruh, AVG(baho) AS ortacha_baho
FROM Talabalar
GROUP BY guruh
HAVING AVG(baho) > 85;
38

Har bir kurs bo‘yicha 90 dan yuqori baholanganlar soni 5 tadan ko‘p bo‘lsa
SELECT kurs_id, COUNT(*) AS yuqori_baho_soni
FROM Talabalar
WHERE baho >= 90
GROUP BY kurs_id
HAVING COUNT(*) > 5;
Super murakkab misol (JOIN + GROUP BY + HAVING)
Fakultetlar bo‘yicha o‘rtacha bahosi 80 dan yuqori bo‘lgan fakultetlarni
chiqarish
SELECT f.fakultet_nomi, AVG(t.baho) AS ortacha_baho
FROM Talabalar t
JOIN Fakultetlar f ON t.fakultet_id = f.id
GROUP BY f.fakultet_nomi
HAVING AVG(t.baho) > 80;
39

XULOSA
Ushbu kurs ishida avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini boshqarish tizimi
uchun mo‘ljallangan ma’lumotlar bazasini yaratish, uni nazariy asoslash va amaliy
jihatdan ishlab chiqish jarayonlari bosqichma-bosqich analiz qilindi. Tadqiqot
davomida transport sohasida axborot texnologiyalarining dolzarbligi, xususan,
jamoat transportida tashish jarayonlarini avtomatlashtirishning zarurligi va
afzalliklari har tomonlama yoritildi. Bugungi kunda har kuni millionlab
yo‘lovchilar qatnovi ta’minlanadigan avtobus tizimlarida raqamlashtirish va
ma’lumotlar bazasi texnologiyalarini keng qo‘llash, xizmat ko‘rsatish sifati hamda
boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshirishi kutiladi. Shu bois ushbu kurs
ishining mavzusi amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, real jarayonlarga tatbiq etilishi
mumkin bo‘lgan asosli yechimlarni o‘z ichiga oladi.
Birinchi bobda avtobus transporti tizimida axborot tizimlarining tutgan o‘rni,
ularning funksional imkoniyatlari va boshqaruv jarayonlarini takomillashtirishga
qo‘shayotgan hissasi tahlil qilindi. Raqamli tizimlardan foydalanish chiptalar
sotuvini tezlashtirishi, inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytirishi,
hisob-kitoblarning aniq yuritilishini ta’minlashi va yo‘lovchilar uchun qulaylik
yaratishi alohida ta’kidlab o‘tildi. Shuningdek, chiptalar sotuvini boshqarish
tizimlarining mavjud modellarini o‘rganish orqali ularning vazifalari, afzalliklari
hamda kamchiliklari solishtirilgan holda ko‘rib chiqildi. Ma’lumotlar bazasi
tushunchasi va uning asosiy vazifalari — ma’lumotlarni ishonchli saqlash, qayta
ishlash, tartiblash va tahlil qilish — nazariy asos sifatida muhim o‘rin tutdi.
Avtobus yo‘nalishlari ma’lumotlarini saqlash uchun qo‘yiladigan talablar —
ma’lumotlarning to‘g‘riligi, to‘liqligi, yangilanish imkoniyati, xavfsizligi va
izchilligi — alohida e’tibor markazida bo‘ldi.
Ikkinchi bobda tizimga qo‘yiladigan funksional va nofunksional talablar asosida
predmet sohasi chuqur tahlil qilindi. Transport tizimi obyektlari — avtobuslar,
yo‘nalishlar, chiptalar, bekatlar, vaqt jadvali, haydovchilar va yo‘lovchilar
ma’lumotlarini to‘g‘ri aniqlash, ularning o‘zaro bog‘liqligini belgilash ma’lumotlar
bazasini samarali loyihalash uchun zarur bo‘ldi. Ushbu bosqichda ma’lumotlar
oqimi va jarayonlar strukturasi o‘rganildi, sohada yuzaga keladigan ehtiyoj va
talablar tizimli ravishda tasniflandi. ER-diagramma yordamida jadvallar, atributlar
va ular o‘rtasidagi bog‘lanishlar vizual ko‘rinishda ko‘rsatildi. Bu diagramma
butun loyiha uchun asosiy konseptual model sifatida xizmat qildi va keyingi bobda
amalga oshiriladigan texnik yechimlar uchun tayanch bo‘lib xizmat qildi.
Uchinchi bobda ma’lumotlar bazasining amaliy qismi ishlab chiqildi. Dastlab
tanlangan MBBTning afzalliklari asoslab berildi. Zamonaviy ma’lumotlar bazasi
boshqaruv tizimlari (MySQL, PostgreSQL, MS SQL Server va boshqalar) orasida
tanlov qilinishi tizimning barqarorligi, kengayish imkoniyati, xavfsizlik darajasi va
ishlash tezligiga bevosita ta’sir qiladi. Kurs ishida tanlangan MBBTning texnik
40

imkoniyatlari, qo‘llash qulayligi, ochiq kodli bo‘lishi yoki litsenziyalash talablari
kabi omillar ko‘rib chiqildi. Keyingi bosqichda esa jadvallarni CREATE
operatorlari orqali yaratish, ularga mos maydonlar ajratish, ma’lumot turlari va
birlamchi/chet kalitlar o‘rnatish amaliy jihatdan bajarildi.
Shuningdek, ma’lumotlar bilan ishlashning asosiy amaliy operatsiyalari —
INSERT, SELECT, UPDATE, DELETE — misollar yordamida qo‘llab ko‘rsatildi.
Reallikda avtobus yo‘nalishlari tizimi doimiy o‘zgarishlar bilan ishlaydi: yangi
yo‘nalishlar qo‘shiladi, jadval yangilanadi, chipta narxlari o‘zgaradi, mavjud
ma’lumotlar tahrirlanadi. Shu bois ushbu operatorlar tizimning kundalik faoliyati
uchun muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, JOIN, GROUP BY va HAVING
operatorlaridan foydalanib murakkab so‘rovlar tuzildi. Bu so‘rovlar yordamida bir
nechta jadvallarni bog‘lab tahliliy hisobotlar olish, yo‘lovchilar oqimi, chiptalar
sotuv statistikalari, yo‘nalishlar bo‘yicha yuklama darajasini aniqlash imkoniyatlari
yaratildi. Mazkur yondashuv tizimning real ish jarayonlarida samarali boshqaruvni
ta’minlashga yordam beradi.
Umuman olganda, ushbu kurs ishi avtobus yo‘nalishlari va chiptalar sotuvini
boshqarish uchun mo‘ljallangan ma’lumotlar bazasini ishlab chiqish bo‘yicha
nazariy va amaliy bilimlarni uyg‘unlashtirgan kompleks loyiha bo‘ldi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, avtomatlashtirilgan ma’lumotlar bazasi transport
tizimida boshqaruvning aniqligi, tezkorligi, ishonchliligi va shaffofligini sezilarli
darajada oshiradi. Chiptalar sotuvining elektron shaklga o‘tkazilishi esa
yo‘lovchilarga qulaylik yaratadi, navbatlarni kamaytiradi, tashuvchilar uchun esa
statistik tahlil, tizim monitoringi va optimal boshqaruv qarorlarini qabul qilish
jarayonini yengillashtiradi.
Yakuniy xulosa shundan iboratki, loyihalashtirilgan ma’lumotlar bazasi nafaqat
o‘quv-amaliy vazifa sifatida, balki real hayotda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan to‘liq
funksional model bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda tizimni yanada takomillashtirish,
uni mobil ilovalar, veb-platformalar, onlayn to‘lov tizimlari va GPS monitoring
tizimlari bilan integratsiya qilish orqali yanada samarali, qulay va zamonaviy
kompleks yechim yaratish imkoniyati mavjud
41

ADABIYOTLAR RO‘YXATI
 Ахатов, Б. “Информационные системы и технологии”. – Т.: Fan va texnologiya, 2020.
 Баскаков, А. И. “Базы данных: проектирование, реализация и сопровождение”. –
Москва: Питер, 2019.
 Date, C. J. An Introduction to Database Systems . – Addison Wesley, 2018.
 Silberschatz, A., Korth, H. F., Sudarshan, S. Database System Concepts . – McGraw-Hill,
2020.
 Elmasri, R., Navathe, S. Fundamentals of Database Systems . – Pearson, 2017.
 Линчевский, А. “SQL и реляционные базы данных”. – СПб.: БХВ-Петербург, 2021.
 Tanenbaum, A. Modern Operating Systems . – Prentice Hall, 2016.
 Турдалиев, Ш. “Axborot tizimlarini yaratish va boshqarish asoslari”. – TDIU nashriyoti,
2021.
 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi
bo‘yicha qarori. – Toshkent, 2020.
 MySQL Documentation. – Oracle, 2023. https://dev.mysql.com/doc/
 PostgreSQL Official Guide. – PostgreSQL Global Development Group, 2023.
https://www.postgresql.org/docs/
 Oliy ta’lim tizimi uchun “Ma’lumotlar bazasi va SQL” o‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
TDYMI, 2022.
 Abdug‘aniyev Sh. “Transport logistikasi: yo‘lovchi tashishni tashkil etish”. – Toshkent:
UzLogistics, 2019.
 Laudon, K., Laudon, J. Management Information Systems . – Pearson, 2021.
42

Купить