Ayolning o‘rni turli etnik madaniyatlarda: qiyosiy tahlil - Madaniyatshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	45.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Madaniyatshunoslik

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

68 Sotish

Ayolning o‘rni turli etnik madaniyatlarda: qiyosiy tahlil

Sotib olish

“AYOLNING O‘RNI TURLI ETNIK MADANIYATLARDA: QIYOSIY
TAHLIL”
MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................3
I BOB. AYOLNING ETNIK MADANIYATLARDAGI IJTIMOIY VA
MADANIY O‘RNI
1.1. Ayol maqomi va gender munosabatlarining nazariy asoslari……………….....6
1.2. Turli xalqlarda ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari………………………
15
II BOB. TURKIY, YEVROPA VA SHARQ ETNIK MADANIYATLARIDA
AYOLNING O‘RNI: QIYOSIY TAHLIL
2.1. Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning
o‘rni……………….22
2.2. Yevropa va Sharq xalqlari madaniyatida ayolning o‘rni: o‘xshash va farqli
jihatlar………………………………………………………………………..……31
XULOSA ................................................................................................................36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...............................................................38
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Ayolning jamiyatdagi o‘rni va mavqeini o‘rganish
insoniyat tarixini, madaniy taraqqiyotini hamda ijtimoiy munosabatlar tizimini
anglashda muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Turli etnik madaniyatlarda ayolga
bo‘lgan munosabat xalqning tarixiy rivojlanishi, diniy qarashlari, urf-odatlari va
ma’naviy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu sababli ayolning oiladagi,
jamiyatdagi va madaniy hayotdagi rolini qiyosiy etnologik jihatdan tadqiq etish
bugungi kunda dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi.
Insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida ayol jamiyatning muhim
ijtimoiy tayanchi sifatida namoyon bo‘lgan. U nafaqat oilaning davomiyligini
ta’minlovchi shaxs, balki ma’naviy qadriyatlarni avloddan-avlodga yetkazuvchi
asosiy tarbiyachi sifatida ham muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, Sharq xalqlari
madaniyatida ayolning hayo, ibo, mehribonlik va sadoqat kabi fazilatlari yuksak
qadrlangan bo‘lsa, Yevropa madaniyatida ayolning ijtimoiy erkinligi, mustaqilligi
va gender tengligi masalalari ustuvor ahamiyat kasb etgan. Shu jihatdan turli etnik
madaniyatlarda ayolning o‘rni va unga bo‘lgan munosabatni qiyosiy tahlil qilish
ilmiy va amaliy jihatdan muhimdir.
Bugungi globallashuv jarayonida jamiyatlarning ijtimoiy-madaniy hayotida
sezilarli o‘zgarishlar yuz bermoqda. Urbanizatsiya, migratsiya, axborot
texnologiyalarining rivojlanishi va ommaviy madaniyat ta’siri natijasida an’anaviy
qarashlar asta-sekin o‘zgarib bormoqda. Bu jarayon ayollarning jamiyatdagi
o‘rniga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, zamonaviy jamiyatda ayollar
ta’lim, ilm-fan, siyosat, biznes va boshqa sohalarda faol ishtirok etayotgan
bo‘lsalar-da, ayrim jamiyatlarda an’anaviy gender stereotiplari hanuzgacha
сақ lanib qolmoqda. Shu sababli turli xalqlarda ayolning ijtimoiy mavqei va gender
munosabatlarini etnologik nuqtai nazardan o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, turli etnik madaniyatlarda ayolning oilaviy va ma’naviy
vazifalarini tadqiq qilish orqali oila institutining shakllanishi, milliy
2

qadriyatlarning saqlanishi va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini chuqurroq anglash
mumkin bo‘ladi. Ayniqsa, Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning
oilaparvarlik, tarbiyachilik va milliy qadriyatlarni saqlovchi sifatidagi roli alohida
ahamiyatga ega. Yevropa jamiyatlarida esa gender tengligi va ayollarning ijtimoiy
faolligiga katta e’tibor qaratilishi bu ikki madaniyat o‘rtasidagi o‘xshash va farqli
jihatlarni qiyosiy tahlil qilish zaruratini yuzaga keltiradi.
O‘zbekiston Respublikasida ham xotin-qizlarning jamiyatdagi mavqeini
mustahkamlash, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mamlakatimizda gender tengligini
ta’minlash, ayollarning ta’lim olishi, tadbirkorlik bilan shug‘ullanishi va davlat
boshqaruvida faol ishtirok etishi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Shu
nuqtai nazardan turli xalqlar madaniyatida ayolning o‘rnini qiyosiy o‘rganish yosh
avlodning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
chuqurroq anglash hamda madaniyatlararo bag‘rikenglikni rivojlantirishga xizmat
qiladi. 1
Bundan tashqari, ayolning jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq masalalarni tadqiq
etish orqali insonlarning ijtimoiy tashkilotlanish shakllari, oila institutining
rivojlanishi, gender munosabatlari va madaniy qadriyatlarning shakllanish
mexanizmlarini tushunish mumkin bo‘ladi. Ayniqsa, Sharq va G‘arb
madaniyatlarida ayolning jamiyatdagi roli, oilaviy munosabatlardagi mavqei
hamda ma’naviy vazifalarini qiyosiy tahlil qilish etnologiya fanining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining maqsadi — ayolning turli etnik madaniyatlardagi
o‘rnini etnologik jihatdan o‘rganish, Sharq va G‘arb xalqlari misolida ayolning
oilaviy, ijtimoiy va ma’naviy vazifalarini tahlil qilish hamda uning jamiyat
taraqqiyotidagi ahamiyatini ilmiy asosda yoritishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 gender tushunchasi va uning etnologiyadagi talqinini o‘rganish;
1
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 352 b.
3

 ayolning jamiyatdagi ijtimoiy mavqei va gender munosabatlarini tahlil
qilish;
 Sharq va G‘arb madaniyatida ayolning oilaviy hamda ma’naviy vazifalarini
yoritish;
 Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning o‘rnini tadqiq etish;
 Yevropa va Sharq xalqlari madaniyatida ayolga bo‘lgan munosabatning
o‘xshash va farqli jihatlarini qiyosiy tahlil qilish;
 zamonaviy jamiyatda ayol haqidagi qarashlarning o‘zgarish xususiyatlarini
o‘rganish.
Kurs ishining obyekti — turli etnik madaniyatlarda ayolning jamiyatdagi
o‘rni, gender munosabatlari va ular bilan bog‘liq ijtimoiy-madaniy jarayonlar
majmuasi hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — Sharq va G‘arb xalqlari madaniyatida ayolning
oilaviy, ma’naviy va ijtimoiy vazifalari, gender munosabatlari, an’anaviy hamda
zamonaviy qarashlar va ularning jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyatini o‘rganishdan
iborat.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 bob, 4 reja, xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I BOB. AYOLNING ETNIK MADANIYATLARDAGI IJTIMOIY VA
MADANIY O‘RNI
1.1. Ayol maqomi va gender munosabatlarining nazariy asoslari.
Jamiyat taraqqiyoti davomida ayolning o‘rni, mavqei va ijtimoiy
funksiyalari doimo muhim masalalardan biri bo‘lib kelgan. Insoniyat tarixining
barcha bosqichlarida ayollar oilaning davomiyligini ta’minlovchi, farzand
tarbiyalovchi, ma’naviy qadriyatlarni avloddan-avlodga yetkazuvchi asosiy
ijtimoiy qatlam sifatida namoyon bo‘lgan. Shu bilan birga, turli davrlar va
madaniyatlarda ayolga bo‘lgan munosabat bir xil bo‘lmagan. Ba’zi jamiyatlarda
ayollar yuqori mavqega ega bo‘lgan bo‘lsa, ayrimlarida ularning huquqlari keskin
cheklangan. Aynan shu jihatlar ayol maqomini ilmiy jihatdan o‘rganishni dolzarb
masalaga aylantiradi.
Hozirgi zamon ijtimoiy fanlarida ayolning jamiyatdagi o‘rnini tahlil qilishda
gender tushunchasi muhim nazariy asos sifatida qo‘llaniladi. Gender biologik
jinsdan farqli ravishda insonning jamiyatdagi ijtimoiy roli, xulq-atvori va madaniy
vazifalarini anglatadi. Ya’ni “erkak” va “ayol” tushunchalari nafaqat biologik,
balki ijtimoiy-madaniy mazmunga ham ega hisoblanadi. Gender nazariyasiga
ko‘ra, jamiyat erkak va ayol uchun ma’lum me’yorlar, vazifalar va kutishlarni
shakllantiradi. Bu me’yorlar esa tarixiy, madaniy va diniy omillar ta’sirida yuzaga
keladi. 2
Etnologiya fanida gender masalalari insoniyat madaniyatining tarkibiy qismi
sifatida o‘rganiladi. Etnologlar turli xalqlarning urf-odatlari, an’analari, oilaviy
munosabatlari va ijtimoiy tizimlarini tahlil qilish orqali ayolning jamiyatdagi
maqomini aniqlashga harakat qiladilar. Har bir etnik guruhda ayolga bo‘lgan
munosabat o‘sha xalqning tarixiy taraqqiyoti, diniy e’tiqodi va iqtisodiy hayoti
bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan, ayrim ko‘chmanchi xalqlarda ayollar
erkaklar bilan teng ravishda mehnat qilgan va oilaviy qarorlar qabul qilishda faol
2
Malinowski B. Argonauts of the Western Pacific . London: Routledge, 1922. – 527 p.
5

ishtirok etgan. Qishloq xo‘jaligiga asoslangan jamiyatlarda esa ayollarning
vazifalari ko‘proq uy-ro‘zg‘or va farzand tarbiyasi bilan bog‘langan.
Gender tushunchasi XX asrning ikkinchi yarmida ilm-fanga keng kirib keldi.
Avvalroq ayol va erkak o‘rtasidagi farqlar asosan biologik jihatdan izohlangan
bo‘lsa, keyinchalik sotsiologiya, antropologiya va psixologiya fanlari bu
tafovutlarning ko‘pchiligi ijtimoiy muhit natijasi ekanligini ko‘rsatdi. Gender
nazariyasi aynan shu nuqtai nazardan insonning jamiyatdagi rolini tushuntirishga
xizmat qiladi. Bu nazariyaga ko‘ra, ayollarning ma’lum bir vazifalarni bajarishi
yoki erkaklardan farqli xulq-atvorga ega bo‘lishi biologik emas, balki ijtimoiy
tarbiya va madaniy qadriyatlarning mahsulidir.
Etnologik tadqiqotlarda genderning o‘rganilishi ayolning jamiyatdagi o‘rnini
yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Chunki turli xalqlarda ayolga
nisbatan shakllangan qarashlar bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Masalan,
Sharq xalqlarida ayol ko‘proq oilaning ma’naviy ustuni sifatida qadrlansa, G‘arb
jamiyatlarida uning mustaqil shaxs sifatidagi huquqlari ko‘proq ta’kidlanadi.
Afrika va Lotin Amerikasi xalqlarida esa ayol iqtisodiy hayotning faol ishtirokchisi
sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli ayol maqomini universal mezonlar asosida
emas, balki har bir madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda
o‘rganish zarur.
Ayolning jamiyatdagi ijtimoiy mavqei tarixiy taraqqiyot davomida doimo
o‘zgarib borgan. Ibtidoiy jamiyatlarda mehnat taqsimoti asosan jismoniy
imkoniyatlarga qarab amalga oshirilgan. Erkaklar ovchilik va himoya vazifalarini
bajargan bo‘lsa, ayollar oziq-ovqat yig‘ish, bolalarni parvarish qilish va uy
xo‘jaligini yuritish bilan shug‘ullangan. Biroq ayrim tarixiy manbalarda ibtidoiy
jamiyatlarning ba’zilarida ayollar yuqori mavqega ega bo‘lgani qayd etiladi.
Masalan, matriarxat tizimida nasl ayol tomondan davom ettirilgan va oilada ayol
yetakchi mavqega ega bo‘lgan.
Keyinchalik patriarxal jamiyatlarning shakllanishi bilan ayollarning ijtimoiy
mavqei nisbatan cheklana boshladi. Erkaklar siyosiy va iqtisodiy hokimiyatni
qo‘lga olgan sari ayollarning asosiy vazifasi uy-ro‘zg‘or ishlari va farzand tarbiyasi
6

bilan chegaralandi. Ayniqsa, o‘rta asrlarda ko‘plab jamiyatlarda ayollarning ta’lim
olishi, mulkka egalik qilishi yoki davlat boshqaruvida ishtirok etishi cheklangan
edi. Shunga qaramay, tarixda ilm-fan, siyosat va madaniyat sohalarida faoliyat
yuritgan ko‘plab ayollar mavjud bo‘lgan. Bu esa ayollarning imkoniyatlari tabiatan
cheklangan emasligini ko‘rsatadi.
Diniy qarashlar ham ayol maqomining shakllanishida muhim rol o‘ynagan.
Islom, xristianlik, buddaviylik va boshqa dinlarda ayolning oiladagi va jamiyatdagi
vazifalari haqida turlicha qarashlar mavjud. Masalan, islom dinida ayolning sha’ni
va huquqlari himoya qilinishi, onalikning ulug‘lanishi alohida ta’kidlangan. Shu
bilan birga, ayrim tarixiy davrlarda diniy qoidalar noto‘g‘ri talqin qilinishi
natijasida ayollarning huquqlari cheklangan holatlar ham kuzatilgan. Zamonaviy
davrda esa ko‘plab davlatlarda diniy va dunyoviy qadriyatlar uyg‘unligi asosida
gender tengligini ta’minlashga intilish kuchaymoqda.
Ayolning jamiyatdagi mavqeini belgilovchi muhim omillardan biri iqtisodiy
faoliyatdir. Iqtisodiy mustaqillik ayolning o‘z huquqlarini himoya qilishiga, ta’lim
olishi va jamiyat hayotida faol ishtirok etishiga imkon yaratadi. Sanoatlashuv va
urbanizatsiya jarayonlari natijasida ayollar ishlab chiqarish, ta’lim, tibbiyot, ilm-
fan va siyosat kabi ko‘plab sohalarda faol qatnasha boshladilar. Ayniqsa, XX asrda
ayollar huquqlari uchun kurash harakatlari natijasida ko‘plab mamlakatlarda
ayollarga saylov huquqi berildi, ta’lim olish imkoniyatlari kengaydi va gender
tengligi masalasi davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi.
Zamonaviy jamiyatda ayolning roli tobora kengayib bormoqda. Hozirgi
kunda ayollar nafaqat oilada, balki davlat boshqaruvi, biznes, fan va texnologiya
sohalarida ham katta muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Bu holat gender
stereotiplarining asta-sekin o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Avvallari “erkaklar kasbi”
deb hisoblangan ko‘plab sohalarda ayollar muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda. Shu
bilan birga, zamonaviy ayol bir vaqtning o‘zida ona, turmush o‘rtog‘i va
mutaxassis sifatidagi vazifalarni uyg‘unlashtirishga intilmoqda.
An’anaviy qarashlarga ko‘ra, ayol avvalo oilaning bekasi, farzand
tarbiyachisi va uy-ro‘zg‘or mas’uli sifatida talqin qilingan. Sharq xalqlarida
7

ayniqsa ayolning hayo, ibo, sadoqat va mehribonlik kabi fazilatlari yuqori
qadrlangan. O‘zbek xalqida ham ayol oilaning tayanchi, xonadon fayzi sifatida
ulug‘lanadi. “Jannat onalar oyog‘i ostidadir” degan hikmat xalq ongida ayolning
naqadar ulug‘ maqomga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, an’anaviy
jamiyatlarda ayolning ijtimoiy faolligi ma’lum darajada chegaralangan holatlar
ham mavjud bo‘lgan.
Zamonaviy qarashlarda esa ayolning shaxs sifatidagi huquqlari va
imkoniyatlariga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Gender tengligi tamoyiliga ko‘ra, erkak
va ayol jamiyatda teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak. Bu qarash
ayollarning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotdagi ishtirokini kengaytirishga
xizmat qilmoqda. Hozirgi kunda dunyoning ko‘plab davlatlarida ayollar parlament,
hukumat va xalqaro tashkilotlarda faol faoliyat yuritmoqda. Ta’lim va
texnologiyalarning rivojlanishi esa ayollarning bilim va salohiyatini namoyon
qilishiga keng imkoniyat yaratmoqda. 3
Shu bilan birga, gender tengligi masalasi barcha jamiyatlarda bir xil darajada
hal etilgan deb bo‘lmaydi. Ayrim mamlakatlarda ayollar hali ham iqtisodiy va
siyosiy jihatdan erkaklarga nisbatan kamroq imkoniyatlarga ega. Maishiy
zo‘ravonlik, majburiy nikoh, ta’lim olishdagi tengsizlik kabi muammolar ayrim
hududlarda saqlanib qolmoqda. Shu sababli xalqaro tashkilotlar va davlatlar
ayollar huquqlarini himoya qilish, gender tengligini ta’minlash va ayollarning
jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash bo‘yicha turli dasturlarni amalga
oshirmoqda.
Etnologik nuqtai nazardan qaralganda, ayolning jamiyatdagi o‘rni madaniy
qadriyatlar tizimining ajralmas qismidir. Har bir xalqning urf-odatlari, oilaviy
munosabatlari va tarbiya tizimi ayolning mavqeini belgilaydi. Masalan, ayrim
xalqlarda kelin oilaning eng kichik a’zosi sifatida ko‘plab majburiyatlarga ega
bo‘lsa, boshqalarida ayol oilaviy qarorlar qabul qilishda yetakchi rol o‘ynaydi. Bu
3
Levi-Strauss C. Structural Anthropology . New York: Basic Books, 1963. – 410 p.
8

farqlar madaniyatlarning xilma-xilligini ko‘rsatadi va gender masalasiga nisbatan
yagona yondashuv mavjud emasligini anglatadi.
Ayolning jamiyatdagi ijtimoiy mavqeini belgilovchi yana bir muhim omil
ta’limdir. Ta’limli ayol nafaqat o‘z hayotini, balki jamiyatning kelajagini ham
o‘zgartirishga qodir. Chunki ona tarbiyasi jamiyat ma’naviyati shakllanishining
asosiy omillaridan biridir. Shu sababli ko‘plab davlatlarda qizlarning ta’lim
olishini qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan.
Ta’lim ayollarning iqtisodiy mustaqilligini oshiradi, huquqiy bilimlarini
kengaytiradi va jamiyatdagi faol ishtirokini kuchaytiradi.
Bugungi globallashuv davrida turli madaniyatlarning o‘zaro ta’siri natijasida
ayol haqidagi qarashlar ham o‘zgarib bormoqda. Internet, ommaviy axborot
vositalari va xalqaro hamkorlik gender masalalarining global miqyosda muhokama
qilinishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, ayrim jamiyatlarda milliy qadriyatlarni
saqlab qolish va zamonaviy tendensiyalar o‘rtasida muvozanatni topish masalasi
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu jarayonda ayolning milliy madaniyatni saqlovchi va
zamonaviy taraqqiyotga hissa qo‘shuvchi subyekt sifatidagi roli yanada muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Ayolning jamiyatdagi o‘rni masalasi nafaqat ijtimoiy yoki siyosiy mavzu,
balki insoniyat madaniyatining rivojlanishini aks ettiruvchi muhim
ko‘rsatkichlardan biridir. Har bir tarixiy davrda ayollarga bo‘lgan munosabat o‘sha
jamiyatning ma’naviy darajasi, iqtisodiy taraqqiyoti va madaniy qarashlarini
ifodalab kelgan. Shu sababli etnologiya, antropologiya, sotsiologiya va tarix
fanlarida ayol maqomini o‘rganish alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllangan.
Ayniqsa, gender munosabatlari nazariyasining rivojlanishi ayolning ijtimoiy
hayotdagi rolini chuqurroq tahlil qilish imkonini berdi.
Gender munosabatlari masalasi insonning kundalik hayotida, oilaviy
munosabatlarda, mehnat faoliyatida va ma’naviy qadriyatlar tizimida muhim o‘rin
tutadi. Jamiyatda erkak va ayolga nisbatan shakllanadigan stereotiplar insonning
xarakteri, kasb tanlovi, ta’lim olishi va ijtimoiy faolligiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, ayrim jamiyatlarda erkak oilaning asosiy boquvchisi sifatida qaralsa, ayol
9

uy-ro‘zg‘or va tarbiya bilan bog‘liq vazifalarni bajaruvchi sifatida talqin qilinadi.
Boshqa jamiyatlarda esa ayollar ham iqtisodiy va siyosiy faoliyatning teng huquqli
ishtirokchisi sifatida qabul qilinadi. Bu farqlar gender munosabatlarining madaniy
xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Etnologiyada gender munosabatlari asosan madaniy qadriyatlar va urf-
odatlar bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi. Har bir etnik guruhda ayol va erkakning
oiladagi o‘rni, mehnat taqsimoti, kiyinish madaniyati va ijtimoiy xulq-atvori
bo‘yicha ma’lum qoidalar mavjud. Ushbu qoidalar ko‘pincha avloddan-avlodga
o‘tib, milliy an’ananing bir qismiga aylanadi. Masalan, Markaziy Osiyo xalqlarida
kattalarga hurmat, oilaparvarlik va ayolning hayo-ibo fazilatlari muhim qadriyat
hisoblanadi. Yevropa madaniyatida esa ayolning mustaqilligi, shaxsiy erkinligi va
huquqiy tengligi ko‘proq qadrlanadi.
Gender nazariyasi rivojlanishida feministik qarashlar ham muhim rol
o‘ynagan. Feministik harakatlar ayollarning jamiyatdagi huquq va imkoniyatlarini
kengaytirishga qaratilgan ijtimoiy harakat sifatida yuzaga kelgan. XIX–XX
asrlarda Yevropa va Amerikada ayollar saylov huquqi, ta’lim olish va mehnat
qilish imkoniyatlari uchun faol kurash olib bordilar. Natijada ko‘plab davlatlarda
ayollar erkaklar bilan teng huquqlarga ega bo‘la boshladilar. Hozirgi kunda ham
feministik nazariya gender tengligini ta’minlash va ayollarga nisbatan
kamsitishlarni bartaraf etish masalalarini o‘rganishda muhim ilmiy yo‘nalishlardan
biri hisoblanadi.
Ayolning ijtimoiy mavqeini belgilashda oilaning o‘rni alohida ahamiyatga
ega. Oila jamiyatning eng kichik ijtimoiy birligi bo‘lib, unda insonning
dunyoqarashi va qadriyatlari shakllanadi. Ko‘pgina madaniyatlarda ayol oilaning
ma’naviy tayanchi sifatida ko‘riladi. Ona farzand tarbiyasida asosiy rolni bajaradi,
oilada mehr-muhabbat va ahillik muhitini yaratadi. Shu sababli xalq og‘zaki
ijodida, maqol va hikmatlarda ayolning onalik maqomi yuksak darajada
ulug‘lanadi. O‘zbek xalqida “Ona bitta, Vatan yagona” degan hikmat ayolning
naqadar muqaddas mavqega ega ekanligini ifodalaydi.
10

Tarixiy jarayonlarda ayolning ijtimoiy roli jamiyatning iqtisodiy tizimi bilan
ham bog‘liq ravishda o‘zgargan. Agrar jamiyatlarda ayollar asosan uy xo‘jaligi va
qishloq xo‘jaligi ishlari bilan shug‘ullangan bo‘lsa, sanoatlashuv davrida ular
ishlab chiqarish jarayoniga faol jalb qilina boshlandi. Ikkinchi jahon urushi davrida
ko‘plab erkaklar frontga ketgani sababli ayollar zavod va fabrikalarda ishlashga
majbur bo‘ldilar. Bu jarayon ayollarning iqtisodiy hayotdagi rolini yanada
kuchaytirdi va ularning mustaqilligini oshirdi. 4
Zamonaviy davrda ayollar ilm-fan, siyosat, sport va biznes sohalarida katta
muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Dunyoda davlat rahbari, olima, kosmonavt,
sportchi va yirik kompaniya rahbari sifatida tanilgan ko‘plab ayollar mavjud. Bu
holat ayollarning intellektual va ijtimoiy imkoniyatlari erkaklardan kam emasligini
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, zamonaviy ayolning zimmasiga bir nechta mas’uliyat
yuklanmoqda. U bir vaqtning o‘zida ona, turmush o‘rtog‘i, kasb egasi va jamiyat
a’zosi sifatida faoliyat olib boradi. Bu esa ayollardan katta sabr-toqat, bilim va
mas’uliyat talab qiladi. An’anaviy qarashlarning shakllanishida xalqning diniy va
ma’naviy qadriyatlari muhim rol o‘ynaydi. Ko‘plab Sharq xalqlarida ayolning
hayo, andisha va oilaga sadoqat fazilatlari eng muhim axloqiy mezonlar sifatida
qaraladi. Ayolning odobi va tarbiyasi butun oilaning obro‘sini belgilovchi omil deb
hisoblanadi. Shu sababli qiz bolalarni yoshligidan uy ishlari, kattalarga hurmat va
oilaviy mas’uliyat ruhida tarbiyalashga katta e’tibor berilgan. Bu an’analar hozirgi
kunda ham ko‘plab oilalarda saqlanib qolgan.
Biroq zamonaviy globallashuv jarayonlari natijasida ayollar haqidagi
qarashlarda sezilarli o‘zgarishlar yuz bermoqda. Ommaviy axborot vositalari,
internet va xalqaro madaniy aloqalar turli xalqlarning genderga oid qarashlarini
bir-biriga yaqinlashtirmoqda. Ayniqsa yosh avlod orasida ayolning mustaqilligi,
kasbiy rivojlanishi va shaxsiy tanlov huquqiga bo‘lgan e’tibor kuchaymoqda. Shu
bilan birga, ayrim jamiyatlarda an’anaviy qadriyatlarni saqlab qolish masalasi ham
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Natijada zamonaviy va an’anaviy qarashlar o‘rtasida
4
Radcliffe-Brown A.R. Structure and Function in Primitive Society . London: Cohen & West, 1952. – 244 p.
11

ma’lum ziddiyatlar yuzaga kelmoqda. Ayolning jamiyatdagi o‘rni masalasida
ta’lim tizimining ta’siri nihoyatda katta. Ta’limli ayol jamiyat taraqqiyotining
muhim omili hisoblanadi. Chunki ayolning savodxonligi va dunyoqarashi farzand
tarbiyasiga ham bevosita ta’sir qiladi. UNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlar
tomonidan qizlarning ta’lim olishini qo‘llab-quvvatlashga katta e’tibor qaratilishi
ham bejiz emas. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, ayollar ta’lim darajasi oshgan
jamiyatlarda iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy barqarorlik yuqori bo‘ladi.
Gender tengligi masalasi demokratik jamiyatning muhim belgilaridan biri
hisoblanadi. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar ayollar huquqlarini himoya qilish va
ularning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash bo‘yicha maxsus qonun va
dasturlarni amalga oshirmoqda. Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning
bandligini ta’minlash, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va siyosiy faolligini
oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. O‘zbekistonda ham
so‘nggi yillarda xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi.
Shu bilan birga, gender tengligi masalasida ayrim muammolar saqlanib
qolmoqda. Ayrim hududlarda qizlarning ta’lim olish imkoniyatlari cheklangan,
maishiy zo‘ravonlik holatlari uchrab turadi yoki ayollar mehnati yetarlicha
qadrlanmaydi. Bu muammolarni hal qilish uchun nafaqat qonuniy choralar, balki
jamiyat ongini o‘zgartirish ham muhim ahamiyatga ega. Chunki gender tengligi
faqat ayollar manfaatiga xizmat qilmaydi, balki butun jamiyat taraqqiyotiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Etnik madaniyatlarda ayolning kiyinish uslubi ham gender
munosabatlarining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Har bir xalqning
milliy kiyimlari ayolning jamiyatdagi o‘rni, estetik qarashlari va axloqiy
me’yorlarini aks ettiradi. Masalan, o‘zbek milliy liboslari ayolning nazokati va
ibosini ifodalasa, Yevropa madaniyatida kiyim ko‘proq shaxsiy erkinlik va
individual uslubni namoyon etadi. Kiyim madaniyati orqali jamiyatning ayolga
bo‘lgan munosabatini kuzatish mumkin.
Ayolning san’at va madaniyatdagi roli ham juda muhimdir. Tarix davomida
ayollar xalq og‘zaki ijodi, musiqa, raqs, amaliy san’at va adabiyot rivojiga katta
12

hissa qo‘shganlar. Ayniqsa, xalq hunarmandchiligi va milliy an’analarni saqlashda
ayollarning xizmatlari beqiyosdir. O‘zbek ayollari kashtachilik, gilamdo‘zlik,
zardo‘zlik kabi milliy san’at turlarini avloddan-avlodga yetkazishda muhim rol
o‘ynaganlar. Shu jihatdan ayol milliy madaniyatni saqlovchi va rivojlantiruvchi
asosiy kuchlardan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda ayolning siyosiy faolligi ham ortib bormoqda. Ko‘plab
mamlakatlarda ayollar parlament deputati, vazir yoki davlat rahbari sifatida
faoliyat yuritmoqda. Bu holat jamiyatda ayollarga nisbatan qarashlarning
o‘zgarayotganidan dalolat beradi. Siyosiy jarayonlarda ayollarning ishtiroki
demokratik boshqaruvni rivojlantirish va ijtimoiy muammolarni samarali hal
qilishda muhim omil sifatida baholanadi.
Psixologik nuqtai nazardan ham ayolning jamiyatdagi roli o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Ayollar odatda hissiy sezgirlik, mehribonlik va muloqotga
moyillik kabi fazilatlari bilan ajralib turadi. Bu xususiyatlar oilaviy munosabatlarni
mustahkamlashda va ijtimoiy hamjihatlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu bilan birga, zamonaviy psixologiya erkak va ayol o‘rtasidagi farqlarni
mutlaq biologik omillar bilan emas, balki tarbiya va ijtimoiy muhit bilan ham
bog‘laydi.
Xulosa qilib aytganda, ayol maqomi va gender munosabatlarining nazariy
asoslari murakkab va ko‘p qirrali masala hisoblanadi. Gender tushunchasi ayol va
erkakning jamiyatdagi o‘rnini ijtimoiy-madaniy nuqtai nazardan tushuntirishga
xizmat qiladi. Etnologik yondashuv esa turli xalqlarda ayolga bo‘lgan
munosabatning tarixiy va madaniy ildizlarini ochib beradi. Ayolning jamiyatdagi
mavqei vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borgan bo‘lsa-da, uning oilaviy, ma’naviy va
ijtimoiy hayotdagi ahamiyati doimo muhim bo‘lib qolgan. Zamonaviy davrda esa
ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, gender tengligini ta’minlash va
milliy qadriyatlarni asrab-avaylash dolzarb vazifalardan biri sifatida namoyon
bo‘lmoqda.
Ayol maqomi va gender munosabatlari jamiyat taraqqiyoti bilan
chambarchas bog‘liq murakkab ijtimoiy-madaniy hodisadir. Gender tushunchasi
13

ayol va erkakning jamiyatdagi rollarini chuqurroq anglash imkonini beradi.
Etnologik tadqiqotlar esa turli xalqlarda ayolga bo‘lgan munosabatning tarixiy va
madaniy asoslarini ochib beradi. Ayolning jamiyatdagi mavqei tarix davomida
o‘zgarib borgan bo‘lsa-da, uning oilaviy, ma’naviy va ijtimoiy hayotdagi
ahamiyati doimo yuqori bo‘lib qolgan.
1.2. Turli xalqlarda ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari.
Insoniyat tarixida ayol oilaning tayanchi, jamiyatning ma’naviy ustuni va
avlodlar davomiyligini ta’minlovchi muhim ijtimoiy kuch sifatida e’tirof etib
kelinadi. Turli xalqlarning madaniyati, urf-odatlari va diniy qarashlarida ayolning
oilaviy hamda ma’naviy vazifalari alohida o‘rin egallaydi. Har bir jamiyat ayolga
nisbatan o‘ziga xos munosabat va qadriyatlar tizimini shakllantirgan bo‘lsa-da,
ularning aksariyatida ayol mehr-muhabbat, tarbiya, sadoqat va ma’naviy poklik
timsoli sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa, oila institutining mustahkamligi ko‘p
jihatdan ayolning tutgan o‘rni va bajaradigan vazifalari bilan chambarchas
bog‘liqdir. 5
Ayolning oilaviy vazifalari qadimdan jamiyatning eng muhim masalalaridan
biri hisoblangan. Oila inson hayotidagi ilk tarbiya maskani bo‘lib, unda shaxsning
dunyoqarashi, axloqiy qarashlari va ijtimoiy xulqi shakllanadi. Shu sababli ayol,
ayniqsa ona, farzand tarbiyasida beqiyos rol o‘ynaydi. Ko‘plab xalqlarda “ona
tarbiyasi” tushunchasi jamiyat kelajagini belgilovchi omil sifatida qaraladi. Chunki
farzand avvalo onaning mehr-muhabbati, odobi va hayotiy tajribasi orqali insoniy
qadriyatlarni o‘rganadi.
Sharq xalqlari madaniyatida ayol obrazi alohida hurmat va ehtirom bilan
tasvirlanadi. Sharqona tafakkurda ayol avvalo ona, oilaning bekasi va xonadonning
ma’naviy tayanchi sifatida ulug‘lanadi. Sharq adabiyoti, xalq og‘zaki ijodi va diniy
manbalarda ayolning hayo, ibo, mehribonlik, sabr-toqat va sadoqat kabi fazilatlari
yuksak qadrlangan. Ayniqsa, o‘zbek xalq madaniyatida ayol oilaning fayzi va
5
Mead M. Sex and Temperament in Three Primitive Societies . New York: Harper & Brothers, 1935. – 335 p.
14

barakasi sifatida talqin qilinadi. “Uy bekasi – ro‘zg‘or egasi” degan hikmat
ayolning oiladagi mas’uliyatini yaqqol ifodalaydi.
Sharq xalqlarida ayolning asosiy vazifalaridan biri oiladagi ahillik va
totuvlikni saqlash hisoblanadi. Ayol oiladagi mehr-muhabbat muhitini yaratadi,
farzandlarni tarbiyalaydi va turmush o‘rtog‘iga ma’naviy tayanch bo‘ladi. Ayniqsa,
katta avlod vakillariga hurmat, mehmondo‘stlik va milliy urf-odatlarni saqlashda
ayollarning roli juda katta. O‘zbek oilalarida kelinlarning odobli, pazanda va
mehnatsevar bo‘lishiga katta e’tibor qaratiladi. Bu holat Sharq madaniyatida
ayolning oilaviy vazifalari naqadar muhim ekanligini ko‘rsatadi.
Sharq adabiyotida ayol obrazi ko‘pincha ezgulik, sadoqat va go‘zallik
timsoli sifatida tasvirlangan. Masalan, Alisher Navoiy asarlarida ayol ma’naviy
poklik va vafodorlik timsoli sifatida ulug‘lanadi. Sharq mumtoz she’riyatida ona
obrazi muqaddas tushuncha sifatida talqin qilinib, uning farzand tarbiyasidagi
xizmatlari yuqori baholangan. Shu bilan birga, Sharq xalqlarida ayolning hayo va
ibosi uning eng muhim fazilatlaridan biri sifatida ko‘rilgan. Islom madaniyatida
ham ayolning maqomi alohida ahamiyatga ega. Islom dinida ona maqomi juda
ulug‘lanadi. Hadislarda “Jannat onalar oyog‘i ostidadir” deb ta’kidlanishi ayolning
naqadar yuksak qadrlanishini ko‘rsatadi. Islom ayolning sha’ni va huquqlarini
himoya qilishga katta e’tibor qaratadi. Shu bilan birga, oiladagi mas’uliyat va
farzand tarbiyasi ayolning asosiy vazifalaridan biri sifatida qaraladi. Sharq
jamiyatlarida aynan diniy va ma’naviy qadriyatlar ayolning oiladagi mavqeini
mustahkamlab kelgan.
Biroq Sharq xalqlarida ayolning vazifalari ko‘pincha oilaviy doira bilan
chegaralangan holatlar ham kuzatilgan. Tarixiy davrlarda ayrim Sharq
jamiyatlarida ayollarning ta’lim olishi yoki ijtimoiy faoliyatda ishtirok etishi
cheklangan. Lekin zamonaviy davrga kelib bu qarashlar asta-sekin o‘zgarib
bormoqda. Hozirgi kunda Sharq ayollari ilm-fan, siyosat, tadbirkorlik va san’at
sohalarida ham faol ishtirok etmoqda. Shu bilan birga, ular milliy qadriyatlar va
oilaviy an’analarni saqlab qolishga ham intilmoqda.
15

G‘arb madaniyatida esa ayolning jamiyatdagi roli Sharqdan ma’lum darajada
farq qiladi. G‘arb jamiyatlarida individual erkinlik va gender tengligi tamoyillari
muhim o‘rin tutadi. Shu sababli ayolning mustaqil shaxs sifatidagi huquqlari va
imkoniyatlariga katta e’tibor qaratiladi. Ayniqsa, XX asrdan boshlab G‘arb
mamlakatlarida ayollar siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotning faol
ishtirokchisiga aylandilar. Ayollar huquqlari uchun olib borilgan harakatlar
natijasida ularga saylov huquqi berildi, ta’lim olish imkoniyatlari kengaydi va
mehnat bozorida teng huquqlilikka erishildi. G‘arb madaniyatida ayolning oiladagi
vazifalari bilan bir qatorda uning shaxsiy rivojlanishi va kasbiy faoliyatiga ham
katta ahamiyat beriladi. Ko‘plab G‘arb davlatlarida ayollar biznes, siyosat, ilm-fan
va texnologiya sohalarida yetakchi mavqega ega. Bu jamiyatlarda ayol faqat uy
bekasi emas, balki jamiyat taraqqiyotiga faol hissa qo‘shuvchi shaxs sifatida
qaraladi. Natijada oilaviy munosabatlarda ham erkak va ayolning teng sheriklik
modeli keng tarqalgan.
G‘arb jamiyatlarida bolalar tarbiyasida ota va onaning teng mas’uliyati
masalasi muhim o‘rin tutadi. Agar Sharq madaniyatida tarbiya asosan onaning
vazifasi sifatida qaralsa, G‘arbda bu vazifa ota va ona o‘rtasida teng taqsimlanishi
kerakligi ta’kidlanadi. Shu sababli G‘arb oilalarida erkaklarning uy ishlari va
farzand tarbiyasidagi ishtiroki nisbatan yuqori hisoblanadi. Bu esa gender tengligi
tamoyillarining oilaviy hayotga ham ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi. Biroq G‘arb
madaniyatida individualizmning kuchayishi ayrim hollarda oilaviy qadriyatlarning
zaiflashishiga ham olib kelmoqda. Nikohlarning qisqa davom etishi, ajralishlar
sonining ortishi va tug‘ilish ko‘rsatkichlarining kamayishi kabi holatlar zamonaviy
G‘arb jamiyatlarining dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Shu sababli ayrim
mutaxassislar oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash va ma’naviy tarbiyani
kuchaytirish zarurligini ta’kidlamoqdalar. 6
Turli xalqlarda ayolning ma’naviy vazifalari ham muhim ahamiyatga ega.
Ayol ko‘pincha milliy qadriyatlar va urf-odatlarni saqlovchi sifatida qaraladi.
6
Ember C.R., Ember M. Anthropology . New York: Pearson, 2015. – 640 p.
16

Ayniqsa, ona tilini, milliy taomlarni, urf-odat va marosimlarni avlodlarga
yetkazishda ayollarning hissasi beqiyosdir. O‘zbek oilalarida milliy qadriyatlar
asosan ona orqali farzandlarga singdiriladi. Bola dastlab onadan salomlashish,
kattalarga hurmat, mehmondo‘stlik va odob-axloq qoidalarini o‘rganadi.
Ayolning tarbiyadagi o‘rni barcha xalqlarda yuksak baholanadi. Chunki bolaning
xarakteri va dunyoqarashi avvalo oilada shakllanadi. Psixologlarning fikricha,
bolaning ruhiy rivojlanishida onaning mehr-muhabbati va e’tibori hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Shu sababli ko‘plab xalqlarda “ona tarbiyasi” degan tushuncha
mavjud. Ayolning ma’naviy saviyasi va dunyoqarashi kelajak avlodning
tarbiyasiga bevosita ta’sir qiladi. Turli xalqlarning folklorida ham ayolning oilaviy
va ma’naviy vazifalari aks etgan. Maqollar, ertaklar va dostonlarda ayol mehribon
ona, sadoqatli yor va oqila bek а sifatida tasvirlanadi. Masalan, o‘zbek xalq
maqollarida “Onali uy – bozor, onasiz uy – mozor” deyilishi onaning oiladagi
ahamiyatini ko‘rsatadi. G‘arb folklorida esa ayol ko‘pincha jasoratli va mustaqil
shaxs sifatida ham tasvirlanadi.
Zamonaviy globallashuv sharoitida ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari
ham ma’lum darajada o‘zgarib bormoqda. Hozirgi kunda ko‘plab ayollar ish
faoliyati bilan bir qatorda oilaviy mas’uliyatni ham bajarishga harakat qilmoqda.
Bu esa ulardan katta matonat va mas’uliyat talab qiladi. Shu bilan birga,
zamonaviy texnologiyalar va ommaviy madaniyat ta’siri ayrim milliy
qadriyatlarning zaiflashishiga ham sabab bo‘lmoqda. Natijada oilaviy
munosabatlar va tarbiya masalalarida yangi yondashuvlarga ehtiyoj paydo
bo‘lmoqda. Ayolning oiladagi iqtisodiy roli ham tobora ortib bormoqda. Ko‘plab
mamlakatlarda ayollar oilaning asosiy daromad manbalaridan biriga aylangan. Bu
holat ayolning mustaqilligini oshirish bilan birga, oilaviy qarorlar qabul qilishdagi
mavqeini ham kuchaytirmoqda. Shu bilan birga, iqtisodiy faollik ayolning oilaviy
va ma’naviy vazifalarini kamaytirmaydi. Aksincha, zamonaviy ayol bir vaqtning
o‘zida ham kasbiy, ham oilaviy majburiyatlarni uyg‘unlashtirishga intilmoqda.
Sharq va G ‘ arb madaniyatlarida ayolning roli turlicha talqin qilinsa - da ,
ularni birlashtiruvchi umumiy jihatlar ham mavjud . Har ikkala madaniyatda ham
17

ayol oilaning davomiyligini ta’minlovchi, farzand tarbiyalovchi va ma’naviy
qadriyatlarni saqlovchi shaxs sifatida qadrlanadi. Faqat bu vazifalarni bajarish
usullari va ayolga qo‘yiladigan talablar madaniy muhitga qarab farqlanadi.
Bugungi kunda gender tengligi va oilaviy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish masalasi
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyat taraqqiyoti ayollarning huquq va
imkoniyatlarini kengaytirishni talab qilayotgan bo‘lsa, milliy va ma’naviy
qadriyatlarni saqlab qolish ham muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Shu sababli
ko‘plab davlatlar ayollarni qo‘llab-quvvatlash bilan birga, oilaviy institutni
mustahkamlashga ham katta e’tibor qaratmoqda.
Ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari masalasi insoniyat sivilizatsiyasi
rivojida muhim o‘rin egallaydi. Chunki jamiyatning ma’naviy qiyofasi, avlodlar
tarbiyasi va oilaviy barqarorlik ko‘p jihatdan ayol faoliyati bilan bog‘liqdir. Tarix
davomida turli xalqlar ayolga turlicha yondashgan bo‘lsalar-da, ularning
aksariyatida ayol mehr-oqibat, tarbiya va ma’naviyat timsoli sifatida qadrlangan.
Ayniqsa, ona obrazi barcha xalqlarda muqaddas tushuncha sifatida shakllangan.
Chunki ona insonning ilk tarbiyachisi, ma’naviy dunyosini shakllantiruvchi va
jamiyatning davomiyligini ta’minlovchi asosiy shaxs hisoblanadi.
Sharq xalqlarida ayolga nisbatan hurmat qadimiy tarixiy ildizlarga ega.
Qadimgi turkiy xalqlarda ham ayollar jamiyat hayotida muhim mavqega ega
bo‘lgan. Tarixiy manbalarda turkiy ayollarning davlat boshqaruvida, diplomatik
munosabatlarda va ijtimoiy hayotda faol qatnashgani haqida ma’lumotlar uchraydi.
Masalan, ayrim turkiy qabilalarda xoqonning rafiqasi davlat masalalarida muhim
rol o‘ynagan. Bu esa Sharq xalqlarida ayolga nisbatan faqat uy bekasi sifatida
emas, balki jamiyatning muhim a’zosi sifatida ham qaralganini ko‘rsatadi. 7
O‘zbek xalq madaniyatida ayol oilaning yuragi sifatida talqin qilinadi.
Ayniqsa, ona obrazi xalq ongida muqaddas maqomga ega. O‘zbek oilalarida
bolaga birinchi navbatda onaning tarbiyasi ta’sir qiladi. Farzandning odobi,
muomalasi va ma’naviy qadriyatlari ko‘pincha onaning shaxsiy namunasi orqali
7
Kottak C.P. Mirror for Humanity: A Concise Introduction to Cultural Anthropology . New York: McGraw-Hill,
2011. – 480 p.
18

shakllanadi. Shu sababli xalq orasida “Qush uyasida ko‘rganini qiladi” degan
maqol keng tarqalgan. Bu maqol oilaviy tarbiyada ota-onaning, ayniqsa onaning
roli naqadar katta ekanligini anglatadi.
Sharq xalqlarida ayolning ma’naviy vazifalari ko‘pincha oilaviy
qadriyatlarni saqlash bilan bog‘liq bo‘lgan. Ayollar milliy urf-odatlar, marosimlar
va an’analarni avlodlarga yetkazishda muhim rol o‘ynaganlar. Masalan, o‘zbek
oilalarida Navro‘z, to‘y, beshik to‘yi, sunnat to‘yi kabi marosimlarning tashkil
etilishida ayollar faol ishtirok etadi. Milliy taomlar tayyorlash, mehmondo‘stlik
an’analari va oilaviy muhitni yaratishda ham ayollarning hissasi katta. Shu jihatdan
ayol milliy madaniyatning asosiy saqlovchilaridan biri hisoblanadi.
Sharq adabiyotida ayol obrazi ko‘pincha go‘zallik va sadoqat timsoli sifatida
tasvirlangan. Mumtoz she’riyatda yor obrazi ilohiy poklik va muhabbat ramzi
sifatida ulug‘langan. Masalan, Navoiy, Fuzuliy va boshqa Sharq mutafakkirlari
asarlarida ayolning nafisligi, donoligi va ma’naviy go‘zalligi madh etilgan. Shu
bilan birga, Sharq madaniyatida ayolning andishasi va ibosi uning eng yuksak
fazilatlaridan biri deb hisoblangan.
G‘arb madaniyatida esa ayol obrazi tarix davomida turli bosqichlarni
boshdan kechirgan. Antik davrda ayrim G‘arb jamiyatlarida ayollar huquqlari
cheklangan bo‘lsa, keyinchalik Uyg‘onish davri va ma’rifatparvarlik g‘oyalari
ta’sirida ayollarning jamiyatdagi mavqei asta-sekin o‘zgara boshladi. Ayniqsa,
XIX–XX asrlarda ayollar huquqlari uchun olib borilgan harakatlar G‘arb
jamiyatlarida katta ijtimoiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Ayollar ta’lim olish,
ishlash va siyosiy jarayonlarda qatnashish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
G‘arb madaniyatida ayolning shaxsiy erkinligi va mustaqilligi muhim
qadriyat sifatida qaraladi. Bu jamiyatlarda ayol o‘z hayoti va faoliyati haqida
mustaqil qaror qabul qilish huquqiga ega shaxs sifatida talqin qilinadi. Natijada
G‘arb ayollari ilm-fan, texnologiya, sport va biznes sohalarida katta
muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Shu bilan birga, G‘arb madaniyatida oilaviy
munosabatlarda tenglik tamoyili muhim o‘rin tutadi. Ota va ona farzand tarbiyasi
hamda uy-ro‘zg‘or masalalarida teng sherik sifatida qaraladi.
19

Biroq G‘arb jamiyatlarida individualizmning kuchayishi ayrim ma’naviy
muammolarni ham yuzaga keltirgan. Oilaviy rishtalarning zaiflashuvi, yolg‘izlik
va ma’naviy bo‘shliq kabi holatlar zamonaviy G‘arb jamiyatining dolzarb
muammolaridan biri hisoblanadi. Shu sababli bugungi kunda ko‘plab G‘arb
mutaxassislari oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash va ma’naviy tarbiyaga
e’tiborni kuchaytirish zarurligini ta’kidlamoqdalar. Turli xalqlarda ayolning
ma’naviy vazifalari diniy e’tiqodlar bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Masalan,
islom madaniyatida ayolning iffatli, mehribon va sadoqatli bo‘lishi muhim fazilat
hisoblanadi. Xristianlikda esa ona obrazi muqaddaslik va rahm-shafqat timsoli
sifatida talqin qilinadi. Diniy qarashlar ayolning oiladagi mas’uliyati, tarbiyadagi
roli va jamiyatdagi xulq-atvor me’yorlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ayolning tarbiyadagi o‘rni barcha xalqlarda alohida e’tirof etiladi.
Pedagogik va psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolaning ilk ruhiy va
ma’naviy rivojlanishida onaning ta’siri nihoyatda katta. Bola onaning muomalasi,
mehr-muhabbati va odobidan o‘rnak oladi. Shu sababli ko‘plab xalqlarda “tarbiyali
ona – tarbiyali avlod” degan qarash mavjud. Ayolning ma’naviy saviyasi butun
jamiyatning ma’naviy darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Ayollar xalq hunarmandchiligi
va san’atini rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaganlar. O‘zbek ayollari
kashtachilik, atlas to‘qish, gilamdo‘zlik va zardo‘zlik kabi milliy san’at turlarini
rivojlantirib, ularni avlodlarga meros qilib qoldirganlar. Bu nafaqat iqtisodiy
faoliyat, balki ma’naviy qadriyatlarni saqlash vositasi ham hisoblanadi. Chunki
milliy san’at va hunarmandchilik xalqning tarixiy xotirasi va madaniy o‘zligini
ifodalaydi.
Zamonaviy jamiyatda ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari yanada
murakkablashib bormoqda. Hozirgi ayol bir vaqtning o‘zida ham kasbiy faoliyat
olib boradi, ham oilaviy majburiyatlarni bajaradi. Bu holat ayollardan katta
irodaviy kuch va mas’uliyat talab qiladi. Ayniqsa, ishlovchi ayollar uchun vaqtni
to‘g‘ri taqsimlash va oilaviy muhitni saqlash muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Globallashuv jarayoni ayollarning dunyoqarashi va qadriyatlariga ham sezilarli
20

ta’sir ko‘rsatmoqda. Ommaviy madaniyat va internet orqali turli jamiyatlarning
hayot tarzi bir-biriga yaqinlashmoqda. Bu esa ayrim hollarda milliy qadriyatlarning
zaiflashishiga olib kelmoqda. Shu sababli bugungi kunda ko‘plab davlatlarda
milliy an’analarni saqlash va yosh avlodni ma’naviy tarbiyalash masalasiga katta
e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayonda ayolning roli yanada muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ayolning oiladagi iqtisodiy roli ham zamonaviy jamiyatda sezilarli darajada
oshgan. Ko‘plab oilalarda ayollar erkaklar bilan bir qatorda daromad topmoqda.
Bu esa oiladagi qaror qabul qilish jarayonida ayolning mavqeini mustahkamlashga
xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, iqtisodiy mustaqillik ayolning o‘z qadr-
qimmatini his qilishiga va jamiyatda faolroq ishtirok etishiga yordam beradi. Turli
xalqlarda ayolning jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq qarashlar o‘zgarib borayotgan
bo‘lsa-da, uning asosiy ma’naviy vazifalari o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Ona
bo‘lish, farzand tarbiyalash, oilada mehr-oqibat muhitini yaratish va milliy
qadriyatlarni saqlash ayolning eng muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shu
sababli ko‘plab jamiyatlarda ayollarga nisbatan hurmat va ehtirom alohida qadriyat
sifatida qaraladi.
Sharq va G‘arb madaniyatlarini qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari har ikkala madaniyatda ham muhim
ahamiyatga ega. Farqli jihat shundaki, Sharqda ayolning oiladagi roli va ma’naviy
mas’uliyati ko‘proq ta’kidlanadi, G‘arbda esa uning shaxsiy erkinligi va ijtimoiy
faolligi muhimroq hisoblanadi. Lekin har ikkala madaniyatda ham ayolning
tarbiyaviy roli va oilani saqlashdagi hissasi yuqori baholanadi.
Bugungi kunda dunyo miqyosida ayollarning huquq va imkoniyatlarini
kengaytirish bilan birga, oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash masalasi ham
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Chunki jamiyatning ma’naviy barqarorligi oilaga,
oilaning mustahkamligi esa ko‘p jihatdan ayolning faoliyatiga bog‘liqdir. Shu
sababli zamonaviy jamiyatda ayolning ham ijtimoiy, ham oilaviy vazifalarini
uyg‘unlashtirishga qaratilgan siyosat va dasturlar muhim ahamiyatga ega bo‘lib
bormoqda.
21

Xulosa qilib aytganda, turli xalqlarda ayolning oilaviy va ma’naviy
vazifalari tarixiy, diniy va madaniy omillar asosida shakllangan. Sharq
madaniyatida ayol ko‘proq oilaning ma’naviy tayanchi va qadriyatlar saqlovchisi
sifatida talqin qilinsa, G‘arb jamiyatida uning mustaqilligi va ijtimoiy faolligiga
katta e’tibor beriladi. Biroq barcha xalqlarda ayolning tarbiyadagi, oilani
saqlashdagi va ma’naviy qadriyatlarni avlodlarga yetkazishdagi roli beqiyos
ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Ayolning jamiyatdagi mavqei va faoliyati
nafaqat bugungi kun, balki kelajak avlodning ma’naviy kamolotini ham
belgilovchi muhim omillardan biridir. T turli xalqlarda ayolning oilaviy va
ma’naviy vazifalari jamiyatning tarixiy, madaniy va diniy xususiyatlari bilan
chambarchas bog‘liqdir.
II BOB. TURKIY, YEVROPA VA SHARQ ETNIK MADANIYATLARIDA
AYOLNING O‘RNI: QIYOSIY TAHLIL
2.1. Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning o‘rni.
Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning o‘rni qadim
zamonlardan buyon muhim ahamiyat kasb etib kelgan. Ushbu hudud xalqlarining
tarixiy taraqqiyoti, turmush tarzi, diniy e’tiqodlari va milliy qadriyatlari ayolning
jamiyatdagi mavqeini shakllantirgan. Ayol nafaqat oilaning davomiyligini
ta’minlovchi shaxs, balki milliy an’analar, ma’naviy qadriyatlar va urf-odatlarni
avloddan-avlodga yetkazuvchi asosiy ijtimoiy kuch sifatida e’tirof etilgan. Turk
xalqlarida ayolning o‘rni haqida gap ketganda, uning ona, turmush o‘rtog‘i,
tarbiyachi va jamiyatning faol a’zosi sifatidagi vazifalari alohida ahamiyat kasb
etadi. 8
Qadimgi turkiy xalqlar hayotida ayollar nisbatan erkin mavqega ega
bo‘lganligi tarixiy manbalarda qayd etiladi. Ko‘chmanchi turmush tarziga ega
bo‘lgan turkiy qabilalarda ayollar erkaklar bilan bir qatorda mehnat qilgan,
chorvachilik va xo‘jalik ishlarida faol ishtirok etganlar. Ba’zi hollarda ayollar
siyosiy va harbiy masalalarda ham muhim rol o‘ynagan. Qadimgi turkiy
8
Sahlins M. Stone Age Economics . Chicago: Aldine, 1972. – 348 p.
22

davlatlarda xoqonning rafiqasi – xotun davlat boshqaruvida ma’lum mavqega ega
bo‘lgan. Ayrim tarixiy manbalarda turkiy ayollarning diplomatik elchilarni qabul
qilgani yoki davlat ishlarida maslahat bergani haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu esa
qadimgi turkiy jamiyatlarda ayolga nisbatan ma’lum darajada hurmat va ishonch
mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.
Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatida ayolning o‘rni oilaviy qadriyatlar
bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, o‘zbek xalqida ayol oilaning ma’naviy
tayanchi va xonadonning fayzi sifatida qadrlanadi. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida,
maqollar va hikmatli so‘zlarda ayolning o‘rni ulug‘langan. “Ayol bor uyda baraka
bor”, “Ona – xonadon quyoshi” kabi hikmatlar ayolning oiladagi ahamiyatini
ifodalaydi. O‘zbek oilalarida ona farzand tarbiyasining asosiy mas’uli sifatida
qaraladi. Farzandning odobi, dunyoqarashi va insoniy fazilatlari avvalo onaning
tarbiyasi orqali shakllanadi.
O‘zbek xalq an’analarida ayolning hayo, ibo, mehribonlik va sadoqat kabi
fazilatlari yuksak qadrlangan. Ayniqsa, kelinlarning odobli, pazanda va
mehnatsevar bo‘lishiga katta e’tibor berilgan. Kelin nafaqat turmush o‘rtog‘ining
hamrohi, balki butun oilaning obro‘sini saqlovchi shaxs sifatida qaralgan. Shu
sababli qiz bolalarni yoshligidan uy-ro‘zg‘or ishlari, kattalarga hurmat va oilaviy
mas’uliyat ruhida tarbiyalash muhim vazifa hisoblangan. Turk xalqlarida ayolga
bo‘lgan hurmat diniy va ma’naviy qadriyatlar bilan ham bog‘liqdir. Islom dini
Markaziy Osiyo madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib, unda ayolning sha’ni va
onalik maqomi ulug‘lanadi. O‘zbek xalqida ona muqaddas zot sifatida qadrlanadi.
“Jannat onalar oyog‘i ostidadir” degan hadis xalq ongida chuqur o‘rin egallagan.
Shu sababli oilada onaga hurmat ko‘rsatish va uning roziligini olish eng muhim
ma’naviy qadriyatlardan biri hisoblanadi.
Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning asosiy vazifalaridan biri milliy
qadriyatlarni saqlash va avlodlarga yetkazishdir. Ayollar milliy urf-odatlar,
marosimlar, taomlar va xalq hunarmandchiligi an’analarini asrab-avaylab
kelganlar. Ayniqsa, o‘zbek ayollari kashtachilik, atlas to‘qish, gilamdo‘zlik va
pazandachilik kabi milliy san’at turlarini rivojlantirishda katta rol o‘ynaganlar. Bu
23

faoliyat nafaqat iqtisodiy ahamiyatga ega, balki milliy madaniyatni saqlash vositasi
sifatida ham muhimdir. Milliy urf-odat va marosimlarda ayollarning ishtiroki
alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zbek xalqining to‘y marosimlari, beshik to‘yi,
sunnat to‘yi, Navro‘z sayillari va boshqa milliy tadbirlarida ayollar faol
qatnashadilar. Ayniqsa, to‘y marosimlarida kelin salom, quda kutish, dasturxon
yozish kabi an’analar ayollarning ishtirokisiz o‘tmaydi. Ayollar marosimlarning
tashkiliy va ma’naviy tomonlarini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi.
Navro‘z bayrami Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatida muhim o‘rin tutadi
va unda ayollarning ishtiroki alohida ahamiyatga ega. Ayollar sumalak tayyorlash,
milliy taomlar pishirish va mehmon kutish orqali bayramning asosiy ruhini
yaratadilar. Sumalak sayli ayollarning birdamligi, hamjihatligi va mehr-oqibatini
namoyon etuvchi an’analardan biridir. Shu jihatdan ayol milliy bayramlarning
ma’naviy markazi sifatida ham namoyon bo‘ladi. O‘zbek xalqida oilaviy
marosimlar orqali ayolning jamiyatdagi mavqei va vazifalari avlodlarga
singdiriladi. Masalan, qiz uzatish marosimlarida kelinning odobi, sabr-toqati va
oilaparvarligi haqida nasihatlar beriladi. Kelin yangi oilaga moslashish, kattalarni
hurmat qilish va oilaning sha’nini saqlashga o‘rgatiladi. Bu marosimlar orqali
jamiyatning ayolga nisbatan ma’naviy talablari ifodalanadi.
Turk xalqlari madaniyatida ayollar faqat oilaviy hayot bilan cheklanib
qolmagan. Tarix davomida ko‘plab ayollar ilm-fan, adabiyot va san’at sohalarida
ham faoliyat yuritganlar. Masalan, Nodirabegim, Uvaysiy va Zebunniso kabi
ijodkor ayollar Sharq madaniyati rivojiga katta hissa qo‘shganlar. Ularning ijodi
ayolning nafaqat oilada, balki ma’naviy va madaniy hayotda ham muhim rol
o‘ynashini ko‘rsatadi. Sovet davrida Markaziy Osiyoda ayollarning jamiyatdagi
o‘rnida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Ayollar ta’lim olish, ishlab chiqarishda ishlash
va siyosiy hayotda ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Xotin-qizlarni savodli
qilish va ularni ijtimoiy hayotga jalb etish davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga
24

aylandi. Bu jarayon ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy faolligini oshirdi. Shu bilan
birga, ayrim an’anaviy qadriyatlar ham o‘zgarishga uchradi. 9
Mustaqillik davrida O‘zbekistonda ayollarning huquq va manfaatlarini
himoya qilishga katta e’tibor qaratildi. Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning
tadbirkorligini rivojlantirish va siyosiy faolligini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Hozirgi kunda o‘zbek ayollari ta’lim, tibbiyot, ilm-
fan, biznes va davlat boshqaruvi kabi ko‘plab sohalarda muvaffaqiyatli faoliyat
yuritmoqda. Zamonaviy jamiyatda ayol haqidagi qarashlar sezilarli darajada
o‘zgarib bormoqda. Avvallari ayolning asosiy vazifasi oilaviy hayot bilan bog‘liq
deb qaralgan bo‘lsa, bugungi kunda uning jamiyatdagi faol ishtiroki ham muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Hozirgi o‘zbek ayoli nafaqat ona va turmush o‘rtog‘i,
balki mutaxassis, tadbirkor va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shuvchi shaxs sifatida
ham namoyon bo‘lmoqda.
Globallashuv va zamonaviy axborot texnologiyalari ayollar dunyoqarashiga
ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet va ommaviy axborot vositalari orqali
ayollar turli mamlakatlar tajribasi bilan tanishib, o‘z imkoniyatlarini
kengaytirishga intilmoqdalar. Shu bilan birga, milliy qadriyatlarni saqlash va
zamonaviy hayot talablariga moslashish o‘rtasida muvozanatni topish masalasi
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Zamonaviy o‘zbek jamiyatida gender tengligi
masalalariga ham katta e’tibor qaratilmoqda. Ayollarning ta’lim olish
imkoniyatlari kengaymoqda, ularning davlat boshqaruvidagi ishtiroki ortmoqda.
Shu bilan birga, oilaviy qadriyatlarni saqlash va ayolning ma’naviy vazifalarini
qadrlash ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Bu jarayon an’anaviy va
zamonaviy qarashlarning uyg‘unlashuvi sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shunga qaramay, zamonaviy jamiyatda ayrim muammolar ham mavjud. Ish
bilan band ayollarning oilaviy majburiyatlari ortib borayotgani, yoshlar orasida
ayrim milliy qadriyatlarga e’tiborning susayishi kabi holatlar kuzatilmoqda. Shu
sababli ayolning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash bilan birga, oilaviy va
9
Geertz C. The Interpretation of Cultures . New York: Basic Books, 1973. – 470 p.
25

ma’naviy qadriyatlarni saqlash ham muhim vazifa hisoblanadi. Turk xalqlari va
Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning tarbiyadagi roli doimo yuqori baholangan.
Chunki jamiyatning kelajagi yosh avlodning qanday tarbiya topishiga bog‘liqdir.
Ayolning ma’naviy saviyasi, bilim va dunyoqarashi farzand tarbiyasiga bevosita
ta’sir qiladi. Shu sababli qiz bolalarni ta’limli, odobli va ma’naviyatli qilib
tarbiyalashga katta e’tibor beriladi.
Bugungi kunda o‘zbek ayollari xalqaro maydonda ham faol ishtirok
etmoqda. Sport, ilm-fan, san’at va siyosat sohalarida muvaffaqiyat qozonayotgan
ayollar mamlakatning ijtimoiy taraqqiyotiga katta hissa qo‘shmoqda. Bu holat
zamonaviy jamiyatda ayolning imkoniyatlari kengayib borayotganini ko‘rsatadi.
Turk xalqlari va Markaziy Osiyo hududida ayolning jamiyatdagi o‘rni tarixiy
taraqqiyotning barcha bosqichlarida muhim ahamiyat kasb etgan. Ushbu hudud
xalqlari uzoq asrlar davomida boy madaniyat, urf-odat va an’analarni
shakllantirgan bo‘lib, bu qadriyatlar tizimida ayol alohida mavqega ega bo‘lgan.
Ayol oilaning tayanchi, farzand tarbiyachisi, milliy qadriyatlar saqlovchisi va
ma’naviy muhit yaratuvchisi sifatida qadrlangan. Shu bilan birga, turli tarixiy
davrlarda ayolning ijtimoiy faolligi va jamiyatdagi mavqei turlicha namoyon
bo‘lgan.
Qadimgi turkiy xalqlar orasida ayollar erkaklar bilan bir qatorda jamiyat
hayotida faol ishtirok etganlar. Ko‘chmanchi hayot tarzi ayollardan nafaqat uy-
ro‘zg‘or ishlari, balki jismoniy mehnat va mas’uliyatni ham talab qilgan. Turk
ayollari chorvachilik, hunarmandchilik va oilaviy xo‘jalik yuritishda muhim rol
o‘ynaganlar. Ayrim hollarda ular jangovar yurishlarda ham qatnashganlari haqida
tarixiy ma’lumotlar mavjud. Bu holat qadimgi turkiy jamiyatlarda ayollarga
nisbatan nisbatan erkin va hurmatli munosabat shakllanganini ko‘rsatadi. Markaziy
Osiyo xalqlarida ayolga bo‘lgan hurmat xalq og‘zaki ijodi orqali ham namoyon
bo‘ladi. Dostonlar, ertaklar va maqollarda ayol ko‘pincha oqila ona, sadoqatli yor
va dono maslahatchi sifatida tasvirlanadi. “Alpomish” dostonidagi Barchin obrazi
jasorat, vafodorlik va aql timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Bu esa xalq
26

madaniyatida ayol nafaqat uy bekasi, balki kuchli iroda va ma’naviyat egasi
sifatida ham qadrlanganini anglatadi.
O‘zbek xalq an’analarida ayolning odob-axloqi va ma’naviy fazilatlariga
katta e’tibor qaratilgan. Qiz bolalarni yoshlikdan kattalarni hurmat qilish, uy ishlari
bilan shug‘ullanish, pazandalik va mehmondo‘stlik kabi fazilatlar asosida
tarbiyalash odat bo‘lgan. Shu bilan birga, ayolning muloyimligi, sabr-toqati va
oilaga sadoqati eng yuksak insoniy sifatlar sifatida baholangan. O‘zbek oilalarida
qiz tarbiyasi nafaqat ota-onaning, balki butun mahalla va qarindosh-urug‘ning
mas’uliyati deb qaralgan. Mahalla institutining shakllanishida ham ayollarning roli
katta bo‘lgan. Mahalla hayotida ayollar qo‘ni-qo‘shnichilik munosabatlarini
mustahkamlash, xayriya tadbirlarini tashkil etish va oilalar o‘rtasidagi totuvlikni
saqlashda faol qatnashganlar. Ayniqsa, tajribali va hurmatli onaxonlar yosh kelin-
kuyovlarga maslahat berish, oilaviy nizolarni bartaraf etish va yoshlarni ma’naviy
tarbiyalashda muhim o‘rin tutganlar.
Milliy urf-odat va marosimlarda ayolning ishtiroki juda keng ko‘lamli
hisoblanadi. O‘zbek to‘y marosimlari, beshik to‘yi, qiz oshi, kelin salom kabi
an’analarda ayollar asosiy tashkiliy kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, kelin
salom marosimi orqali yangi kelinning oilaga hurmati, odobi va kamtarligi
namoyish etiladi. Bu marosim xalqning ayolga nisbatan ma’naviy talablari va
qadriyatlarini aks ettiradi. Beshik to‘yi marosimi ham ayolning oiladagi mavqeini
ko‘rsatadigan muhim an’analardan biridir. Ushbu marosimda ona va buvilar
bolaning kelajakdagi baxt-saodati uchun duolar qiladilar, unga milliy qadriyatlarni
singdirishga intiladilar. Shu tariqa ayollar nafaqat biologik, balki ma’naviy
davomiylikni ham ta’minlovchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladilar.
Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning pazandalikdagi roli ham muhimdir.
Milliy taomlarni tayyorlash va ularni avlodlarga o‘rgatish orqali ayollar xalq
madaniyatining davomiyligini ta’minlaydilar. O‘zbek ayollarining osh, somsa, non
va boshqa milliy taomlarni tayyorlashdagi mahorati xalqning mehmondo‘stlik
an’analarini namoyon etadi. Ayniqsa, Navro‘z bayramida sumalak tayyorlash
marosimi ayollarning birdamligi va hamjihatligini ifodalovchi muhim madaniy
27

hodisadir. Ayollar milliy kiyim va hunarmandchilik an’analarini saqlashda ham
katta rol o‘ynaganlar. Atlas, adras, do‘ppi va kashtachilik mahsulotlari o‘zbek
xalqining estetik qarashlari va madaniy didini aks ettiradi. Bu mahsulotlarni
yaratishda ayollarning mehnati va ijodkorligi alohida ahamiyatga ega. Kashtachilik
orqali nafaqat bezak buyumlari yaratilgan, balki xalqning tarixiy xotirasi va
ma’naviy qadriyatlari ham ifoda etilgan.
Turk xalqlari orasida ayolning ilm-fan va ma’rifatdagi o‘rni ham e’tiborga
loyiqdir. Tarix davomida ko‘plab ma’rifatparvar ayollar jamiyat rivojiga katta
hissa qo‘shganlar. Nodirabegim, Uvaysiy, Anbar Otin kabi o‘zbek ayollari
adabiyot va ma’naviyat taraqqiyotida muhim rol o‘ynaganlar. Ularning asarlarida
ayolning orzu-intilishlari, ma’naviy dunyosi va jamiyatdagi o‘rni chuqur
tasvirlangan. Sovet davrida ayollarning jamiyatdagi roli sezilarli darajada o‘zgardi.
Xotin-qizlarni savodli qilish va ularni ishlab chiqarishga jalb etish davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi. Natijada ayollar o‘qituvchi,
shifokor, muhandis va boshqa kasblarda faoliyat yurita boshladilar. Bu davrda
ayollarning iqtisodiy mustaqilligi oshgan bo‘lsa-da, ayrim an’anaviy qadriyatlar
zaiflashgan holatlar ham kuzatildi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda milliy qadriyatlarni tiklash jarayoni
ayollarning mavqeiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash,
ularning ijtimoiy faolligini oshirish va oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash davlat
siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi. Bugungi kunda ayollar parlament, davlat
boshqaruvi va tadbirkorlik sohalarida faol ishtirok etmoqda. Zamonaviy o‘zbek
ayolining obrazi an’anaviy va zamonaviy fazilatlarning uyg‘unlashuvi bilan
xarakterlanadi. U bir vaqtning o‘zida oilaparvar ona, mehribon turmush o‘rtog‘i va
malakali mutaxassis bo‘lishga intiladi. Bu esa ayollardan katta mas’uliyat va
irodani talab qiladi. Ayniqsa, zamonaviy jamiyatda ayollar ta’lim olish va kasbiy
rivojlanishga katta e’tibor qaratmoqda.
Globallashuv jarayoni Markaziy Osiyo ayollarining dunyoqarashi va hayot
tarziga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet va ommaviy madaniyat orqali yoshlar
orasida yangi qarashlar shakllanmoqda. Ba’zan bu holat an’anaviy qadriyatlar
28

bilan zamonaviy tendensiyalar o‘rtasida ziddiyatlarni yuzaga keltiradi. Shu sababli
milliy qadriyatlarni saqlash va zamonaviy taraqqiyotga moslashish o‘rtasida
muvozanatni topish muhim vazifaga aylanmoqda. Bugungi kunda gender tengligi
masalalari Markaziy Osiyo davlatlarida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ayollarning siyosiy va iqtisodiy faolligini oshirish, ularning huquqlarini himoya
qilish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga,
ayolning oilaviy va ma’naviy vazifalari ham muhim qadriyat sifatida saqlanib
qolmoqda.
Ayollarning ta’lim olish imkoniyatlari kengayishi jamiyat taraqqiyotiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ta’limli ayollar farzand tarbiyasida ham yuqori
natijalarga erishadilar. Shu sababli zamonaviy O‘zbekistonda qizlarning oliy ta’lim
olishi va kasb-hunar egallashiga katta e’tibor berilmoqda. Bu esa kelajak avlodning
ma’naviy va intellektual salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Turk xalqlari
madaniyatida ayolning ma’naviy kuch sifatidagi roli bugungi kunda ham saqlanib
qolgan. Oiladagi mehr-oqibat, qarindoshlik munosabatlari va milliy
qadriyatlarning davomiyligi ko‘p jihatdan ayollarga bog‘liqdir. Shu sababli ayolga
bo‘lgan hurmat xalq madaniyatining muhim belgilaridan biri hisoblanadi.
Zamonaviy jamiyatda ayrim muammolar ham mavjud. Ish bilan bandlikning
ortishi ayollarning oilaga ajratadigan vaqtini kamaytirishi mumkin. Shuningdek,
ommaviy madaniyatning salbiy ta’siri yoshlar ongida ayrim milliy qadriyatlarga
befarqlikni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli oilaviy tarbiya va ma’naviy
qadriyatlarni mustahkamlash bugungi kunning muhim vazifalaridan biri bo‘lib
qolmoqda. Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning o‘rni nafaqat
tarixiy, balki zamonaviy taraqqiyot nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega.
Ayolning ma’naviy salohiyati, tarbiyaviy roli va ijtimoiy faolligi jamiyat
barqarorligining muhim omillaridan biridir. Shu sababli ayollarni qo‘llab-
quvvatlash, ularning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish bilan birga, milliy va
ma’naviy qadriyatlarni saqlash ham dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida
ayolning o‘rni ko‘p asrlik tarixiy tajriba, diniy e’tiqod va milliy qadriyatlar asosida
29

shakllangan. O‘zbek xalq an’analarida ayol oilaning tayanchi, farzand tarbiyachisi
va milliy madaniyat saqlovchisi sifatida ulug‘lanadi. Milliy urf-odat va
marosimlarda ayollarning faol ishtiroki xalqning ma’naviy birligini
mustahkamlaydi. Zamonaviy jamiyatda esa ayolning roli yanada kengayib, u
nafaqat oilada, balki ilm-fan, siyosat va iqtisodiyotda ham muhim mavqega ega
bo‘lib bormoqda. Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida ayolning o‘rni
tarixiy, diniy va ma’naviy qadriyatlar asosida shakllangan. O‘zbek xalq
an’analarida ayol oilaning ma’naviy tayanchi, tarbiyachi va milliy qadriyatlar
saqlovchisi sifatida ulug‘lanadi. Milliy urf-odat va marosimlarda ayollarning faol
ishtiroki xalq madaniyatining davomiyligini ta’minlaydi. Zamonaviy jamiyatda esa
ayolning jamiyatdagi roli yanada kengayib, u nafaqat oilada, balki ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy hayotda ham muhim o‘rin egallamoqda. Shu bilan birga,
an’anaviy qadriyatlarni saqlash va zamonaviy taraqqiyot talablarini
uyg‘unlashtirish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
30

2.2. Yevropa va Sharq xalqlari madaniyatida ayolning o‘rni: o‘xshash va
farqli jihatlar.
Insoniyat tarixida ayolning jamiyatdagi o‘rni turli xalqlar va madaniyatlarda
o‘ziga xos tarzda shakllangan. Har bir xalqning tarixiy taraqqiyoti, diniy e’tiqodi,
iqtisodiy munosabatlari va ma’naviy qadriyatlari ayolning oiladagi hamda ijtimoiy
hayotdagi mavqeini belgilab bergan. Ayniqsa, Yevropa va Sharq xalqlari
madaniyatini qiyosiy o‘rganish ayolga nisbatan shakllangan qarashlarning
o‘xshash va farqli jihatlarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Har ikki
madaniyatda ham ayol oila, tarbiya va ma’naviyatning muhim tayanchi sifatida
qadrlansa-da, uning huquqlari, erkinligi va jamiyatdagi faoliyatiga bo‘lgan
yondashuvlar turlicha shakllangan. 10
Sharq xalqlari madaniyatida ayol avvalo oilaning ma’naviy ustuni va tarbiya
maskani sifatida talqin qilinadi. Sharqona dunyoqarashda ayolning hayo, ibo,
sadoqat, mehribonlik va sabr-toqat kabi fazilatlari yuksak qadrlanadi. O‘zbek,
qozoq, tojik, turk va boshqa Sharq xalqlarining xalq og‘zaki ijodi, maqollari va
adabiyotida ayol ko‘pincha oqila ona, sadoqatli yor va xonadonning fayzi sifatida
tasvirlanadi. Sharq jamiyatlarida oilaviy qadriyatlar muhim o‘rin egallaganligi
sababli ayolning asosiy vazifasi oilani mustahkamlash, farzand tarbiyalash va
milliy qadriyatlarni saqlash bilan bog‘liq bo‘lib kelgan.
Yevropa madaniyatida esa ayolning jamiyatdagi roli tarix davomida
bosqichma-bosqich o‘zgarib borgan. Antik davrda ayrim Yevropa jamiyatlarida
ayollar huquqlari cheklangan bo‘lsa, Uyg‘onish davridan boshlab ayollarning
ta’lim olishi va madaniy hayotdagi ishtiroki kuchaya boshladi. XIX–XX asrlarga
kelib esa Yevropada gender tengligi masalasi dolzarb ijtimoiy muammoga aylandi.
Feministik harakatlar va demokratik qadriyatlarning rivojlanishi natijasida ayollar
erkaklar bilan teng huquqlarga ega bo‘lish uchun kurash olib bordilar. Natijada
ko‘plab Yevropa davlatlarida ayollarga saylov huquqi berildi, ta’lim olish
imkoniyatlari kengaydi va ularning siyosiy hamda iqtisodiy faolligi oshdi.
10
Qodirov A. O‘zbek xalqining urf-odatlari va an’analari . Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2015. – 368 b.
31

Yevropa madaniyatida gender tengligi masalasi inson huquqlari va
demokratik qadriyatlarning muhim qismi sifatida qaraladi. Bu jamiyatlarda erkak
va ayolning teng huquq hamda imkoniyatlarga ega bo‘lishi ijtimoiy taraqqiyotning
asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi. Ayollar mehnat bozorida erkaklar bilan teng
faoliyat yuritishi, davlat boshqaruvi va siyosiy hayotda faol qatnashishi qo‘llab-
quvvatlanadi. Ko‘plab Yevropa mamlakatlarida parlament va hukumat tarkibida
ayollar sonining ortishi gender tengligi siyosatining natijasi sifatida baholanadi.
Sharq jamiyatlarida esa gender munosabatlari ko‘proq an’anaviy qadriyatlar
asosida shakllangan. Bu hududlarda oilaning mustahkamligi va jamiyatning
ma’naviy barqarorligi eng muhim qadriyat hisoblanadi. Shu sababli ayolning
oiladagi mas’uliyati va tarbiyadagi roli alohida ahamiyatga ega. Sharq xalqlarida
ayolning odobi va xulq-atvori nafaqat uning shaxsiy fazilati, balki butun oilaning
obro‘si bilan bog‘liq deb qaraladi. Ayniqsa, kattalarga hurmat, oilaparvarlik va
andisha kabi tushunchalar Sharq ayollarining ma’naviy qiyofasini belgilovchi
asosiy mezonlardan hisoblanadi.
Yevropa va Sharq madaniyatlari o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri ayolning
mustaqilligi masalasida namoyon bo‘ladi. Yevropa jamiyatlarida individualizm
kuchli bo‘lib, ayolning shaxsiy erkinligi va mustaqil qaror qabul qilish huquqi
yuqori qadrlanadi. Ayol o‘z kasbi, turmush tarzi va hayoti haqida erkin tanlov
qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi. Sharq jamiyatlarida esa
kollektiv qadriyatlar va oilaviy manfaatlar ko‘proq ustuvor hisoblanadi. Shu
sababli ayolning qarorlari ko‘pincha oilaning yoki jamiyatning umumiy
manfaatlari bilan bog‘liq holda baholanadi.
Biroq har ikki madaniyatda ham ayolning onalik maqomi yuksak qadrlanadi.
Ona barcha xalqlarda mehribonlik, fidoyilik va tarbiya timsoli sifatida ulug‘lanadi.
Yevropa madaniyatida ham ona farzandning ruhiy rivojlanishida muhim rol
o‘ynovchi shaxs sifatida qaraladi. Sharq xalqlarida esa ona nafaqat farzand
tarbiyachisi, balki oilaning ma’naviy markazi sifatida ham ulug‘lanadi. “Jannat
onalar oyog‘i ostidadir” degan hikmat Sharq xalqlarida onaga bo‘lgan yuksak
hurmatning ifodasidir.
32

Yevropa madaniyatida ayollarning iqtisodiy mustaqilligi muhim ahamiyatga
ega. Ayollarning ishlashi, tadbirkorlik bilan shug‘ullanishi va moliyaviy jihatdan
mustaqil bo‘lishi ijobiy holat sifatida qaraladi. Bu jarayon ayollarning jamiyatdagi
mavqeini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Sharq jamiyatlarida ham zamonaviy
davrda ayollarning iqtisodiy faolligi ortib bormoqda, biroq ko‘plab oilalarda
ayolning asosiy vazifasi baribir oilaviy muhitni saqlash bilan bog‘liq deb qaraladi.
Turli etnik madaniyatlarni qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ayolga
bo‘lgan munosabat tarixiy va diniy omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan,
Yevropa jamiyatlarida xristianlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalari ayollar
huquqlarining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, Sharq xalqlarida islom dini va
milliy an’analar ayolning ma’naviy qiyofasini shakllantirishda muhim rol
o‘ynagan. Shu sababli har bir madaniyatda ayolning o‘rni o‘sha xalqning tarixiy
taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqdir. Sharq jamiyatlarida ayolning kiyinish
madaniyati ham ma’naviy qadriyatlarning bir qismi sifatida qaraladi. Kiyim
ayolning hayo va odobini ifodalovchi vosita sifatida talqin qilinadi. Yevropa
madaniyatida esa kiyinish uslubi ko‘proq shaxsiy erkinlik va individual did bilan
bog‘liqdir. Bu farq ikki madaniyatning ayolga nisbatan qarashlaridagi tafovutni aks
ettiradi. 11
Yevropa jamiyatlarida gender tengligi siyosati natijasida ayollar ilm-fan,
texnologiya va siyosat sohalarida katta muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Ayollar
prezident, bosh vazir yoki yirik kompaniya rahbari sifatida faoliyat yuritmoqda.
Sharq mamlakatlarida ham so‘nggi yillarda ayollarning ijtimoiy faolligi sezilarli
darajada oshib bormoqda. Xususan, O‘zbekistonda xotin-qizlarni qo‘llab-
quvvatlash va ularning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash davlat siyosatining
muhim yo‘nalishiga aylangan. Biroq Yevropa va Sharq jamiyatlarida ayollar bilan
bog‘liq ayrim muammolar ham mavjud. Yevropada individualizm va erkinlikning
kuchayishi ayrim hollarda oilaviy qadriyatlarning zaiflashishiga olib kelmoqda.
Nikohlarning qisqa davom etishi, ajralishlar sonining ortishi va yolg‘izlik
11
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent: O‘zME Davlat ilmiy nashriyoti, 2000–2005. – 700 b.
33

muammosi ko‘plab G‘arb davlatlarida dolzarb masalaga aylangan. Sharq
jamiyatlarida esa ayrim hollarda an’anaviy qarashlar ayollarning imkoniyatlarini
cheklashi mumkin. Masalan, ayrim hududlarda qizlarning ta’lim olishi yoki
mustaqil faoliyat yuritishi bilan bog‘liq muammolar uchrab turadi.
Turli etnik madaniyatlarning qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, gender
tengligi va milliy qadriyatlar o‘rtasida muvozanatni saqlash muhim ahamiyatga
ega. Yevropa tajribasi ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish
zarurligini ko‘rsatsa, Sharq qadriyatlari oilaviy barqarorlik va ma’naviy
tarbiyaning muhimligini namoyon etadi. Shu sababli zamonaviy jamiyatlarda bu
ikki yondashuvni uyg‘unlashtirishga intilish kuchaymoqda. Globallashuv jarayoni
Yevropa va Sharq madaniyatlari o‘rtasidagi farqlarni ma’lum darajada
kamaytirmoqda. Internet, ommaviy axborot vositalari va xalqaro aloqalar
natijasida turli xalqlarning genderga oid qarashlari bir-biriga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Sharq ayollari zamonaviy ta’lim va kasbiy rivojlanishga ko‘proq intilayotgan
bo‘lsa, Yevropa jamiyatlarida ham oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash masalasiga
e’tibor kuchaymoqda.
Ayolning tarbiyadagi o‘rni har ikki madaniyatda ham yuqori baholanadi.
Chunki jamiyatning kelajagi yosh avlodning qanday tarbiya topishiga bog‘liqdir.
Sharq xalqlarida ona farzandga milliy qadriyatlar va odob-axloq me’yorlarini
singdiruvchi asosiy shaxs sifatida qaralsa, Yevropa jamiyatlarida bolani mustaqil
fikrlash va erkin qaror qabul qilish ruhida tarbiyalashga katta e’tibor qaratiladi.
Sharq va Yevropa madaniyatlarining ayolga nisbatan qarashlaridagi yana bir
muhim farq oilaviy munosabatlarda namoyon bo‘ladi. Sharqda qarindoshlik
rishtalari va katta oilaning birligi muhim ahamiyatga ega bo‘lsa, Yevropada yadro
oilasi modeli keng tarqalgan. Natijada Sharq ayollari ko‘pincha nafaqat o‘z
farzandlari, balki katta oilaning boshqa a’zolari uchun ham mas’ul hisoblanadi.
Yevropa ayollari esa ko‘proq o‘z shaxsiy hayoti va kichik oilasi doirasida faoliyat
yuritadilar.
Shunga qaramay, har ikki madaniyatda ham ayolning mehribonlik,
tarbiyachilik va ma’naviy qo‘llab-quvvatlovchi sifatidagi roli saqlanib qolmoqda.
34

Ayolning oiladagi va jamiyatdagi o‘rni insoniyat taraqqiyoti uchun muhim
omillardan biri sifatida qaraladi. Shu sababli zamonaviy davrda ayollarni qo‘llab-
quvvatlash, ularning huquqlarini himoya qilish va ma’naviy qadriyatlarni saqlash
masalalari xalqaro miqyosda katta ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda ko‘plab
davlatlar gender tengligini ta’minlash bilan birga, oilaviy qadriyatlarni
mustahkamlashga ham e’tibor qaratmoqda. Chunki jamiyatning barqaror
rivojlanishi uchun ayollarning ijtimoiy faolligi bilan bir qatorda, oilaning
mustahkamligi ham muhim ahamiyatga ega. Shu jihatdan Yevropa va Sharq
madaniyatlari bir-birini to‘ldiruvchi tajribalarni namoyon etadi.
Xulosa qilib aytganda, Yevropa va Sharq xalqlari madaniyatida ayolning
o‘rni tarixiy, diniy va madaniy omillar ta’sirida shakllangan. Yevropa
madaniyatida gender tengligi, shaxsiy erkinlik va ayollarning ijtimoiy faolligi
muhim o‘rin tutsa, Sharq jamiyatlarida oilaviy qadriyatlar, ma’naviy tarbiya va
ayolning oiladagi roli ustuvor hisoblanadi. Shunga qaramay, har ikki madaniyatda
ham ayolning onalik, tarbiyachilik va ma’naviy tayanch sifatidagi o‘rni yuksak
qadrlanadi. Turli etnik madaniyatlarni qiyosiy tahlil qilish gender masalasiga bir
tomonlama emas, balki tarixiy va madaniy kontekst asosida yondashish zarurligini
ko‘rsatadi.
35

XULOSA
Xulosa qilib aytganda, ayolning turli etnik madaniyatlardagi o‘rni insoniyat
tarixining barcha bosqichlarida muhim ijtimoiy va ma’naviy masala bo‘lib kelgan.
Har bir xalqning tarixiy taraqqiyoti, diniy qarashlari, urf-odatlari va milliy
qadriyatlari ayolning jamiyatdagi mavqeini shakllantirgan. Shu sababli ayolga
bo‘lgan munosabat dunyoning turli hududlarida bir-biridan farq qilgan bo‘lsa-da,
barcha xalqlarda ayol oila, tarbiya va ma’naviyatning asosiy tayanchi sifatida
qadrlangan.
Tadqiqot davomida gender tushunchasi va uning etnologiyadagi talqini tahlil
qilinib, ayolning jamiyatdagi o‘rni nafaqat biologik, balki ijtimoiy-madaniy omillar
bilan ham belgilanishi aniqlandi. Gender munosabatlari jamiyatning tarixiy
rivojlanishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, har bir xalqda o‘ziga xos shaklda namoyon
bo‘ladi. Etnologik yondashuv esa ayolning oilaviy, ma’naviy va ijtimoiy
vazifalarini turli madaniyatlar misolida qiyosiy tahlil qilish imkonini beradi.
Sharq xalqlari madaniyatida ayol asosan oilaning ma’naviy ustuni, mehr-
oqibat va sadoqat timsoli sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa, o‘zbek xalq an’analarida
ona obrazi yuksak hurmat va ehtiromga sazovor bo‘lib, ayolning hayo, ibo, sabr-
toqat va oilaparvarlik kabi fazilatlari muhim qadriyat hisoblanadi. Ayollar milliy
urf-odatlar, marosimlar va ma’naviy qadriyatlarni avlodlarga yetkazishda muhim
rol o‘ynab kelganlar. Shu bilan birga, Sharq jamiyatlarida ayolning oilaviy
mas’uliyati va tarbiyadagi o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi.
Yevropa madaniyatida esa ayolning jamiyatdagi o‘rni ko‘proq gender
tengligi, shaxsiy erkinlik va mustaqillik tamoyillari asosida shakllangan. Ayniqsa,
feministik harakatlar va demokratik qadriyatlarning rivojlanishi natijasida ayollar
siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotning faol ishtirokchisiga aylandilar. Yevropa
jamiyatlarida ayolning ta’lim olishi, kasbiy faoliyat yuritishi va mustaqil qaror
qabul qilishi muhim insoniy huquq sifatida qaraladi.
Turk xalqlari va Markaziy Osiyo madaniyatida esa ayolning o‘rni milliy
an’analar va zamonaviy taraqqiyot uyg‘unligi asosida shakllanib bormoqda.
O‘zbek ayollari bugungi kunda nafaqat oilada, balki ilm-fan, ta’lim, biznes va
36

davlat boshqaruvi sohalarida ham faol ishtirok etmoqdalar. Shu bilan birga, ular
milliy qadriyatlar va oilaviy an’analarni saqlashda ham muhim rol o‘ynashda
davom etmoqdalar.
Qiyosiy tahlil natijasida shuni aytish mumkinki, Sharq va Yevropa
madaniyatlari o‘rtasida ayolning jamiyatdagi o‘rniga nisbatan ma’lum farqlar
mavjud bo‘lsa-da, ularni birlashtiruvchi umumiy jihatlar ham talaygina. Har ikki
madaniyatda ham ayolning onalik, tarbiyachilik va ma’naviy qo‘llab-quvvatlovchi
sifatidagi roli yuksak qadrlanadi. Farqli jihat esa asosan ayolning ijtimoiy erkinligi,
oilaviy vazifalari va gender tengligiga bo‘lgan yondashuvlarda namoyon bo‘ladi.
Bugungi globallashuv davrida ayollarning huquq va imkoniyatlarini
kengaytirish bilan birga, milliy va ma’naviy qadriyatlarni saqlash ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyat taraqqiyoti ayolning bilimli, ma’naviyatli va faol
bo‘lishini talab qilmoqda. Chunki ayolning tarbiyaviy salohiyati va ma’naviy
dunyosi kelajak avlod kamolotining muhim omillaridan biridir. Shu sababli
ayolning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash, gender tengligini ta’minlash va
oilaviy qadriyatlarni asrab-avaylash har bir davlat va jamiyatning muhim
vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . Toshkent: O‘zbekiston,
2021. – 352 b.
2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz . Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 488 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari . Toshkent:
O‘zbekiston, 2019. – 420 b.
4. Morgan L.H. Ancient Society . New York: Henry Holt and Company, 1877. –
560 p.
5. Malinowski B. Argonauts of the Western Pacific . London: Routledge, 1922.
– 527 p.
6. Levi-Strauss C. Structural Anthropology . New York: Basic Books, 1963. –
410 p.
7. Radcliffe-Brown A.R. Structure and Function in Primitive Society . London:
Cohen & West, 1952. – 244 p.
8. Mead M. Sex and Temperament in Three Primitive Societies . New York:
Harper & Brothers, 1935. – 335 p.
9. Haviland W.A. Cultural Anthropology . Belmont: Wadsworth, 2003. – 720 p.
10. Ember C.R., Ember M. Anthropology . New York: Pearson, 2015. – 640 p.
11. Kottak C.P. Mirror for Humanity: A Concise Introduction to Cultural
Anthropology . New York: McGraw-Hill, 2011. – 480 p.
12. Sahlins M. Stone Age Economics . Chicago: Aldine, 1972. – 348 p.
13. Geertz C. The Interpretation of Cultures . New York: Basic Books, 1973. –
470 p.
14. Fox R. Kinship and Marriage . Cambridge: Cambridge University Press,
1967. – 320 p.
15. Fortes M. Kinship and the Social Order . London: Routledge, 1969. – 280 p.
16. Evans-Pritchard E.E. The Nuer . Oxford: Clarendon Press, 1940. – 296 p.
38

17. Schneider D. A Critique of the Study of Kinship . Ann Arbor: University of
Michigan Press, 1984. – 230 p.
18. Jabborov I. Markaziy Osiyo xalqlari etnografiyasi . Toshkent: O‘qituvchi,
2012. – 312 b.
19. Qodirov A. O‘zbek xalqining urf-odatlari va an’analari . Toshkent: G‘afur
G‘ulom, 2015. – 368 b.
20. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent: O‘zME Davlat ilmiy
nashriyoti, 2000–2005. – 700 b.
39

“AYOLNING O‘RNI TURLI ETNIK MADANIYATLARDA: QIYOSIY TAHLIL”

Sotib olish