Turizm va etnik madaniyat: folklorning sahnalashuvi va falsifikatsiyasi - Madaniyatshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	46.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Madaniyatshunoslik

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

67 Sotish

Turizm va etnik madaniyat: folklorning sahnalashuvi va falsifikatsiyasi

Sotib olish

TURIZM VA ETNIK MADANIYAT: FOLKLORNING SAHNALASHUVI
VA FALSIFIKATSIYASI
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. ETNIK MADANIYAT VA FOLKLORNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Etnik madaniyat va folklor tushunchasi……………………………………….6
1.2. Turizm rivojlanishi va milliy madaniyatga ta’siri……………………...…….13
II BOB. FOLKLORNING SAHNALASHUVI VA FALSIFIKATSIYASI
MUAMMOLARI
2.1. Folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi………………………………..….22
2.2. Folklor falsifikatsiyasi va madaniy merosni saqlash masalalari…………..…29
XULOSA…………………………………………………………………………37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….39
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Turizm va etnik madaniyat: folklorning
sahnalashuvi va falsifikatsiyasi mavzusi bugungi globallashuv jarayonida
etnologiya, madaniyatshunoslik va turizm sohalarining eng dolzarb masalalaridan
biri hisoblanadi. Chunki zamonaviy dunyoda turizm nafaqat iqtisodiy
taraqqiyotning muhim omili, balki xalqlarning madaniy qadriyatlari va an’analarini
dunyoga tanituvchi vosita sifatida ham katta ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa
etnik madaniyat va folklor turizm industriyasining asosiy tarkibiy qismlaridan
biriga aylanib, milliy urf-odatlar, marosimlar, xalq qo‘shiqlari, raqslari va
an’anaviy san’at turlari xalqaro miqyosda keng namoyish etilmoqda.
Folklor har bir xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy dunyosi va milliy o‘zligini
aks ettiruvchi muhim madaniy meros hisoblanadi. Xalq og‘zaki ijodi, ertaklar,
afsonalar, dostonlar, marosimlar va xalq san’ati namunalarida xalqning ko‘p asrlik
tajribasi, dunyoqarashi va ijtimoiy qadriyatlari mujassamlashgan. Shu sababli
folklorni o‘rganish va saqlash etnologiya fanining muhim yo‘nalishlaridan biri
sanaladi.
Bugungi kunda turizmning jadal rivojlanishi natijasida folklor va etnik
madaniyatga bo‘lgan qiziqish tobora ortib bormoqda. Sayyohlar turli xalqlarning
urf-odatlari, milliy marosimlari va an’anaviy san’ati bilan tanishishga
intilmoqdalar. Natijada ko‘plab davlatlarda folklor festivallari, etnografik
ko‘rgazmalar va milliy madaniyatga bag‘ishlangan turistik dasturlar tashkil
etilmoqda. Bu esa milliy madaniyatni targ‘ib qilish va iqtisodiy rivojlanishga
xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, turizmning ommaviylashuvi folklorning tabiiy shakliga
sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ko‘plab hollarda xalq marosimlari va an’anaviy
san’at turlari turistlarni jalb qilish maqsadida sahnalashtirilmoqda. Natijada folklor
o‘zining tabiiy muhitidan ajralib, tomoshabop va tijoriy ko‘rinishga ega bo‘lib
bormoqda. Bu jarayon folklorning asl ma’naviy va tarixiy mohiyatining
o‘zgarishiga sabab bo‘lishi mumkin.
2

Folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi bilan bir qatorda uning
falsifikatsiyasi muammosi ham yuzaga kelmoqda. Soxta folklor namunalari tarixiy
va etnik haqiqatdan uzoqlashgan holda sun’iy ravishda yaratilishi mumkin. Ayrim
hollarda folklor elementlari turistlar yoki ommaviy auditoriya didiga
moslashtiriladi, natijada xalq madaniyatining asl shakli buziladi. Bu esa madaniy
merosning autentikligini saqlash masalasini dolzarb ilmiy muammoga aylantiradi.
Globallashuv va ommaviy madaniyatning kuchayishi ham milliy folklorga
katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Zamonaviy media vositalari, internet va reklama
industriyasi xalq madaniyatining ayrim unsurlarini ommalashtirayotgan bo‘lsa-da,
boshqa tomondan ularning soddalashtirilishi yoki tijorat mahsulotiga aylanishiga
sabab bo‘lmoqda. Shu tufayli an’anaviy madaniyatning asl ko‘rinishini saqlab
qolish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Turizm va etnik madaniyat o‘rtasidagi munosabatlar ikki tomonlama
xususiyatga ega. Bir tomondan, turizm xalq madaniyatini saqlash, rivojlantirish va
xalqaro miqyosda targ‘ib qilishga xizmat qiladi. Ikkinchi tomondan esa, turistik
talab va iqtisodiy manfaatlar ayrim folklor namunalari va marosimlarning sun’iy
shaklga aylanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli turizm rivojlanishi bilan
madaniy merosni asrash o‘rtasida muvozanatni saqlash muhim masalalardan
biridir.
YUNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlar nomoddiy madaniy merosni
himoya qilish va folklorning autentikligini saqlashga alohida e’tibor qaratmoqda.
Ayniqsa xalq og‘zaki ijodi, xalq musiqa san’ati, milliy marosimlar va urf-odatlarni
xalqaro ro‘yxatlarga kiritish orqali ularni asrab-avaylashga qaratilgan muhim
dasturlar amalga oshirilmoqda. Bu esa madaniy xilma-xillikni saqlash va xalqlar
o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham milliy madaniy merosni saqlash va
rivojlantirishga katta e’tibor berilmoqda. Xalq og‘zaki ijodi, baxshichilik, maqom
san’ati va milliy marosimlarning xalqaro miqyosda targ‘ib qilinishi buning yorqin
dalilidir. Shu bilan birga, etnoturizm va madaniy turizmni rivojlantirish orqali
3

milliy qadriyatlarni dunyoga tanitish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga
oshirilmoqda. 1
Mazkur mavzuni tadqiq etish orqali turizmning etnik madaniyatga ta’siri,
folklorning zamonaviy transformatsiyasi va madaniy merosni saqlash
muammolarini chuqurroq anglash mumkin bo‘ladi. Bu esa etnologiya fanining
rivojlanishiga, madaniyatlararo muloqotni mustahkamlashga hamda milliy
qadriyatlarni asrab-avaylashga xizmat qiladi.
Mazkur kurs ishining maqsadi — turizm va etnik madaniyat o‘rtasidagi
bog‘liqlikni o‘rganish, folklorning sahnalashuvi va falsifikatsiyasi jarayonlarini
tahlil qilish hamda milliy madaniy merosni saqlash muammolarini ilmiy jihatdan
yoritishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 etnik madaniyat va folklor tushunchalarining mohiyatini o‘rganish;
 folklorning jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish;
 turizmning milliy madaniyat va an’analarga ta’sirini yoritish;
 etnoturizm va madaniy turizm tushunchalarini o‘rganish;
 folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi jarayonlarini tahlil qilish;
 soxta folklor va uning yuzaga kelish omillarini aniqlash;
 an’anaviy madaniyatning autentikligini saqlash muammolarini yoritish;
 YUNESCO va xalqaro tashkilotlarning madaniy merosni himoya qilishdagi
rolini o‘rganish.
Kurs ishining obyekti — turizm jarayonida namoyon bo‘layotgan etnik
madaniyat va folklor namunalari hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — folklorning sahnalashuvi, tijoratlashuvi va
falsifikatsiyasi jarayonlari, shuningdek milliy madaniy merosni saqlash va
rivojlantirish masalalarini o‘rganishdan iborat.
1
Shavkat Mirziyoyev. Yangi O zbekiston strategiyasiʻ . – Toshkent: “O zbekiston”, 2021. – 464 b. ʻ
4

Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta reja, xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. ETNIK MADANIYAT VA FOLKLORNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Etnik madaniyat va folklor tushunchasi.
Etnik madaniyat insoniyat jamiyatining tarixiy taraqqiyoti davomida
shakllangan eng muhim ijtimoiy va ma’naviy hodisalardan biri hisoblanadi. Har
bir xalqning o‘ziga xos turmush tarzi, urf-odatlari, an’analari, tili, diniy qarashlari
va ma’naviy qadriyatlari mavjud bo‘lib, ular birgalikda etnik madaniyatni tashkil
etadi. Etnik madaniyat xalqning tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi va ma’naviy
dunyosini aks ettiruvchi murakkab tizim sifatida namoyon bo‘ladi. U avloddan
avlodga o‘tib keluvchi qadriyatlar, urf-odatlar va an’analar orqali yashab qoladi
hamda jamiyatning ma’naviy barqarorligini ta’minlaydi. Shu sababli etnik
madaniyatni o‘rganish etnologiya, antropologiya, tarix va madaniyatshunoslik
fanlarining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Etnik madaniyatning shakllanishiga xalqning tabiiy-geografik muhiti, tarixiy
taraqqiyoti, xo‘jalik faoliyati va diniy e’tiqodlari katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
tog‘li hududlarda yashovchi xalqlarning turmush tarzi bilan cho‘l yoki dengiz
bo‘yida yashovchi xalqlarning madaniyati o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Shu
bilan birga, tarixiy voqealar, urushlar, migratsiya va boshqa xalqlar bilan madaniy
aloqalar ham etnik madaniyat rivojiga ta’sir etadi. Natijada har bir xalqning o‘ziga
xos madaniy qiyofasi shakllanadi.
Etnik madaniyatning eng muhim xususiyatlaridan biri uning davomiyligi va
avlodlararo uzviyligidir. Madaniy qadriyatlar, urf-odatlar va an’analar asrlar
davomida saqlanib, keyingi avlodlarga yetkaziladi. Ayniqsa oila va mahalla kabi
ijtimoiy institutlar ushbu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Farzandlar yoshligidan
xalqning urf-odatlari, axloqiy me’yorlari va milliy qadriyatlari ruhida
tarbiyalanadi.
Etnik madaniyat moddiy va nomoddiy shakllarda namoyon bo‘ladi. Moddiy
madaniyatga uy-joy, kiyim-kechak, mehnat qurollari, milliy taomlar va
hunarmandchilik mahsulotlari kiradi. Nomoddiy madaniyat esa til, folklor, urf-
odatlar, marosimlar, musiqa, raqs va xalq og‘zaki ijodini o‘z ichiga oladi. Ayniqsa
folklor etnik madaniyatning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.
6

Folklor xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi va ma’naviy qadriyatlarini
aks ettiruvchi xalq og‘zaki ijodi namunalari majmuasidir. “Folklor” atamasi ingliz
tilidagi “folk” — xalq va “lore” — bilim, donolik so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib,
xalq donoligi degan ma’noni anglatadi. Folklor xalq tomonidan yaratiladi,
avloddan avlodga og‘zaki tarzda o‘tadi va xalqning ma’naviy hayotida muhim
o‘rin egallaydi.
Folklorning asosiy xususiyatlaridan biri uning kollektiv xarakterga ega
ekanligidir. Ya’ni folklor muayyan bir shaxs tomonidan emas, balki xalq
tomonidan yaratiladi va takomillashtiriladi. Shu sababli folklor asarlarida xalqning
umumiy qarashlari, orzu-intilishlari va hayotiy tajribasi aks etadi. Folklor turli
janrlardan iborat bo‘lib, ular xalqning turmush tarzi va ma’naviy ehtiyojlariga mos
ravishda shakllangan. Ertaklar, dostonlar, maqollar, matallar, topishmoqlar,
qo‘shiqlar va afsonalar folklorning eng keng tarqalgan turlaridir. Har bir janrning
o‘ziga xos vazifasi va badiiy xususiyatlari mavjud. 2
Ertaklar xalqning orzu-umidlari, adolat va ezgulik haqidagi tasavvurlarini
ifodalaydi. Ertaklarda yaxshilik va yomonlik kurashi orqali axloqiy g‘oyalar
targ‘ib qilinadi. Qahramonlarning jasorati, halolligi va donoligi yosh avlod uchun
tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi. Dostonlar esa xalqning tarixiy xotirasi va
qahramonlik ruhini aks ettiradi. Ularda xalq qahramonlarining jasorati,
vatanparvarligi va erkinlik uchun kurashi tasvirlanadi. Masalan, “Alpomish”,
“Go‘ro‘g‘li”, “Manas” kabi dostonlar turkiy xalqlar folklorining eng muhim
namunalaridan hisoblanadi. Maqol va matallar xalqning hayotiy tajribasi asosida
shakllangan qisqa va mazmunli hikmatli so‘zlardir. Ularda xalqning axloqiy
qarashlari, mehnatga munosabati va ijtimoiy tajribasi mujassamlangan. Masalan,
“Mehnatning tagi rohat”, “Birlik bor joyda tiriklik bor” kabi maqollar xalq
donishmandligini ifodalaydi.
Topishmoqlar esa xalqning tafakkuri va kuzatuvchanligini rivojlantirish
vositasi sifatida xizmat qilgan. Ular yoshlarni fikrlashga, topqirlikka va atrof-
2
Sodiqov H. Turizm asoslari . Darslik. – Toshkent: “Tafakkur”, 2019. – 304 b.
7

muhitni chuqur anglashga o‘rgatgan. Xalq qo‘shiqlari folklorning eng ta’sirchan
shakllaridan biridir. Ular mehnat jarayonlari, marosimlar, muhabbat, ayriliq va
vatan mavzularini o‘zida aks ettiradi. Qo‘shiqlar xalqning ruhiy kechinmalari va
hissiyotlarini ifodalovchi muhim vosita hisoblanadi. Folklorning jamiyat
hayotidagi o‘rni nihoyatda katta. Avvalo u xalqning tarixiy xotirasini saqlashga
xizmat qiladi. Yozma manbalar keng tarqalmagan davrlarda xalq o‘z tarixini,
qahramonlarini va muhim voqealarni folklor orqali avloddan avlodga yetkazgan.
Folklor tarbiyaviy vazifani ham bajaradi. Ertaklar, maqollar va dostonlar
orqali yosh avlodga axloqiy qadriyatlar singdiriladi. Halollik, jasurlik,
mehnatsevarlik, vatanparvarlik va kattalarga hurmat kabi fazilatlar folklor
asarlarida ulug‘lanadi. Folklor xalqning estetik didini shakllantirishda ham muhim
ahamiyatga ega. Xalq qo‘shiqlari, raqslari va dostonlari badiiy tafakkurning
rivojlanishiga yordam beradi. Shu bilan birga folklor san’atning boshqa turlariga
ham ta’sir ko‘rsatadi. Jamiyatning birligini mustahkamlashda ham folklorning roli
katta. Bayramlar, marosimlar va xalq tomoshalari davomida folklor
namunalarining ijro etilishi odamlarni birlashtiradi va umumiy madaniy
qadriyatlarni mustahkamlaydi.
Folklor xalqning dunyoqarashi va diniy qarashlarini ham aks ettiradi.
Qadimiy afsona va marosimlarda tabiat hodisalari, hosildorlik, yaxshilik va
yomonlik haqidagi tasavvurlar ifodalangan. Shu sababli folklor etnologik
tadqiqotlar uchun muhim manba hisoblanadi. Xalq og‘zaki ijodi etnik
madaniyatning eng qadimiy shakllaridan biri sifatida xalqning ma’naviy boyligini
o‘zida mujassamlashtiradi. U yozuv paydo bo‘lishidan oldin ham mavjud bo‘lgan
va uzoq asrlar davomida xalqning asosiy ma’naviy merosi sifatida yashab kelgan. 3
Xalq og‘zaki ijodi xalqning kundalik hayoti bilan chambarchas bog‘liqdir. Mehnat
jarayonlarida aytiladigan qo‘shiqlar, mavsumiy marosimlar bilan bog‘liq folklor
namunalari va oilaviy marosimlarda ijro etiladigan qo‘shiqlar buning yorqin
misolidir.
3
Axmedov E. Madaniy turizm va meros . – Toshkent: “Universitet”, 2020. – 286 b.
8

An’anaviy marosimlar ham etnik madaniyatning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Har bir xalqning tug‘ilish, nikoh, dafn va bayram bilan bog‘liq o‘ziga
xos marosimlari mavjud. Ushbu marosimlar xalqning diniy qarashlari, ijtimoiy
munosabatlari va ma’naviy qadriyatlarini aks ettiradi. Nikoh marosimlari xalq
madaniyatining eng boy va rang-barang ko‘rinishlaridan biridir. To‘y marosimlari
davomida xalq qo‘shiqlari, raqslari va urf-odatlari namoyon bo‘ladi. Shu orqali
xalqning estetik qarashlari va ma’naviy qadriyatlari avloddan avlodga o‘tadi. Dafn
marosimlari ham xalqning hayot va o‘lim haqidagi tasavvurlarini aks ettiradi.
Ayrim xalqlarda motam qo‘shiqlari va marosimlari xalqning ruhiy dunyosi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan.
Mavsumiy bayramlar va marosimlar xalqning tabiat bilan munosabatini
ifodalaydi. Masalan, Navro‘z bayrami bahorning kirib kelishi va tabiatning
uyg‘onishini ifodalovchi qadimiy marosim hisoblanadi. Ushbu bayram davomida
xalq o‘yinlari, qo‘shiqlar va marosimlar ijro etiladi. Folklor va an’anaviy
marosimlar xalqning etnik o‘zligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa
globallashuv jarayonida milliy qadriyatlarni saqlab qolish uchun folklorning
ahamiyati yanada ortmoqda. Bugungi kunda ommaviy madaniyat va zamonaviy
texnologiyalar ayrim folklor namunalarining unutilishiga sabab bo‘lmoqda.
Yoshlarning zamonaviy madaniyatga qiziqishi natijasida an’anaviy qo‘shiqlar,
ertaklar va marosimlarga bo‘lgan e’tibor kamayishi mumkin.
Shu sababli ko‘plab davlatlar va xalqaro tashkilotlar folklorni saqlash va
rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. YUNESCO tomonidan nomoddiy
madaniy merosni himoya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan dasturlar buning
yorqin misolidir. O‘zbek xalqining boy folklor merosi ham xalq madaniyatining
ajralmas qismi hisoblanadi. Baxshichilik, maqom san’ati, xalq ertaklari va
marosimlari milliy madaniyatning muhim tarkibiy qismlaridir. Folklor bugungi
kunda ham jamiyat hayotida muhim o‘rin egallamoqda. U nafaqat tarixiy meros
sifatida, balki zamonaviy madaniyatning rivojlanishiga ta’sir etuvchi muhim omil
sifatida ham ahamiyatlidir.
9

Etnik madaniyatning muhim jihatlaridan yana biri uning xalqning kundalik
turmush faoliyati bilan bevosita bog‘liqligidadir. Har bir xalqning mehnat qilish
usullari, dam olish madaniyati, oilaviy munosabatlari va ijtimoiy hayoti ma’lum bir
madaniy tizim asosida shakllanadi. Shu sababli etnik madaniyat insonning butun
hayot tarzini qamrab oluvchi murakkab hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Inson
tug‘ilganidan boshlab ma’lum bir etnik muhitda tarbiya topadi va shu xalqning urf-
odatlari, axloqiy me’yorlari hamda an’analarini o‘zlashtiradi. Bu esa milliy
o‘zlikning shakllanishida muhim omil hisoblanadi.
Etnik madaniyatning shakllanishida tilning ahamiyati nihoyatda katta. Til
nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy dunyosini
saqlovchi asosiy omildir. Xalq og‘zaki ijodi namunalari ham aynan til orqali
avloddan avlodga o‘tadi. Har bir xalqning maqollari, matallari, qo‘shiqlari va
dostonlarida o‘sha xalqning ruhiyati, dunyoqarashi va tafakkuri aks etadi. Shu
sababli til va folklor bir-biri bilan chambarchas bog‘liq hodisalar hisoblanadi.
Folklorning muhim xususiyatlaridan yana biri uning sinkretik xarakterga
egaligidir. Ya’ni folklorda so‘z san’ati, musiqa, teatr va raqs elementlari birgalikda
uyg‘unlashadi. Masalan, xalq dostonlari baxshilar tomonidan kuy va qo‘shiq bilan
ijro etiladi. Bu esa tinglovchilarga kuchli ruhiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa qadim
zamonlarda folklor xalq uchun asosiy ma’naviy oziqa vazifasini bajargan. 4
Xalq og‘zaki ijodi jamiyatning ijtimoiy hayotida ham muhim rol o‘ynagan.
Qadimiy jamiyatlarda yozma qonunlar va rasmiy ta’lim tizimi rivojlanmagan
davrda folklor orqali axloqiy me’yorlar va ijtimoiy qoidalar targ‘ib qilingan.
Masalan, maqollar orqali odob-axloq qoidalari yosh avlod ongiga singdirilgan.
“Yaxshidan bog‘ qoladi”, “Kattaga hurmatda bo‘l, kichikka izzatda” kabi hikmatli
iboralar xalqning ma’naviy qarashlarini ifodalagan. Folklor xalqning tarixiy
sinovlari va kurashlarini ham aks ettiradi. Urushlar, bosqinlar va ijtimoiy
qiyinchiliklar xalq og‘zaki ijodida o‘z ifodasini topgan. Qahramonlik dostonlari
4
Qodirov T. Folklorshunoslikka kirish . – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2016. – 240 b.
10

aynan xalqning ozodlik va mustaqillik uchun olib borgan kurashlarini madh etadi.
Shu sababli folklor tarixiy manba sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Ko‘plab xalqlarda folklor diniy va mifologik tasavvurlar bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan. Qadimgi odamlar tabiat hodisalarini tushuntirish uchun turli
afsona va rivoyatlar yaratganlar. Quyosh, oy, yulduzlar, tog‘ va daryolar haqidagi
afsonalar xalqning tabiatga bo‘lgan munosabatini aks ettiradi. Bu esa folklorning
qadimiy dunyoqarash tizimi bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Etnik madaniyatning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan marosimlar ham
jamiyat hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. Marosimlar inson hayotidagi muhim
bosqichlarni ifodalovchi ijtimoiy hodisadir. Tug‘ilish, voyaga yetish, nikoh va dafn
marosimlari deyarli barcha xalqlarda mavjud bo‘lib, ular xalqning ma’naviy
qadriyatlarini o‘zida aks ettiradi. Tug‘ilish bilan bog‘liq marosimlar xalqning
farzandga bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. O‘zbek xalqida beshik to‘yi, ism
qo‘yish va sunnat to‘yi kabi marosimlar qadimiy an’analardan hisoblanadi. Ushbu
marosimlarda xalq qo‘shiqlari, duolar va milliy taomlar muhim o‘rin egallaydi.
Nikoh marosimlari esa xalqning oilaga bo‘lgan qarashlarini ifodalaydi. To‘y
marosimlari nafaqat ikki yoshning oila qurishini, balki ikki oila va qarindoshlar
o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarning mustahkamlanishini ham bildiradi. To‘y bilan
bog‘liq qo‘shiqlar, laparlar va marosimlar xalqning estetik didini va ma’naviy
qadriyatlarini namoyon qiladi. Ko‘plab xalqlarda mehnat bilan bog‘liq folklor
namunalari ham mavjud bo‘lgan. Dehqonchilik, chorvachilik yoki
hunarmandchilik jarayonlarida ijro etilgan qo‘shiqlar odamlarning mehnat
faoliyatini yengillashtirgan va jamoaviy ruhni mustahkamlagan. Masalan, hosil
yig‘im-terimi vaqtida aytiladigan qo‘shiqlar xalqning mehnat madaniyatini
ifodalagan. 5
Folklor bolalar tarbiyasida ham katta rol o‘ynaydi. Alla, ertak va
topishmoqlar yosh avlodning tafakkuri va axloqiy dunyosini shakllantirishga
xizmat qiladi. Ayniqsa ertaklarda ezgulikning yovuzlik ustidan g‘alaba qilishi
5
Ashirov A. O‘zbek xalq marosimlari va an’analari . – Toshkent: “Sharq”, 2007. – 312 b.
11

bolalarda adolat va yaxshilik tushunchalarini rivojlantiradi. Etnik madaniyatning
yana bir muhim xususiyati uning moslashuvchanligidir. Vaqt o‘tishi bilan ayrim
urf-odatlar va folklor namunalari o‘zgarishi mumkin, biroq ularning asosiy
mazmuni saqlanib qoladi. Shu sababli etnik madaniyat doimo rivojlanib boruvchi
tirik tizim hisoblanadi.
Bugungi globallashuv sharoitida folklorning sahnalashtirilishi va
tijoratlashuvi ham kuzatilmoqda. Turizm rivojlanishi natijasida ayrim xalq
marosimlari va raqslari sayyohlar uchun maxsus namoyish shakliga
aylantirilmoqda. Bu holat bir tomondan milliy madaniyatni targ‘ib qilsa, ikkinchi
tomondan uning asl mohiyatining o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Ommaviy
madaniyatning kuchayishi natijasida ayrim xalqlarning an’anaviy folklor
namunalari unutilib bormoqda. Yoshlarning zamonaviy musiqa va global
madaniyatga qiziqishi natijasida xalq qo‘shiqlari va ertaklariga bo‘lgan e’tibor
kamaymoqda. Shu sababli milliy folklorni saqlash va rivojlantirish dolzarb
masalaga aylangan.
Ko‘plab davlatlarda folklor festivallari va madaniy tadbirlar tashkil etilishi
milliy madaniyatni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Bunday tadbirlar orqali
xalqning qadimiy an’analari keng targ‘ib qilinadi va yosh avlodning milliy
merosga bo‘lgan qiziqishi oshiriladi. YUNESCO tomonidan nomoddiy madaniy
merosni himoya qilish dasturlari ham folklorni asrab-avaylashda muhim rol
o‘ynamoqda. Baxshichilik san’ati, maqom, xalq raqslari va an’anaviy
marosimlarning xalqaro ro‘yxatlarga kiritilishi ularni saqlashga xizmat qilmoqda.
Folklor zamonaviy san’at rivojiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘plab yozuvchilar,
shoirlar va bastakorlar xalq og‘zaki ijodidan ilhom oladilar. Natijada folklor
motivlari zamonaviy adabiyot, kino va musiqa san’atida ham keng qo‘llaniladi.
Etnik madaniyat xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantirishda ham
muhim vosita hisoblanadi. Turli xalqlarning folklor namunalari bilan tanishish
insonlarda boshqa madaniyatlarga nisbatan hurmat va bag‘rikenglik tuyg‘ularini
shakllantiradi. Folklor insonning ruhiy dunyosiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Xalq qo‘shiqlari va dostonlari odamlarning his-tuyg‘ularini ifodalashga yordam
12

beradi. Shu sababli folklor inson ruhiyatining tabiiy ifodasi sifatida ham
qadrlanadi. Etnik madaniyat va folklorni o‘rganish tarixiy taraqqiyot jarayonlarini
chuqurroq tushunishga yordam beradi. Chunki folklor namunalarida xalqning
qadimgi turmush tarzi, mehnat faoliyati va dunyoqarashi aks etadi. Shuningdek,
folklor milliy birlikni mustahkamlash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Xalqning
umumiy qadriyatlari va tarixiy xotirasi folklor orqali saqlanib qoladi. Bu esa
jamiyatning ma’naviy barqarorligini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, etnik madaniyat va folklor xalqning ma’naviy hayoti
va tarixiy taraqqiyotining ajralmas qismidir. Ular xalqning milliy o‘zligini,
dunyoqarashi va estetik qarashlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Xalq og‘zaki ijodi
va an’anaviy marosimlar insoniyatning bebaho madaniy merosi hisoblanadi. Shu
sababli ularni asrab-avaylash, ilmiy jihatdan o‘rganish va kelajak avlodlarga
yetkazish bugungi kunning muhim ma’naviy vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Etnik madaniyat va folklor xalqning ma’naviy boyligi va tarixiy xotirasini o‘zida
mujassamlashtiruvchi muhim madaniy hodisalardir. Etnik madaniyat xalqning
milliy o‘zligini saqlash va avlodlararo bog‘liqlikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Folklor esa xalqning dunyoqarashi, tarixiy tajribasi va ma’naviy
qadriyatlarini aks ettiruvchi bebaho meros hisoblanadi. Xalq og‘zaki ijodi va
an’anaviy marosimlarni o‘rganish va saqlash nafaqat milliy madaniyatni
rivojlantirish, balki insoniyatning umumiy madaniy merosini boyitishda ham
muhim ahamiyat kasb etadi.
13

1.2. Turizm rivojlanishi va milliy madaniyatga ta’siri.
Turizm bugungi kunda jahon iqtisodiyoti va madaniy hayotining eng muhim
sohalaridan biriga aylangan. U nafaqat iqtisodiy foyda keltiruvchi tarmoq, balki
xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantiruvchi, turli millatlarning urf-
odatlari va qadriyatlarini dunyoga tanituvchi muhim ijtimoiy-madaniy hodisa
sifatida ham katta ahamiyatga ega. Zamonaviy globallashuv sharoitida turizm
xalqaro munosabatlarning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, u insonlarning boshqa
xalqlar madaniyati, turmush tarzi va tarixiy merosi bilan yaqindan tanishishiga
imkon yaratmoqda. Shu sababli turizmning milliy madaniyatga ta’sirini o‘rganish
etnologiya, madaniyatshunoslik va sotsiologiya fanlarining dolzarb
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 6
Turizmning ijtimoiy-madaniy ahamiyati avvalo uning xalqlar o‘rtasidagi
o‘zaro tushunish va madaniy almashinuvni kuchaytirishida namoyon bo‘ladi.
Sayyohlik jarayonida insonlar boshqa xalqlarning urf-odatlari, an’analari, milliy
taomlari, san’ati va kundalik turmush tarzi bilan tanishadilar. Bu esa turli
madaniyatlar o‘rtasidagi hurmat va bag‘rikenglikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ayniqsa xalqaro turizm turli millat vakillari o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarni
mustahkamlab, insonlarning dunyoqarashini kengaytiradi.
Turizmning madaniy ahamiyati shundaki, u milliy merosni saqlash va
targ‘ib qilishga yordam beradi. Ko‘plab tarixiy obidalar, muzeylar, xalq
hunarmandchiligi markazlari va milliy bayramlar aynan turizm orqali keng
ommaga tanitiladi. Sayyohlarning qiziqishi natijasida qadimiy me’moriy obidalarni
ta’mirlash, tarixiy yodgorliklarni saqlash va xalq amaliy san’atini rivojlantirishga
katta e’tibor qaratiladi. Shu jihatdan turizm madaniy merosni iqtisodiy jihatdan
qo‘llab-quvvatlovchi muhim omil hisoblanadi.
Turizm milliy o‘zlikni anglash jarayoniga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Chunki sayyohlar e’tiboriga tushgan milliy qadriyatlar mahalliy aholining o‘z
madaniyatiga bo‘lgan qiziqishi va faxr hissini kuchaytiradi. Natijada xalq o‘zining
6
Tokarev S.A. Osnov i etnografii . – Moskva: “V i sshaya shkola”, 1968. – 454 s.
14

tarixiy merosi, folklori va urf-odatlarini asrab-avaylashga intiladi. Ayniqsa yosh
avlodning milliy qadriyatlarga bo‘lgan e’tiborini oshirishda turizmning roli katta.
Turizmning rivojlanishi ko‘plab yangi madaniy tadbirlar va festivallarning
paydo bo‘lishiga ham sabab bo‘lmoqda. Milliy musiqa, raqs, teatr va folklor
festivallari sayyohlarni jalb qilish bilan birga, xalq madaniyatining rivojlanishiga
ham xizmat qiladi. Masalan, xalqaro folklor festivallari turli xalqlarning san’ati va
urf-odatlarini namoyish etuvchi muhim maydonga aylangan.
Shu bilan birga, turizmning milliy madaniyatga salbiy ta’sirlari ham mavjud.
Ba’zan turistik maqsadlarda xalqning urf-odatlari va marosimlari sun’iy ravishda
sahnalashtiriladi yoki tijorat maqsadlariga moslashtiriladi. Natijada folklorning asl
mohiyati va tabiiyligi yo‘qolishi mumkin. Ayrim hollarda milliy madaniyat faqat
turistlarni qiziqtirish vositasiga aylanib qoladi. Bu esa an’anaviy qadriyatlarning
soddalashtirilishiga va ma’naviy mazmunining kamayishiga olib keladi.
Turizmning yana bir muhim yo‘nalishi etnoturizm hisoblanadi. Etnoturizm
— sayyohlarning muayyan xalqning turmush tarzi, urf-odatlari, folklori va
madaniy an’analari bilan yaqindan tanishishga qaratilgan turizm turi hisoblanadi.
Ushbu yo‘nalish ayniqsa an’anaviy madaniyat saqlanib qolgan hududlarda keng
rivojlanmoqda. Etnoturizm sayyohlarga xalqning kundalik hayoti, milliy taomlari,
kiyim-kechagi, xalq o‘yinlari va marosimlarida ishtirok etish imkonini beradi.
Masalan, ayrim hududlarda turistlar milliy hunarmandchilik jarayonlarini
kuzatishlari, xalq qo‘shiqlari va raqslarini tomosha qilishlari yoki an’anaviy uy-
joylarda yashab ko‘rishlari mumkin.
Etnoturizmning muhim xususiyatlaridan biri shundaki, u xalqning madaniy
merosini saqlashga yordam beradi. Chunki turistlarning qiziqishi natijasida
mahalliy aholi o‘z an’analarini davom ettirishga va ularni namoyish qilishga
intiladi. Natijada qadimiy urf-odatlar va xalq san’ati turlari saqlanib qoladi.
Ko‘plab mamlakatlarda etnoturizm mahalliy iqtisodiyotning muhim manbalaridan
biriga aylangan. Hunarmandchilik mahsulotlari, milliy taomlar va folklor
tomoshalari sayyohlar uchun qiziqarli bo‘lib, mahalliy aholining daromad
15

manbaini kengaytiradi. Shu sababli etnoturizm qishloq hududlarini rivojlantirishda
ham muhim rol o‘ynaydi.
Madaniy turizm esa insonlarning tarixiy obidalar, muzeylar, teatrlar, xalq
san’ati va madaniy tadbirlar bilan tanishish maqsadida amalga oshiriladigan
sayohat turidir. Ushbu turizm turi insonlarning ma’naviy ehtiyojlarini qondirishga
xizmat qiladi. Madaniy turizm orqali insonlar boshqa xalqlarning tarixiy
taraqqiyoti va ma’naviy merosi bilan yaqindan tanishadilar. Madaniy turizm tarixiy
shaharlarda ayniqsa keng rivojlangan. Samarqand, Buxoro, Xiva, Istanbul, Rim va
Parij kabi shaharlarga tashrif buyurayotgan sayyohlarning asosiy maqsadi ushbu
hududlarning tarixiy va madaniy merosi bilan tanishishdir. Madaniy turizm xalqaro
madaniy aloqalarni rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Turli davlatlardan kelgan
sayyohlar boshqa xalqlarning san’ati va qadriyatlarini o‘rganish orqali
madaniyatlararo muloqotni kuchaytiradilar. Bu esa tinchlik va o‘zaro hurmatni
mustahkamlashga yordam beradi.
Bugungi kunda globallashuv jarayoni milliy madaniyat va qadriyatlarga
kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Axborot texnologiyalari, internet va ommaviy
madaniyatning rivojlanishi natijasida dunyo xalqlari o‘rtasidagi madaniy aloqalar
kuchaymoqda. Bu jarayon bir tomondan madaniy almashinuvni rivojlantirsa,
ikkinchi tomondan ayrim milliy qadriyatlarning yo‘qolish xavfini ham keltirib
chiqarmoqda. Global madaniyatning keng tarqalishi natijasida ayrim xalqlarning
an’anaviy kiyimlari, xalq qo‘shiqlari va urf-odatlari asta-sekin zamonaviy
madaniyat bilan almashinmoqda. Yosh avlodning ommaviy madaniyatga qiziqishi
milliy an’analarga bo‘lgan e’tiborning kamayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, turizmning tijoratlashuvi ham milliy madaniyatga ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ba’zan xalq marosimlari va folklor namunalari turistlar uchun
maxsus sahnalashtiriladi. Natijada ularning tabiiyligi va asl ma’nosi o‘zgaradi.
Ayrim hollarda esa milliy madaniyat faqat iqtisodiy foyda olish vositasiga aylanib
qoladi.
Globallashuv sharoitida milliy qadriyatlarning o‘zgarishi tabiiy jarayon
hisoblanadi. Chunki madaniyat doimo rivojlanib va yangilanib boradi. Biroq bu
16

jarayonda milliy o‘zlikni saqlash muhim masalalardan biridir. Shu sababli ko‘plab
davlatlar milliy madaniyatni himoya qilish va rivojlantirishga qaratilgan dasturlarni
amalga oshirmoqda. YUNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan
nomoddiy madaniy merosni himoya qilishga katta e’tibor qaratilmoqda. Xalq
qo‘shiqlari, milliy raqslar, hunarmandchilik va marosimlarning xalqaro
ro‘yxatlarga kiritilishi ularni saqlashga xizmat qilmoqda. 7
O‘zbekistonda ham turizm va milliy madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni
rivojlantirishga katta e’tibor berilmoqda. “Sharq taronalari”, “Boysun bahori” kabi
xalqaro festivallar milliy san’at va folklorni targ‘ib qilishda muhim rol
o‘ynamoqda. Shu bilan birga, tarixiy obidalarni ta’mirlash va xalq
hunarmandchiligini qo‘llab-quvvatlash ishlari ham keng amalga oshirilmoqda.
Turizmning rivojlanishi natijasida milliy taomlar madaniyati ham keng
ommalashmoqda. O‘zbek palovi, somsa, lag‘mon va boshqa milliy taomlar xorijiy
sayyohlar orasida mashhur bo‘lib bormoqda. Bu esa gastronomik turizm rivojiga
turtki bermoqda.
Zamonaviy turizm ekologik va madaniy barqarorlik tamoyillariga ham
asoslanmoqda. Barqaror turizm konsepsiyasi mahalliy madaniyat va tabiiy muhitni
asrab-avaylashni nazarda tutadi. Shu sababli turizmni rivojlantirishda milliy
qadriyatlarni himoya qilish muhim vazifa hisoblanadi. Turizm va milliy madaniyat
o‘rtasidagi munosabatlar zamonaviy etnologiya va madaniyatshunoslik fanlarining
eng muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki turizm nafaqat
iqtisodiy rivojlanishga xizmat qiluvchi soha, balki xalqlarning ma’naviy hayoti,
urf-odatlari va tarixiy merosiga ta’sir ko‘rsatuvchi murakkab ijtimoiy hodisa
hamdir. Turizmning rivojlanishi bilan bir qatorda insonlarning boshqa xalqlar
madaniyatiga bo‘lgan qiziqishi ortib bormoqda. Bu esa milliy qadriyatlarning
xalqaro miqyosda tanilishiga imkon yaratmoqda.
Qadim zamonlarda ham savdo karvonlari, sayohatchilar va olimlar orqali
xalqlar o‘rtasida madaniy aloqalar shakllangan. Buyuk Ipak yo‘li Sharq va G‘arb
7
Bromley Yu.V. Etnos i etnografiya . – Moskva: “Nauka”, 1973. – 412 s.
17

xalqlarining iqtisodiy hamda madaniy aloqalarini rivojlantirishda muhim rol
o‘ynagan. Savdogarlar bilan bir qatorda san’atkorlar, hunarmandlar va sayyohlar
ham turli madaniy qadriyatlarning tarqalishiga sabab bo‘lganlar. Zamonaviy turizm
ana shu tarixiy jarayonlarning davomchisi sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Turizmning rivojlanishi ko‘plab xalqlarning tarixiy obidalari va madaniy merosini
saqlab qolishga turtki berdi. Chunki sayyohlar oqimi mavjud bo‘lgan hududlarda
tarixiy yodgorliklarni ta’mirlash va asrab-avaylashga katta mablag‘ ajratiladi.
Natijada qadimiy shaharlar, masjidlar, qal’alar, maqbaralar va boshqa me’moriy
obidalar saqlanib qolmoqda. Bu jarayon ayniqsa tarixiy turizm rivojlangan
mamlakatlarda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Turizmning yana bir muhim jihati xalq amaliy san’atining rivojlanishiga
ta’sir ko‘rsatishidir. Milliy hunarmandchilik mahsulotlariga bo‘lgan talabning
oshishi natijasida kulolchilik, zargarlik, kashtachilik, gilamdo‘zlik va yog‘och
o‘ymakorligi kabi qadimiy san’at turlari qayta tiklanmoqda. Sayyohlar uchun
tayyorlanayotgan suvenirlar va milliy buyumlar mahalliy iqtisodiyot rivojiga ham
xizmat qilmoqda. Biroq turizmning bunday ijobiy jihatlari bilan bir qatorda ayrim
salbiy oqibatlari ham mavjud. Turistik talabning oshishi natijasida ba’zi xalq
an’analari o‘zining tabiiy muhitidan ajralib, tijorat vositasiga aylanishi mumkin.
Masalan, ayrim marosim va raqslar turistlar uchun qisqartirilgan yoki
soddalashtirilgan shaklda namoyish etiladi. Natijada ularning asl ma’naviy
mohiyati yo‘qolib boradi.
Folklorning sahnalashtirilishi ham turizm rivojlanishi bilan bog‘liq muhim
hodisalardan biridir. Ko‘plab folklor jamoalari xalq qo‘shiqlari, raqslari va
marosimlarini turistlar uchun maxsus dasturlar shaklida taqdim etadilar. Bu bir
tomondan milliy san’atni targ‘ib qilsa, ikkinchi tomondan folklorning tabiiy
muhitdagi vazifasini o‘zgartirib yuborishi mumkin. An’anaviy marosimlar aslida
xalqning diniy qarashlari, ma’naviy qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlari bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Turizm ta’sirida esa ular ko‘proq tomosha
xarakteriga ega bo‘lib qolmoqda. Bu esa ayrim etnolog olimlar tomonidan
madaniy autentiklikning yo‘qolishi sifatida baholanadi.
18

Etnoturizmning rivojlanishi natijasida ayrim mahalliy xalqlar o‘z turmush
tarzini turistlarga moslashtirishga majbur bo‘lmoqda. Masalan, turistlarni jalb
qilish maqsadida an’anaviy kiyimlar kundalik hayotda emas, balki faqat namoyish
vaqtida kiyiladigan bo‘lib qolmoqda. Shu tariqa madaniyatning tabiiy rivojlanish
jarayoni o‘zgarishga uchraydi. Shunga qaramasdan, etnoturizmning ijobiy
tomonlari ham juda ko‘p. U mahalliy xalqlarning madaniy o‘zligini saqlab
qolishiga yordam beradi. Chunki turistlarning qiziqishi xalqni o‘z an’analarini
davom ettirishga undaydi. Natijada unutilib ketayotgan qo‘shiqlar, marosimlar va
hunarmandchilik turlari qayta tiklanadi. 8
Turizm yosh avlodning milliy qadriyatlarga bo‘lgan qiziqishini oshirishda
ham muhim rol o‘ynaydi. Turistik festivallar, xalq bayramlari va madaniy tadbirlar
davomida yoshlar o‘z xalqining tarixi va madaniyati bilan yaqindan tanishadilar.
Bu esa milliy g‘urur va o‘zlikni anglash hissini kuchaytiradi. Globallashuv
jarayonida ommaviy madaniyatning keng tarqalishi milliy madaniyatga sezilarli
ta’sir ko‘rsatmoqda. G‘arbona turmush tarzi, zamonaviy musiqa va moda ko‘plab
xalqlarning an’anaviy qadriyatlariga ta’sir etmoqda. Ayniqsa yoshlar orasida
global madaniyat unsurlarining ommalashuvi milliy urf-odatlarga bo‘lgan
qiziqishning kamayishiga olib kelishi mumkin.
Shu bilan birga, global turizm madaniyatlararo muloqotni kuchaytiruvchi
vosita sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Sayohat davomida insonlar boshqa
xalqlarning urf-odatlari va qadriyatlarini o‘rganib, ularga nisbatan hurmat bilan
qarashni o‘rganadilar. Bu esa turli millatlar o‘rtasidagi bag‘rikenglikni
rivojlantiradi. Turizmning rivojlanishi natijasida gastronomik madaniyat ham keng
tarqalmoqda. Milliy taomlar sayyohlar uchun eng qiziqarli madaniy unsurlardan
biri hisoblanadi. Shu sababli ko‘plab davlatlar gastronomik turizmni
rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. O‘zbek palovi, italyan pitsasi, yapon
sushi va turk kebabi bugungi kunda dunyo miqyosida mashhur taomlarga
aylangan.
8
Axmedov E. Madaniy turizm va meros . – Toshkent: “Universitet”, 2020. – 286 b.
19

Milliy bayramlar ham turizm rivojiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Navro‘z,
Oktoberfest, Rio karnavali yoki Hindistonning Diwali bayrami kabi tadbirlar har
yili millionlab turistlarni jalb qiladi. Bunday bayramlar nafaqat iqtisodiy foyda
keltiradi, balki xalq madaniyatini xalqaro maydonda targ‘ib qiladi. Turizmning
ekologik jihatlari ham milliy madaniyat bilan bog‘liqdir. Ayrim xalqlar tabiat bilan
uyg‘un yashash an’analariga ega bo‘lib, ularning ekologik tajribasi bugungi kunda
katta ahamiyat kasb etmoqda. Ekoturizm va etnoturizmning uyg‘unlashuvi
natijasida tabiiy muhitni asrash va mahalliy madaniyatni rivojlantirish imkoniyati
paydo bo‘lmoqda.
Ko‘plab mamlakatlarda davlat siyosati darajasida madaniy turizmni
rivojlantirishga katta e’tibor berilmoqda. Tarixiy obidalarni restavratsiya qilish,
muzeylar tashkil etish va folklor festivallarini o‘tkazish orqali milliy madaniyat
targ‘ib qilinmoqda. O‘zbekistonda ham turizmni rivojlantirish va madaniy merosni
saqlash borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Samarqand,
Buxoro, Xiva va Shahrisabz kabi tarixiy shaharlarga kelayotgan turistlar sonining
ortishi milliy madaniyatning jahon miqyosida tanilishiga xizmat qilmoqda. Folklor
va milliy san’atni rivojlantirish maqsadida turli xalqaro festival va tanlovlar tashkil
etilmoqda. “Sharq taronalari”, “Boysun bahori” va baxshichilik festivallari xalq
og‘zaki ijodining boy an’analarini namoyish etmoqda.
Turizmning rivojlanishi mahalliy aholining turmush tarziga ham ta’sir qiladi.
Turistik hududlarda yangi ish o‘rinlari yaratiladi, xizmat ko‘rsatish madaniyati
rivojlanadi va iqtisodiy farovonlik oshadi. Shu bilan birga, ayrim hollarda turistlar
oqimining haddan tashqari ko‘payishi mahalliy muhit va an’analarga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Madaniy turizmning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun
autentiklikni saqlash juda muhimdir. Agar milliy madaniyat faqat turistlarni
qiziqtirish vositasiga aylansa, uning asl mohiyati yo‘qolishi mumkin. Shu sababli
folklor va an’analarni namoyish etishda ularning tarixiy va ma’naviy mazmunini
saqlashga e’tibor qaratilishi lozim.
Turizm zamonaviy jamiyatda milliy madaniyat rivojiga kuchli ta’sir
ko‘rsatuvchi muhim omildir. U xalqlar o‘rtasidagi madaniy almashinuvni
20

rivojlantiradi, tarixiy merosni saqlashga yordam beradi va iqtisodiy taraqqiyotga
xizmat qiladi. Etnoturizm va madaniy turizm milliy urf-odatlar, folklor va
an’analarni dunyoga tanitishda muhim vosita hisoblanadi. Shu bilan birga,
globallashuv va tijoratlashuv natijasida ayrim milliy qadriyatlarning o‘zgarishi va
sahnalashtirilishi kuzatilmoqda. Shuning uchun zamonaviy turizmni rivojlantirish
jarayonida milliy madaniyatning asl mohiyatini saqlash, folklor va an’analarni
autentik holda kelajak avlodlarga yetkazish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, turizm bugungi kunda milliy madaniyat rivojiga katta
ta’sir ko‘rsatuvchi muhim ijtimoiy-madaniy hodisa hisoblanadi. U xalqlar
o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantiradi, milliy merosni targ‘ib qiladi va
iqtisodiy rivojlanishga xizmat qiladi. Etnoturizm va madaniy turizm xalqning urf-
odatlari, folklori va tarixiy merosini saqlashga yordam beradi. Shu bilan birga,
globallashuv va ommaviy madaniyat ta’sirida ayrim milliy qadriyatlarning
o‘zgarishi va soddalashuvi kuzatilmoqda. Shu sababli milliy madaniyatning asl
mohiyatini saqlash, folklor va an’analarni asrab-avaylash bugungi kunning muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Turizmning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni tobora kengayib borayotganligi
sababli uning milliy madaniyatga ta’siri ham chuqurlashmoqda. Ayniqsa raqamli
texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi natijasida turli xalqlarning
urf-odatlari, folklori va madaniy merosi butun dunyoga tezkor tarqalmoqda. Bu
jarayon milliy madaniyatlarni xalqaro miqyosda tanitishga xizmat qilsa-da, ayrim
hollarda ularning soddalashtirilgan yoki sun’iy ko‘rinishda namoyish etilishiga
ham olib kelmoqda. Shu sababli turizmni rivojlantirishda madaniy merosning
autentikligini saqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir xalq o‘zining tarixiy va
ma’naviy qadriyatlarini asrab-avaylagan holda turizmni rivojlantirsa, bu nafaqat
iqtisodiy foyda keltiradi, balki milliy madaniyatning boyishi va kelajak avlodlarga
yetkazilishiga ham xizmat qiladi. Demak, turizm va milliy madaniyat o‘rtasidagi
uyg‘unlikni ta’minlash zamonaviy jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri
hisoblanadi.
21

II BOB. FOLKLORNING SAHNALASHUVI VA FALSIFIKATSIYASI
MUAMMOLARI
2.1. Folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi .
Folklor insoniyatning eng qadimiy ma’naviy meros shakllaridan biri
hisoblanadi. U xalqning tarixiy xotirasi, dunyoqarashi, urf-odatlari, marosimlari va
estetik qarashlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Har bir xalqning qo‘shiqlari,
ertaklari, dostonlari, raqslari va marosimlari uning etnik madaniyatining muhim
tarkibiy qismi bo‘lib xizmat qiladi. Qadim zamonlardan buyon folklor xalq
hayotining tabiiy bir qismi sifatida shakllangan va avloddan avlodga og‘zaki tarzda
o‘tib kelgan. Biroq zamonaviy globallashuv va turizm rivoji natijasida folklor
o‘zining an’anaviy muhitidan chiqib, sahnalashtirilgan hamda tijoratlashgan
madaniy hodisaga aylana boshladi. Bu jarayon folklorning mazmuni, shakli va
jamiyatdagi funksiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Folklorning sahnalashuvi deganda xalq ijodi namunalarining maxsus
tomosha yoki sahna ko‘rinishi sifatida namoyish etilishi tushuniladi. An’anaviy
jamiyatlarda folklor tabiiy hayotiy ehtiyoj sifatida mavjud bo‘lgan. Masalan, xalq
qo‘shiqlari mehnat jarayonida, marosimlar esa muhim ijtimoiy voqealar davomida
ijro etilgan. Zamonaviy davrda esa folklor ko‘pincha konsertlar, festivallar va
turistik tadbirlar uchun maxsus tayyorlanadigan tomosha shakliga aylanmoqda.
Turizm rivojlanishi folklorning sahnalashuviga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Sayyohlar boshqa xalqlarning madaniyati va urf-odatlari bilan tanishishga
qiziqqanlari sababli folklor namoyishlari turistik industriya tarkibiga kirib bordi.
Natijada xalq raqslari, qo‘shiqlari va marosimlari turistlarni qiziqtirish vositasiga
aylandi. Folklor namoyishlarining turistik maqsadlarda qo‘llanilishi ko‘plab
davlatlarda keng tarqalgan. Turistik markazlarda milliy raqslar, xalq qo‘shiqlari va
an’anaviy teatr ko‘rinishlari muntazam ravishda namoyish etiladi. Bu jarayon bir
22

tomondan milliy madaniyatni targ‘ib qilsa, ikkinchi tomondan folklorning
tabiiyligini kamaytirishi mumkin. An’anaviy folklorda ijro tabiiy muhit bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Masalan, baxshilar dostonlarni xalq yig‘inlarida yoki
to‘y marosimlarida ijro etganlar. Zamonaviy sahna folklorida esa ijro vaqti,
davomiyligi va shakli tomoshabin talabiga moslashtiriladi. Natijada folklorning asl
mazmuni qisqarishi yoki o‘zgarishi mumkin.
Folklorning sahnalashuvi ayniqsa xalq raqslari misolida yaqqol namoyon
bo‘ladi. Ko‘plab milliy raqslar avval marosim yoki maishiy hayotning bir qismi
bo‘lgan. Bugungi kunda esa ular professional sahna san’atiga aylangan.
Raqslarning harakatlari soddalashtiriladi, sahna dekoratsiyalari qo‘shiladi va ular
tomoshabop shaklga keltiriladi. Milliy qo‘shiqlar ham ko‘pincha zamonaviy
musiqiy uslublar bilan uyg‘unlashtirilmoqda. Estrada va ommaviy madaniyat
ta’sirida xalq qo‘shiqlari yangi aranjirovkalar bilan ijro etilmoqda. Bu holat bir
tomondan folklorning ommalashuviga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan uning
an’anaviy ruhiyatini o‘zgartirishi mumkin. 9
Turistik maqsadlarda tashkil etiladigan folklor festivallari xalq madaniyatini
xalqaro maydonda targ‘ib qilishda muhim ahamiyatga ega. Bunday tadbirlarda
turli xalqlarning raqslari, qo‘shiqlari va marosimlari namoyish qilinadi. Festival
ishtirokchilari boshqa xalqlar madaniyati bilan tanishish imkoniga ega bo‘ladilar.
Biroq folklorning sahnalashuvi bilan bog‘liq muammolar ham mavjud. Ayrim
hollarda folklor elementlari turistlarga yoqimli ko‘rinishi uchun sun’iy ravishda
o‘zgartiriladi. Natijada ularning tarixiy va ma’naviy mazmuni yo‘qoladi. Bu
jarayon folklorning “falsifikatsiyasi” deb ham ataladi.
Folklorning tijoratlashuvi esa xalq madaniyatining iqtisodiy manfaatlar
asosida foydalanilishidir. Zamonaviy turizm va madaniy industriya sharoitida
folklor ko‘pincha daromad manbaiga aylangan. Milliy kiyimlar, xalq musiqasi,
marosimlar va hunarmandchilik buyumlari turistik mahsulot sifatida sotilmoqda.
9
Mamatqulov B. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi . – Toshkent: “Fan”, 2013. – 368 b.
23

Tijoratlashuv natijasida ayrim xalq marosimlari o‘zining asl diniy yoki ijtimoiy
ma’nosini yo‘qotishi mumkin. Masalan, ilgari faqat muayyan urf-odat doirasida
o‘tkazilgan marosimlar bugungi kunda turistlar uchun maxsus namoyish
etilmoqda. Bu esa marosimning tabiiy muhitdagi funksiyasini o‘zgartiradi.
Folklorning tijoratlashuvi ommaviy axborot vositalari va internet rivoji bilan
yanada kuchaydi. Televideniye, reklama va ijtimoiy tarmoqlarda xalq musiqasi va
raqslari keng targ‘ib qilinmoqda. Natijada folklor global ommaviy madaniyat
tarkibiga kirib bormoqda.
Ommaviy madaniyat folklorning transformatsiyasiga katta ta’sir
ko‘rsatmoqda. Transformatsiya deganda folklorning yangi ijtimoiy va madaniy
sharoitlarga moslashishi tushuniladi. Zamonaviy texnologiyalar va global
madaniyat ta’sirida folklor yangi shakllarda namoyon bo‘lmoqda. Masalan, xalq
ertaklari va afsonalari asosida filmlar, multfilmlar va spektakllar yaratilmoqda. Bu
esa folklorning yangi avlod orasida ommalashishiga yordam beradi. Shu bilan
birga, asl ertak mazmuni zamonaviy talablarga moslashtirilishi natijasida uning
qadimiy xususiyatlari o‘zgarishi mumkin.
Xalq musiqasi ham transformatsiyaga uchramoqda. Zamonaviy estrada va
pop musiqa bilan uyg‘unlashtirilgan folklor qo‘shiqlari yoshlar orasida mashhur
bo‘lib bormoqda. Bunday sintez folklorning ommaviylashuviga xizmat qilsa-da,
uning milliy uslubiga ta’sir qilishi mumkin. Globallashuv natijasida turli
xalqlarning folklor elementlari o‘zaro aralashib bormoqda. Natijada xalq san’atida
yangi gibrid shakllar paydo bo‘lmoqda. Masalan, milliy raqslar zamonaviy raqs
uslublari bilan uyg‘unlashmoqda yoki xalq musiqasida elektron asboblardan
foydalanilmoqda. Folklorning transformatsiyasi tabiiy jarayon hisoblanadi. Chunki
madaniyat doimo rivojlanib va o‘zgarib boradi. Biroq bu jarayonda folklorning
tarixiy xotira va milliy o‘zlikni ifodalovchi asosiy jihatlarini saqlab qolish
muhimdir.
Ko‘plab davlatlarda folklorni himoya qilish va saqlashga katta e’tibor
qaratilmoqda. Xalq og‘zaki ijodi namunalarini yozib olish, arxivlashtirish va ilmiy
o‘rganish ishlari olib borilmoqda. Bu esa unutilib ketayotgan folklor namunalarini
24

saqlab qolishga xizmat qiladi. YUNESCO tomonidan nomoddiy madaniy merosni
himoya qilish dasturlari ham folklorni asrashda muhim rol o‘ynamoqda.
Baxshichilik, maqom, xalq raqslari va marosimlarning xalqaro ro‘yxatlarga
kiritilishi ularni saqlash va rivojlantirishga yordam bermoqda. Folklor festivallari
va madaniy tadbirlar xalq san’atini targ‘ib qilish bilan birga, milliy o‘zlikni
mustahkamlash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Ayniqsa yosh avlodning
folklorga bo‘lgan qiziqishini oshirishda bunday tadbirlarning ahamiyati katta.
O‘zbekistonda ham folklor san’atini rivojlantirishga alohida e’tibor
berilmoqda. “Boysun bahori”, baxshichilik festivali va “Sharq taronalari” kabi
xalqaro tadbirlar milliy san’atni dunyoga tanitishda muhim ahamiyatga ega. Shu
bilan birga, folklorni zamonaviylashtirish jarayonida ehtiyotkorlik talab etiladi.
Agar folklor faqat tijorat vositasiga aylansa, uning ma’naviy va tarixiy mazmuni
yo‘qolib ketishi mumkin. Shu sababli folklor namoyishlarida autentiklikni saqlash
muhim vazifalardan biri hisoblanadi. An’anaviy marosimlarni sahnalashtirishda
ham ularning asl ma’nosini saqlash zarur. Chunki marosimlar xalqning diniy
qarashlari, axloqiy qadriyatlari va tarixiy tajribasini aks ettiradi. Ularni faqat
tomosha vositasiga aylantirish madaniy merosning qadrsizlanishiga olib kelishi
mumkin.
Folklor va ommaviy madaniyat o‘rtasidagi munosabat murakkab jarayon
hisoblanadi. Bir tomondan ommaviy madaniyat folklorni keng auditoriyaga
yetkazishga yordam beradi. Ikkinchi tomondan esa uning soddalashuvi va
standartlashuviga sabab bo‘lishi mumkin. Folklorning sahnalashuvi va
transformatsiyasi jarayonida zamonaviy texnologiyalar ham muhim rol
o‘ynamoqda. Internet, televideniye va ijtimoiy tarmoqlar orqali xalq ijodi
namunalari keng auditoriyaga tez tarqalmoqda. Bu esa folklorning ommalashuviga
xizmat qilmoqda. Ayniqsa yoshlar orasida xalq qo‘shiqlari, milliy raqslar va
an’anaviy marosimlarga bo‘lgan qiziqishning ortishida raqamli platformalarning
hissasi katta. Shu bilan birga, folklorning virtual makonga ko‘chishi ayrim hollarda
uning tabiiy ijro muhiti va an’anaviy mazmunining o‘zgarishiga olib kelmoqda.
Shuning uchun zamonaviy madaniy siyosatda folklorni nafaqat targ‘ib qilish, balki
25

uning tarixiy va etnik xususiyatlarini asl holicha saqlashga ham alohida e’tibor
qaratilishi zarur. Chunki folklor har bir xalqning ma’naviy xotirasi va milliy
o‘zligini ifodalovchi bebaho madaniy boylik hisoblanadi.
Folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi jarayoni XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab yanada kuchaydi. Ayniqsa ommaviy madaniyat va turizm
industriyasining rivojlanishi natijasida xalq og‘zaki ijodi va an’anaviy san’at
namunalari professional sahna san’atining tarkibiy qismiga aylana boshladi.
Dastlab folklor tabiiy hayotiy muhitda mavjud bo‘lgan bo‘lsa, zamonaviy davrda u
maxsus tashkil etilgan festival, konsert va turistik tadbirlar orqali namoyish
etilmoqda. Bu esa folklorning jamiyatdagi funksiyasi va mazmunida muayyan
o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. 10
An’anaviy jamiyatlarda folklor xalqning kundalik turmush tarzining
ajralmas qismi edi. Qo‘shiqlar mehnat jarayonida, ertaklar oilaviy yig‘inlarda,
marosimlar esa muhim ijtimoiy voqealar paytida tabiiy ravishda ijro etilgan.
Masalan, dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlarda hosil yig‘im-terimi
qo‘shiqlari mavjud bo‘lgan. Chorvador xalqlarda esa mavsumiy marosimlar va
marosim qo‘shiqlari muhim ahamiyat kasb etgan. Zamonaviy sahna folklorida esa
bunday tabiiy ehtiyoj o‘rnini tomosha va estetik zavq olish funksiyasi
egallamoqda. Folklorning sahnalashuvi natijasida uning ijro shakli sezilarli
darajada o‘zgardi. Masalan, xalq dostonlari qadimda bir necha soat yoki kun
davomida ijro etilgan bo‘lsa, bugungi sahna talablari asosida ular qisqartirilgan
holda namoyish qilinadi. Bu esa tinglovchilar uchun qulaylik yaratadi, biroq
asarning to‘liq mazmuni va falsafiy mohiyati qisqarib ketishiga olib keladi.
Folklor ansambllari va professional jamoalarning paydo bo‘lishi ham
sahnalashuv jarayonining muhim ko‘rinishidir. Ko‘plab mamlakatlarda xalq
raqslari va qo‘shiqlarini ijro etuvchi davlat ansambllari tashkil etilgan. Ularning
faoliyati milliy madaniyatni targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga,
professional sahna talablari folklorning tabiiy ijro uslubiga o‘z ta’sirini
10
Karimova D. Etnik madaniyat va globallashuv . – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2021. – 250 b.
26

ko‘rsatmoqda. Xalq raqslarining sahnalashtirilishi ayniqsa yaqqol ko‘zga
tashlanadi. An’anaviy xalq raqslari ma’lum bir marosim yoki kundalik hayot bilan
bog‘liq bo‘lgan. Masalan, ayrim raqslar hosildorlikni tilash yoki nikoh
marosimining bir qismi sifatida ijro etilgan. Zamonaviy sahna variantlarida esa
ular ko‘proq estetik va tomoshabop xarakter kasb etmoqda.
Folklorning tijoratlashuvi turistik industriya bilan chambarchas bog‘liq.
Turistlar uchun tashkil etiladigan milliy kechalar, folklor konsertlari va marosim
tomoshalari iqtisodiy daromad manbaiga aylangan. Bu holat mahalliy aholining
turmush darajasini oshirishga yordam bersa-da, folklorning asl ma’nosiga ta’sir
qilishi mumkin. Ko‘plab davlatlarda folklor mahsulotlari suvenir sifatida
sotilmoqda. Milliy kiyimlar, xalq cholg‘u asboblari, qo‘lda ishlangan buyumlar va
marosim atributlari turistik bozorda katta talabga ega. Natijada an’anaviy
hunarmandchilikning ayrim turlari qayta tiklanmoqda. Biroq ayrim hollarda
mahsulotlarning soddalashtirilgan yoki sun’iy variantlari ishlab chiqarilmoqda.
Folklorning tijoratlashuvi ommaviy axborot vositalari orqali ham
kuchaymoqda. Televizion shoular, reklama va internet platformalari xalq san’ati
namunalarini ommaviy iste’mol mahsulotiga aylantirmoqda. Bu esa folklorning
keng tarqalishiga xizmat qilsa-da, uning chuqur ma’naviy mazmunining
kamayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ommaviy madaniyat folklorning
transformatsiyasiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Global pop madaniyat elementlari
xalq san’ati bilan uyg‘unlashib, yangi shakllarni yuzaga keltirmoqda. Masalan,
zamonaviy estrada qo‘shiqlarida xalq musiqasi elementlaridan foydalanish keng
tarqalgan. Bu esa folklorning yangi avlod orasida ommalashuviga yordam beradi.
Biroq folklorning pop madaniyat bilan aralashuvi ayrim mutaxassislar
tomonidan tanqid qilinadi. Chunki bunda xalq san’atining o‘ziga xos uslubi va
ruhiyati yo‘qolishi mumkin. Ayniqsa xalq musiqasining elektron ishlov berilgan
variantlari uning an’anaviy ohangdorligini o‘zgartirib yuboradi. Kino va teatr
san’ati ham folklorning transformatsiyasiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Ko‘plab
filmlar va spektakllar xalq ertaklari, afsonalari va dostonlari asosida yaratilmoqda.
27

Bu esa folklor syujetlarining yangi shaklda yashashini ta’minlaydi. Shu bilan birga,
zamonaviy interpretatsiyalar asl syujetlarning o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.
Folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi jarayonida autentiklik masalasi muhim
o‘rin tutadi. Autentiklik deganda folklorning asl tarixiy va madaniy xususiyatlarini
saqlab qolish tushuniladi. Agar folklor faqat turistlarni qiziqtirish vositasiga
aylansa, uning milliy va ma’naviy mohiyati yo‘qolishi xavfi mavjud. An’anaviy
marosimlarning sahna ko‘rinishiga aylanishi ham murakkab jarayon hisoblanadi.
To‘y marosimlari, diniy urf-odatlar yoki mavsumiy bayramlar turistlar uchun
maxsus namoyish etilganda ularning tabiiyligi kamayadi. Chunki marosim endi
jamoaning ichki ehtiyojidan emas, tashqi tomoshabin talabidan kelib chiqib
o‘tkaziladi.
Shu bilan birga, sahnalashtirish folklorni saqlashning muhim vositasi ham
bo‘lishi mumkin. Agar ayrim qo‘shiqlar yoki marosimlar kundalik hayotda
yo‘qolib borayotgan bo‘lsa, sahna orqali ular yangi avlodga yetkaziladi. Demak,
sahnalashuvni faqat salbiy hodisa sifatida baholab bo‘lmaydi. Folklor festivallari
bugungi kunda milliy madaniyatni targ‘ib qilishning muhim vositasiga aylangan.
Bunday tadbirlarda turli xalqlarning raqslari, qo‘shiqlari va marosimlari namoyish
etiladi. Festival ishtirokchilari boshqa xalqlarning madaniyati bilan tanishish
imkoniga ega bo‘ladilar.
Xalqaro folklor festivallari madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishda katta
rol o‘ynaydi. Turli davlatlardan kelgan jamoalar o‘z san’atini namoyish etish orqali
milliy madaniyatini targ‘ib qiladilar. Bu esa xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik va
bag‘rikenglikni mustahkamlaydi. O‘zbekistonda ham folklor san’atini
rivojlantirish va targ‘ib qilishga katta e’tibor qaratilmoqda. Baxshichilik san’ati,
maqom va xalq raqslari xalqaro maydonda keng tanitilmoqda. “Boysun bahori” va
“Sharq taronalari” kabi festivallar milliy folklorni ommalashtirishda muhim rol
o‘ynamoqda. 11
11
Rajabov N. Nomoddiy madaniy meros va uning himoyasi . – Toshkent: “Adabiyot uchqunlari”, 2022. – 276 b.
28

Folklorning transformatsiyasi yoshlar madaniyatida ham yaqqol namoyon
bo‘lmoqda. Zamonaviy yoshlar xalq qo‘shiqlari va raqslarini yangi uslublar bilan
uyg‘unlashtirishga intilmoqdalar. Natijada folklorning zamonaviy talqini paydo
bo‘lmoqda. Internet va ijtimoiy tarmoqlar folklorning global miqyosda tarqalishiga
imkon yaratdi. Endilikda xalq qo‘shiqlari va marosimlarini millionlab insonlar
onlayn tarzda tomosha qilishlari mumkin. Bu esa folklorning xalqaro
ommalashuviga xizmat qilmoqda. Biroq virtual makonda folklorning qisqa va
soddalashtirilgan shaklda namoyish etilishi uning chuqur mazmunini anglashni
qiyinlashtirishi mumkin. Shu sababli folklorni raqamli formatda targ‘ib qilish bilan
birga uning tarixiy va etnik kontekstini ham tushuntirish muhimdir.
Ko‘plab olimlar folklorning tijoratlashuvini madaniy globalizatsiyaning
tabiiy natijasi sifatida baholaydilar. Chunki zamonaviy iqtisodiyot sharoitida
madaniyat ham bozor qonunlari ta’siriga tushmoqda. Shu sababli folklor
mahsulotlari iqtisodiy qiymatga ega bo‘lib bormoqda. Shunga qaramasdan, folklor
xalqning tarixiy xotirasi va milliy o‘zligini saqlovchi muhim vosita bo‘lib
qolmoqda. Uning sahnalashuvi va transformatsiyasi yangi ijtimoiy sharoitlarga
moslashuvning bir ko‘rinishi sifatida qaralishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi zamonaviy
madaniy jarayonlarning ajralmas qismiga aylangan. Turizm, ommaviy madaniyat
va globalizatsiya ta’sirida folklor yangi shakllarda rivojlanmoqda va xalqaro
miqyosda keng tarqalmoqda. Bu jarayon milliy madaniyatni targ‘ib qilish va
iqtisodiy rivojlanishga xizmat qilayotgan bo‘lsa-da, folklorning autentikligi va
tarixiy mohiyatini saqlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu sababli folklorni
rivojlantirish bilan birga uning an’anaviy xususiyatlarini asrab-avaylash, yosh
avlodga asl holida yetkazish va ilmiy jihatdan o‘rganish muhim madaniy vazifa
hisoblanadi. Folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi zamonaviy madaniy
jarayonlarning muhim qismiga aylangan. Turizm va globallashuv natijasida folklor
xalqaro miqyosda keng targ‘ib qilinmoqda va yangi shakllarda rivojlanmoqda. Bu
jarayon milliy madaniyatni ommalashtirish va iqtisodiy rivojlanishga xizmat qilsa-
da, folklorning asl mohiyati va tabiiyligini saqlab qolish masalasi dolzarb bo‘lib
29

qolmoqda. Shu sababli folklorni rivojlantirish bilan birga uning tarixiy, ma’naviy
va etnik xususiyatlarini asrab-avaylash bugungi kunning muhim madaniy
vazifalaridan biridir.
2.2. Folklor falsifikatsiyasi va madaniy merosni saqlash masalalari.
Folklor xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy dunyosi va milliy o‘zligini
ifodalovchi muhim madaniy hodisa hisoblanadi. Har bir xalqning ertaklari,
dostonlari, qo‘shiqlari, marosimlari va urf-odatlari uning ko‘p asrlik tarixiy
tajribasi hamda dunyoqarashini o‘zida mujassamlashtiradi. Shu sababli folklor
insoniyatning bebaho nomoddiy madaniy merosi sifatida qadrlanadi. Biroq
zamonaviy globallashuv, ommaviy madaniyat va tijoratlashuv jarayonlari
folklorning tabiiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa folklor
namunalari sun’iy ravishda qayta yaratilishi yoki tarixiy haqiqatdan
uzoqlashtirilishi natijasida “folklor falsifikatsiyasi” deb ataluvchi hodisa yuzaga
kelmoqda. Bu jarayon milliy madaniyatning asl mohiyati va autentikligini saqlash
masalasini dolzarb muammoga aylantirmoqda.
Folklor falsifikatsiyasi deganda xalq ijodi namunalarining asl tarixiy va
madaniy xususiyatlarini buzgan holda sun’iy ravishda qayta ishlanishi yoki
yangidan yaratilishi tushuniladi. Bunday holatda folklor o‘zining tabiiy muhitidan
uzilib, ko‘proq tomoshabop yoki tijoriy mahsulotga aylantiriladi. Soxta folklor
ko‘pincha turistlarni jalb qilish, ommaviy auditoriyaga moslashish yoki iqtisodiy
foyda olish maqsadida yaratiladi. Soxta folklorning yuzaga kelish omillaridan biri
globallashuv jarayonidir. Zamonaviy axborot texnologiyalari va ommaviy
madaniyat dunyo xalqlari madaniyatining o‘zaro aralashuviga olib kelmoqda.
Natijada ayrim milliy folklor namunalari global auditoriya didiga moslashtiriladi.
Bu esa folklorning asl etnik xususiyatlarini o‘zgartirib yuborishi mumkin.
30

Turizm industriyasining rivojlanishi ham folklor falsifikatsiyasining muhim
omillaridan biridir. Sayyohlar uchun tashkil etiladigan folklor tomoshalari
ko‘pincha qisqartirilgan, soddalashtirilgan yoki sun’iy shaklda namoyish etiladi.
Masalan, an’anaviy marosimlar turistlarga tushunarli va qiziqarli bo‘lishi uchun
o‘zgartiriladi. Natijada marosimning asl diniy yoki ma’naviy mazmuni kamayadi.
Ommaviy madaniyatning kuchayishi ham soxta folklorning tarqalishiga sabab
bo‘lmoqda. Televideniye, internet va reklama industriyasi xalq san’ati
elementlaridan keng foydalanmoqda. Biroq ko‘plab hollarda folklor namunalari
faqat ko‘ngilochar mahsulot sifatida talqin qilinadi. Bu esa xalq ijodining chuqur
ma’naviy mohiyatini yo‘qotishiga olib kelishi mumkin.
Soxta folklor ayrim hollarda tarixiy haqiqatning buzilishiga ham sabab
bo‘ladi. Masalan, xalq dostonlari yoki afsonalari zamonaviy mafkuraviy talablar
asosida qayta talqin qilinishi mumkin. Natijada asl folklor syujetlari o‘zgaradi va
tarixiy manba sifatidagi ahamiyati kamayadi. Folklorning tijoratlashuvi ham uning
falsifikatsiyasiga olib keluvchi muhim omillardan biridir. Milliy qo‘shiqlar, raqslar
va marosimlar turistik mahsulot sifatida sotilganda ular ko‘proq iqtisodiy
manfaatlarga xizmat qila boshlaydi. Bunday sharoitda folklorning tabiiy
rivojlanish qonuniyatlari buzilishi mumkin.
An’anaviy madaniyatning autentikligini saqlash bugungi kunda eng dolzarb
madaniy muammolardan biri hisoblanadi. Autentiklik deganda madaniy merosning
asl tarixiy va etnik xususiyatlarini saqlab qolish tushuniladi. Agar folklor va urf-
odatlar sun’iy ravishda o‘zgartirilsa, ularning milliy o‘zlikni ifodalovchi asosiy
mazmuni yo‘qoladi. An’anaviy madaniyatning autentikligini saqlashda eng katta
muammolardan biri urbanizatsiya hisoblanadi. Zamonaviy shaharlashuv jarayonida
ko‘plab xalqlarning an’anaviy turmush tarzi o‘zgarib bormoqda. Natijada xalq
og‘zaki ijodi va marosimlar kundalik hayotdan asta-sekin siqib chiqarilmoqda.
Migratsiya jarayonlari ham an’anaviy madaniyatga kuchli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Odamlarning boshqa hududlarga ko‘chib o‘tishi natijasida ularning
madaniy muhitlari o‘zgaradi. Bu esa ayrim urf-odat va folklor elementlarining
yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Yosh avlodning global ommaviy madaniyatga
31

qiziqishi ham folklorning tabiiy davomiyligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Zamonaviy musiqa, kino va internet madaniyati yoshlarning an’anaviy xalq
san’atiga bo‘lgan qiziqishini kamaytirishi mumkin. Shu sababli folklorni yoshlar
orasida targ‘ib qilish muhim vazifa hisoblanadi.
An’anaviy madaniyatni saqlash muammolaridan yana biri folklorning
professional sahna san’atiga aylanishidir. Professional ijro folklorning
ommalashuviga yordam beradi, biroq ayrim hollarda uning tabiiy uslubini
o‘zgartiradi. Masalan, xalq qo‘shiqlari estrada uslubiga moslashtirilishi yoki
raqslar zamonaviy xoreografiya bilan boyitilishi mumkin. Folklorni yozib olish va
arxivlashtirish ishlari autentiklikni saqlashning muhim vositalaridan biridir.
Ko‘plab ilmiy markazlar va folklorshunos olimlar xalq qo‘shiqlari, ertaklari va
marosimlarini audio hamda video shaklda saqlash bilan shug‘ullanmoqdalar. Bu
esa yo‘qolib ketayotgan madaniy meros namunalarini asrab qolishga xizmat qiladi.
Mahalliy jamoalarning folklorni saqlashdagi roli ham juda muhimdir.
Chunki folklor avvalo xalqning o‘ziga tegishli ma’naviy boylik hisoblanadi. Agar
mahalliy aholi o‘z an’analarini qadrlasa va davom ettirsa, folklorning tabiiy
rivojlanishi saqlanib qoladi. Ta’lim tizimi ham madaniy merosni saqlashda muhim
vosita hisoblanadi. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida xalq og‘zaki ijodi va
milliy madaniyatni o‘rgatish yosh avlodning o‘z tarixiy merosiga hurmat ruhida
tarbiyalanishiga yordam beradi.
Bugungi kunda YUNESCO madaniy merosni himoya qilish bo‘yicha eng
muhim xalqaro tashkilotlardan biri hisoblanadi. Ushbu tashkilot moddiy va
nomoddiy madaniy merosni saqlash, tiklash va targ‘ib qilish bilan shug‘ullanadi.
Ayniqsa nomoddiy madaniy merosni himoya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan
ishlar folklorni asrashda katta ahamiyatga ega. YUNESCOning 2003-yilda qabul
qilingan “Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi konvensiyasi
xalq og‘zaki ijodi va an’anaviy madaniyatni himoya qilishning muhim huquqiy
asosiga aylandi. Ushbu konvensiya xalq qo‘shiqlari, marosimlar, xalq amaliy
san’ati va an’anaviy bilimlarni saqlashga qaratilgan. YUNESCOning Nomoddiy
madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan folklor namunalari xalqaro himoya ostiga
32

olinadi. Bu esa ularni saqlash va targ‘ib qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.
O‘zbekistondan “Shashmaqom”, “Navro‘z”, “Boysun madaniyati” va baxshichilik
san’ati kabi ko‘plab meros namunalari ushbu ro‘yxatga kiritilgan.
YUNESCO tomonidan tashkil etiladigan xalqaro festival va konferensiyalar
ham madaniy merosni targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynaydi. Bunday tadbirlar orqali
turli xalqlarning folklor namunalari dunyo miqyosida tanitiladi. Xalqaro
tashkilotlarning madaniy merosni himoya qilishdagi faoliyati nafaqat folklorni
saqlashga, balki madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
Chunki turli xalqlarning an’analarini o‘rganish insonlarda boshqa madaniyatlarga
nisbatan hurmat va bag‘rikenglikni shakllantiradi. O‘zbekistonda ham madaniy
merosni asrash bo‘yicha katta ishlar amalga oshirilmoqda. Xalq og‘zaki ijodi
markazlari, folklor ansambllari va ilmiy tadqiqot institutlari milliy folklorni
o‘rganish va targ‘ib qilish bilan shug‘ullanmoqda.
Milliy festival va ko‘rik-tanlovlar folklorni yosh avlod orasida
ommalashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa baxshichilik va maqom
san’atiga bag‘ishlangan xalqaro tadbirlar milliy madaniyatni dunyoga tanitmoqda.
Madaniy merosni saqlashda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ham katta
ahamiyatga ega. Raqamli arxivlar, internet platformalari va virtual muzeylar
folklor namunalarini keng auditoriyaga yetkazish imkonini bermoqda. Biroq
folklorni raqamli formatda targ‘ib qilishda ham ehtiyotkorlik talab etiladi. Chunki
qisqartirilgan yoki soddalashtirilgan shaklda taqdim etilgan folklor uning asl
ma’nosini to‘liq ifodalay olmasligi mumkin.
Folklor falsifikatsiyasi masalasi zamonaviy etnologiya va
madaniyatshunoslik fanlarida eng ko‘p muhokama qilinayotgan mavzulardan biri
hisoblanadi. Chunki bugungi globallashuv sharoitida xalq madaniyatining ko‘plab
unsurlari ommaviy madaniyat va tijorat tizimi ta’siriga tushib qolmoqda. Natijada
folklorning tabiiy rivojlanish jarayoni o‘zgarib, uning ayrim namunalari sun’iy
ravishda qayta yaratilmoqda yoki yangi shakllarda talqin qilinmoqda. Bu holat
milliy madaniyatning asl mohiyatini saqlash bilan bog‘liq muammolarni yuzaga
keltiradi. Soxta folklor ko‘pincha tarixiy asosga ega bo‘lmagan, biroq “milliy”
33

yoki “an’anaviy” ko‘rinishda taqdim etiladigan madaniy shakllarni anglatadi.
Ayrim hollarda bunday folklor namunalarini yaratishda xalqning haqiqiy
an’analari emas, balki turistlar yoki ommaviy auditoriyaning didi hisobga olinadi.
Natijada madaniy merosning sun’iy modeli shakllanadi.
Masalan, ayrim turistik markazlarda tashkil etiladigan “milliy marosimlar”
tarixiy jihatdan xalq hayotida mavjud bo‘lmagan elementlarni o‘z ichiga olishi
mumkin. Ular ko‘proq teatr tomoshasiga o‘xshab ketadi va haqiqiy an’anaviy
marosimlardan keskin farq qiladi. Bu esa tashqi tomoshabinlarda xalq madaniyati
haqida noto‘g‘ri tasavvur paydo bo‘lishiga olib keladi. Folklor falsifikatsiyasi
ayrim davlatlarning madaniy siyosati bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ba’zi
hollarda milliy birlik yoki mafkuraviy maqsadlarni mustahkamlash uchun xalq
og‘zaki ijodi namunalariga sun’iy o‘zgartirishlar kiritiladi. Natijada folklorning
tabiiy tarixiy rivojlanish yo‘li buziladi.
Shuningdek, reklama va media industriyasi ham folklorning sun’iylashuviga
ta’sir ko‘rsatmoqda. Reklama roliklari, televizion ko‘rsatuvlar va ijtimoiy
tarmoqlarda xalq madaniyati elementlari ko‘pincha soddalashtirilgan va stereotip
shaklda namoyish etiladi. Bu esa milliy madaniyatning chuqur ma’naviy
mazmunini yuzaki tasvirga aylantirib qo‘yadi. Folklorning falsifikatsiyasi ba’zan
xalqning o‘zi tomonidan ham amalga oshiriladi. Chunki iqtisodiy manfaat yoki
turistlar e’tiborini jalb qilish istagi ayrim jamoalarni o‘z an’analarini sun’iy
ravishda “bezashga” undaydi. Masalan, an’anaviy kiyimlar zamonaviy didga
moslashtiriladi yoki qadimiy marosimlarga yangi elementlar qo‘shiladi.
Bunday jarayonning ijobiy tomoni shundaki, folklor zamonaviy hayotda
yashashda davom etadi va ommalashadi. Ammo salbiy tomoni shundaki, asl tarixiy
shakl asta-sekin unutilib boradi. Shu sababli olimlar folklorning tabiiy rivojlanishi
bilan uning sun’iy o‘zgartirilishi o‘rtasidagi farqni aniqlashga alohida e’tibor
qaratadilar. An’anaviy madaniyatning autentikligini saqlash muammosi ayniqsa
kichik xalqlar va etnik guruhlar uchun dolzarbdir. Chunki global madaniyat bosimi
ostida ularning tili, urf-odatlari va xalq san’ati yo‘qolib ketish xavfi ostida
34

qolmoqda. Shu sababli xalqning o‘z madaniyatiga bo‘lgan hurmati va qiziqishini
saqlash juda muhimdir.
Autentiklikni saqlashning eng muhim yo‘llaridan biri folklorni tabiiy
muhitda rivojlantirishdir. Agar xalq qo‘shiqlari, ertaklari yoki marosimlari faqat
sahna yoki festival uchun emas, kundalik hayotda ham mavjud bo‘lsa, ular
o‘zining asl xususiyatlarini saqlab qoladi. Oilaviy tarbiya ham folklor
davomiyligida katta rol o‘ynaydi. Qadimda ertaklar va afsonalar bolalarga ota-
onalar yoki buvilar tomonidan aytib berilgan. Bugungi kunda esa bu an’ana asta-
sekin kamayib bormoqda. Shu sababli oilada milliy qadriyatlarni targ‘ib qilish
muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Mahalliy folklor maktablari va madaniyat
markazlari ham autentiklikni saqlashda katta ahamiyatga ega. Baxshilar, oqinlar,
xalq hofizlari va hunarmandlar o‘z san’atlarini yosh avlodga o‘rgatish orqali
an’analarni davom ettiradilar.
Folklorni ilmiy jihatdan o‘rganish ham madaniy merosni saqlashning muhim
vositasidir. Etnograflar, folklorshunoslar va tarixchilar xalq og‘zaki ijodi
namunalarini yozib olib, ularning tarixiy ildizlarini tadqiq qiladilar. Bu esa
folklorning asl shakllarini aniqlash va saqlash imkonini beradi. Arxiv va
muzeylarning roli ham juda katta. Audio va video yozuvlar orqali qadimiy
qo‘shiqlar, marosimlar va ertaklarni saqlab qolish mumkin. Zamonaviy
texnologiyalar esa bunday materiallarni raqamlashtirish va keng auditoriyaga
yetkazishga imkon bermoqda.
Internet va raqamli platformalar folklorni saqlashda yangi imkoniyatlar
yaratmoqda. Virtual muzeylar, onlayn kutubxonalar va video platformalar orqali
xalq san’ati namunalarini dunyo bo‘ylab targ‘ib qilish mumkin. Bu ayniqsa yosh
avlodning folklorga qiziqishini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, internetdagi folklor kontentining sifatini nazorat qilish muammosi
ham mavjud. Ayrim hollarda noto‘g‘ri yoki sun’iy folklor namunalarining
tarqalishi xalq madaniyati haqida xato tasavvurlarni shakllantiradi.
YUNESCOning madaniy merosni himoya qilishdagi faoliyati global miqyosda
35

katta ahamiyatga ega. Ushbu tashkilot nafaqat moddiy yodgorliklarni, balki
nomoddiy madaniy merosni ham himoya qilishga alohida e’tibor qaratmoqda.
Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan folklor namunalari xalqaro
darajada e’tirof etiladi va himoya qilinadi. Bu esa davlatlarning o‘z milliy merosini
saqlashga bo‘lgan mas’uliyatini oshiradi. YUNESCO tomonidan amalga
oshirilayotgan dasturlar mahalliy jamoalarni qo‘llab-quvvatlashga ham qaratilgan.
Chunki madaniy merosni saqlashda eng muhim rolni aynan xalqning o‘zi bajaradi.
YUNESCOning xalqaro grantlari va ilmiy loyihalari folklorni o‘rganish va targ‘ib
qilishga yordam bermoqda. Ko‘plab davlatlarda xalq san’atini rivojlantirish
bo‘yicha maxsus markazlar tashkil etilgan.
Madaniy merosni himoya qilishda boshqa xalqaro tashkilotlar ham faol
ishtirok etmoqda. Masalan, ICOMOS tarixiy yodgorliklarni saqlash bilan
shug‘ullansa, ICHCAP nomoddiy madaniy meros bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni
qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekistonda ham madaniy merosni asrash davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Tarixiy obidalarni
restavratsiya qilish, xalq amaliy san’atini rivojlantirish va folklor festivallarini
tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda. Baxshichilik san’ati,
maqom va milliy raqslarning xalqaro maydonda tan olinishi o‘zbek folklorining
boyligini ko‘rsatadi. Bu esa milliy madaniyatning jahon sivilizatsiyasidagi o‘rnini
mustahkamlamoqda.
Madaniy merosni saqlashda yoshlarning ishtiroki alohida ahamiyatga ega.
Agar yosh avlod xalq san’ati va urf-odatlariga qiziqmasa, folklorning tabiiy
davomiyligi uzilishi mumkin. Shu sababli ta’lim tizimida milliy madaniyatni
chuqur o‘rgatish zarur. Folklorning zamonaviy shakllarda rivojlanishi ham muhim
masaladir. Chunki madaniyat doimo harakatda bo‘ladi va yangi sharoitlarga
moslashadi. Muhimi, bu jarayonda folklorning asosiy ruhiyati va tarixiy ildizlari
saqlanib qolishi kerak. An’anaviy madaniyatning autentikligini saqlash bilan
zamonaviy rivojlanish o‘rtasida muvozanatni topish murakkab, ammo zarur
vazifadir. Agar folklor faqat muzey eksponatiga aylansa, u tirik madaniyat
36

bo‘lishdan to‘xtaydi. Aksincha, haddan tashqari tijoratlashuv uning ma’naviy
mohiyatini yo‘qotadi.
Xulosa qilib aytganda, folklor falsifikatsiyasi va madaniy merosni saqlash
masalalari zamonaviy dunyoda katta ahamiyat kasb etmoqda. Globallashuv,
ommaviy madaniyat va turizm ta’siri ostida folklor yangi shakllarda
rivojlanayotgan bo‘lsa-da, uning autentikligini saqlab qolish muhim vazifa bo‘lib
qolmoqda. Soxta folklorning tarqalishi milliy madaniyatning tarixiy va ma’naviy
ildizlariga xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli folklorni ilmiy jihatdan o‘rganish,
yosh avlodga yetkazish, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish va mahalliy
jamoalarni qo‘llab-quvvatlash madaniy merosni asrashning eng muhim yo‘llaridan
biridir.
XULOSA
Turizm va etnik madaniyat o‘rtasidagi munosabatlar zamonaviy jamiyat
hayotida muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa folklorning
sahnalashuvi va falsifikatsiyasi bilan bog‘liq jarayonlar bugungi globallashuv
davrida etnologiya, madaniyatshunoslik va turizm sohalarining dolzarb
mavzularidan biriga aylangan. Folklor xalqning tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi va
ma’naviy qadriyatlarini o‘zida mujassamlashtiruvchi muhim madaniy meros
hisoblanadi. Shu sababli uni saqlash, rivojlantirish va kelajak avlodlarga yetkazish
har bir jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
Mazkur kurs ishida etnik madaniyat va folklorning mohiyati, uning jamiyat
hayotidagi o‘rni hamda an’anaviy marosim va xalq og‘zaki ijodining madaniy
ahamiyati yoritildi. Folklor insonlarning kundalik turmushi, mehnat faoliyati, diniy
qarashlari va ijtimoiy munosabatlari bilan chambarchas bog‘liq holda
shakllanganligi tahlil qilindi. Har bir xalqning ertaklari, dostonlari, qo‘shiqlari va
urf-odatlari uning tarixiy tajribasi va ma’naviy dunyosini aks ettirishi asoslab
berildi.
Shuningdek, turizmning rivojlanishi natijasida milliy madaniyat va folklorda
yuz berayotgan o‘zgarishlar ham o‘rganildi. Turizm xalqlar o‘rtasidagi madaniy
37

aloqalarni rivojlantirish, milliy qadriyatlarni dunyoga tanitish va iqtisodiy
taraqqiyotni qo‘llab-quvvatlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa
etnoturizm va madaniy turizm orqali ko‘plab xalqlarning urf-odatlari, milliy san’ati
va folklor namunalari xalqaro miqyosda ommalashmoqda. Shu bilan birga,
turizmning tijoratlashuv xususiyati ayrim hollarda folklorning tabiiy shakliga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi aniqlandi.
Kurs ishida folklorning sahnalashuvi va tijoratlashuvi jarayonlari batafsil
tahlil qilindi. Zamonaviy festival, konsert va turistik tadbirlar orqali folklor keng
targ‘ib qilinayotgan bo‘lsa-da, uning ayrim namunalari sun’iy shaklga aylanishi,
asl tarixiy va madaniy mohiyatidan uzoqlashishi mumkinligi ko‘rsatib o‘tildi.
Ayniqsa xalq marosimlari va urf-odatlarining turistlar uchun maxsus
sahnalashtirilishi folklorning autentikligiga xavf tug‘dirishi mumkinligi asoslandi.
Folklor falsifikatsiyasi masalasi ham kurs ishining asosiy mavzularidan biri
bo‘ldi. Soxta folklorning yuzaga kelish omillari sifatida globallashuv, ommaviy
madaniyat, reklama industriyasi va iqtisodiy manfaatlarning kuchayishi ko‘rsatildi.
Natijada ayrim folklor namunalari tarixiy asosidan uzoqlashib, faqat tomoshabop
yoki tijoriy mahsulotga aylanish xavfi mavjudligi tahlil qilindi. Bu esa milliy
madaniyatning asl qiyofasini saqlash zaruratini yanada kuchaytiradi.
An’anaviy madaniyatning autentikligini saqlash masalalari ham muhim
ilmiy xulosalardan biri sifatida yoritildi. Folklorni tabiiy muhitda rivojlantirish,
oilaviy va mahalliy an’analarni davom ettirish, yosh avlodni milliy qadriyatlarga
hurmat ruhida tarbiyalash madaniy merosni saqlashning muhim omillari ekanligi
ta’kidlandi. Shu bilan birga, folklorni ilmiy jihatdan o‘rganish, arxivlashtirish va
zamonaviy texnologiyalar orqali targ‘ib qilish zarurligi asoslab berildi.
Kurs ishida YUNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlarning madaniy merosni
himoya qilishdagi o‘rni ham alohida yoritildi. Nomoddiy madaniy merosni
muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro dasturlar folklorni saqlash va rivojlantirishda
katta аҳамият kasb etayotgani ko‘rsatildi. O‘zbekistonning boy folklor va madaniy
merosining xalqaro miqyosda e’tirof etilishi esa milliy madaniyatning jahon
sivilizatsiyasidagi o‘rnini yanada mustahkamlayotgani qayd etildi.
38

Umuman olganda, folklorning sahnalashuvi va falsifikatsiyasi zamonaviy
madaniy jarayonlarning murakkab, ammo muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Bir
tomondan, turizm va ommaviy madaniyat folklorning keng tarqalishi va
rivojlanishiga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan uning autentikligini saqlash bilan
bog‘liq muammolarni yuzaga keltirmoqda. Shu sababli milliy madaniy merosni
asrab-avaylash, folklorning asl mohiyatini saqlab qolish va uni kelajak avlodlarga
yetkazish bugungi kunning eng muhim ma’naviy vazifalaridan biri bo‘lib
qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Shavkat Mirziyoyev. Yangi O zbekiston strategiyasiʻ . – Toshkent:
“O zbekiston”, 2021. – 464 b.
ʻ
2. Shavkat Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo limizni qat’iyat bilan davom
ʻ
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz . – Toshkent: “O zbekiston”, 2018. – 592
ʻ
b.
3. Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . – Toshkent:
“Ma’naviyat”, 2008. – 176 b.
4. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar . – Toshkent:
“Fan”, 1968. – 488 b.
5. Asqarov A. Etnologiya asoslari . Darslik. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2014. –
320 b.
6. Jabborov I. Jahon xalqlari etnologiyasi . – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2005. –
352 b.
7. Alimuhamedov S. Madaniyatshunoslik asoslari . – Toshkent: “Fan”, 2017. –
280 b.
39

8. Sodiqov H. Turizm asoslari . Darslik. – Toshkent: “Tafakkur”, 2019. – 304 b.
9. Axmedov E. Madaniy turizm va meros . – Toshkent: “Universitet”, 2020. –
286 b.
10. Qodirov T. Folklorshunoslikka kirish . – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2016.
– 240 b.
11. Mamatqulov B. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi . – Toshkent: “Fan”, 2013. – 368
b.
12. Karimova D. Etnik madaniyat va globallashuv . – Toshkent: “Ma’naviyat”,
2021. – 250 b.
13. Rajabov N. Nomoddiy madaniy meros va uning himoyasi . – Toshkent:
“Adabiyot uchqunlari”, 2022. – 276 b.
14. Ashirov A. O‘zbek xalq marosimlari va an’analari . – Toshkent: “Sharq”,
2007. – 312 b.
15. Tokarev S.A. Osnov i etnografii . – Moskva: “V i sshaya shkola”, 1968. – 454
s.
16. Bromley Yu.V. Etnos i etnografiya . – Moskva: “Nauka”, 1973. – 412 s.
17. Lévi-Strauss C. Structural Anthropology . – New York: Basic Books, 1963. –
410 p.
18. Smith V. Hosts and Guests: The Anthropology of Tourism . – Philadelphia:
University of Pennsylvania Press, 1989. – 352 p.
19. UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural
Heritage . – Paris: UNESCO Publishing, 2003. – 85 p.
20. Greenwood D. Culture by the Pound: An Anthropological Perspective on
Tourism as Cultural Commoditization . – New York: Routledge, 1992. – 290
p.
40

TURIZM VA ETNIK MADANIYAT: FOLKLORNING SAHNALASHUVI VA FALSIFIKATSIYASI

Sotib olish