Tabiiy muhit va etnik madaniyat: Amazoniya, Arktika va Saxaradagi xalqlar hayoti - Madaniyatshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	44.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Madaniyatshunoslik

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

67 Sotish

Tabiiy muhit va etnik madaniyat: Amazoniya, Arktika va Saxaradagi xalqlar hayoti

Sotib olish

TABIIY MUHIT VA ETNIK MADANIYAT: AMAZONIYA, ARKTIKA VA
SAXARADAGI XALQLAR HAYOTI
REJA
KIRISH…………………………………………………………………….…….3
I BOB. TABIIY MUHIT VA ETNIK MADANIYATNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Tabiiy muhit va etnik madaniyat tushunchasi………………………………...6
1.2. Geografik muhitning xo‘jalik va turmush tarziga ta’siri……………………..14
II BOB. AMAZONIYA, ARKTIKA VA SAXARA XALQLARINING
ETNOMADANIY XUSUSIYATLARI
2.1. Amazoniya xalqlarining tabiiy muhitga moslashuvi…………………………22
2.2. Arktika va Saxara xalqlari hayotining o‘ziga xos jihatlari…………………...29
XULOSA……………………………………………………………………...….35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..37
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Tabiiy muhit va etnik madaniyat insoniyat
jamiyatining shakllanishi hamda rivojlanishida muhim o‘rin tutuvchi omillardan
biri hisoblanadi. Har bir xalqning turmush tarzi, xo‘jalik faoliyati, urf-odatlari va
ma’naviy qadriyatlari u yashayotgan geografik muhit bilan chambarchas
bog‘liqdir. Insoniyat tarixida turli tabiiy hududlarda yashagan xalqlar o‘z yashash
sharoitlariga moslashgan holda o‘ziga xos madaniyat va hayot tarzini yaratganlar.
Shu jihatdan Amazoniya, Arktika va Saxara hududlaridagi xalqlarning tabiiy muhit
bilan uyg‘unlashgan hayotini etnologik jihatdan o‘rganish muhim ilmiy аҳам iyat
kasb etadi.
Tabiiy muhit insonlarning nafaqat moddiy hayotiga, balki ularning
dunyoqarashi, diniy e’tiqodlari, ijtimoiy munosabatlari va madaniy an’analariga
ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Issiq tropik o‘rmonlar, muzliklar bilan qoplangan
shimoliy hududlar yoki qurg‘oqchil cho‘l sharoitlari odamlarning xo‘jalik yuritish
usullari, oziqlanish madaniyati, uy-joy qurilishi va kiyim-kechak tizimining
shakllanishida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Shu sababli tabiiy muhit va etnik
madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganish etnologiya fanining dolzarb
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 1
Amazoniya xalqlari tropik o‘rmonlar sharoitida yashab, ovchilik, baliqchilik
va termachilik asosida turmush tarzini shakllantirgan bo‘lsalar, Arktika xalqlari
qattiq sovuq iqlimga moslashgan holda dengiz hayvonlarini ovlash, bug‘uchilik va
baliqchilik bilan shug‘ullanganlar. Saxara hududidagi ko‘chmanchi xalqlar esa
jazirama issiq va suv tanqisligi sharoitida chorvachilik hamda karvon savdosi
asosida hayot kechirganlar. Bu xalqlarning har biri tabiiy muhitning o‘ziga xos
xususiyatlariga moslashgan holda betakror madaniyat yaratgan.
Bugungi globallashuv jarayonida tabiiy muhit bilan bog‘liq an’anaviy
madaniyatlar sezilarli o‘zgarishlarga uchramoqda. Urbanizatsiya, sanoatlashuv,
1
Shavkat Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz . –
Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – 592 b.
2

ekologik muammolar va iqlim o‘zgarishi natijasida ko‘plab xalqlarning an’anaviy
turmush tarzi asta-sekin yo‘qolib bormoqda. Xususan, Amazoniya o‘rmonlarining
qisqarishi mahalliy qabilalar hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan bo‘lsa,
Arktikadagi muzliklarning erishi shimol xalqlarining an’anaviy ovchilik faoliyatini
murakkablashtirmoqda. Saxara hududida esa cho‘llanish jarayonining kuchayishi
ko‘chmanchi xalqlarning xo‘jalik tizimiga xavf tug‘dirmoqda.
Shu bilan birga, zamonaviy dunyoda turli xalqlarning etnik madaniyatiga
qiziqish ortib bormoqda. Ayniqsa ekologik muammolar kuchayib borayotgan bir
sharoitda tabiiy muhit bilan uyg‘un yashash tajribasiga ega bo‘lgan xalqlarning
an’anaviy bilimlari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Amazoniya, Arktika va Saxara
xalqlari tabiat resurslaridan oqilona foydalanish, ekologik muvozanatni saqlash va
murakkab tabiiy sharoitlarga moslashish borasida boy tajribaga ega hisoblanadilar.
O‘zbekiston Respublikasida ham milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
o‘rganish, yosh avlodning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish hamda jahon xalqlari
madaniyatiga hurmat ruhida tarbiyalashga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu nuqtai
nazardan tabiiy muhit va etnik madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganish, turli
xalqlarning tarixiy taraqqiyoti va madaniy tajribalarini qiyosiy tahlil qilish dolzarb
ilmiy masalalardan biri hisoblanadi.
Mazkur mavzuni tadqiq etish orqali insoniyatning tabiat bilan munosabatlari,
turli ekologik sharoitlarda yashash tajribasi hamda an’anaviy madaniyatlarning
shakllanish qonuniyatlarini chuqurroq anglash mumkin bo‘ladi. Bu esa nafaqat
etnologiya fanining rivojlanishiga, balki ekologik madaniyat va madaniyatlararo
bag‘rikenglikni rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
Mazkur kurs ishining maqsadi — tabiiy muhit va etnik madaniyat
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish, Amazoniya, Arktika va Saxara hududlaridagi
xalqlarning turmush tarzi va madaniy xususiyatlarini tahlil qilish hamda tabiiy
sharoitning etnik madaniyat shakllanishiga ta’sirini ilmiy jihatdan yoritishdan
iborat.
Kurs ishining vazifalari:
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
3

 tabiiy muhit va etnik madaniyat tushunchalarining mohiyatini o‘rganish;
 geografik muhitning xo‘jalik faoliyati va turmush tarziga ta’sirini tahlil
qilish;
 Amazoniya xalqlarining tropik o‘rmon sharoitiga moslashuv xususiyatlarini
yoritish;
 Arktika xalqlarining sovuq iqlim sharoitidagi hayot tarzini o‘rganish;
 Saxara hududidagi ko‘chmanchi xalqlarning turmush madaniyatini tahlil
qilish;
 tabiiy muhitning urf-odatlar, diniy qarashlar va madaniy an’analarga ta’sirini
yoritish;
 zamonaviy ekologik va globallashuv jarayonlarining an’anaviy etnik
madaniyatga ta’sirini tahlil qilish.
Kurs ishining obyekti — Amazoniya, Arktika va Saxara hududlarida
yashovchi xalqlarning tabiiy muhit bilan bog‘liq turmush tarzi va etnik madaniyati
hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — tabiiy muhitning etnik madaniyat shakllanishiga
ta’siri, xalqlarning ekologik sharoitga moslashuv xususiyatlari, xo‘jalik faoliyati,
urf-odatlari va an’anaviy madaniyatining o‘ziga xos jihatlarini o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta reja, xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I BOB. TABIIY MUHIT VA ETNIK MADANIYATNING NAZARIY
ASOSLARI.
1.1. Tabiiy muhit va etnik madaniyat tushunchasi.
Tabiiy muhit insoniyat jamiyatining shakllanishi va rivojlanishida eng
muhim omillardan biri hisoblanadi. Inson qadim zamonlardan buyon tabiat bilan
uzviy aloqada yashab kelgan va o‘z hayot faoliyatini aynan tabiiy sharoitlarga mos
ravishda tashkil etgan. Yer yuzining turli hududlarida mavjud bo‘lgan iqlim, relef,
suv manbalari, o‘simlik va hayvonot dunyosi insonlarning turmush tarzi, xo‘jalik
faoliyati, kiyinish madaniyati, uy-joy qurilishi hamda ma’naviy dunyoqarashiga
katta ta’sir ko‘rsatgan. Shu sababli etnologiya fanida tabiiy muhit va etnik
madaniyat o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish alohida ilmiy ahamiyat kasb
etadi. 2
Tabiiy muhit deganda inson yashaydigan geografik hududning iqlimi,
landshafti, tabiiy resurslari, flora va faunasi hamda ekologik sharoitlari tushuniladi.
Inson hayoti aynan mana shu tabiiy omillar bilan chambarchas bog‘liq holda
shakllanadi. Qadimgi jamiyatlarda odamlar yashash joyini tanlashda suv
manbalariga yaqinlik, unumdor yerlarning mavjudligi yoki ovchilik uchun qulay
hududlarga alohida e’tibor qaratganlar. Chunki tabiiy muhit insonning oziq-ovqat
topishi, xavfsizligini ta’minlashi va kundalik ehtiyojlarini qondirishi uchun asosiy
manba bo‘lib xizmat qilgan.
Insoniyat tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, dastlabki sivilizatsiyalar daryo
vodiylari va unumdor hududlarda vujudga kelganini ko‘rish mumkin. Misr
sivilizatsiyasi Nil daryosi bo‘yida, Mesopotamiya esa Dajla va Frot oralig‘ida
rivojlangan. Bu holat tabiiy resurslarning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini yaqqol
ko‘rsatadi. Suv manbalari nafaqat ichimlik suvi va sug‘orish imkoniyatini
yaratgan, balki transport, savdo va madaniy aloqalar rivojiga ham xizmat qilgan.
2
Asqarov A. Etnologiya asoslari . Darslik. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2014. – 320 b.
5

Tabiiy muhitning inson hayotidagi o‘rni nafaqat iqtisodiy faoliyat bilan
cheklanib qolmaydi. U insonlarning ma’naviy hayoti va madaniyatiga ham kuchli
ta’sir ko‘rsatadi. Turli xalqlarning mifologiyasi, diniy qarashlari va urf-odatlarida
tabiat unsurlariga sig‘inish yoki ularni muqaddas deb bilish holatlari keng
uchraydi. Masalan, qadimgi xalqlar quyosh, oy, tog‘, daraxt yoki suvni ilohiy kuch
sifatida tasavvur qilganlar. Bu esa insonning tabiat bilan doimiy aloqada
yashaganidan dalolat beradi.
Etnik madaniyat esa ma’lum bir xalq yoki etnik guruhning tarixiy
taraqqiyoti davomida shakllangan moddiy va ma’naviy qadriyatlar majmuasidir. U
xalqning tili, dini, urf-odatlari, an’analari, turmush tarzi, kiyim-kechagi, taomlari
va san’atida namoyon bo‘ladi. Har bir xalqning etnik madaniyati uning yashash
muhiti va tarixiy tajribasi bilan uzviy bog‘liq holda shakllanadi. Shu sababli dunyo
xalqlari madaniyati bir-biridan keskin farq qiladi.
Etnik madaniyatning asosiy xususiyatlaridan biri uning avloddan-avlodga
o‘tishidir. Ota-bobolar tomonidan yaratilgan an’analar va qadriyatlar yosh avlodga
o‘rgatiladi va shu tariqa xalqning madaniy merosi saqlanib qoladi. Bu jarayonda
tabiiy muhit muhim rol o‘ynaydi. Chunki har bir hududning ekologik sharoiti
xalqning kundalik hayoti va xo‘jalik faoliyatini belgilab beradi.
Masalan, sovuq iqlim hududlarida yashovchi xalqlar qalin kiyimlar kiyishga,
issiq uylar qurishga va kaloriyaga boy oziq-ovqat iste’mol qilishga majbur
bo‘lganlar. Arktika hududidagi eskimos xalqlari muhr va baliq ovlash bilan
shug‘ullangan, ularning kiyimlari hayvon terisidan tayyorlangan. Issiq cho‘l
hududlarida yashovchi xalqlar esa yengil kiyimlar kiygan, suvni tejashga
asoslangan turmush tarzini shakllantirgan.
Tabiiy sharoitning xalq turmush tarziga ta’siri ayniqsa xo‘jalik faoliyatida
yaqqol ko‘rinadi. O‘rmon hududlarida yashovchi xalqlar asosan ovchilik va
termachilik bilan shug‘ullangan bo‘lsa, unumdor vodiylarda yashovchilar
dehqonchilikni rivojlantirganlar. Dasht va cho‘l hududlarida esa chorvachilik
asosiy xo‘jalik turi bo‘lgan. Shu tariqa tabiiy muhit insonlarning mehnat faoliyatini
belgilab bergan.
6

Amazonka o‘rmonlarida yashovchi qabilalar tabiat bilan uyg‘un hayot
kechiradilar. Ular o‘rmondagi o‘simlik va hayvonot dunyosidan oziq-ovqat, dori-
darmon va turli ehtiyojlar uchun foydalanadilar. O‘rmon ular uchun nafaqat
yashash joyi, balki muqaddas makon ham hisoblanadi. Shu sababli amazoniya
xalqlarining diniy qarashlari va marosimlarida tabiatga sig‘inish muhim o‘rin
tutadi.
Arktika hududida yashovchi xalqlar esa qattiq sovuq va muzlik sharoitiga
moslashgan turmush tarzini shakllantirganlar. Ular qalin qor va muz ustida yashash
uchun maxsus uylar – iglularni qurishgan. Asosiy oziq-ovqat manbai sifatida baliq
va dengiz hayvonlaridan foydalanganlar. Bu xalqlarning kiyim-kechaklari ham
tabiiy sharoitga mos ravishda hayvon terisidan tayyorlangan.
Saxara cho‘li hududida yashovchi ko‘chmanchi xalqlar esa issiq va
qurg‘oqchil muhitga moslashgan holda yashaydilar. Tuareg va beduin kabi xalqlar
tuya boqish, karvon savdosi bilan shug‘ullanganlar. Ularning kiyimlari issiqdan
himoyalanish uchun keng va yengil matolardan tayyorlangan. Cho‘l hududlarida
suvning qadri juda baland bo‘lgani uchun suv bilan bog‘liq urf-odat va an’analar
ham shakllangan.
Tabiiy muhit xalqning uy-joy qurilishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Sovuq
hududlarda uylar issiqlikni saqlaydigan qilib qurilgan bo‘lsa, issiq iqlim
mintaqalarida shamollatishga qulay uylar barpo etilgan. O‘rmon hududlarida
yog‘och asosiy qurilish materiali sifatida ishlatilgan bo‘lsa, cho‘l hududlarida loy
va toshdan foydalanilgan. 3
Kiyim-kechak madaniyati ham tabiiy muhit bilan chambarchas bog‘liqdir.
Insonlar yashayotgan hududning iqlim sharoitiga qarab kiyim tanlaganlar. Sovuq
iqlimda qalin va issiq kiyimlar, issiq hududlarda esa yengil va keng kiyimlar ustun
bo‘lgan. Shu tariqa tabiiy muhit milliy kiyimlarning shakllanishiga ham ta’sir
ko‘rsatgan.
Oziqlanish madaniyati ham geografik muhitga bog‘liq ravishda shakllangan.
Dengiz va daryo bo‘ylarida yashovchi xalqlarda baliq taomlari rivojlangan bo‘lsa,
3
Jabborov I. Jahon xalqlari etnologiyasi . – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2007. – 276 b.
7

chorvachilik hududlarida go‘sht va sut mahsulotlari asosiy oziq-ovqat hisoblangan.
Dehqonchilik rivojlangan hududlarda esa don mahsulotlari va sabzavotlar keng
iste’mol qilingan.
Etnik madaniyatning muhim tarkibiy qismlaridan biri urf-odat va
marosimlardir. Tabiiy muhit ko‘pincha xalqning bayramlari va diniy
marosimlariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi
xalqlarda hosil bayramlari keng nishonlangan. Chorvachilik xalqlarida esa
hayvonlar bilan bog‘liq marosimlar muhim o‘rin tutgan.
Tabiat insonlarning dunyoqarashi va san’atiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
Xalq qo‘shiqlari, ertaklari va naqshlarida yashab turgan hududning tabiiy
manzaralari aks etadi. Tog‘li hududlarda yashovchi xalqlarning san’atida tog‘
obrazlari, dengiz bo‘yida yashovchi xalqlarda esa suv bilan bog‘liq ramzlar ko‘p
uchraydi.
Bugungi globallashuv davrida tabiiy muhit va etnik madaniyat o‘rtasidagi
an’anaviy bog‘liqlik ma’lum darajada o‘zgarib bormoqda. Urbanizatsiya,
texnologik taraqqiyot va migratsiya natijasida ko‘plab xalqlarning an’anaviy
turmush tarzi o‘zgarishga yuz tutmoqda. Shunga qaramay, tabiiy muhitning etnik
madaniyat shakllanishidagi ahamiyati hanuzgacha saqlanib qolmoqda.
Ekologik muammolar ham bugungi kunda etnik madaniyatga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Iqlim o‘zgarishi, o‘rmonlarning qisqarishi va suv resurslarining
kamayishi ayrim xalqlarning an’anaviy xo‘jalik faoliyatiga xavf tug‘dirmoqda.
Ayniqsa, Arktika va Amazonka hududlarida yashovchi mahalliy xalqlar ekologik
muammolardan jiddiy zarar ko‘rmoqda.
Shu sababli zamonaviy etnologiyada tabiiy muhitni asrash va etnik
madaniyatni saqlab qolish masalalariga katta e’tibor qaratilmoqda. Mahalliy
xalqlarning an’anaviy bilimlari va tabiat bilan uyg‘un yashash tajribasi ekologik
muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Tabiiy muhit va etnik madaniyat o‘rtasidagi munosabat bugungi kunda ham
o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Zamonaviy texnologiyalar rivojlanganiga
qaramasdan, insonlar yashayotgan geografik hududning iqlimi, tabiiy boyliklari va
8

ekologik sharoiti ularning kundalik hayotiga ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda.
Ayniqsa, mahalliy va tub xalqlarning madaniyatida tabiat bilan uyg‘un yashash
tamoyili muhim o‘rin egallaydi. Ular asrlar davomida shakllangan tajriba asosida
tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni yo‘lga qo‘yganlar. Bu esa ekologik
muvozanatni saqlash va barqaror hayotni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Shuningdek, tabiiy muhit xalqlarning etnik o‘zligini saqlab qolishda ham
katta rol o‘ynaydi. Chunki ma’lum hududga xos urf-odatlar, xo‘jalik faoliyati va
turmush tarzi xalqning madaniy xotirasini shakllantiradi. Agar tabiiy muhit keskin
o‘zgarsa yoki ekologik muammolar kuchaysa, bu holat xalqning an’anaviy
madaniyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli bugungi kunda
nafaqat tabiiy boyliklarni, balki ular bilan bog‘liq etnik madaniy merosni ham
asrab-avaylash muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Tabiiy muhit va etnik madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik insoniyat
tarixining barcha bosqichlarida kuzatilgan. Inson yashab turgan hududning
geografik joylashuvi, iqlimi va tabiiy resurslari uning nafaqat iqtisodiy faoliyatiga,
balki dunyoqarashi va ma’naviy hayotiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Shu sababli turli
mintaqalarda yashovchi xalqlarning turmush tarzi va madaniyati bir-biridan
sezilarli darajada farq qiladi. Bu farqlarni o‘rganish etnologiya fanining muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Qadimgi jamiyatlarda inson tabiatga to‘liq bog‘liq holda yashagan. Oziq-
ovqat topish, yashash joyini qurish va xavfsizlikni ta’minlash uchun odamlar tabiiy
muhit imkoniyatlariga tayanganlar. Shu bois dastlabki inson jamoalari daryo
bo‘ylari, o‘rmon hududlari yoki ovchilik uchun qulay joylarda yashashni afzal
ko‘rganlar. Tabiatning o‘zgarishi esa ularning turmush tarziga bevosita ta’sir
qilgan.
Masalan, muzlik davrida yashagan insonlar sovuq sharoitga moslashish
uchun hayvon terilaridan kiyim tayyorlagan va g‘orlarda yashagan. Keyinchalik
iqlim yumshashi bilan dehqonchilik va chorvachilik rivojlangan. Bu esa insoniyat
tarixida katta ijtimoiy o‘zgarishlarga olib kelgan. Dehqonchilikning paydo bo‘lishi
9

bilan odamlar o‘troq hayot tarziga o‘tgan, shaharlar va davlatlar shakllana
boshlagan.
Etnik madaniyatning shakllanishida tabiatning o‘rni xalq og‘zaki ijodida
ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Ko‘plab xalqlarning afsona va ertaklarida tog‘lar,
daryolar, daraxtlar yoki hayvonlar muqaddas timsol sifatida tasvirlanadi. Bu holat
insonning tabiatni faqat moddiy manba emas, balki ma’naviy qadriyat sifatida ham
qabul qilganidan dalolat beradi.
Masalan, Amazoniya hududida yashovchi qabilalar o‘rmonni “tirik
mavjudot” sifatida tasavvur qiladilar. Ularning e’tiqodiga ko‘ra, daraxtlar va
hayvonlarning ruhi mavjud bo‘lib, tabiatga zarar yetkazish muqaddas kuchlarni
g‘azablantiradi. Shu sababli ular tabiatdan foydalanishda ehtiyotkorlikka amal
qiladilar.
Arktika xalqlarida esa tabiatga moslashish o‘ta murakkab sharoitlarda
amalga oshgan. Qattiq sovuq, uzoq davom etadigan qish va oziq-ovqat
manbalarining cheklanganligi bu xalqlarning kuchli jamoaviylik va hamkorlikka
asoslangan turmush tarzini shakllantirgan. Eskimos va inuit xalqlari baliq ovlash,
muhr va kit oviga asoslangan xo‘jalik faoliyatini rivojlantirganlar. Ularning
madaniyatida tabiat kuchlariga hurmat bilan qarash muhim o‘rin tutadi.
Saxara cho‘li hududida yashovchi xalqlar esa issiq va qurg‘oqchil iqlimga
moslashgan. Tuareg va beduin xalqlari ko‘chmanchi hayot tarzini shakllantirib,
uzoq masofalarga karvonlar bilan safar qilganlar. Tuya bu xalqlar hayotida asosiy
transport vositasi va tirikchilik manbai bo‘lib xizmat qilgan. Shu sababli tuya
nafaqat iqtisodiy, balki madaniy ramz sifatida ham qadrlangan.
Tabiiy muhit insonlarning ijtimoiy munosabatlariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, og‘ir tabiiy sharoitda yashovchi xalqlarda jamoaviylik va o‘zaro yordam
an’analari kuchli bo‘ladi. Chunki omon qolish uchun insonlar bir-biriga tayangan
holda yashashga majbur bo‘lganlar. Cho‘l yoki Arktika hududlarida
mehmondo‘stlikning kuchli rivojlanganligi ham aynan shu bilan bog‘liq.
Etnik madaniyatning muhim jihatlaridan biri til hisoblanadi. Tabiiy muhit til
boyligiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, qorli hududlarda yashovchi xalqlarning
10

tilida qorning turli holatlarini ifodalovchi ko‘plab so‘zlar mavjud bo‘ladi. Cho‘l
hududlarida esa suv, shamol va qum bilan bog‘liq atamalar keng rivojlangan. Bu
esa insonning yashash muhiti bilan til o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Milliy taomlar ham tabiiy muhit bilan uzviy bog‘liqdir. Dengiz bo‘yida
yashovchi xalqlarda baliq mahsulotlari asosiy oziq-ovqat hisoblangan bo‘lsa,
chorvachilik hududlarida go‘sht va sut mahsulotlari ustunlik qiladi. Tropik
hududlarda esa meva va sabzavotlarga asoslangan ovqatlanish madaniyati
shakllangan. Masalan, yapon oshxonasida dengiz mahsulotlari muhim o‘rin tutadi.
Markaziy Osiyo xalqlarida esa palov, qazi, qurut kabi chorvachilik va dehqonchilik
mahsulotlariga asoslangan taomlar keng tarqalgan. Bu holat tabiiy sharoitning
gastronomik madaniyatga ta’sirini ko‘rsatadi. 4
Tabiiy muhit xalqning me’morchiligida ham aks etadi. Tog‘li hududlarda
uylar toshdan qurilgan bo‘lsa, o‘rmon hududlarida yog‘och asosiy qurilish
materiali sifatida ishlatilgan. Cho‘l hududlarida esa loy va xom g‘ishtdan
foydalanilgan. Uylarning shakli ham iqlimga mos ravishda qurilgan. Issiq
hududlarda shamollatishga qulay uylar, sovuq hududlarda esa issiqlikni
saqlaydigan inshootlar barpo etilgan.
Kiyim-kechak madaniyati ham tabiiy sharoit bilan bog‘liq ravishda
shakllangan. Issiq iqlimda yengil va keng kiyimlar, sovuq hududlarda esa qalin va
issiq kiyimlar ustun bo‘lgan. Masalan, arab xalqlarining uzun oq kiyimlari issiqdan
himoya qilsa, shimol xalqlarining mo‘ynali kiyimlari sovuqdan saqlaydi.
Tabiatning etnik madaniyatga ta’siri xalq san’atida ham ko‘rinadi. Naqshlar,
ranglar va tasvirlarda yashash muhiti aks etadi. Cho‘l xalqlarining san’atida
geometrik naqshlar ko‘proq uchrasa, o‘rmon xalqlarida hayvon va o‘simlik
tasvirlari keng qo‘llaniladi.
Diniy qarashlar ham ko‘pincha tabiiy muhit bilan bog‘liq holda shakllangan.
Qadimgi xalqlar quyosh, suv, yer va olovni muqaddas deb bilganlar. Dehqonchilik
bilan shug‘ullanuvchi xalqlarda hosildorlik xudolari paydo bo‘lgan bo‘lsa, dengiz
xalqlarida suv bilan bog‘liq ilohlar muhim o‘rin tutgan. Tabiiy ofatlar ham etnik
4
Alimuhamedov S. Madaniyatshunoslik asoslari . – Toshkent: “Fan”, 2016. – 240 b.
11

madaniyatga ta’sir ko‘rsatgan. Zilzila, qurg‘oqchilik yoki suv toshqinlari xalqning
diniy qarashlari va urf-odatlarida aks etgan. Ayrim marosimlar tabiat kuchlarini
tinchlantirish yoki hosildorlikni oshirish maqsadida o‘tkazilgan.
Bugungi kunda ekologik muammolar tabiiy muhit va etnik madaniyat
o‘rtasidagi an’anaviy munosabatlarga xavf tug‘dirmoqda. O‘rmonlarning
qisqarishi, muzliklarning erishi va cho‘llanish jarayonlari ko‘plab mahalliy
xalqlarning turmush tarziga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Amazoniya qabilalari
o‘rmonlarning kesilishi sababli an’anaviy yashash muhitidan ayrilmoqda. Arktika
xalqlari esa iqlim o‘zgarishi tufayli ovchilik imkoniyatlarining kamayishi bilan
yuzlashmoqda. Shu sababli xalqaro tashkilotlar mahalliy xalqlarning madaniy
huquqlarini himoya qilish va tabiiy muhitni saqlashga katta e’tibor qaratmoqda.
Chunki etnik madaniyat insoniyatning umumiy madaniy merosining bir qismidir.
Globallashuv jarayoni ham etnik madaniyatga katta ta’sir ko‘rsatmoqda.
Zamonaviy texnologiyalar va ommaviy madaniyat natijasida ayrim xalqlarning
an’anaviy turmush tarzi o‘zgarib bormoqda. Yoshlar orasida urbanizatsiya
kuchayishi natijasida qadimiy urf-odat va hunarmandchilik turlari asta-sekin
yo‘qolib ketishi mumkin. Biroq ayrim xalqlar o‘z madaniyatini saqlab qolish
uchun faol harakat qilmoqda. Mahalliy tillarni o‘qitish, milliy bayramlarni tiklash
va an’anaviy hunarmandchilikni rivojlantirish bu boradagi muhim choralar
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, tabiiy muhit inson hayotining barcha sohalariga –
xo‘jalik faoliyati, turmush tarzi, diniy qarashlar, san’at va ma’naviy qadriyatlarga
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Etnik madaniyat esa xalqning tabiat bilan uzoq yillar
davomida shakllangan munosabatining mahsulidir. Shu sababli tabiiy muhit va
etnik madaniyatni o‘rganish insoniyat sivilizatsiyasi, madaniy xilma-xillik va
jamiyat taraqqiyotini chuqurroq anglash imkonini beradi. Tabiiy muhit va etnik
madaniyat bir-biri bilan uzviy bog‘liq tushunchalardir. Tabiiy sharoit insonlarning
xo‘jalik faoliyati, turmush tarzi, kiyim-kechagi, uy-joyi, taomlari va ma’naviy
qadriyatlarining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Etnik madaniyat esa
xalqning tarixiy tajribasi va tabiat bilan munosabatining mahsuli sifatida namoyon
12

bo‘ladi. Shu sababli tabiiy muhit va etnik madaniyatni o‘rganish insoniyat
jamiyatining tarixiy taraqqiyoti hamda madaniy xilma-xilligini chuqurroq anglash
imkonini beradi.
1.2. Geografik muhitning xo‘jalik va turmush tarziga ta’siri.
Geografik muhit insoniyat jamiyatining shakllanishi va rivojlanishida
muhim omillardan biri hisoblanadi. Har bir xalqning xo‘jalik faoliyati, turmush
tarzi, madaniy qadriyatlari va kundalik hayoti u yashayotgan hududning tabiiy
sharoiti bilan chambarchas bog‘liqdir. Yer yuzining turli mintaqalarida mavjud
bo‘lgan iqlim, relef, suv manbalari, tuproq unumdorligi, o‘simlik va hayvonot
dunyosi insonlarning mehnat faoliyatini, yashash usullarini va moddiy
madaniyatini belgilab bergan. Shu sababli etnologiya fanida geografik muhitning
xalq hayotiga ta’sirini o‘rganish alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi. 5
Qadim zamonlardan boshlab insonlar yashash uchun qulay hududlarni
tanlashga intilganlar. Suv manbalariga yaqin, unumdor yerlarga ega va tabiiy
resurslarga boy hududlar odamlarning asosiy yashash maskanlariga aylangan.
Chunki bunday hududlarda oziq-ovqat topish, dehqonchilik qilish yoki chorva
boqish imkoniyatlari keng bo‘lgan. Shu tariqa geografik muhit insoniyatning
dastlabki xo‘jalik faoliyatini shakllantirishda asosiy omil vazifasini bajargan.
Iqlim va tabiiy resurslarning ahamiyati xalq xo‘jaligi va turmush tarzida
ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Issiq, sovuq, nam yoki qurg‘oqchil hududlarda
yashovchi xalqlarning hayot tarzi bir-biridan keskin farq qiladi. Masalan, sovuq
iqlim sharoitida yashovchi xalqlar issiqlikni saqlashga moslashgan uy-joylar
qurishga, qalin kiyimlar kiyishga va kaloriyaga boy oziq-ovqat iste’mol qilishga
majbur bo‘lganlar. Issiq va qurg‘oqchil hududlarda yashovchi xalqlar esa suvni
tejash, quyosh issig‘idan himoyalanish va ko‘chmanchi turmush tarziga
moslashganlar.
Tabiiy resurslar ham jamiyat taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
O‘rmonlarga boy hududlarda yashovchi xalqlar yog‘ochdan qurilish materiali va
5
Alimuhamedov S. Madaniyatshunoslik asoslari . – Toshkent: “Fan”, 2016. – 240 b.
13

mehnat qurollari sifatida foydalanganlar. Daryo va dengiz bo‘yida yashovchilar
baliqchilikni rivojlantirganlar. Chorvachilik uchun qulay yaylovlarga ega
hududlarda esa ko‘chmanchi hayot tarzi shakllangan.
Masalan, Amazoniya hududidagi qabilalar tropik o‘rmonlarning boy tabiiy
resurslariga tayangan holda yashaydilar. Ular ovchilik, baliqchilik va termachilik
bilan shug‘ullanib, tabiatdan oziq-ovqat va dori-darmon sifatida foydalanadilar.
O‘rmon ular uchun nafaqat yashash muhiti, balki asosiy hayot manbai hisoblanadi.
Arktika hududida yashovchi eskimos va inuit xalqlari esa qattiq sovuq va muzlik
sharoitida yashashga moslashganlar. Ularning asosiy tirikchilik manbai baliq
ovlash va dengiz hayvonlarini ovlash bo‘lib, kiyim-kechak va uy-joy qurilishida
ham hayvon terisi va suyaklaridan foydalanilgan. Bu xalqlarning xo‘jalik faoliyati
to‘liq tabiiy muhit sharoitiga moslashgan. 6
Saxara cho‘li hududida yashovchi tuareg va beduin xalqlari esa suv
resurslarining kamligi sababli ko‘chmanchi chorvachilik bilan shug‘ullanganlar.
Tuya bu xalqlarning asosiy transport vositasi va tirikchilik manbai bo‘lib xizmat
qilgan. Cho‘l hududlarida uzoq masofalarga ko‘chib yurish ehtiyoji ularning
ijtimoiy va madaniy hayotiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan.
Geografik muhitning xo‘jalik faoliyatiga ta’siri insoniyat tarixidagi mehnat
taqsimoti shakllanishida ham muhim rol o‘ynagan. Tabiiy sharoitga qarab ovchilik,
chorvachilik va dehqonchilik kabi xo‘jalik turlari rivojlangan. Bu xo‘jalik shakllari
esa o‘z navbatida xalqning turmush tarzi va madaniyatini belgilab bergan. Ovchilik
insoniyat tarixidagi eng qadimiy xo‘jalik shakllaridan biridir. Qadimgi insonlar
yovvoyi hayvonlarni ovlash orqali oziq-ovqat va kiyim uchun xomashyo topganlar.
Ovchilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlar ko‘pincha o‘rmon va tundra hududlarida
yashaganlar. Ovchilik nafaqat iqtisodiy faoliyat, balki xalqning urf-odatlari va
diniy qarashlariga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Ko‘plab xalqlarda ov bilan bog‘liq marosimlar va e’tiqodlar mavjud bo‘lgan.
Ovchilar hayvonlarning ruhiga hurmat bilan qaraganlar va muvaffaqiyatli ov uchun
turli marosimlar o‘tkazganlar. Bu holat insonning tabiat bilan chambarchas bog‘liq
6
Karimov H. Etnomadaniyat va qadriyatlar . – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2018. – 288 b.
14

holda yashaganini ko‘rsatadi. Chorvachilik esa yaylovlarga boy hududlarda
shakllangan xo‘jalik turi hisoblanadi. Chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlar
ko‘pincha ko‘chmanchi yoki yarim ko‘chmanchi hayot tarzini olib borganlar. Ular
yil fasllariga qarab yaylovdan yaylovga ko‘chib yurganlar.
Markaziy Osiyo xalqlarining tarixida chorvachilik muhim o‘rin tutgan.
Qozoq, qirg‘iz va turkman xalqlari uzoq vaqt davomida ko‘chmanchi chorvachilik
bilan shug‘ullanganlar. Chorvachilik ularning uy-joyi, kiyim-kechagi va oziqlanish
madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, kigiz uylar ko‘chib yurishga qulay
bo‘lgani uchun keng tarqalgan. Dehqonchilik esa unumdor yerlar va suv
resurslariga ega hududlarda rivojlangan. Dehqonchilik insoniyat tarixida katta
burilish yasagan xo‘jalik shakli bo‘lib, odamlarning o‘troq hayot tarziga o‘tishiga
sabab bo‘lgan. Sug‘orma dehqonchilik rivojlangan hududlarda yirik sivilizatsiyalar
paydo bo‘lgan.
Markaziy Osiyo, Misr va Mesopotamiya hududlarida dehqonchilikning
rivojlanishi natijasida shaharlar va davlatlar vujudga kelgan. Dehqonchilik
xalqning oziqlanish madaniyatiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Don mahsulotlari,
sabzavot va mevalarga asoslangan ovqatlanish tizimi shakllangan. Geografik muhit
xalqning uy-joy qurilishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Har bir hududda mavjud
tabiiy materiallar uy-joy qurilishida asosiy vosita sifatida ishlatilgan. O‘rmon
hududlarida yog‘ochdan, cho‘l hududlarida loy va xom g‘ishtdan, tog‘li
hududlarda esa toshdan foydalanilgan.
Sovuq hududlarda uylar issiqlikni yaxshi saqlaydigan qilib qurilgan. Arktika
xalqlari qor va muzdan iglu deb ataluvchi uylar qurganlar. Issiq hududlarda esa
shamollatishga qulay va quyosh issig‘idan himoya qiluvchi uylar barpo etilgan.
Ko‘chmanchi xalqlarda esa uy-joylar ko‘chib yurishga mos bo‘lgan. Masalan,
Markaziy Osiyo chorvador xalqlarida kigiz uylar keng tarqalgan. Bu uylar tez
yig‘ilib, boshqa joyga olib o‘tishga qulay bo‘lgan.
Kiyim-kechak madaniyati ham geografik muhit bilan chambarchas
bog‘liqdir. Sovuq hududlarda qalin mo‘ynali kiyimlar, issiq hududlarda esa yengil
va keng kiyimlar shakllangan. Cho‘l xalqlarining uzun oq kiyimlari quyosh
15

nurlaridan himoya qilgan bo‘lsa, shimol xalqlarining hayvon terisidan
tayyorlangan kiyimlari sovuqdan saqlagan. Milliy kiyimlar xalqning madaniy va
estetik qarashlarini ham aks ettiradi. Tabiiy bo‘yoqlar, hududga xos naqshlar va
matolar xalqning yashash muhiti bilan bog‘liq ravishda shakllangan.
Oziqlanish madaniyati ham geografik muhit ta’sirida rivojlangan. Dengiz va
daryo bo‘yida yashovchi xalqlarda baliq mahsulotlari asosiy oziq-ovqat bo‘lsa,
chorvachilik hududlarida go‘sht va sut mahsulotlari keng iste’mol qilingan.
Dehqonchilik hududlarida esa non, sabzavot va mevalar asosiy o‘rin tutgan.
Masalan, yapon xalqining oziqlanish madaniyatida dengiz mahsulotlari ustun
bo‘lsa, Markaziy Osiyo xalqlarida palov, qazi va sut mahsulotlari muhim o‘rin
egallaydi. Tropik hududlarda esa mevalar va o‘simlik mahsulotlariga asoslangan
ovqatlanish tizimi rivojlangan.
Tabiiy muhit xalqning urf-odat va marosimlariga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Dehqonchilik xalqlarida hosil bayramlari muhim o‘rin tutgan bo‘lsa, chorvador
xalqlarda hayvonlar bilan bog‘liq marosimlar keng tarqalgan. Tabiat hodisalari
ko‘pincha diniy qarashlarda muqaddas kuch sifatida tasavvur qilingan.
Bugungi globallashuv davrida geografik muhitning xalq turmush tarziga
ta’siri ma’lum darajada o‘zgarayotgan bo‘lsa-da, uning ahamiyati hanuzgacha
saqlanib qolmoqda. Zamonaviy texnologiyalar insonlarning tabiiy sharoitga
qaramligini kamaytirgan bo‘lsa ham, ekologik muammolar va iqlim o‘zgarishi
insoniyat hayotiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. 7
Iqlim o‘zgarishi natijasida ayrim hududlarda qurg‘oqchilik, suv tanqisligi
yoki muzliklarning erishi kuzatilmoqda. Bu esa ko‘plab xalqlarning an’anaviy
xo‘jalik faoliyatiga xavf tug‘dirmoqda. Shu sababli tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash bugungi kunning muhim
vazifalaridan biridir.
Geografik muhitning inson hayotiga ta’siri faqat moddiy ehtiyojlar bilan
cheklanib qolmaydi. U xalqning tafakkuri, dunyoqarashi va ma’naviy
qadriyatlarining shakllanishida ham muhim o‘rin tutadi. Inson yashayotgan
7
Rajabov Q. Xalqlar geografiyasi va etnologiyasi . – Toshkent: “Universitet”, 2015. – 310 b.
16

hududning tabiiy manzarasi, iqlimi va ekologik xususiyatlari uning ruhiyati hamda
tabiatga bo‘lgan munosabatiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli turli hududlarda
yashovchi xalqlarning turmush tarzi, urf-odatlari va hayot falsafasi bir-biridan farq
qiladi.
Masalan, tog‘li hududlarda yashovchi xalqlar ko‘pincha mustaqil, chidamli
va jismonan chiniqqan bo‘ladilar. Chunki tog‘ sharoitida yashash insondan katta
jismoniy mehnat va sabr-toqat talab qiladi. Cho‘l hududlarida yashovchi xalqlar
esa suvning qadriga yetish, tejamkorlik va ko‘chmanchi hayot tarziga
moslashganlar. Dengiz bo‘yida yashovchi xalqlarda esa savdo-sotiq va
dengizchilik rivojlangan bo‘lib, bu ularning ochiq dunyoqarashiga ta’sir qilgan.
Iqlim insonlarning mehnat faoliyati ritmini ham belgilaydi. Issiq
mintaqalarda odamlar ko‘pincha tong va kechki paytlarda ishlashni afzal
ko‘radilar, chunki kunduzgi jazirama mehnat qilishni qiyinlashtiradi. Sovuq
hududlarda esa qisqa yoz mavsumidan unumli foydalanish zarurati tufayli
mavsumiy mehnat tizimi shakllangan. Bu holat xalqning kundalik hayot tartibiga
va madaniy odatlariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Geografik muhit savdo va madaniy aloqalarning rivojlanishida ham muhim
rol o‘ynaydi. Daryo bo‘yida yoki dengiz yaqinida joylashgan xalqlar boshqa
hududlar bilan faol aloqa qilganlar. Savdo yo‘llari orqali nafaqat mahsulotlar, balki
madaniy qadriyatlar, til va diniy qarashlar ham tarqalgan. Buyuk Ipak yo‘li bunga
yorqin misol bo‘la oladi. Ushbu savdo yo‘li orqali Sharq va G‘arb xalqlari
o‘rtasida iqtisodiy va madaniy aloqalar rivojlangan.
Tabiiy resurslarga boy hududlar ko‘pincha iqtisodiy jihatdan rivojlangan
bo‘ladi. Masalan, unumdor yerlar va suv manbalari mavjud hududlarda
dehqonchilik taraqqiy etgan. Bu esa aholining soni ortishiga va yirik shaharlarning
paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Cho‘l yoki tundra kabi og‘ir hududlarda esa aholi
soni kam bo‘lib, ko‘chmanchi yoki yarim ko‘chmanchi hayot tarzi ustunlik qilgan.
Ovchilik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi xalqlarda jamoaviylik va o‘zaro
yordam an’analari kuchli rivojlangan. Chunki katta hayvonlarni ovlash bir necha
kishining hamkorligini talab qilgan. Ov muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun odamlar
17

birgalikda harakat qilganlar. Bu esa jamoaviy mehnat va birdamlikni
shakllantirgan. Ovchilik bilan bog‘liq ko‘plab marosim va urf-odatlar ham mavjud
bo‘lgan. Qadimgi xalqlar ovga chiqishdan oldin maxsus marosimlar o‘tkazganlar,
hayvon ruhidan kechirim so‘rash yoki muvaffaqiyat tilash odatlari keng tarqalgan.
Ayrim xalqlar muayyan hayvonlarni muqaddas deb hisoblaganlar va ularni
ovlashni taqiqlaganlar.
Chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlarning hayoti esa hayvonlar bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Chorva ular uchun nafaqat oziq-ovqat manbai, balki
boylik va ijtimoiy mavqe belgisi ham hisoblangan. Ko‘chmanchi xalqlarda chorva
soni insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilovchi asosiy mezonlardan biri bo‘lgan.
Chorvachilik xalq og‘zaki ijodiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Qo‘shiqlar,
dostonlar va maqollarda ot, tuya yoki qo‘y kabi hayvonlar muhim ramz sifatida
tilga olinadi. Ayniqsa Markaziy Osiyo xalqlarida otga bo‘lgan hurmat juda yuqori
bo‘lgan. Ot jangovar qudrat, erkinlik va sadoqat timsoli sifatida qadrlangan.
Dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlarda esa yer va suv muqaddas
ne’mat sifatida qaralgan. Hosildorlik va mo‘l-ko‘lchilik bilan bog‘liq marosimlar
keng rivojlangan. Bahor kelishi bilan bog‘liq bayramlar, hosil yig‘im-terimi
marosimlari xalq madaniyatining muhim qismiga aylangan. Masalan, Markaziy
Osiyoda Navro‘z bayrami dehqonchilik madaniyati bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ushbu bayram tabiatning uyg‘onishi va yangi hayot boshlanishini ifodalaydi. Shu
kuni sumalak, halim kabi maxsus taomlar tayyorlanadi va xalq sayillari o‘tkaziladi.
Geografik muhit xalqning oilaviy munosabatlariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Ko‘chmanchi xalqlarda katta oilalar birgalikda yashashga moyil bo‘lganlar, chunki
chorvachilik ko‘p mehnat talab qilgan. O‘troq dehqonchilik hududlarida esa
mahalliy qo‘shnichilik munosabatlari va jamoa hamkorligi rivojlangan. Tabiiy
sharoit insonlarning transport vositalarini shakllantirishda ham muhim rol
o‘ynagan. Cho‘l hududlarida tuya asosiy transport vositasi bo‘lgan bo‘lsa, qorli
hududlarda it qo‘shilgan chanalar ishlatilgan. Daryo va dengiz bo‘yida yashovchi
xalqlar esa qayiq va kemasozlikni rivojlantirganlar. Masalan, Polineziya xalqlari
okean bo‘ylab uzoq masofalarga suzishga moslashgan maxsus qayiq va kemalarni
18

yaratganlar. Bu ularning savdo va madaniy aloqalarini rivojlantirishga yordam
bergan.
Geografik muhit xalqning sog‘lig‘i va tibbiy tajribasiga ham ta’sir
ko‘rsatadi. Tropik hududlarda yashovchi xalqlar turli o‘simliklardan dori sifatida
foydalanganlar. Amazoniya qabilalari minglab shifobaxsh o‘simliklarni bilgan va
ulardan kasalliklarni davolashda foydalanganlar. Sovuq hududlarda esa organizmni
issiq tutishga yordam beruvchi yog‘li ovqatlar iste’mol qilingan. Bu inson
organizmining tabiiy muhitga moslashish jarayonini ko‘rsatadi. 8
Uy-joy qurilishida ham tabiiy sharoit asosiy omil bo‘lib xizmat qilgan.
Tropik hududlarda uylar ko‘pincha yog‘och ustunlar ustiga qurilgan, bu namlik va
yovvoyi hayvonlardan himoyalanishga yordam bergan. Cho‘l hududlarida esa
qalin devorli uylar issiqni kamaytirish maqsadida barpo etilgan. Shamol va
yog‘ingarchilik darajasi ham uylarning shakliga ta’sir ko‘rsatgan. Kuchli qor
yog‘adigan hududlarda tomlar tik qurilgan, chunki qor osongina sirg‘alib tushishi
kerak bo‘lgan. Issiq hududlarda esa tekis tomli uylar keng tarqalgan.
Kiyim-kechak nafaqat himoya vositasi, balki xalqning estetik qarashlarini
ham aks ettiradi. Tabiiy resurslarga boy hududlarda turli matolar va bezaklardan
foydalanilgan. Masalan, ipak ishlab chiqarilgan hududlarda nafis kiyimlar
rivojlangan. Hayvon terisi ko‘p bo‘lgan hududlarda esa mo‘ynali kiyimlar keng
tarqalgan.
Oziqlanish madaniyati xalqning sog‘lig‘i va mehnat faoliyati bilan uzviy
bog‘liqdir. Sovuq hududlarda yashovchi xalqlar ko‘proq yog‘li va kaloriyali ovqat
iste’mol qilganlar. Issiq hududlarda esa yengil va suvga boy mahsulotlar ustun
bo‘lgan. Masalan, O‘rta Yer dengizi xalqlari zaytun moyi, sabzavot va baliq
mahsulotlariga asoslangan ovqatlanish tizimini shakllantirganlar. Bu esa sog‘lom
turmush tarzining rivojlanishiga xizmat qilgan.
Geografik muhit xalqning san’ati va estetik didiga ham ta’sir qiladi. Tog‘li
hududlarda yashovchi xalqlar qo‘shiqlarida tog‘ va tabiat manzaralarini madh
etganlar. Cho‘l xalqlari esa uzoq safarlar va karvon hayoti haqida dostonlar
8
Qodirova D. Jahon xalqlari madaniyati . – Toshkent: “Tafakkur”, 2019. – 296 b.
19

yaratganlar. Tabiatga bog‘liq ramzlar xalq naqshlarida ham aks etadi. O‘simlik,
hayvon yoki quyosh tasvirlari ko‘plab xalqlarning amaliy san’atida uchraydi. Bu
insonning tabiat bilan ruhiy bog‘liqligini ifodalaydi.
Bugungi globallashuv sharoitida geografik muhitning xalq turmush tarziga
ta’siri ma’lum darajada kamaygan bo‘lsa-da, u hanuz muhim omil bo‘lib
qolmoqda. Zamonaviy transport va texnologiyalar odamlarning yashash
imkoniyatlarini kengaytirgan. Ammo ekologik muammolar insoniyatning tabiatga
bog‘liqligini yana bir bor ko‘rsatmoqda. Iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi va tabiiy
resurslarning kamayishi ko‘plab xalqlarning xo‘jalik faoliyatiga salbiy ta’sir
qilmoqda. Shu sababli tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish masalasi bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, geografik muhit xalqning xo‘jalik faoliyati, turmush
tarzi va madaniy qadriyatlarini shakllantiruvchi asosiy omillardan biridir. Iqlim va
tabiiy resurslar ovchilik, chorvachilik va dehqonchilik kabi xo‘jalik shakllarining
rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Shuningdek, uy-joy qurilishi, kiyim-kechak va
oziqlanish madaniyati ham geografik sharoit ta’sirida shakllangan. Shu bois
geografik muhit va etnik madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish insoniyat
tarixini va madaniy taraqqiyotini chuqurroq anglash imkonini beradi. Geografik
muhit insoniyat jamiyatining xo‘jalik faoliyati va turmush tarzini shakllantiruvchi
asosiy omillardan biridir. Iqlim, tabiiy resurslar va ekologik sharoit xalqning
mehnat faoliyati, uy-joy qurilishi, kiyim-kechagi va oziqlanish madaniyatiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ovchilik, chorvachilik va dehqonchilik kabi xo‘jalik
shakllari aynan tabiiy muhit ta’sirida rivojlangan. Shu sababli geografik muhit va
etnik madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish insoniyat tarixini va madaniy
xilma-xillikni chuqurroq anglash imkonini beradi.
20

II BOB. AMAZONIYA, ARKTIKA VA SAXARA XALQLARINING
ETNOMADANIY XUSUSIYATLARI
2.1. Amazoniya xalqlarining tabiiy muhitga moslashuvi.
Amazoniya hududi dunyoning eng yirik tropik o‘rmon mintaqalaridan biri
bo‘lib, Janubiy Amerikaning katta qismini egallaydi. Ushbu hudud o‘zining boy
biologik xilma-xilligi, ulkan daryo tizimi va murakkab ekologik muhiti bilan
ajralib turadi. Amazonka havzasi Braziliya, Peru, Kolumbiya, Venesuela, Ekvador
va boshqa davlatlar hududlarini қам rab oladi. Bu mintaqada yashovchi mahalliy
xalqlar minglab yillar davomida tropik o‘rmon sharoitiga moslashgan holda o‘ziga
xos turmush tarzini shakllantirganlar. Amazoniya xalqlarining madaniyati, xo‘jalik
faoliyati, diniy e’tiqodlari va ijtimoiy munosabatlari tabiiy muhit bilan
chambarchas bog‘liqdir. 9
Amazonka o‘rmonlari dunyodagi eng nam va issiq hududlardan biri
hisoblanadi. Bu yerda yil davomida yuqori harorat va kuchli yog‘ingarchilik
kuzatiladi. Tropik iqlim o‘rmonlarning nihoyatda zich va sero‘simlik bo‘lishiga
sabab bo‘lgan. Hududda minglab daraxt, o‘simlik va hayvon turlari mavjud bo‘lib,
Amazoniya “Yer sayyorasining o‘pkasi” deb ham ataladi. O‘rmonlarning zichligi
va murakkab tabiiy sharoiti insonlarning yashash tarziga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Amazonka daryosi va uning irmoqlari mintaqaning asosiy hayot manbai
hisoblanadi. Daryo mahalliy xalqlar uchun transport vositasi, oziq-ovqat manbai va
kundalik hayotning muhim qismi bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘plab qabilalar aynan
daryo bo‘ylarida yashaydilar, chunki suv resurslari yashash uchun eng muhim
omillardan biridir.
Amazoniya xalqlari o‘rmon bilan uyg‘un holda yashash tajribasini asrlar
davomida shakllantirganlar. Ular tabiatni nafaqat tirikchilik manbai, balki
muqaddas kuch sifatida ham qabul qiladilar. Shu sababli o‘rmonni ehtiyot qilish va
tabiat bilan muvozanatda yashash amazoniya xalqlari madaniyatining asosiy
tamoyillaridan biri hisoblanadi.
9
Lévi-Strauss C. Structural Anthropology . – New York: Basic Books, 1963. – 410 p.
21

Amazonka o‘rmonlarining tabiiy xususiyatlari mahalliy aholining xo‘jalik
faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Tropik o‘rmon sharoitida dehqonchilik qilish
murakkab bo‘lgani sababli amazoniya qabilalari ovchilik, baliqchilik, termachilik
va kichik hajmdagi dehqonchilik bilan shug‘ullanganlar. Ular tabiat resurslaridan
oqilona foydalanish orqali yashashni o‘rganganlar.
Ovchilik amazoniya xalqlari hayotida muhim o‘rin tutadi. Qabilalar
o‘rmondagi yovvoyi hayvonlarni ovlash orqali oziq-ovqat topganlar. Maymun,
yovvoyi cho‘chqa, qush va turli kemiruvchilar asosiy ov obyektlari hisoblangan.
Ov qilishda kamon, nayza va zaharli o‘qlar ishlatilgan. Ayrim qabilalar daraxt
o‘simliklaridan tayyorlangan zaharlardan foydalanib, ovni samarali amalga
oshirganlar.
Baliqchilik ham amazoniya xalqlarining asosiy xo‘jalik faoliyatlaridan
biridir. Amazonka daryosi va uning irmoqlarida minglab baliq turlari mavjud
bo‘lib, mahalliy aholi baliqni asosiy oziq-ovqat manbalaridan biri sifatida iste’mol
qiladi. Ular baliq ovlashda to‘r, nayza yoki maxsus zaharli o‘simliklardan
foydalanadilar.
Termachilik amazoniya qabilalarining kundalik hayotida muhim o‘rin
egallaydi. Tropik o‘rmonlar turli meva, ildiz va dorivor o‘simliklarga boy bo‘lgani
uchun ayollar va bolalar o‘rmondan oziq-ovqat va dorivor mahsulotlar yig‘ish
bilan shug‘ullanganlar. Mahalliy xalqlar minglab o‘simliklarning foydali
xususiyatlarini yaxshi biladilar.
Amazoniya xalqlari kichik hajmdagi dehqonchilik bilan ham
shug‘ullanadilar. Ular maniok, makkajo‘xori, banan va boshqa tropik o‘simliklarni
yetishtiradilar. Tropik o‘rmon tuprog‘i unumdorligi tez kamaygani sababli ular
ko‘chma dehqonchilik usulidan foydalanadilar. Ma’lum hududdagi yer
unumdorligi pasaygach, yangi maydonga ko‘chib o‘tadilar.
Mahalliy qabilalarning uy-joylari ham tabiiy muhitga mos ravishda qurilgan.
Tropik iqlim va kuchli yog‘ingarchilik sababli uylar yog‘och va palma barglaridan
quriladi. Ular shamollatishga qulay va namlikdan himoyalangan bo‘ladi. Ayrim
qabilalar katta umumiy uylar qurib, bir necha oilalar bilan birgalikda yashaydilar.
22

Amazoniya xalqlarining kiyim-kechak madaniyati ham tropik iqlimga
moslashgan. Issiq va nam muhit sababli ular yengil kiyimlardan foydalanadilar
yoki ayrim hollarda minimal kiyim kiyadilar. Tana bezaklari, patlar va bo‘yoqlar
esa madaniy va diniy ahamiyatga ega bo‘lgan. Mahalliy xalqlarning oziqlanish
madaniyati ham tabiiy resurslarga asoslangan. Baliq, yovvoyi hayvon go‘shti,
maniok va tropik mevalar asosiy oziq-ovqat mahsulotlari hisoblanadi. Maniokdan
tayyorlanadigan non va ichimliklar amazoniya xalqlari ratsionida muhim o‘rin
tutadi.
Diniy e’tiqodlar amazoniya xalqlari hayotida alohida ahamiyatga ega.
Ularning diniy qarashlari tabiat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, animistik
e’tiqodlar keng tarqalgan. Mahalliy xalqlar daraxtlar, hayvonlar, daryolar va
tog‘larning ruhi mavjud deb hisoblaydilar. Tabiatdagi har bir unsur muqaddas kuch
sifatida qabul qilinadi. Shamanizm amazoniya xalqlari diniy hayotining asosiy
tarkibiy qismlaridan biridir. Shamanlar qabila ichida ruhiy yetakchi va tabib
vazifasini bajaradilar. Ular turli marosimlar orqali ruhlar bilan aloqa qilishiga
ishoniladi. Kasalliklarni davolash, ov muvaffaqiyatini ta’minlash yoki tabiiy
ofatlardan himoyalanish uchun shamanlar maxsus marosimlar o‘tkazadilar.
Dorivor o‘simliklar amazoniya xalqlari tibbiy bilimlarining asosini tashkil
qiladi. Mahalliy tabiblar o‘rmondagi o‘simliklardan turli kasalliklarni davolashda
foydalanadilar. Zamonaviy ilm-fan ham amazoniya o‘rmonlaridagi ko‘plab
o‘simliklarning shifobaxsh xususiyatlarini tasdiqlagan. Marosim va urf-odatlar
amazoniya xalqlari madaniyatining muhim qismi hisoblanadi. Tug‘ilish, nikoh, ov
va hosil bilan bog‘liq marosimlar katta ahamiyatga ega. Ko‘plab marosimlarda
musiqa, raqs va maxsus tana bezaklari ishlatiladi. Bu marosimlar jamoaviy
birdamlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. 10
Amazoniya xalqlari og‘zaki ijodga boy madaniyatga ega. Afsona, ertak va
rivoyatlar orqali ular o‘z tarixini va diniy qarashlarini avloddan-avlodga
yetkazadilar. Ko‘plab afsonalarda tabiat kuchlari va hayvonlar asosiy qahramon
sifatida tasvirlanadi. Mahalliy xalqlarning san’ati ham tabiat bilan bog‘liqdir.
10
Kottak C. Anthropology: The Exploration of Human Diversity . – Boston: McGraw-Hill, 2015. – 512 p.
23

Yog‘och o‘ymakorligi, savat to‘qish, tana bezash va patlardan tayyorlangan
bezaklar amazoniya madaniyatining muhim elementlari hisoblanadi. San’at
asarlarida ko‘pincha hayvonlar va o‘simliklar tasvirlanadi.
Amazoniya xalqlarining ijtimoiy munosabatlari ham tabiiy muhitga mos
ravishda shakllangan. Ko‘plab qabilalarda jamoaviylik va o‘zaro yordam muhim
o‘rin tutadi. Ovchilik va dehqonchilik ishlari ko‘pincha birgalikda bajariladi.
Bugungi kunda amazoniya xalqlari zamonaviy sivilizatsiya va ekologik
muammolar ta’sirida katta o‘zgarishlarga duch kelmoqda. O‘rmonlarning kesilishi,
noqonuniy kon qazish ishlari va sanoat rivoji mahalliy xalqlarning an’anaviy
yashash muhitiga xavf tug‘dirmoqda.
Amazonka o‘rmonlarining qisqarishi nafaqat ekologik muammo, balki
madaniy muammo ham hisoblanadi. Chunki o‘rmon bilan birga mahalliy
xalqlarning an’anaviy turmush tarzi va madaniyati ham yo‘qolish xavfi ostida
qolmoqda. Globallashuv jarayoni ham amazoniya xalqlarining madaniyatiga ta’sir
ko‘rsatmoqda. Zamonaviy texnologiyalar, ta’lim va urbanizatsiya natijasida yosh
avlodning an’anaviy hayot tarziga qiziqishi kamaymoqda. Ayrim qabilalar o‘z
tillari va urf-odatlarini yo‘qotish xavfi bilan yuzlashmoqda.
Shunga qaramay, xalqaro tashkilotlar va hukumatlar amazoniya xalqlarining
huquqlarini himoya qilish va ularning madaniyatini saqlab qolish bo‘yicha turli
dasturlarni amalga oshirmoqda. Mahalliy xalqlarning ekologik bilimlari va tabiat
bilan uyg‘un yashash tajribasi bugungi ekologik muammolarni hal qilishda muhim
ahamiyatga ega deb baholanmoqda. Amazoniya xalqlarining tabiiy muhitga
moslashuvi uzoq tarixiy jarayon natijasida shakllangan bo‘lib, bu xalqlarning hayot
tarzida tabiat bilan uyg‘unlik asosiy tamoyil hisoblanadi. Tropik o‘rmonlarning
murakkab ekologik sharoitida yashash insonlardan katta tajriba, kuzatuvchanlik va
moslashuvchanlikni talab qilgan. Shu sababli amazoniya qabilalari tabiat
qonuniyatlarini chuqur o‘rganib, o‘z xo‘jalik faoliyati va madaniyatini aynan shu
muhitga mos ravishda rivojlantirganlar.
Amazonka havzasi dunyodagi eng katta daryo tizimlaridan biri bo‘lib,
hududdagi hayotning asosiy manbai hisoblanadi. Daryo va uning irmoqlari nafaqat
24

suv manbai, balki aloqa va transport vositasi vazifasini ham bajaradi. Qabilalar
ko‘pincha daryo bo‘ylarida joylashgan bo‘lib, ular qayiq orqali harakatlanadilar.
Yog‘ochdan tayyorlangan kanoelar amazoniya xalqlarining kundalik hayotida
muhim o‘rin tutadi. Ular baliq ovlash, savdo qilish va boshqa qabilalar bilan aloqa
o‘rnatishda aynan shu vositalardan foydalanadilar. Tropik o‘rmonlarning zichligi
va sernamligi amazoniya xalqlarining yashash sharoitiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
O‘rmon ichida harakatlanish qiyin bo‘lgani uchun qabilalar kichik guruhlarga
bo‘linib yashaydilar. Bu holat ularning ijtimoiy tuzilmasiga ham ta’sir qilgan.
Ko‘plab amazoniya qabilalari qarindoshlik va jamoaviylik asosida tashkil topgan
bo‘lib, har bir a’zo umumiy manfaat uchun xizmat qiladi.
Mahalliy aholining tabiat haqidagi bilimlari juda boy va murakkabdir. Ular
qaysi o‘simlik zaharli, qaysi biri shifobaxsh ekanini yaxshi biladilar. Tropik
o‘rmonlarda yashovchi qabilalar yuzlab o‘simlik turlaridan oziq-ovqat, dori-
darmon, qurilish materiali va kundalik ehtiyojlar uchun foydalanadilar. Bu bilimlar
avloddan-avlodga og‘zaki tarzda o‘tkazib kelinadi. Amazoniya xalqlarida bolalar
yoshligidan tabiat bilan yashash ko‘nikmalarini o‘rganadilar. O‘g‘il bolalar ov
qilish, baliq tutish va qayiq boshqarishni o‘rganishsa, qizlar o‘simlik yig‘ish, ovqat
tayyorlash va uy-ro‘zg‘or ishlari bilan shug‘ullanishni o‘zlashtiradilar. Bu jarayon
xalqning an’anaviy bilim va tajribasini saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega.
Ovchilik amazoniya xalqlarining nafaqat iqtisodiy faoliyati, balki madaniy
hayotining ham muhim qismidir. Ov qilish mahorati erkaklarning jamiyatdagi
mavqeini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi. Yaxshi ovchi jasoratli va
hurmatga sazovor inson sifatida qadrlanadi. Ayrim qabilalarda yosh yigitning
voyaga yetganini tasdiqlovchi marosimlar ham ov bilan bog‘liq bo‘ladi. Ov
paytida tabiatga zarar yetkazmaslikka alohida e’tibor beriladi. Mahalliy xalqlar
ortiqcha ov qilish o‘rmon muvozanatini buzishiga ishonadilar. Shu sababli ular
ehtiyojdan ortiq hayvon ovlamaydilar. Bu esa amazoniya xalqlarining ekologik
madaniyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
Baliqchilik ham amazoniya xalqlari uchun katta ahamiyatga ega. Amazonka
daryosi dunyodagi eng boy suv ekotizimlaridan biri bo‘lib, bu yerda minglab baliq
25

turlari yashaydi. Mahalliy aholi baliqni quritish yoki dudlash orqali uzoq muddat
сақлаш usullarini yaxshi biladi. Ayrim qabilalar baliq ovlashda tabiiy zaharlardan
foydalanadilar. O‘simliklardan tayyorlangan zahar suvga tashlanganda baliqlar
vaqtincha harakatsiz holatga tushadi va ularni osongina tutish mumkin bo‘ladi.
Amazoniya xalqlarining dehqonchilik faoliyati ham tabiiy muhitga
moslashgan. Tropik hududlarda tuproq unumdorligi tez pasaygani sababli ular
ko‘chma dehqonchilik tizimidan foydalanadilar. O‘rmonning kichik qismi kesilib,
yoqiladi va hosil yetishtiriladi. Bir necha yildan so‘ng yer unumdorligi kamaygach,
yangi hududga ko‘chiladi. Bu usul o‘rmonning qayta tiklanishiga imkon beradi.
Mahalliy qabilalar asosan maniok, banan, makkajo‘xori va shirin kartoshka
yetishtiradilar. Maniok amazoniya xalqlari oziqlanishida alohida o‘rin tutadi. U
undan non, bo‘tqa va ichimlik tayyorlaydilar. Ayrim maniok turlari zaharli
bo‘lgani uchun uni maxsus ishlov berish usullari qo‘llaniladi. Bu esa amazoniya
xalqlarining amaliy bilimlari rivojlanganini ko‘rsatadi. Uy-joy qurilishi ham tropik
iqlimga moslashgan. Amazoniya xalqlari uylarini yog‘och, bambuk va palma
barglaridan quradilar. Uylar ko‘pincha baland ustunlar ustiga quriladi, bu esa
namlik va hasharotlardan himoyalanishga yordam beradi. Tomlar keng va tik qilib
quriladi, chunki kuchli yomg‘ir suvining tez oqib ketishi muhim hisoblanadi.
Ayrim qabilalarda umumiy katta uylar mavjud bo‘lib, unda bir necha oilalar
yashaydi. Bu jamoaviy turmush tarzini mustahkamlaydi va xavfsizlikni
ta’minlaydi. Uy ichidagi joylashuv ham ijtimoiy tartibga asoslangan bo‘ladi.
Amazoniya xalqlarining kiyimlari iqlim sharoitiga mos ravishda juda yengil
bo‘ladi. Issiq va nam iqlim sababli ko‘plab qabilalar minimal kiyim kiyadilar.
Biroq ular tana bezaklari va bo‘yoqlarga katta ahamiyat beradilar. Tana bo‘yash
nafaqat estetik, balki diniy va marosimiy ma’noga ham ega.
Tabiiy bo‘yoqlar o‘simlik va mevalardan olinadi. Ayrim naqshlar insonning
qaysi qabilaga mansubligini yoki uning jamiyatdagi mavqeini bildiradi. Bayram va
marosimlarda patlardan tayyorlangan bosh kiyimlar va bezaklar keng ishlatiladi.
Diniy e’tiqodlarda tabiat markaziy o‘rin tutadi. Amazoniya xalqlari tabiatdagi
barcha mavjudotning ruhi bor deb hisoblaydilar. Daraxtlar, hayvonlar va daryolar
26

muqaddas kuch sifatida qabul qilinadi. Shu sababli ular tabiatga hurmat bilan
qaraydilar va o‘rmonni himoya qilishni muhim deb biladilar.
Shamanlar amazoniya jamiyatida katta obro‘ga ega. Ular ruhlar bilan aloqa
qiluvchi inson sifatida qabul qilinadi. Shamanlar turli marosimlar o‘tkazib,
kasalliklarni davolash yoki kelajak haqida bashorat qilish bilan shug‘ullanadilar.
Marosimlarda maxsus o‘simliklardan tayyorlangan ichimliklar ishlatiladi.
Amazoniya xalqlarining musiqa va raqs madaniyati ham boydir. Bayram va diniy
marosimlarda baraban, nay va boshqa oddiy musiqa asboblari ishlatiladi. Raqslar
ko‘pincha ov, tabiat hodisalari yoki ruhlar bilan bog‘liq ramziy ma’nolarni
ifodalaydi.
Og‘zaki ijod amazoniya madaniyatining asosiy tarkibiy qismlaridan biri
hisoblanadi. Afsona va rivoyatlar orqali ular tabiatning yaratilishi, hayvonlarning
kelib chiqishi va qabila tarixi haqida hikoya qiladilar. Bu hikoyalar yosh avlodni
tarbiyalashda ham muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda amazoniya xalqlari ko‘plab
muammolar bilan yuzlashmoqda. O‘rmonlarning kesilishi, sanoat korxonalari va
kon qazish ishlari mahalliy aholining an’anaviy yashash tarziga xavf tug‘dirmoqda.
Ko‘plab qabilalar o‘z yerlari va tabiiy resurslaridan ayrilish xavfi ostida qolmoqda.
Ekologik muammolar bilan bir qatorda, globallashuv ham amazoniya
xalqlarining madaniyatiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Zamonaviy texnologiyalar va
urbanizatsiya natijasida yoshlar an’anaviy hayot tarzidan uzoqlashmoqda. Ayrim
mahalliy tillar yo‘qolib ketish xavfi ostida qolgan. Shunga qaramay, amazoniya
xalqlari o‘z madaniy merosini saqlab qolishga intilmoqdalar. Xalqaro tashkilotlar
va ekologik harakatlar ularning huquqlarini himoya qilish va o‘rmonlarni
saqlashga qaratilgan dasturlarni amalga oshirmoqda.
27

2.2. Arktika va Saxara xalqlari hayotining o‘ziga xos jihatlari.
Yer yuzidagi turli tabiiy hududlar insonlarning turmush tarzi, xo‘jalik
faoliyati va madaniyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, keskin iqlim sharoitiga
ega hududlarda yashovchi xalqlar tabiatga moslashish jarayonida o‘ziga xos hayot
tarzini shakllantirganlar. Arktika va Saxara hududlari buning yorqin misoli
hisoblanadi. Arktika dunyoning eng sovuq mintaqalaridan biri bo‘lsa, Saxara eng
issiq va qurg‘oqchil cho‘l hududlaridan biridir. Ushbu hududlarda yashovchi
xalqlar og‘ir tabiiy sharoitga moslashgan holda o‘ziga xos xo‘jalik faoliyati, urf-
odatlari va madaniy qadriyatlarini yaratganlar.
Arktika hududi Shimoliy Muz okeani atrofidagi keng mintaqani o‘z ichiga
oladi. Bu yerda uzoq davom etadigan qattiq qish, kuchli shamollar va doimiy
muzliklar hukm suradi. Yoz fasli juda qisqa bo‘lib, ayrim hududlarda quyosh bir
necha oy davomida botmaydi, qishda esa uzoq davom etadigan qutb tunlari
kuzatiladi. Bunday og‘ir iqlim sharoiti insonlardan kuchli moslashuvchanlikni
talab qilgan. 11
Arktika xalqlariga eskimoslar, inuitlar, chukchalar va boshqa shimol xalqlari
kiradi. Ular asrlar davomida sovuq iqlim sharoitida yashash tajribasini
shakllantirganlar. Ushbu xalqlarning asosiy xo‘jalik faoliyati ovchilik va
baliqchilik bilan bog‘liq bo‘lgan. Dengiz hayvonlari – muhr, morj va kitlar
ularning asosiy oziq-ovqat manbai hisoblangan.
Arktika xalqlari uchun ovchilik hayot-mamot masalasi bo‘lgan. Sovuq iqlim
va dehqonchilik uchun yaroqsiz tuproq sharoitida ular faqat tabiat resurslariga
tayanib yashaganlar. Ov jarayoni katta tajriba va jasorat talab qilgan. Muz ustida
uzoq masofalarga yurish, sovuq shamollarga bardosh berish va hayvonlarning
harakatini kuzatish shimol xalqlari hayotining muhim qismi bo‘lgan.
Baliqchilik ham arktika xalqlarining asosiy tirikchilik manbalaridan biri
hisoblangan. Muz ostida baliq ovlash uchun maxsus usullar qo‘llanilgan. Qishda
11
Mintz S., Du Bois C. The Anthropology of Food and Eating . – Annual Review of Anthropology, 2002. – 125–144
p.
28

muzda teshik ochilib, baliq tutilgan. Yozda esa kichik qayiq va nayzalardan
foydalanilgan. Shimol xalqlari kiyim-kechakni asosan hayvon terisidan
tayyorlaganlar. Sovuqdan himoyalanish uchun qalin mo‘ynali kiyimlar zarur
bo‘lgan. Bug‘u, muhr va oq ayiq terilari issiqlikni yaxshi saqlagani sababli keng
qo‘llanilgan. Kiyimlar shamol va sovuqni o‘tkazmaydigan qilib tikilgan.
Arktika xalqlarining uy-joylari ham sovuq iqlimga moslashgan. Eskimoslar
qor va muzdan iglu deb ataladigan uylar qurganlar. Iglular issiqlikni yaxshi
saqlashi bilan ajralib turadi. Ayrim shimol xalqlari esa bug‘u terisi bilan yopilgan
chodirlarda yashaganlar. Shimol xalqlarining oziqlanish madaniyati ham tabiiy
muhit bilan bog‘liqdir. Ular yog‘ va oqsilga boy ovqatlar iste’mol qilganlar, chunki
sovuq iqlimda organizm ko‘proq energiya talab qiladi. Xom baliq va go‘sht
iste’mol qilish keng tarqalgan bo‘lib, bu organizmni vitaminlar bilan ta’minlashga
yordam bergan.
Arktika xalqlarining ijtimoiy hayotida jamoaviylik va hamkorlik muhim
o‘rin tutadi. Og‘ir tabiiy sharoitda yolg‘iz yashash deyarli imkonsiz bo‘lgani uchun
odamlar bir-biriga yordam berishga odatlanganlar. Ov natijalari ko‘pincha butun
jamoa bilan bo‘lishilgan. Diniy qarashlarda ham tabiat markaziy o‘rin egallaydi.
Arktika xalqlari tabiat ruhlariga ishonib, hayvonlarni muqaddas deb bilganlar. Ular
ov qilinayotgan hayvonning ruhiga hurmat bilan qaraganlar va maxsus marosimlar
o‘tkazganlar. Shamanizm shimol xalqlari diniy hayotining asosiy qismi bo‘lgan.
Shamanlar ruhlar bilan aloqa qiluvchi va kasalliklarni davolovchi inson sifatida
katta obro‘ga ega bo‘lganlar. Marosimlarda qo‘shiq, baraban va raqs muhim rol
o‘ynagan.
Saxara hududi esa Arktikaning mutlaqo teskarisi bo‘lib, dunyoning eng katta issiq
cho‘li hisoblanadi. Bu hudud Shimoliy Afrikaning katta qismini egallaydi.
Saxarada yog‘ingarchilik juda kam bo‘lib, kunduzgi harorat nihoyatda yuqori
darajaga yetadi. Suv manbalarining kamligi va kuchli jazirama insonlarning
turmush tarziga katta ta’sir ko‘rsatgan. Saxara xalqlariga tuareglar, beduinlar va
boshqa ko‘chmanchi qabilalar kiradi. Ular cho‘l sharoitida yashashga moslashgan
29

holda ko‘chmanchi turmush tarzini shakllantirganlar. Chorvachilik, ayniqsa tuya
boqish ularning asosiy xo‘jalik faoliyati hisoblangan.
Tuya Saxara xalqlari hayotida alohida ahamiyatga ega. U uzoq vaqt suvsiz
yashay olishi va issiq iqlimga chidamliligi sababli “cho‘l kemasi” deb ataladi.
Tuya transport vositasi, oziq-ovqat va savdo manbai sifatida xizmat qilgan.
Ko‘chmanchi hayot tarzida odamlar suv va yaylov izlab bir hududdan boshqasiga
ko‘chib yurganlar. Shu sababli ularning uy-joylari ham ko‘chishga qulay bo‘lgan.
Beduin va tuareglar asosan chodirlarda yashaganlar. Chodirlar echki yoki tuya
junidan tayyorlangan matolar bilan yopilgan.
Saxara xalqlarining kiyimlari issiq iqlimga mos ravishda shakllangan. Uzun
va keng kiyimlar tanani quyoshdan himoya qilgan. Oqartirilgan yoki och rangli
matolar issiqlikni kam yutgani uchun keng ishlatilgan. Tuareg erkaklari yuzlarini
mato bilan yopib yurishlari bilan mashhurdir. Bu qum bo‘ronlari va issiq
shamollardan himoya qilgan. Cho‘l xalqlarining oziqlanish madaniyati ham tabiiy
muhit bilan bog‘liq. Sut, go‘sht, xurmo va don mahsulotlari asosiy oziq-ovqat
manbalari hisoblangan. Suv eng qimmat boylik sifatida qadrlangan. Shu sababli
suvni tejash madaniyati juda rivojlangan.
Savdo-sotiq Saxara xalqlari hayotida muhim rol o‘ynagan. Qadimda tuareg
va beduin karvonlari cho‘l orqali uzoq masofalarga yuk tashiganlar. Tuz, oltin va
ziravorlar savdosi cho‘l xalqlarining iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Cho‘l
hududidagi og‘ir sharoit odamlar o‘rtasidagi mehmondo‘stlik va birdamlikni
kuchaytirgan. Sahroda sayohatchiga yordam berish muqaddas burch hisoblangan.
Mehmonni suv va oziq-ovqat bilan kutib olish cho‘l xalqlari madaniyatining
muhim qismidir.
Saxara xalqlarining diniy qarashlarida ham tabiatning ta’siri seziladi. Suv va
quduqlar muqaddas deb hisoblangan. Ayrim vohalar diniy va savdo markazlariga
aylangan. Islom dini cho‘l xalqlari madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da,
qadimgi an’analar ham saqlanib qolgan. Tabiiy muhitning urf-odat va madaniyatga
ta’siri Arktika va Saxara xalqlarida ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Og‘ir tabiiy sharoit
insonlarni jamoaviylik, sabr-toqat va moslashuvchanlikka o‘rgatgan. Bu
30

xalqlarning musiqasi, raqslari va xalq og‘zaki ijodi ham yashash muhiti bilan
bog‘liqdir.
Arktika xalqlarining qo‘shiqlarida sovuq dengiz, ov va shimol tabiati
tasvirlansa, cho‘l xalqlarining doston va qo‘shiqlarida uzoq safarlar, karvonlar va
sahro hayoti madh etiladi. Bugungi kunda globallashuv va zamonaviy
texnologiyalar bu xalqlarning an’anaviy turmush tarziga katta ta’sir ko‘rsatmoqda.
Arktika hududida iqlim o‘zgarishi muzliklarning erishiga olib kelmoqda. Bu esa
shimol xalqlarining ovchilik faoliyatiga salbiy ta’sir qilmoqda. Saxara hududida
esa cho‘llanish jarayonining kuchayishi va suv tanqisligi ko‘chmanchi
chorvachilikka xavf tug‘dirmoqda. Ko‘plab odamlar shaharlarga ko‘chib o‘tishga
majbur bo‘lmoqda. Shunga qaramay, Arktika va Saxara xalqlari o‘z madaniy
merosini saqlab qolishga harakat qilmoqdalar. Milliy kiyimlar, an’anaviy
hunarmandchilik va xalq og‘zaki ijodi bugungi kunda ham muhim madaniy
qadriyat sifatida davom etmoqda.
Arktika va Saxara xalqlari hayoti insonning tabiiy muhitga moslashish
imkoniyatlari naqadar keng ekanligini ko‘rsatadi. Bir tomonda muz va sovuq
hukmron bo‘lgan shimol hududlari, ikkinchi tomonda esa cheksiz issiq qumlar
bilan qoplangan cho‘l mavjud bo‘lsa-da, insonlar bu hududlarda yashash, mehnat
qilish va o‘z madaniyatini shakllantirishga muvaffaq bo‘lganlar. Ushbu xalqlarning
turmush tarzi tabiat bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ularning kundalik hayoti, urf-
odatlari va dunyoqarashida tabiiy muhitning ta’siri yaqqol seziladi. Arktika
hududida yashovchi xalqlar uchun tabiat bilan kurash hayotning ajralmas qismi
hisoblanadi. Qattiq sovuq, qor bo‘ronlari va uzoq davom etadigan qutb tunlari
inson organizmidan katta chidamlilik talab qiladi. Shu sababli shimol xalqlari
jismonan chiniqqan va ruhiy jihatdan sabrli bo‘lib shakllanganlar. Ular bolalikdan
sovuq iqlim sharoitida yashash ko‘nikmalarini o‘rganadilar.
Bug‘u shimol xalqlari hayotida alohida ahamiyatga ega bo‘lgan
hayvonlardan biridir. Ayrim arktika xalqlari bug‘uchilik bilan shug‘ullanganlar.
Bug‘u ularga transport vositasi, oziq-ovqat va kiyim uchun xomashyo bergan.
Bug‘u qo‘shilgan chanalar qorli hududlarda asosiy harakat vositasi bo‘lib xizmat
31

qilgan. Shimol xalqlarining harakatlanish usullari ham tabiiy sharoitga
moslashgan. Muz va qor ustida yurish uchun maxsus oyoq kiyimlari va chang‘ilar
ishlatilgan. Muzlagan dengiz va daryolar bo‘ylab uzoq masofalarga sayohat qilish
ularning kundalik hayotining bir qismi bo‘lgan.
Arktika xalqlarining bolalarni tarbiyalash usullari ham tabiiy muhit bilan
bog‘liqdir. Bolalar yoshligidan sovuqqa chidash, ov qilish va jamoa bilan ishlashni
o‘rganadilar. Keksalar esa yosh avlodga tabiat haqidagi bilimlarni o‘rgatishda
muhim rol o‘ynaydi. Shimol xalqlarining xalq og‘zaki ijodida tabiat markaziy o‘rin
egallaydi. Afsona va rivoyatlarda muz, qor, shimol nuri va dengiz hayvonlari
muhim obraz sifatida tasvirlanadi. Ular tabiat hodisalarini ruhlar va ilohiy kuchlar
bilan bog‘lab tushuntirganlar. Arktika xalqlarining musiqa madaniyati ham o‘ziga
xosdir. Ayrim shimol xalqlari tomoq orqali kuylash usullaridan foydalanganlar. Bu
qo‘shiqlar ko‘pincha tabiat tovushlariga taqlid qiladi. Shamol, muz yorilishi yoki
hayvonlarning ovozi musiqiy ifoda vositasiga aylangan.
Saxara xalqlarining hayoti esa butunlay boshqa sharoitda shakllangan.
Jazirama issiq va suv tanqisligi cho‘l xalqlaridan tejamkorlik va uzoq masofalarga
moslashishni talab qilgan. Shu sababli ko‘chmanchi turmush tarzi sahro xalqlari
uchun eng qulay yashash usuliga aylangan. Tuareg va beduin xalqlari cho‘l
geografiyasini juda yaxshi bilganlar. Ular yulduzlar, shamol yo‘nalishi va qum
shakllariga qarab yo‘l topa olganlar. Bu bilimlar uzoq cho‘l safarlarida hayotiy
ahamiyatga ega bo‘lgan. Cho‘lda suv manbalari eng katta boylik hisoblangan.
Quduqlar va vohalar ko‘chmanchi xalqlarning asosiy yashash punktlari bo‘lib
xizmat qilgan. Ayrim vohalar savdo markazlariga aylangan va bu yerda turli
xalqlar o‘rtasida madaniy aloqalar rivojlangan.
Karvon savdosi Saxara xalqlarining iqtisodiy hayotida katta rol o‘ynagan.
Tuareg va arab savdogarlari tuya karvonlari bilan minglab kilometr masofani bosib
o‘tganlar. Ular oltin, tuz, ziravor va matolarni tashish bilan shug‘ullanganlar. Shu
tariqa Saxara qadimiy savdo yo‘llarining muhim qismiga aylangan. Cho‘l
xalqlarining mehmondo‘stlik an’analari ayniqsa kuchli rivojlangan. Cho‘lda
yolg‘iz qolgan sayohatchiga yordam bermaslik katta gunoh hisoblangan. Shu
32

sababli beduin va tuareg xalqlari mehmonni hurmat bilan kutib olishni muqaddas
burch deb bilganlar. Saxara xalqlarining musiqasi va she’riyati ham cho‘l muhiti
bilan bog‘liq. Qo‘shiqlarda uzoq safarlar, sevgi, erkinlik va sahro manzaralari
madh etiladi. Baraban va torli cholg‘ular keng qo‘llanilgan.
Ayollarning jamiyatdagi o‘rni ayrim sahro xalqlarida alohida ahamiyatga
ega bo‘lgan. Masalan, tuareg jamiyatida ayollar nisbatan erkin mavqega ega bo‘lib,
oilaviy va madaniy hayotda muhim rol o‘ynaganlar. Tabiiy muhit xalqning estetik
didiga ham ta’sir qiladi. Arktika xalqlari san’atida oq rang, hayvon terisi va
suyaklardan tayyorlangan buyumlar muhim o‘rin tutsa, cho‘l xalqlari san’atida
yorqin matolar, kumush taqinchoqlar va geometrik naqshlar keng tarqalgan.
Arktika xalqlarining amaliy san’atida morj suyagi o‘ymakorligi rivojlangan. Ular
hayvonlar va ov manzaralarini tasvirlovchi buyumlar yaratganlar. Saxara xalqlari
esa gilam to‘qish, teridan buyum tayyorlash va zargarlik san’ati bilan mashhur
bo‘lganlar.
Ikkala hudud xalqlarida ham tabiatga hurmat bilan qarash muhim qadriyat
hisoblanadi. Shimol xalqlari ov hayvonlarini muqaddas deb bilganlar, cho‘l
xalqlari esa suvni hayot manbai sifatida qadrlaganlar. Tabiiy muhit insonlarning
ijtimoiy munosabatlariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Og‘ir sharoitlarda yashovchi
xalqlar orasida birdamlik va hamkorlik kuchli bo‘ladi. Arktika xalqlari ov paytida
birgalikda harakat qilganlar, cho‘l xalqlari esa uzoq safarlarda bir-biriga
tayanganlar. Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar bu xalqlarning turmush
tarziga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Motorli transport vositalari, sun’iy uy-joylar va
zamonaviy aloqa tizimlari an’anaviy hayot usullarini o‘zgartirmoqda.
Arktika hududida neft va gaz qazib olish ishlari tabiiy muhitga zarar
yetkazmoqda. Bu esa shimol xalqlarining an’anaviy ovchilik faoliyatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. Muzliklarning erishi ham ularning hayot tarzini xavf ostiga
qo‘ymoqda. Saxara hududida esa iqlim o‘zgarishi va cho‘llanish jarayoni
kuchaymoqda. Yaylovlarning kamayishi ko‘chmanchi chorvadorlar uchun katta
muammo tug‘dirmoqda. Ko‘plab yoshlar shaharlarga ko‘chib ketayotgani sababli
an’anaviy madaniyat asta-sekin o‘zgarib bormoqda. Shunga qaramay, Arktika va
33

Saxara xalqlari o‘z madaniy merosini saqlab qolishga intilmoqdalar. Milliy
festivallar, xalq musiqasi va an’anaviy hunarmandchilikni rivojlantirish orqali ular
o‘z tarixiy qadriyatlarini davom ettirishga harakat qilmoqdalar.
XULOSA
Tabiiy muhit va etnik madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlik insoniyat tarixining
barcha bosqichlarida muhim ahamiyat kasb etib kelgan. Har bir xalq yashab turgan
geografik hududning iqlimi, tabiiy resurslari va ekologik sharoitlariga moslashgan
holda o‘ziga xos turmush tarzi, xo‘jalik faoliyati va madaniy qadriyatlarini
shakllantirgan. Shu jihatdan Amazoniya, Arktika va Saxara hududlaridagi xalqlar
hayotini etnologik jihatdan o‘rganish inson va tabiat munosabatlarini chuqurroq
anglash imkonini beradi.
Tadqiqot davomida Amazoniya xalqlarining tropik o‘rmonlar sharoitiga
moslashgan holda ovchilik, baliqchilik, termachilik va ko‘chma dehqonchilik
asosida hayot kechirishi aniqlandi. Amazonka o‘rmonlari mahalliy qabilalarning
nafaqat iqtisodiy hayoti, balki diniy e’tiqodlari, urf-odatlari va ma’naviy
dunyoqarashining ham asosiy manbai hisoblanadi. Tabiat bilan uyg‘un yashash
tamoyili amazoniya xalqlari madaniyatining eng muhim xususiyatlaridan biri
ekanligi ko‘rsatildi.
Arktika xalqlarining hayoti esa qattiq sovuq iqlim va muzliklar bilan bog‘liq
holda shakllangan. Shimol xalqlari dengiz hayvonlarini ovlash, baliqchilik va
bug‘uchilik orqali yashashga moslashganlar. Ularning uy-joylari, kiyim-kechaklari
va oziqlanish madaniyati sovuq iqlim sharoitiga mos ravishda rivojlangan. Shu
bilan birga, jamoaviylik, o‘zaro yordam va tabiatga hurmat shimol xalqlarining
asosiy ijtimoiy qadriyatlari sifatida namoyon bo‘ladi.
Saxara hududidagi ko‘chmanchi xalqlar hayotida esa cho‘l sharoiti hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Suv tanqisligi va kuchli jazirama ko‘chmanchi chorvachilik
hamda karvon savdosining shakllanishiga sabab bo‘lgan. Tuareg va beduin xalqlari
tuya yordamida uzoq masofalarni bosib o‘tib, savdo va iqtisodiy aloqalarni
rivojlantirganlar. Cho‘l xalqlarining mehmondo‘stlik, sabr-toqat va birdamlik kabi
34

qadriyatlari og‘ir tabiiy sharoit ta’sirida shakllanganligi tadqiqot davomida o‘z
tasdig‘ini topdi.
Mazkur kurs ishida tabiiy muhitning nafaqat moddiy madaniyatga, balki
diniy qarashlar, marosimlar, xalq og‘zaki ijodi va ijtimoiy munosabatlarga ham
katta ta’sir ko‘rsatishi yoritildi. Amazoniya xalqlarida o‘rmon va daryolar
muqaddas deb qaralsa, Arktika xalqlari dengiz hayvonlarini ruhiy kuch sifatida
qadrlaydilar. Saxara xalqlarida esa suv va vohalar hayot manbai sifatida alohida
e’zozlanadi. Bu holatlar tabiiy muhitning etnik madaniyat shakllanishidagi muhim
omil ekanligini ko‘rsatadi.
Bugungi globallashuv va ekologik muammolar sharoitida an’anaviy etnik
madaniyatlar jiddiy o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Amazoniya o‘rmonlarining
qisqarishi, Arktika muzliklarining erishi va Saxara hududida cho‘llanish
jarayonining kuchayishi mahalliy xalqlarning an’anaviy turmush tarziga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli ushbu xalqlarning madaniy merosi va ekologik
tajribasini saqlab qolish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, Amazoniya, Arktika va Saxara xalqlari insonning
turli ekologik sharoitlarga moslashish imkoniyatlari naqadar keng ekanligini
namoyon etadi. Ularning tabiiy muhit bilan uyg‘un yashash tajribasi, ekologik
bilimlari va madaniy qadriyatlari bugungi zamonaviy jamiyat uchun ham muhim
ahamiyatga ega. Mazkur mavzuni o‘rganish orqali inson va tabiat o‘rtasidagi
muvozanatni saqlash, ekologik madaniyatni rivojlantirish hamda madaniyatlararo
bag‘rikenglikni mustahkamlashga xizmat qiluvchi ilmiy xulosalarga kelish
mumkin.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Shavkat Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2021. – 464 b.
2. Shavkat Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz . – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – 592
b.
3. Asqarov A. Etnologiya asoslari . Darslik. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2014.
– 320 b.
4. Jabborov I. Jahon xalqlari etnologiyasi . – Toshkent: “Yangi asr avlodi”,
2007. – 276 b.
5. Alimuhamedov S. Madaniyatshunoslik asoslari . – Toshkent: “Fan”, 2016. –
240 b.
6. Karimov H. Etnomadaniyat va qadriyatlar . – Toshkent: “Ma’naviyat”,
2018. – 288 b.
7. Rajabov Q. Xalqlar geografiyasi va etnologiyasi . – Toshkent: “Universitet”,
2015. – 310 b.
8. Ashirov A. An’anaviy turmush madaniyati . – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2012. – 254 b.
9. Qodirova D. Jahon xalqlari madaniyati . – Toshkent: “Tafakkur”, 2019. –
296 b.
10. Lévi-Strauss C. Structural Anthropology . – New York: Basic Books, 1963. –
410 p.
11. Harris M. Cultural Anthropology . – New York: Harper Collins, 2001. – 622
p.
36

12. Kottak C. Anthropology: The Exploration of Human Diversity . – Boston:
McGraw-Hill, 2015. – 512 p.
13. Ember C., Ember M. Cultural Anthropology . – New Jersey: Pearson
Education, 2011. – 432 p.
14. Eriksen T. Small Places, Large Issues: An Introduction to Social and
Cultural Anthropology . – London: Pluto Press, 2010. – 398 p.
15. Mintz S., Du Bois C. The Anthropology of Food and Eating . – Annual
Review of Anthropology, 2002. – 125–144 p.
16. Anderson E. Everyone Eats: Understanding Food and Culture . – New York:
NYU Press, 2005. – 376 p.
17. Diamond J. Guns, Germs, and Steel . – New York: W.W. Norton, 1997. –
518 p.
18. Ingold T. The Perception of the Environment . – London: Routledge, 2000. –
465 p.
19. UNESCO. Intangible Cultural Heritage and Traditional Culture . – Paris:
UNESCO Publishing, 2013. – 214 p.
20. Barth F. Ethnic Groups and Boundaries . – Boston: Little, Brown and
Company, 1969. – 153 p.
37

TABIIY MUHIT VA ETNIK MADANIYAT: AMAZONIYA, ARKTIKA VA SAXARADAGI XALQLAR HAYOTI

Sotib olish