Madaniy meros va YUNESKO: dunyo xalqlari urf-odatlarining himoyasi - Madaniyatshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	41.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Madaniyatshunoslik

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

67 Sotish

Madaniy meros va YUNESKO: dunyo xalqlari urf-odatlarining himoyasi

Sotib olish

MADANIY MEROS VA YUNESKO: DUNYO XALQLARI URF-
ODATLARINING HIMOYASI
KIRISH……………………………………………………………………..….....3
I BOB. Madaniy meros va uning jamiyat hayotidagi ahamiyati
1.1. Madaniy meros tushunchasi va uning turlari……………………………..…..6
1.2. Dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analarining etnologik ahamiyati………....12
II BOB. YUNESCO faoliyati va madaniy merosni himoya qilish masalalari
2.1. YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi o‘rni…………………………20
2.2. O‘zbekiston va jahon xalqlari madaniy merosining himoyasi……………….26
XULOSA………………………………………………………………………....32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………34
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Madaniy meros va YUNESCO: dunyo xalqlari urf-
odatlarining himoyasi mavzusi bugungi globallashuv jarayonida alohida dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir xalqning madaniy merosi uning tarixiy
xotirasi, milliy o‘zligi va ma’naviy qadriyatlarini ifodalovchi eng muhim
omillardan biri hisoblanadi. Madaniy meros nafaqat moddiy yodgorliklar, balki
nomoddiy qadriyatlar — urf-odatlar, an’analar, marosimlar, xalq og‘zaki ijodi,
hunarmandchilik va ma’naviy bilimlarni ham o‘z ichiga oladi. Shu jihatdan uni
saqlash va kelajak avlodlarga yetkazish global ahamiyatga ega vazifadir.
Insoniyat tarixida har bir jamiyat o‘ziga xos madaniy tizim va urf-odatlarni
shakllantirgan. Bu urf-odatlar asrlar davomida shakllanib, xalqning turmush tarzi,
diniy e’tiqodlari, ijtimoiy munosabatlari va ma’naviy qarashlari bilan uzviy bog‘liq
holda rivojlangan. Biroq globallashuv, urbanizatsiya, migratsiya va ommaviy
madaniyat ta’sirida ko‘plab an’anaviy qadriyatlar o‘zgarishga uchramoqda yoki
yo‘qolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Shu sababli madaniy merosni himoya qilish
masalasi bugungi kunda yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. 1
YUNESCO (Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’lim, fan va madaniyat
masalalari bo‘yicha tashkiloti) madaniy merosni saqlash va himoya qilishda eng
asosiy xalqaro institutlardan biri hisoblanadi. Ushbu tashkilot jahon miqyosida
madaniy va tabiiy meros obyektlarini ro‘yxatga olish, ularni muhofaza qilish,
tiklash va kelajak avlodlarga yetkazish bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshiradi.
Ayniqsa, YUNESCOning Jahon merosi ro‘yxati va Nomoddiy madaniy meros
ro‘yxati insoniyatning bebaho madaniy boyliklarini himoya qilishda muhim
ahamiyatga ega.
Dunyo xalqlarining urf-odatlari va an’analari etnik madaniyatning asosiy
tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir xalqning marosimlari, bayramlari, oilaviy
an’analari va ijtimoiy qadriyatlari uning tarixiy rivojlanish yo‘lini aks ettiradi. Shu
sababli turli xalqlarning madaniy merosini qiyosiy o‘rganish ularning ijtimoiy
1
Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limiz va demokratik islohotlar. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2022. – 356 b.
2

tuzilmasi, mentaliteti va madaniy xilma-xilligini chuqurroq tushunishga imkon
beradi.
Bugungi kunda madaniy merosga tahdid solayotgan omillar ham ko‘payib
bormoqda. Tabiiy ofatlar, urushlar, sanoatlashtirish jarayoni, ekologik muammolar
va tezkor urbanizatsiya natijasida ko‘plab tarixiy yodgorliklar zarar ko‘rmoqda.
Shu bilan birga, global madaniyatning kuchayishi milliy urf-odatlarning bir
xillashuviga olib kelishi mumkin. Ana shunday sharoitda YUNESCOning faoliyati
madaniy xilma-xillikni saqlash va qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston Respublikasi ham YUNESCO bilan yaqin hamkorlik qilib,
o‘zining boy madaniy merosini xalqaro miqyosda targ‘ib etib kelmoqda.
Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz kabi tarixiy shaharlar, shuningdek
“Navro‘z”, “Shashmaqom”, “Boysun madaniyati” kabi nomoddiy meros
namunalarining xalqaro e’tirof etilishi buning yorqin dalilidir. Bu esa milliy
madaniyatning jahon sivilizatsiyasidagi o‘rnini yanada mustahkamlaydi.
Shu nuqtai nazardan madaniy meros va urf-odatlarni YUNESCO faoliyati
bilan bog‘liq holda o‘rganish ilmiy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham dolzarb
hisoblanadi. Bu mavzuni tadqiq etish orqali insoniyat madaniyatining rivojlanish
qonuniyatlarini, madaniy xilma-xillikni saqlash mexanizmlarini va global
jarayonlarning madaniyatga ta’sirini chuqurroq anglash mumkin bo‘ladi.
Mazkur kurs ishining maqsadi — madaniy meros tushunchasi va uning
turlarini o‘rganish, YUNESCOning madaniy merosni saqlashdagi o‘rnini tahlil
qilish hamda dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analarining etnologik ahamiyatini
ilmiy jihatdan yoritishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 madaniy meros tushunchasi va uning turlarini o‘rganish;
 moddiy va nomoddiy madaniy merosning mazmunini tahlil qilish;
 YUNESCOning madaniy merosni himoya qilishdagi rolini yoritish;
3

 Jahon merosi va Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatlarining ahamiyatini
o‘rganish;
 dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analarining shakllanish omillarini tahlil
qilish;
 globallashuv sharoitida madaniy merosning o‘zgarish jarayonlarini yoritish;
 madaniy merosni saqlashda xalqaro hamkorlik va zamonaviy
yondashuvlarni tahlil qilish.
Kurs ishining obyekti — dunyo xalqlarining madaniy merosi, urf-odatlari
va an’analari hamda ularni himoya qilishga qaratilgan YUNESCO faoliyati
hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — madaniy merosning shakllanishi, rivojlanishi,
turlari va ularni saqlashda YUNESCOning roli, shuningdek, dunyo xalqlari urf-
odatlarining etnologik xususiyatlarini o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta reja, xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I BOB. MADANIY MEROS VA UNING JAMIYAT HAYOTIDAGI
AHAMIYATI
1.1. Madaniy meros tushunchasi va uning turlari.
Madaniy meros insoniyat tarixining eng muhim boyliklaridan biri
hisoblanadi. U xalqning asrlar davomida yaratgan moddiy va ma’naviy
qadriyatlarini, turmush tarzini, dunyoqarashini hamda tarixiy tajribasini o‘zida
mujassamlashtiradi. Har bir xalqning o‘ziga xos madaniy merosi mavjud bo‘lib, u
millatning etnik o‘zligini, tarixiy xotirasini va ma’naviy qadriyatlarini saqlab
qolishga xizmat qiladi. Shu sababli madaniy merosni o‘rganish va uni kelajak
avlodlarga yetkazish bugungi kunda muhim ilmiy va ijtimoiy vazifalardan biri
hisoblanadi. 2
Madaniy meros tushunchasi keng ma’noga ega bo‘lib, insoniyat tomonidan
yaratilgan barcha moddiy va ma’naviy boyliklarni o‘z ichiga oladi. Bu boyliklar
jamiyatning tarixiy taraqqiyoti jarayonida shakllangan bo‘lib, xalqning madaniy
rivojlanish darajasini aks ettiradi. Madaniy meros nafaqat o‘tmish yodgorligi, balki
hozirgi va kelajak avlodlar uchun muhim ma’naviy manba ham hisoblanadi.
Chunki har bir xalq o‘z tarixini, urf-odatlarini, an’analarini va milliy qadriyatlarini
aynan madaniy meros orqali saqlab qoladi.
Madaniy meros odatda moddiy va nomoddiy shakllarga bo‘linadi. Moddiy
madaniy meros inson tomonidan yaratilgan va ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan
tarixiy yodgorliklar, me’moriy inshootlar, san’at asarlari, qo‘lyozmalar, qadimiy
buyumlar va boshqa moddiy boyliklarni o‘z ichiga oladi. Bunday meros xalqning
tarixiy taraqqiyoti, mehnat faoliyati va estetik qarashlari haqida muhim ma’lumot
beradi.
Qadimiy shaharlar, masjidlar, maqbaralar, qal’alar va tarixiy obidalar
moddiy madaniy merosning eng muhim namunalaridan hisoblanadi. Masalan,
Samarqand, Buxoro va Xiva kabi qadimiy shaharlar o‘zining boy me’moriy merosi
bilan nafaqat O‘zbekiston, balki butun insoniyat madaniyatining bebaho qismi
2
Asqarov A. Etnologiya asoslari. Darslik. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2014. – 320 b.
5

hisoblanadi. Ushbu yodgorliklar xalqning ilm-fan, hunarmandchilik va san’at
sohasidagi yuksak taraqqiyotidan dalolat beradi.
Moddiy madaniy meros tarkibiga xalq amaliy san’ati namunalari ham kiradi.
Kulolchilik, zargarlik, kashtachilik, gilamdo‘zlik va yog‘och o‘ymakorligi kabi
hunarmandchilik turlari xalqning estetik didi va ijodiy salohiyatini namoyon etadi.
Har bir hududning o‘ziga xos hunarmandchilik usullari va naqshlari mavjud bo‘lib,
ular milliy madaniyatning ajralmas qismi hisoblanadi.
Nomoddiy madaniy meros esa xalqning ma’naviy hayoti bilan bog‘liq
qadriyatlarni o‘z ichiga oladi. Bunga urf-odatlar, marosimlar, xalq og‘zaki ijodi,
qo‘shiq va raqslar, milliy bayramlar, an’anaviy bilim va ko‘nikmalar kiradi.
Nomoddiy madaniy meros xalqning ruhiy dunyosi va ma’naviy qiyofasini aks
ettiradi. Xalq og‘zaki ijodi nomoddiy madaniy merosning muhim tarkibiy
qismlaridan biridir. Ertaklar, dostonlar, maqollar va afsonalar xalqning hayotiy
tajribasi, axloqiy qarashlari va orzu-intilishlarini ifodalaydi. Masalan, “Alpomish”
dostoni o‘zbek xalqining jasorat, vatanparvarlik va sadoqat haqidagi tasavvurlarini
aks ettiruvchi muhim ma’naviy meros hisoblanadi.
Milliy bayram va marosimlar ham nomoddiy madaniy merosning muhim
qismidir. Navro‘z bayrami, to‘y marosimlari, beshik to‘yi va boshqa xalq
an’analari jamiyatda birdamlik va hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bunday marosimlarda xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy qadriyatlari namoyon
bo‘ladi. Musiqa va raqs san’ati ham nomoddiy madaniy merosning muhim
ko‘rinishlaridan biridir. Har bir xalqning milliy kuy-qo‘shiqlari va raqslari uning
ruhiy dunyosini va estetik qarashlarini ifodalaydi. Masalan, o‘zbek maqom san’ati
yuksak musiqiy madaniyat namunasi sifatida xalqaro miqyosda e’tirof etilgan.
Milliy qadriyatlar va an’analar madaniy merosning asosiy tarkibiy
qismlaridan biri hisoblanadi. Ular xalqning tarixiy taraqqiyoti davomida
shakllangan axloqiy va ma’naviy me’yorlarni o‘zida mujassamlashtiradi. Milliy
qadriyatlar insonlarning o‘zaro munosabatlarini tartibga soladi va jamiyatda
ma’naviy barqarorlikni ta’minlaydi. O‘zbek xalqining mehmondo‘stlik, kattalarga
hurmat, kichiklarga izzat ko‘rsatish kabi qadriyatlari asrlar davomida shakllangan
6

milliy an’analarning mahsulidir. Bu qadriyatlar oilaviy tarbiya va jamiyat hayotida
muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa mahalla tizimi o‘zbek xalqining jamoaviylik va
hamjihatlik tamoyillarini aks ettiruvchi muhim ijtimoiy institut hisoblanadi.
An’analar xalqning kundalik turmush tarzida muhim rol o‘ynaydi. To‘y
marosimlari, milliy taomlar tayyorlash, xalq o‘yinlari va boshqa an’analar
jamiyatning madaniy birligini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, an’analar yosh
avlodni milliy ruhda tarbiyalashga xizmat qiladi. Madaniy merosning jamiyat
taraqqiyotidagi o‘rni nihoyatda katta. Avvalo, u xalqning tarixiy xotirasini
saqlashga yordam beradi. Har bir xalq o‘z tarixini, ajdodlarining hayot tajribasi va
ma’naviy merosini madaniy qadriyatlar orqali avloddan-avlodga yetkazadi. Shu
sababli madaniy meros milliy o‘zlikni anglashning muhim vositasi hisoblanadi.
Madaniy meros yosh avlodni ma’naviy va axloqiy jihatdan tarbiyalashda
ham muhim rol o‘ynaydi. Xalqning urf-odatlari, ertaklari va tarixiy qahramonlari
yoshlarni vatanparvarlik, mehnatsevarlik va insonparvarlik ruhida tarbiyalaydi. Bu
esa jamiyatning ma’naviy rivojlanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, madaniy
meros jamiyatda milliy birlik va hamjihatlikni mustahkamlaydi. Umumiy tarixiy
qadriyatlar va an’analar insonlarni birlashtirib, ularning milliy g‘ururini oshiradi.
Ayniqsa mustaqillik sharoitida milliy qadriyatlarni tiklash va rivojlantirish davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Madaniy meros iqtisodiy taraqqiyotda ham muhim ahamiyatga ega. Tarixiy
obidalar va milliy an’analar turizm rivojlanishiga xizmat qiladi. Bugungi kunda
ko‘plab mamlakatlar o‘z madaniy merosini turizm orqali dunyoga tanitmoqda.
Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlarga tashrif buyurayotgan sayyohlar
nafaqat tarixiy obidalar, balki xalqning milliy urf-odatlari va an’analari bilan ham
tanishadilar. Globallashuv jarayonida madaniy merosni saqlash masalasi yanada
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ommaviy madaniyat va zamonaviy
texnologiyalar ta’sirida ayrim milliy qadriyatlar unutilish xavfi ostida qolmoqda.
Shu sababli xalqning tarixiy va ma’naviy merosini asrash davlat va jamiyatning
muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
7

Bugungi kunda YUNESCO kabi xalqaro tashkilotlar moddiy va nomoddiy
madaniy merosni himoya qilish bo‘yicha katta ishlarni amalga oshirmoqda.
O‘zbekistonning ko‘plab tarixiy obidalari va madaniy an’analari YUNESCOning
jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgani milliy madaniyatning xalqaro ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Madaniy merosni saqlashda ta’lim tizimining ham roli katta.
Maktab va oliy ta’lim muassasalarida milliy tarix, madaniyat va an’analarni
o‘rganish yosh avlodning milliy o‘zligini anglashiga yordam beradi. Shu bilan
birga, ommaviy axborot vositalari va internet tarmoqlari orqali madaniy merosni
targ‘ib qilish imkoniyatlari kengaymoqda. 3
Madaniy meros insoniyatning umumiy boyligi hisoblanadi. Har bir xalqning
madaniy qadriyatlari jahon sivilizatsiyasining bir qismidir. Shu sababli turli xalqlar
madaniyatiga hurmat bilan qarash va ularni asrab-avaylash umuminsoniy vazifa
hisoblanadi. Madaniy meros insoniyat tarixining turli davrlarida shakllangan va
avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan bebaho boylikdir. U xalqning tarixiy xotirasini,
ma’naviy qadriyatlarini va milliy o‘zligini saqlashda muhim vosita hisoblanadi.
Insoniyat taraqqiyoti davomida yaratilgan barcha moddiy va ma’naviy boyliklar
madaniy meros tarkibiga kiradi. Shu sababli madaniy merosni asrash va o‘rganish
nafaqat bir xalq, balki butun insoniyat oldidagi muhim vazifalardan biridir.
Tarixiy taraqqiyot davomida har bir xalq o‘z yashash muhiti, xo‘jalik
faoliyati va dunyoqarashiga mos ravishda madaniyat yaratgan. Ushbu madaniyat
xalqning urf-odatlari, me’morchiligi, san’ati, tili va diniy qarashlarida namoyon
bo‘ladi. Shu jihatdan madaniy meros xalqning uzoq asrlar davomida to‘plagan
hayotiy tajribasi va ma’naviy boyligining mahsuli hisoblanadi. Madaniy merosning
muhim xususiyatlaridan biri uning tarixiy davomiylikni ta’minlashidir. Har bir
avlod o‘zidan oldingi avlod yaratgan qadriyatlarni qabul qiladi, boyitadi va keyingi
avlodga yetkazadi. Natijada jamiyatning madaniy taraqqiyoti uzluksiz davom
etadi. Agar madaniy meros saqlanmasa, xalq o‘z tarixiy ildizlari va milliy o‘zligini
yo‘qotishi mumkin.
3
Jabborov I. O‘zbek xalq etnografiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015. – 288 b.
8

Moddiy madaniy meros xalqning tarixiy taraqqiyotini aks ettiruvchi aniq
dalil hisoblanadi. Arxeologik topilmalar, qadimiy shahar xarobalari, me’moriy
yodgorliklar va tarixiy buyumlar insoniyatning o‘tmishdagi hayoti haqida muhim
ma’lumot beradi. Shu sababli tarixiy obidalarni saqlash va ta’mirlash madaniy
merosni himoya qilishning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Qadimiy
me’morchilik insoniyat madaniyatining eng yorqin namunalaridan biridir. Har bir
xalqning me’moriy uslubi uning estetik didi va ilmiy taraqqiyot darajasini
namoyon etadi. Sharq me’morchiligidagi gumbazlar, naqshlar va koshinlar yoki
Yevropa gotika uslubidagi soborlar xalqning dunyoqarashi va san’at haqidagi
tasavvurlarini aks ettiradi.
O‘zbekiston hududidagi tarixiy obidalar jahon madaniy merosining muhim
qismidir. Registon maydoni, Shohi Zinda majmuasi, Ark qal’asi va Ichan qal’a
kabi yodgorliklar xalqning yuksak madaniy taraqqiyotidan dalolat beradi. Bu
obidalar nafaqat tarixiy yodgorlik, balki xalqning ma’naviy faxri ham hisoblanadi.
Nomoddiy madaniy meros esa xalqning ma’naviy hayoti va ruhiy dunyosini aks
ettiradi. Xalq qo‘shiqlari, ertaklar, maqollar va marosimlar insonlarning axloqiy
qarashlari hamda estetik didini ifodalaydi. Ayniqsa xalq og‘zaki ijodi tarixiy
voqealarni saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi.
Doston va afsonalar xalqning jasorat, sadoqat va vatanparvarlik haqidagi
tasavvurlarini namoyon qiladi. Masalan, “Go‘ro‘g‘li”, “Manas” yoki “Alpomish”
kabi dostonlar nafaqat badiiy asar, balki xalqning tarixiy xotirasini ifodalovchi
muhim manbadir. Ushbu asarlar yosh avlodni milliy ruhda tarbiyalashda katta
ahamiyatga ega. Milliy qadriyatlar jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga
solishda ham muhim rol o‘ynaydi. Kattalarga hurmat, ota-onani e’zozlash, qo‘ni-
qo‘shnichilik va mehmondo‘stlik kabi qadriyatlar jamiyatning ma’naviy asosini
mustahkamlaydi. Bu qadriyatlar xalqning asrlar davomida shakllangan axloqiy
tajribasining mahsulidir.
Oilaviy marosimlar ham madaniy merosning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Nikoh to‘ylari, chaqaloq bilan bog‘liq marosimlar, motam an’analari
va boshqa udumlar xalqning ijtimoiy hayotini tartibga soladi. Shu bilan birga,
9

bunday marosimlar jamoa birdamligini mustahkamlaydi. Milliy taomlar ham
madaniy merosning ajralmas qismidir. Har bir xalqning oshxonasi uning xo‘jalik
faoliyati va tabiiy sharoiti bilan bog‘liq holda shakllangan. O‘zbek palovi, qozoq
beshbarmog‘i, italyan pizzasi yoki yapon sushisi xalqning madaniy o‘ziga xosligini
namoyon etadi.
Madaniy merosning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni faqat ma’naviy soha bilan
cheklanmaydi. U iqtisodiy rivojlanishga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Tarixiy
obidalar va milliy an’analar turizm rivojlanishining muhim omillaridan biri
hisoblanadi. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar madaniy turizm orqali katta iqtisodiy
foyda olmoqda. Turizm orqali xalqlar o‘rtasida madaniy almashinuv ham
rivojlanadi. Sayyohlar boshqa xalqlarning urf-odatlari, san’ati va turmush tarzi
bilan tanishadilar. Bu esa madaniyatlararo bag‘rikenglik va o‘zaro hurmatni
mustahkamlaydi.
Globallashuv jarayoni madaniy merosga ikki xil ta’sir ko‘rsatmoqda. Bir
tomondan, internet va ommaviy axborot vositalari milliy madaniyatlarni dunyoga
tanitish imkonini bermoqda. Ikkinchi tomondan esa ommaviy madaniyatning
kuchayishi ayrim an’anaviy qadriyatlarning unutilishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa
yoshlar orasida chet el madaniyatiga qiziqish ortib borayotgani milliy qadriyatlarni
saqlash zaruratini kuchaytirmoqda. Shu sababli ta’lim va tarbiya tizimida milliy
madaniyatni o‘rgatishga katta e’tibor berilishi lozim.
Madaniy merosni himoya qilishda davlat siyosatining roli muhimdir. Tarixiy
obidalarni restavratsiya qilish, muzeylar tashkil etish va milliy bayramlarni
qo‘llab-quvvatlash madaniy merosni saqlashning asosiy yo‘nalishlaridan biridir.
Bugungi kunda YUNESCO tashkiloti moddiy va nomoddiy madaniy merosni
himoya qilish bo‘yicha xalqaro miqyosda katta faoliyat olib bormoqda. Ko‘plab
tarixiy obidalar va xalq an’analari YUNESCOning jahon merosi ro‘yxatiga
kiritilgan. Bu esa ularni xalqaro darajada himoya qilish imkonini beradi.
O‘zbekistonning maqom san’ati, Navro‘z bayrami va palov tayyorlash
an’analari ham YUNESCOning nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Bu milliy madaniyatning jahon miqyosidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Madaniy
10

merosni saqlashda mahalliy aholi va jamoatchilikning ishtiroki ham muhim
ahamiyatga ega. Agar insonlar o‘z madaniyatini qadrlasa va uni asrashga intilsa,
milliy meros uzoq vaqt davomida saqlanib qoladi. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalar madaniy merosni himoya qilishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Raqamlashtirish orqali qadimiy qo‘lyozmalar, tarixiy hujjatlar va san’at asarlarini
saqlab qolish mumkin bo‘lmoqda. Virtual muzeylar esa dunyoning turli
burchaklaridagi insonlarga madaniy boyliklar bilan tanishish imkonini beradi. 4
Ekologik muammolar ham madaniy merosga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Iqlim o‘zgarishi, tabiiy ofatlar va urbanizatsiya ayrim tarixiy obidalar yo‘qolishiga
sabab bo‘lmoqda. Shu sababli madaniy merosni ekologik jihatdan himoya qilish
ham dolzarb vazifaga aylanmoqda. Madaniy meros xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik va
hamkorlikni rivojlantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. Turli madaniyatlarni
o‘rganish insonlarda boshqa xalqlarga nisbatan hurmat va bag‘rikenglik hissini
kuchaytiradi. Bu esa tinchlik va barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, madaniy meros insoniyatning bebaho boyligi bo‘lib,
u xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy qadriyatlari va milliy o‘zligini saqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Moddiy va nomoddiy madaniy meros jamiyat taraqqiyotining
ajralmas qismi hisoblanadi. Uni asrash va rivojlantirish orqali nafaqat milliy
madaniyatni, balki umuminsoniy qadriyatlarni ham himoya qilish mumkin. Shu
sababli madaniy merosni o‘rganish, targ‘ib qilish va kelajak avlodlarga yetkazish
har bir jamiyatning muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolaveradi. Madaniy meros
xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy boyligi va milliy o‘zligini ifodalovchi muhim
omildir. Moddiy va nomoddiy madaniy meros insoniyat sivilizatsiyasining bebaho
boyligi sifatida jamiyat taraqqiyotida katta rol o‘ynaydi. Milliy qadriyatlar va
an’analarni saqlash, ularni kelajak avlodlarga yetkazish esa har bir jamiyatning
muhim vazifalaridan biridir. Globallashuv sharoitida madaniy merosni asrab-
avaylash nafaqat milliy madaniyatni rivojlantirishga, balki madaniyatlararo
bag‘rikenglik va insoniyat birdamligini mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
4
Islomov Z. Madaniyatshunoslik. – Toshkent: “Sharq”, 2018. – 240 b.
11

1.2. Dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analarining etnologik ahamiyati.
Dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analari insoniyat madaniyatining eng
muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Har bir xalqning urf-odat va
marosimlari uning tarixiy taraqqiyoti, turmush tarzi, diniy qarashlari, tabiiy muhiti
hamda ma’naviy qadriyatlari asosida shakllangan. Shu sababli urf-odatlar va
an’analar xalqning etnik o‘zligini, ijtimoiy hayotini va madaniy xususiyatlarini aks
ettiruvchi muhim omil sifatida etnologiya fanida alohida ahamiyatga ega
hisoblanadi. Etnologiya turli xalqlarning urf-odatlari, marosimlari va an’analarini
o‘rganish orqali ularning ijtimoiy tuzilishi, dunyoqarashi va madaniy taraqqiyotini
tahlil qiladi. 5
Urf-odat va an’analar jamiyatning uzoq tarixiy rivojlanishi jarayonida
shakllangan ijtimoiy tajribaning mahsulidir. Insoniyat taraqqiyotining dastlabki
bosqichlaridayoq odamlar kundalik hayotni tartibga soluvchi ma’lum qoidalar va
marosimlarni yaratganlar. Ushbu urf-odatlar jamiyat a’zolari o‘rtasidagi
munosabatlarni mustahkamlash, jamoaviy birdamlikni saqlash va ma’naviy
qadriyatlarni avloddan-avlodga yetkazishga xizmat qilgan. Urf-odat va
marosimlarning shakllanishida tabiiy-geografik muhit muhim rol o‘ynaydi. Har bir
xalq yashayotgan hududning iqlimi, tabiiy resurslari va xo‘jalik faoliyati uning
madaniyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, chorvachilik bilan shug‘ullangan
xalqlarda hayvonlarga bog‘liq marosim va an’analar rivojlangan bo‘lsa,
dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlarda hosil bayramlari va yerga sig‘inish
bilan bog‘liq urf-odatlar shakllangan.
Tog‘li hududlarda yashovchi xalqlarning urf-odatlari bilan cho‘l yoki dengiz
bo‘yida yashovchi xalqlarning an’analari o‘rtasida katta farqlar mavjud. Bu farqlar
insonlarning tabiiy muhitga moslashuvi va yashash tarzidan kelib chiqadi.
Masalan, shimol xalqlarida sovuq iqlim ta’sirida jamoaviylik va o‘zaro yordam
qadriyatlari kuchli rivojlangan bo‘lsa, cho‘l hududlarida mehmondo‘stlik va suvni
qadrlash muhim an’anaga aylangan. Diniy qarashlar ham urf-odatlarning
5
Turaev A. Etnologiya va antropologiya. – Toshkent: “Universitet”, 2017. – 310 b.
12

shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Har bir din insonlarning ma’naviy hayotiga,
marosimlari va kundalik turmush tarziga ta’sir etuvchi muhim omildir. Islom
dinida Ramazon va Qurbon hayiti, xristianlikda Rojdestvo va Pasxa, buddaviylikda
esa ma’naviy poklanish bilan bog‘liq marosimlar xalq madaniyatining ajralmas
qismiga aylangan.
Nikoh va oilaviy marosimlar barcha xalqlarda muhim ijtimoiy ahamiyatga
ega. To‘y marosimlari inson hayotidagi eng muhim voqealardan biri sifatida
qadrlanadi. O‘zbek xalqida nikoh to‘yi katta tantana bilan o‘tkazilib, unda
qarindosh-urug‘ va mahalla ahlining ishtiroki muhim hisoblanadi. Hind xalqlarida
esa to‘y marosimlari bir necha kun davom etishi va diniy urf-odatlar bilan
uyg‘unlashishi bilan ajralib turadi.
Bola tug‘ilishi bilan bog‘liq marosimlar ham ko‘plab xalqlarda muhim
an’ana hisoblanadi. Chaqaloqqa ism qo‘yish, beshik to‘yi yoki sunnat marosimi
kabi udumlar xalqning oilaviy qadriyatlarini aks ettiradi. Bunday marosimlar
nafaqat oilaviy, balki jamoaviy birdamlikni mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
Xalqlarning milliy an’analari ularning tarixiy xotirasi va madaniy o‘zligini
saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir xalq o‘z urf-odatlari orqali o‘zining milliy
qiyofasini namoyon etadi. Shu sababli milliy an’analar etnik identifikatsiyaning
muhim vositalaridan biri hisoblanadi.
Dunyo xalqlarining madaniy xilma-xilligi insoniyat sivilizatsiyasining
boyligini ko‘rsatadi. Turli xalqlarning kiyinish uslubi, milliy taomlari, bayramlari
va marosimlari bir-biridan farq qiladi. Bu esa insoniyat madaniyatining rang-
barangligini namoyon etadi. Masalan, yaponlarning choy marosimi, arab
xalqlarining mehmondo‘stlik an’analari yoki afrika qabilalarining raqs marosimlari
har bir xalqning o‘ziga xos madaniyatini ifodalaydi. Milliy bayramlar xalqning
tarixiy va ma’naviy qadriyatlarini aks ettiradi. Navro‘z bayrami Sharq xalqlarining
tabiat uyg‘onishi va yangilanish haqidagi tasavvurlarini ifodalasa, Yevropa
xalqlaridagi Rojdestvo bayrami diniy qadriyatlar bilan bog‘liqdir. Xitoyda yangi
yil bayrami esa ajdodlarga hurmat va oilaviy birlik ramzi sifatida nishonlanadi.
13

Xalq o‘yinlari va milliy sport turlari ham etnologik jihatdan muhim
ahamiyatga ega. Kurash, uloq-ko‘pkari, sumo yoki flamenko raqslari xalqning
tarixiy tajribasi va madaniy qarashlarini aks ettiradi. Shu bilan birga, bunday
an’analar yosh avlodni jismoniy va ma’naviy jihatdan tarbiyalashga xizmat qiladi.
Urf-odat va an’analar insonlarning kundalik turmush tarzida muhim rol o‘ynaydi.
Odamlarning salomlashish usuli, mehmon kutish an’analari yoki jamoa ichidagi
muomala madaniyati xalqning ma’naviy qiyofasini namoyon etadi. Masalan, Sharq
xalqlarida kattalarga hurmat va mehmondo‘stlik muhim qadriyat hisoblansa, ayrim
G‘arb davlatlarida shaxsiy erkinlik va individualizm ustuvor o‘rin tutadi.
Globallashuv jarayoni dunyo xalqlarining urf-odatlari va an’analariga katta
ta’sir ko‘rsatmoqda. Zamonaviy texnologiyalar, internet va ommaviy madaniyat
milliy qadriyatlarning o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa yoshlar orasida
xorijiy madaniyatga qiziqishning ortishi ayrim an’anaviy urf-odatlarning asta-sekin
unutilishiga olib kelmoqda. Fastfud madaniyati, zamonaviy kiyinish uslublari va
ommaviy musiqa milliy an’analarga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayrim hollarda
bu jarayon madaniy uyg‘unlashuvga xizmat qilsa, boshqa hollarda milliy
o‘zlikning zaiflashishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Migratsiya jarayonlari ham madaniy almashinuvni kuchaytirmoqda. Turli
xalqlar vakillarining bir hududda yashashi natijasida yangi madaniy shakllar
vujudga kelmoqda. Shu bilan birga, ayrim an’analar yangi sharoitga moslashgan
holda o‘zgarib bormoqda. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar milliy qadriyatlarni
saqlashga alohida e’tibor qaratmoqda. Milliy bayramlar, xalq festivallari va
madaniy tadbirlar an’analarni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa
YUNESCO tomonidan nomoddiy madaniy merosni himoya qilish dasturlarining
amalga oshirilishi milliy qadriyatlarni asrashda muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekiston Respublikasida ham milliy urf-odat va an’analarni tiklash hamda
rivojlantirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Navro‘z
bayrami, maqom san’ati, baxshichilik va palov tayyorlash an’analari xalqning boy
madaniy merosi sifatida e’tirof etilmoqda.
14

An’anaviy qadriyatlarni saqlashda oilaning o‘rni ayniqsa katta. Ota-onalar
va keksalar yosh avlodga urf-odatlar va milliy qadriyatlarni o‘rgatish orqali
madaniy merosning davomiyligini таъминлайдилар . Shu sababli oilaviy tarbiya
milliy an’analarni сақлашнинг muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ta’lim tizimi
ham urf-odat va an’analarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Maktab va oliy
ta’lim muassasalarida milliy tarix, madaniyat va xalq an’analarini o‘rganish
yoshlarning milliy o‘zligini anglashiga yordam beradi.
Ommaviy axborot vositalari va internet tarmoqlari orqali milliy madaniyatni
targ‘ib qilish imkoniyatlari kengaymoqda. Hujjatli filmlar, teleko‘rsatuvlar va
ijtimoiy tarmoqlar orqali xalq an’analari keng ommaga yetkazilmoqda. Madaniy
xilma-xillikni saqlash insoniyat taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega. Har bir
xalqning urf-odat va an’analari jahon madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi.
Shu sababli boshqa xalqlar madaniyatiga hurmat bilan qarash va ularni asrab-
avaylash umuminsoniy qadriyatlardan biridir. Etnologik tadqiqotlar xalqlarning
urf-odatlari va an’analarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Bu esa turli xalqlar
o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantirishga va madaniyatlararo bag‘rikenglikni
mustahkamlashga xizmat qiladi. 6
Shuningdek, urf-odat va an’analar insonlarning ruhiy dunyosini boyitishda
ham muhim ahamiyatga ega. Milliy marosimlar va qadriyatlar insonlarda o‘z
xalqiga mansublik hissini kuchaytiradi, milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularini
shakllantiradi. Ayniqsa yosh avlodning ma’naviy tarbiyasida xalq an’analari
muhim o‘rin tutadi. Chunki inson o‘z xalqining tarixini, urf-odatlarini va
qadriyatlarini bilish orqali milliy o‘zligini chuqurroq anglaydi. Bugungi zamonaviy
jamiyatda milliy an’analarni zamon talablari asosida rivojlantirish zarurati ham
ortib bormoqda. Ayrim qadimiy urf-odatlar yangi ijtimoiy sharoitga moslashgan
holda davom etmoqda. Masalan, milliy bayramlar zamonaviy texnologiyalar va
ommaviy tadbirlar bilan uyg‘unlashib, yanada kengroq nishonlanmoqda. Bu esa
an’anaviy madaniyatning zamonaviy jamiyat bilan uyg‘un ravishda
rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
6
Bozorov S. O‘zbekiston madaniy merosi. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2019. – 275 b.
15

Shu bilan birga, xalqlarning urf-odatlari va an’analarini ilmiy asosda
o‘rganish etnologiya fanining muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki
har bir xalqning madaniy merosi insoniyat sivilizatsiyasining bebaho qismi
hisoblanadi. Ularni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish esa nafaqat
alohida davlatlar, balki butun insoniyatning umumiy mas’uliyati hisoblanadi.
Shuningdek, urf-odat va an’analar insonlarning ruhiy dunyosini boyitishda ham
muhim ahamiyatga ega. Milliy marosimlar va qadriyatlar insonlarda o‘z xalqiga
mansublik hissini kuchaytiradi, milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularini
shakllantiradi. Ayniqsa yosh avlodning ma’naviy tarbiyasida xalq an’analari
muhim o‘rin tutadi. Chunki inson o‘z xalqining tarixini, urf-odatlarini va
qadriyatlarini bilish orqali milliy o‘zligini chuqurroq anglaydi.
Bugungi zamonaviy jamiyatda milliy an’analarni zamon talablari asosida
rivojlantirish zarurati ham ortib bormoqda. Ayrim qadimiy urf-odatlar yangi
ijtimoiy sharoitga moslashgan holda davom etmoqda. Masalan, milliy bayramlar
zamonaviy texnologiyalar va ommaviy tadbirlar bilan uyg‘unlashib, yanada
kengroq nishonlanmoqda. Bu esa an’anaviy madaniyatning zamonaviy jamiyat
bilan uyg‘un ravishda rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, xalqlarning urf-odatlari va an’analarini ilmiy asosda
o‘rganish etnologiya fanining muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki
har bir xalqning madaniy merosi insoniyat sivilizatsiyasining bebaho qismi
hisoblanadi. Ularni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish esa nafaqat
alohida davlatlar, balki butun insoniyatning umumiy mas’uliyati hisoblanadi.
Dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analari insoniyat madaniyatining eng
qadimiy va barqaror elementlaridan biri sifatida etnologiya fanida alohida
o‘rganiladi. Har bir xalqning urf-odatlari uning tarixiy taraqqiyoti, ijtimoiy
tuzilishi, diniy e’tiqodlari va tabiiy-geografik muhit bilan uzviy bog‘liq holda
shakllangan murakkab madaniy tizimni ifodalaydi. Shu sababli urf-odat va
an’analar nafaqat ma’naviy qadriyatlar majmui, balki jamiyat hayotini tartibga
soluvchi ijtimoiy institut sifatida ham muhim ahamiyatga ega.
16

Urf-odat va marosimlarning shakllanishi insoniyat tarixining eng qadimiy
bosqichlariga borib taqaladi. Dastlabki ibtidoiy jamiyatlarda odamlar tabiat
hodisalarini tushunishga harakat qilganlar va shu asosda turli marosim va e’tiqod
shakllari paydo bo‘lgan. Masalan, yomg‘ir chaqirish, hosilni ko‘paytirish yoki
ovchilikda muvaffaqiyatga erishish bilan bog‘liq marosimlar dastlab diniy-magik
tasavvurlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan bu marosimlar tizimlashib,
an’anaviy urf-odatlarga aylangan.
Urf-odatlarning shakllanishida iqtisodiy faoliyat ham muhim rol o‘ynaydi.
Dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlarda yerga hurmat, hosil bayramlari va
mavsumiy marosimlar keng tarqalgan bo‘lsa, chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi
xalqlarda hayvonlar bilan bog‘liq urf-odatlar rivojlangan. Ovchilik madaniyati
ustun bo‘lgan hududlarda esa tabiatga sig‘inish va ruhiy e’tiqodlar kuchli bo‘lgan.
Diniy omil urf-odat va an’analar shakllanishida eng kuchli ta’sir etuvchi
omillardan biridir. Islom, xristianlik, buddaviylik va boshqa dinlar xalqlarning
marosim tizimiga chuqur kirib borgan. Masalan, islom dinida hayit bayramlari,
nikoh va dafn marosimlari aniq diniy qoidalarga asoslanadi. Xristianlikda esa
Rojdestvo va Pasxa kabi bayramlar diniy va madaniy an’analarni birlashtiradi.
Xalqlarning milliy an’analari ularning etnik o‘zligini shakllantirishda asosiy
rol o‘ynaydi. Har bir xalq o‘z an’analari orqali o‘zini boshqa xalqlardan ajratib
turadi va o‘z madaniy qiyofasini namoyon qiladi. Milliy an’analar til, kiyinish
uslubi, taomlar, mehnat madaniyati va oilaviy munosabatlarda yaqqol ko‘rinadi.
Madaniy xilma-xillik esa insoniyat sivilizatsiyasining eng katta
boyliklaridan biridir. Dunyo xalqlarining turli xil urf-odatlari va an’analari
ularning tarixiy rivojlanish yo‘llari turlicha bo‘lganini ko‘rsatadi. Masalan, Sharq
xalqlarida jamoaviylik va kattalarga hurmat ustun bo‘lsa, G‘arb jamiyatlarida
individualizm va shaxsiy erkinlik qadrlanadi. Afrika xalqlarida esa qabila
an’analari va og‘zaki madaniyat muhim o‘rin tutadi. Milliy bayramlar har bir
xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy qadriyatlarini ifodalaydi. Navro‘z, Ramazon
hayiti, Mustaqillik kuni yoki boshqa milliy bayramlar jamiyatni birlashtiruvchi
17

muhim omil hisoblanadi. Bu bayramlar nafaqat dam olish, balki ma’naviy
yangilanish va birlikni mustahkamlash vazifasini ham bajaradi.
Oila va nikoh bilan bog‘liq an’analar ham urf-odat tizimining markaziy
qismini tashkil etadi. To‘y marosimlari, kelin-kuyov odatlari, qarindoshlik
munosabatlari har bir xalqda o‘ziga xos shaklda rivojlangan. Masalan, ayrim
xalqlarda nikoh katta jamoaviy marosim sifatida o‘tkazilsa, boshqalarda kichik
oilaviy doirada amalga oshiriladi. Yosh avlodni tarbiyalashda urf-odat va an’analar
muhim pedagogik vosita hisoblanadi. Bolalar oilada va jamiyatda an’analarni
kuzatish orqali ijtimoiy qadriyatlarni o‘zlashtiradilar. Shu orqali ular milliy
madaniyatga hurmat ruhida tarbiyalanadilar.
Globallashuv jarayoni dunyo xalqlarining urf-odatlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bir tomondan, madaniyatlararo aloqalar kuchayib, xalqlar bir-
birining an’analarini o‘rganmoqda. Ikkinchi tomondan esa ayrim milliy qadriyatlar
ommaviy madaniyat ta’sirida yo‘qolish xavfi ostida qolmoqda. Urbanizatsiya
jarayoni ham an’anaviy turmush tarzini o‘zgartirmoqda. Qishloq hududlaridan
shaharlarga ko‘chish natijasida ko‘plab qadimiy urf-odatlar amaliy hayotdan
uzoqlashib bormoqda. Biroq zamonaviy jamiyatda ularni qayta tiklash va
saqlashga qiziqish ham ortib bormoqda.
YUNESCO kabi xalqaro tashkilotlar nomoddiy madaniy merosni himoya
qilish orqali dunyo xalqlarining urf-odatlarini saqlab qolishga katta hissa
qo‘shmoqda. Ko‘plab milliy bayramlar, an’anaviy hunarmandchilik va og‘zaki ijod
namunalari xalqaro ro‘yxatlarga kiritilgan. O‘zbekiston misolida ham milliy urf-
odatlarni saqlash va rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Navro‘z bayrami,
maqom san’ati, milliy taomlar va hunarmandchilik an’analari davlat darajasida
qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Xulosa qilib aytganda, dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analari insoniyat
madaniyatining eng muhim boyliklaridan biri bo‘lib, ular jamiyatning tarixiy
rivojlanishi, ma’naviy qadriyatlari va ijtimoiy tuzilishini aks ettiradi. Ushbu
an’analarni o‘rganish, asrash va rivojlantirish nafaqat milliy madaniyatni saqlash,
balki global madaniyatlararo hamkorlikni mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
18

Dunyo xalqlari urf-odatlari va an’analari insoniyatning boy ma’naviy merosi
hisoblanadi. Ular xalqning tarixiy taraqqiyoti, ma’naviy qadriyatlari va ijtimoiy
hayotini aks ettiradi. Globallashuv jarayonida an’anaviy qadriyatlarni saqlash va
rivojlantirish muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
II BOB. YUNESCO FAOLIYATI VA MADANIY MEROSNI HIMOYA
QILISH MASALALARI
2.1. YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi o‘rni.
YUNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization) — Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’lim, fan va madaniyat
masalalari bo‘yicha ixtisoslashgan eng muhim xalqaro tashkilotlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu tashkilot 1945-yilda tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy
maqsadi dunyo bo‘ylab tinchlikni mustahkamlash, xalqlar o‘rtasida o‘zaro hurmat
va hamkorlikni rivojlantirish, shuningdek, ta’lim, fan va madaniyat sohalarida
xalqaro hamkorlikni kengaytirishdan iboratdir. YUNESCOning eng muhim
yo‘nalishlaridan biri esa insoniyatning moddiy va nomoddiy madaniy merosini
asrab-avaylash, uni kelajak avlodlarga yetkazish va global miqyosda himoya qilish
hisoblanadi.
Madaniy merosni saqlash masalasi bugungi kunda dunyo miqyosida dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Chunki globallashuv jarayoni, urbanizatsiya,
sanoatlashtirish, ekologik muammolar va urushlar natijasida ko‘plab tarixiy
yodgorliklar, qadimiy shaharlar va an’anaviy madaniyatlar yo‘qolib ketish xavfi
ostida qolmoqda. Ana shunday sharoitda YUNESCO xalqaro tashkiloti madaniy
merosni himoya qilishning global tizimini shakllantirgan eng muhim institut
sifatida maydonga chiqadi. 7
YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi o‘rni, avvalo, jahon madaniy
va tabiiy merosi ro‘yxatini yuritish orqali namoyon bo‘ladi. 1972-yilda qabul
qilingan “Jahon madaniy va tabiiy merosini himoya qilish to‘g‘risidagi
7
Ruzmetov B. Jahon xalqlari etnologiyasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. – 300 b.
19

konvensiya” ushbu yo‘nalishdagi eng muhim hujjat hisoblanadi. Ushbu
konvensiyaga ko‘ra, insoniyat uchun alohida ahamiyatga ega bo‘lgan tarixiy
obidalar, tabiiy hududlar va madaniy yodgorliklar xalqaro himoya ostiga olinadi.
YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi faoliyati ikki asosiy
yo‘nalishda amalga oshiriladi: moddiy madaniy merosni himoya qilish va
nomoddiy madaniy merosni saqlash. Moddiy madaniy merosga tarixiy binolar,
arxeologik yodgorliklar, qadimiy shaharlar, me’moriy ansambllar va tabiat
yodgorliklari kiradi. Nomoddiy madaniy meros esa xalq og‘zaki ijodi, urf-odatlar,
marosimlar, an’anaviy bilimlar, hunarmandchilik va milliy bayramlarni o‘z ichiga
oladi.
Moddiy madaniy merosni himoya qilishda YUNESCO dunyo bo‘ylab
yuzlab obyektlarni Jahon merosi ro‘yxatiga kiritgan. Bu ro‘yxatga kiritilgan
obyektlar xalqaro hamjamiyat tomonidan alohida muhofaza qilinadi. Masalan,
Misrdagi Giza piramidalari, Italiyadagi Kolizey, Xitoydagi Buyuk Xitoy devori va
O‘zbekiston hududidagi Samarqand, Buxoro va Xiva tarixiy markazlari shular
jumlasidandir. Ushbu obidalar nafaqat o‘sha davlatlar, balki butun insoniyatning
umumiy merosi sifatida e’tirof etiladi.
YUNESCOning nomoddiy madaniy merosni saqlashdagi faoliyati ham juda
muhimdir. 2003-yilda qabul qilingan “Nomoddiy madaniy merosni muhofaza
qilish to‘g‘risidagi konvensiya” asosida dunyo xalqlarining an’anaviy madaniyati,
urf-odatlari va marosimlari himoya qilinmoqda. Bu yo‘nalishda xalq og‘zaki ijodi,
musiqa, raqs, milliy taomlar, an’anaviy hunarmandchilik va marosimlar ro‘yxatga
olinadi.
O‘zbekiston Respublikasi ham YUNESCO bilan faol hamkorlik qilib
kelmoqda. O‘zbek milliy madaniyati va tarixiy yodgorliklari xalqaro miqyosda tan
olinib, bir qator obyektlar Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Masalan, Samarqand
shahri — “madaniyatlar chorrahasi” sifatida, Buxoro va Xiva esa qadimiy
shaharlar sifatida YUNESCO tomonidan himoya qilinadi. Shuningdek, “Boysun
madaniyati”, “Shashmaqom”, “Navro‘z bayrami” kabi nomoddiy madaniy meros
elementlari ham xalqaro ro‘yxatga kiritilgan.
20

YUNESCOning asosiy vazifalaridan biri — madaniy merosni faqat
ro‘yxatga olish emas, balki uni real himoya qilish uchun amaliy choralar
ko‘rishdir. Bu jarayonda tashkilot turli davlatlarga texnik yordam ko‘rsatadi,
mutaxassislar tayyorlaydi, ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlaydi va moliyaviy
grantlar ajratadi. Ayniqsa, urushlar yoki tabiiy ofatlar natijasida zarar ko‘rgan
madaniy obidalarni tiklash bo‘yicha YUNESCO muhim rol o‘ynaydi.
Madaniy merosni saqlashda ta’lim va ilm-fan ham muhim ahamiyatga ega.
YUNESCO ta’lim dasturlari orqali yosh avlodda madaniy merosga hurmat va uni
asrashga mas’uliyat hissini shakllantirishga katta e’tibor qaratadi. Maktab va oliy
ta’lim muassasalarida madaniy merosga oid bilimlarni o‘qitish, madaniyatlararo
bag‘rikenglikni rivojlantirish ushbu tashkilotning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
Globallashuv sharoitida madaniy merosni asrash yanada
murakkablashmoqda. Bir tomondan, texnologik taraqqiyot va xalqaro aloqalar
madaniyatlar almashinuvini tezlashtirsa, ikkinchi tomondan milliy
madaniyatlarning bir xillashuvi xavfini kuchaytirmoqda. YUNESCO aynan shu
muvozanatni saqlashga harakat qiladi, ya’ni global integratsiya sharoitida madaniy
xilma-xillikni himoya qilishga intiladi. Shuningdek, YUNESCO madaniy merosni
raqamlashtirish va zamonaviy texnologiyalar orqali saqlashga ham katta e’tibor
bermoqda. Virtual muzeylar, raqamli arxivlar va 3D rekonstruksiya texnologiyalari
yordamida tarixiy yodgorliklarni kelajak avlodlar uchun saqlab qolish imkoniyati
yaratilmoqda. 8
Madaniy merosni saqlash nafaqat tarixiy yodgorliklarni himoya qilish, balki
xalqlar o‘rtasida tinchlik va hamkorlikni mustahkamlash vositasi hamdir.
YUNESCO faoliyati orqali turli madaniyatlar o‘rtasida o‘zaro hurmat, tushunish
va muloqot rivojlanadi. Bu esa global barqarorlik va tinchlikni ta’minlashga
xizmat qiladi. YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi o‘rni nafaqat tarixiy
yodgorliklarni ro‘yxatga olish va ularni himoya qilish bilan cheklanib qolmaydi,
balki butun dunyo bo‘ylab madaniy siyosatni shakllantirish, davlatlar o‘rtasida
hamkorlikni kuchaytirish va madaniy xilma-xillikni saqlashga qaratilgan keng
8
Karimov N. Madaniyatshunoslik asoslari. – Toshkent: “Sharq”, 2018. – 260 b.
21

qamrovli tizimli faoliyatni ham o‘z ichiga oladi. Ushbu tashkilot madaniyatni
insoniyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sifatida qarab, uni barqaror
rivojlanish bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganadi va qo‘llab-quvvatlaydi.
YUNESCOning madaniy meros sohasidagi faoliyatida xalqaro hamkorlik
asosiy o‘rin tutadi. Har bir davlat o‘z hududidagi madaniy va tabiiy merosni asrash
uchun mas’ul bo‘lsa-da, global ahamiyatga ega yodgorliklar butun insoniyatga
tegishli boylik sifatida qaraladi. Shu sababli YUNESCO turli davlatlar bilan
hamkorlikda qo‘shma dasturlar ishlab chiqadi, ekspertlar almashinuvini yo‘lga
qo‘yadi va ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu jarayon madaniy merosni
faqat milliy darajada emas, balki xalqaro darajada ham himoya qilish imkonini
beradi.
Madaniy merosni asrashda YUNESCOning yana bir muhim yo‘nalishi —
xavf ostidagi meros obyektlarini aniqlash va ularni himoya qilishdir. “Xavf
ostidagi jahon merosi ro‘yxati” orqali urush, tabiiy ofat, urbanizatsiya yoki
e’tiborsizlik sababli yo‘qolish xavfi ostida turgan obyektlar belgilab olinadi. Bu
obyektlar bo‘yicha maxsus reabilitatsiya va tiklash dasturlari ishlab chiqiladi.
Masalan, tarixiy shaharlar, qadimiy ibodatxonalar yoki arxeologik hududlar vayron
bo‘lish xavfi ostida bo‘lsa, YUNESCO maxsus ekspertlar guruhini yuboradi va
tiklash ishlarini muvofiqlashtiradi.
Shuningdek, YUNESCO madaniy merosni muhofaza qilishda mahalliy
jamoalarning ishtirokiga katta e’tibor beradi. Chunki madaniy meros faqat davlat
yoki xalqaro tashkilotlar tomonidan emas, balki bevosita o‘sha hududda yashovchi
aholi tomonidan ham asrab-avaylanadi. Mahalliy aholining urf-odatlari, bilimlari
va an’anaviy ko‘nikmalari madaniy merosning ajralmas qismi hisoblanadi. Shu
sababli YUNESCO jamoatchilikni jalb qilish, mahalliy tashabbuslarni qo‘llab-
quvvatlash va madaniy merosni saqlash bo‘yicha ijtimoiy loyihalarni
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratadi.
Nomoddiy madaniy merosni asrash jarayoni ham YUNESCO faoliyatining
muhim yo‘nalishlaridan biridir. Xalq og‘zaki ijodi, an’anaviy musiqa, raqs,
marosimlar va hunarmandchilik turlari tez o‘zgarayotgan zamonaviy dunyoda
22

yo‘qolib ketish xavfi ostida turadi. YUNESCO esa bu jarayonni oldini olish uchun
turli dasturlar ishlab chiqadi, an’anaviy san’at ustalarini qo‘llab-quvvatlaydi va
ularning bilimlarini hujjatlashtirishga yordam beradi. Bu orqali milliy
madaniyatlarning davomiyligi ta’minlanadi. Madaniy merosni saqlashda ta’lim
tizimi bilan hamkorlik juda muhim ahamiyatga ega. YUNESCO maktab va
universitetlarda madaniy merosni o‘qitish, yoshlar orasida madaniy ongni
shakllantirish va global fuqarolik tushunchasini rivojlantirishga qaratilgan
dasturlarni amalga oshiradi. Bu orqali yosh avlod o‘z milliy merosini qadrlash
bilan birga, boshqa xalqlarning madaniyatiga hurmat bilan qarashni ham o‘rganadi.
YUNESCOning yana bir muhim yo‘nalishi — madaniyatlararo muloqotni
rivojlantirishdir. Turli xalqlar o‘rtasida madaniy almashinuvni kuchaytirish orqali
bag‘rikenglik va tinchlikni mustahkamlash asosiy maqsadlardan biridir. Chunki
madaniy tushunmovchiliklar ko‘pincha ijtimoiy nizolar va ziddiyatlarga sabab
bo‘lishi mumkin. YUNESCO esa madaniyatlar o‘rtasida dialogni rivojlantirish
orqali bunday muammolarning oldini olishga harakat qiladi. 9
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar YUNESCO faoliyatida ham muhim
o‘rin egallamoqda. Madaniy merosni raqamlashtirish, 3D modellashtirish, virtual
muzeylar yaratish va onlayn arxivlarni shakllantirish orqali tarixiy yodgorliklarni
global auditoriyaga taqdim etish imkoniyati kengaymoqda. Bu esa madaniy
merosni nafaqat saqlash, balki uni ommalashtirish va ilmiy tadqiqotlar uchun ochiq
qilishga ham xizmat qiladi. Shuningdek, YUNESCO iqlim o‘zgarishi va ekologik
muammolarning madaniy merosga ta’sirini ham o‘rganadi. Dengiz sathining
ko‘tarilishi, cho‘llanish, zilzilalar va boshqa tabiiy hodisalar ko‘plab tarixiy
yodgorliklarga zarar yetkazmoqda. Shu sababli tashkilot ekologik xavflarni
hisobga olgan holda madaniy merosni himoya qilish strategiyalarini ishlab
chiqmoqda.
Madaniy merosni saqlashda iqtisodiy omillar ham muhim ahamiyatga ega.
YUNESCO madaniy turizmni rivojlantirish orqali tarixiy obidalarning
saqlanishiga moliyaviy manba yaratadi. Turizm nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi,
9
Sodikov M. Madaniy meros va jamiyat. – Toshkent: “Fan”, 2020. – 245 b.
23

balki madaniy merosni keng jamoatchilikka tanishtirishga ham yordam beradi.
Biroq bu jarayon ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak, chunki ortiqcha turizm
tarixiy obidalarga zarar yetkazishi mumkin. YUNESCOning faoliyati doirasida
gender tengligi va inklyuzivlik masalalari ham muhim o‘rin tutadi. Madaniy
merosni saqlash va rivojlantirish jarayonida ayollar va yoshlarning ishtirokini
kengaytirish tashkilotning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Chunki madaniyat
jamiyatning barcha qatlamlari ishtirokida rivojlanadi.
Shuningdek, YUNESCO ilmiy tadqiqotlar va statistik tahlillar orqali
madaniy merosning holatini doimiy monitoring qilib boradi. Bu esa qaysi
hududlarda meros xavf ostida ekanini aniqlash va tezkor choralar ko‘rish imkonini
beradi. YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi o‘rni juda keng qamrovli
bo‘lib, u nafaqat tarixiy yodgorliklarni himoya qilish, balki global madaniy
siyosatni shakllantirish, xalqlar o‘rtasida tinchlikni mustahkamlash va madaniy
xilma-xillikni saqlashga xizmat qiluvchi eng muhim xalqaro institut hisoblanadi.
Uning faoliyati natijasida insoniyatning bebaho madaniy boyliklari asrab
qolinmoqda va kelajak avlodlarga yetkazilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, YUNESCOning madaniy merosni asrashdagi o‘rni
nihoyatda katta va beqiyosdir. Ushbu tashkilot dunyo xalqlarining moddiy va
nomoddiy madaniy merosini himoya qilish, uni kelajak avlodlarga yetkazish va
madaniyatlararo hamkorlikni rivojlantirishda muhim xalqaro platforma bo‘lib
xizmat qiladi. YUNESCO faoliyati tufayli insoniyatning bebaho madaniy
boyliklari saqlanib qolmoqda va global miqyosda qadrlanmoqda.
24

2.2. O‘zbekiston va jahon xalqlari madaniy merosining himoyasi.
O‘zbekiston va jahon xalqlari madaniy merosining himoyasi bugungi
globallashuv jarayonida alohida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir
xalqning madaniy merosi uning tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi va ma’naviy
qadriyatlarini ifodalovchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston boy
tarixga ega mamlakat sifatida jahon sivilizatsiyasi rivojiga katta hissa qo‘shgan
hududlardan biri bo‘lib, bu yerda qadimiy shaharlar, me’moriy yodgorliklar, ilm-
fan markazlari va noyob madaniy an’analar shakllangan. Shu sababli
mamlakatning madaniy merosini asrash nafaqat milliy vazifa, balki xalqaro
ahamiyatga ega bo‘lgan muhim jarayon hisoblanadi. 10
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, madaniy merosni asrash va uni xalqaro
miqyosda targ‘ib qilish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Bu
borada YUNESCO bilan hamkorlik alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston
YUNESCOga a’zo davlat sifatida ushbu tashkilotning barcha madaniy dasturlarida
faol ishtirok etib kelmoqda. Ayniqsa, tarixiy yodgorliklarni jahon merosi
ro‘yxatiga kiritish, nomoddiy madaniy merosni himoya qilish va madaniy
almashinuv dasturlarida ishtirok etish mamlakatning xalqaro madaniy siyosatidagi
muhim yo‘nalishlardan biridir.
O‘zbekiston hududidagi bir qator tarixiy obidalar YUNESCOning Jahon
merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Jumladan, Samarqand shahri — “madaniyatlar
chorrahasi” sifatida, Buxoro va Xiva tarixiy markazlari esa o‘zining betakror
me’moriy yodgorliklari bilan jahon miqyosida e’tirof etilgan. Shuningdek,
Shahrisabz tarixiy markazi ham YUNESCO himoyasiga olingan hududlardan
biridir. Ushbu yodgorliklar nafaqat O‘zbekiston, balki butun insoniyatning
umumiy madaniy merosi sifatida qaraladi.
Nomoddiy madaniy merosni saqlash bo‘yicha ham O‘zbekiston YUNESCO
bilan yaqin hamkorlik olib boradi. “Navro‘z” bayrami, “Shashmaqom” musiqa
san’ati, “Boysun madaniyati”, “Askiya san’ati”, “Palov tayyorlash an’anasi” kabi
10
Smith L. Uses of Heritage. – London: Routledge, 2006. – 350 p.
25

ko‘plab milliy qadriyatlar xalqaro ro‘yxatga kiritilgan. Bu esa o‘zbek xalqining
boy madaniy merosi jahon hamjamiyati tomonidan e’tirof etilganini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonning YUNESCO bilan hamkorligi nafaqat madaniy merosni
ro‘yxatga olish bilan cheklanmaydi, balki uni saqlash, tiklash va targ‘ib qilish
bo‘yicha ham keng qamrovli dasturlarni o‘z ichiga oladi. Mamlakatda tarixiy
obidalarni restavratsiya qilish, arxeologik tadqiqotlarni rivojlantirish va muzeylar
faoliyatini modernizatsiya qilish bo‘yicha bir qator loyihalar amalga oshirilmoqda.
Bu jarayonda xalqaro ekspertlar bilan hamkorlik qilish muhim rol o‘ynaydi.
Milliy urf-odat va an’analarni saqlash masalasi ham madaniy merosni
himoya qilishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Har bir xalqning urf-odatlari
uning tarixiy rivojlanishi, diniy qarashlari va ijtimoiy tuzilishini aks ettiradi.
O‘zbek xalqining mehmondo‘stlik, kattalarga hurmat, oilaviy qadriyatlarga
sodiqlik kabi an’analari asrlar davomida shakllanib kelgan va bugungi kungacha
saqlanib qolgan.
Biroq globallashuv jarayoni milliy urf-odatlarga ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatmoqda. Zamonaviy texnologiyalar, ommaviy madaniyat va urbanizatsiya
natijasida ayrim an’anaviy qadriyatlar asta-sekin o‘zgarib bormoqda. Shu sababli
milliy urf-odatlarni saqlash va ularni zamonaviy sharoitga moslashtirish dolzarb
vazifaga aylangan. 11
O‘zbekistonda milliy an’analarni saqlashda mahalla instituti alohida
ahamiyatga ega. Mahalla xalqning ijtimoiy hayotini tartibga soluvchi, urf-odat va
marosimlarni saqlab qoluvchi muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi.
To‘y marosimlari, bayramlar, oilaviy tadbirlar va boshqa an’analar mahalla
doirasida amalga oshiriladi va bu orqali madaniy davomiylik ta’minlanadi.
Ta’lim tizimi ham milliy madaniyatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Maktab va oliy ta’lim muassasalarida o‘quvchilarga milliy tarix, madaniyat va
an’analar haqida bilim berish orqali ularning milliy o‘zlikni anglash darajasi
oshiriladi. Shu bilan birga, madaniy merosga hurmat ruhida tarbiyalash
jamiyatning ma’naviy rivojlanishiga xizmat qiladi.
11
Harrison R. Heritage: Critical Approaches. – London: Routledge, 2013. – 420 p.
26

Madaniy merosni asrashda zamonaviy yondashuvlar ham muhim
ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Raqamli texnologiyalar yordamida tarixiy
obidalarni 3D formatda saqlash, virtual muzeylar yaratish va arxiv materiallarini
raqamlashtirish imkoniyati paydo bo‘lgan. Bu esa madaniy merosni global
miqyosda ommalashtirish va kelajak avlodlar uchun saqlab qolish imkonini beradi.
Shuningdek, sun’iy intellekt va geoinformatsion tizimlar yordamida tarixiy
yodgorliklarning holatini monitoring qilish, ularni tiklash bo‘yicha ilmiy
asoslangan qarorlar qabul qilish mumkin bo‘lmoqda. Bu zamonaviy texnologiyalar
madaniy merosni himoya qilish samaradorligini sezilarli darajada oshirmoqda.
Turizm sohasi ham madaniy merosni saqlash va rivojlantirishda muhim
iqtisodiy va madaniy omil hisoblanadi. O‘zbekistonning tarixiy shaharlariga tashrif
buyurayotgan sayyohlar mamlakatning boy madaniy merosi bilan tanishish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa nafaqat iqtisodiy daromad keltiradi, balki
milliy madaniyatni xalqaro miqyosda targ‘ib qilishga ham xizmat qiladi.
Madaniy turizmni rivojlantirish orqali tarixiy obidalarni saqlash uchun
qo‘shimcha mablag‘lar jalb etiladi. Biroq turizmni rivojlantirishda muvozanatni
saqlash muhim, chunki ortiqcha antropogen yuklama tarixiy yodgorliklarga zarar
yetkazishi mumkin. Shu sababli ekologik va madaniy muvozanatni ta’minlash
zarur. Madaniy merosni himoya qilish masalasi O‘zbekiston uchun strategik
ahamiyatga ega yo‘nalishlardan biri bo‘lib, u davlat siyosatining muhim tarkibiy
qismini tashkil etadi. Chunki har bir millatning barqaror rivojlanishi uning tarixiy
ildizlari va madaniy boyliklariga tayanadi. O‘zbekiston hududi qadimdan Buyuk
Ipak yo‘li chorrahasida joylashganligi sababli bu yerda turli sivilizatsiyalar,
madaniyatlar va etnik guruhlar o‘zaro uyg‘unlashgan. Natijada nihoyatda boy va
rang-barang madaniy meros shakllangan bo‘lib, uni saqlash va dunyoga tanitish
bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir.
YUNESCO bilan hamkorlik bu jarayonda muhim platforma bo‘lib xizmat
qiladi. O‘zbekiston mustaqillikdan so‘ng xalqaro madaniy hamjamiyatga faol
integratsiyalashdi va YUNESCO bilan aloqalarini kengaytirdi. Bu hamkorlik
nafaqat tarixiy yodgorliklarni himoya qilish, balki ilmiy tadqiqotlar, madaniy
27

almashinuv, ta’lim dasturlari va yoshlar siyosati yo‘nalishlarini ham qamrab oladi.
YUNESCOning xalqaro tajribasi O‘zbekistonga madaniy merosni saqlashda
zamonaviy va samarali yondashuvlarni joriy etish imkonini bermoqda.
O‘zbekiston va YUNESCO hamkorligining eng muhim natijalaridan biri —
bir qator tarixiy obidalarning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilishidir. Samarqand,
Buxoro, Xiva va Shahrisabz kabi qadimiy shaharlar bu ro‘yxatda alohida o‘rin
egallaydi. Ushbu shaharlar nafaqat me’moriy yodgorliklari bilan, balki ilm-fan,
madaniyat va savdo markazlari sifatida ham jahon tarixida muhim rol o‘ynagan.
Ularning xalqaro miqyosda tan olinishi O‘zbekistonning madaniy nufuzini
oshiradi.
Shuningdek, O‘zbekistonning tabiiy merosi ham YUNESCO tomonidan
e’tirof etilmoqda. Ekologik hududlar, milliy bog‘lar va qo‘riqxonalar ham madaniy
meros bilan birga himoya qilinadi. Chunki madaniyat va tabiat bir-biri bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, insoniyat taraqqiyoti aynan shu muvozanatga asoslanadi. Milliy urf-
odat va an’analarni saqlash masalasi esa jamiyatning ma’naviy barqarorligini
ta’minlovchi asosiy omillardan biridir. O‘zbek xalqining urf-odatlari asrlar
davomida shakllangan bo‘lib, ular oilaviy munosabatlar, jamoaviy hayot va
ijtimoiy qadriyatlarni tartibga soladi. Mehmondo‘stlik, kattalarga hurmat,
kichiklarga e’tibor, qo‘ni-qo‘shnichilik an’analari o‘zbek xalqining milliy
xarakterini belgilab beradi. 12
Biroq zamonaviy jamiyatda bu an’analar yangi shakllarga moslashmoqda.
Masalan, to‘y marosimlari endi faqat an’anaviy shaklda emas, balki zamonaviy
xizmatlar, raqamli taklifnomalar va ommaviy axborot vositalari orqali tashkil
etilmoqda. Bu jarayon an’anaviy madaniyatning yo‘qolishi emas, balki uning
transformatsiyasi sifatida qaralishi kerak. Mahalla instituti O‘zbekistonda milliy
urf-odatlarni saqlashning eng muhim ijtimoiy mexanizmlaridan biridir. Mahalla
nafaqat ma’muriy tuzilma, balki ma’naviy va madaniy markaz sifatida ham
faoliyat yuritadi. Unda an’anaviy marosimlar, bayramlar va oilaviy tadbirlar tashkil
etiladi hamda yosh avlodga milliy qadriyatlar singdiriladi.
12
UNESCO. Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. – Paris, 1972.
28

Ta’lim tizimi ham milliy madaniyatni asrashda muhim o‘rin tutadi. Maktab
darsliklarida tarix, etnologiya va madaniyatshunoslik fanlarining o‘qitilishi orqali
o‘quvchilarda milliy merosga hurmat shakllanadi. Universitetlarda esa madaniy
merosni ilmiy o‘rganish, uni hujjatlashtirish va tahlil qilish bo‘yicha maxsus
tadqiqotlar olib borilmoqda. Zamonaviy texnologiyalar madaniy merosni asrash
jarayonida yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Raqamlashtirish orqali qadimiy
qo‘lyozmalar, arxiv hujjatlari va tarixiy fotosuratlar elektron bazalarga
kiritilmoqda. Bu esa ularni yo‘qolish xavfidan himoya qiladi va global ilmiy
hamjamiyat uchun ochiq qiladi.
Virtual haqiqat (VR) va kengaytirilgan haqiqat (AR) texnologiyalari
yordamida tarixiy obidalarni qayta tiklash va virtual sayohatlar tashkil etish
imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu innovatsiyalar yosh avlodning madaniy merosga
qiziqishini oshirishga xizmat qiladi. Turizm sohasi madaniy merosni saqlash va
rivojlantirishda iqtisodiy asos yaratadi. O‘zbekistonning tarixiy shaharlariga
kelayotgan sayyohlar sonining ortishi madaniy merosga bo‘lgan e’tiborni
kuchaytirmoqda. Madaniy turizm orqali nafaqat iqtisodiy foyda olinadi, balki
milliy madaniyat xalqaro miqyosda keng targ‘ib qilinadi. 13
Biroq turizmni rivojlantirishda muhim muvozanatni saqlash zarur. Agar
sayyohlar oqimi haddan tashqari ko‘payib ketsa, tarixiy obidalarga zarar yetishi
mumkin. Shu sababli YUNESCO va mahalliy mutaxassislar ekologik va madaniy
barqarorlik tamoyillariga asoslangan boshqaruv tizimini ishlab chiqmoqda.
Madaniy merosni himoya qilishda xalqaro hamkorlik ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston boshqa davlatlar bilan qo‘shma ekspeditsiyalar, ilmiy konferensiyalar
va madaniy forumlar tashkil etmoqda. Bu esa tajriba almashish va yangi ilmiy
yondashuvlarni joriy etishga yordam beradi. Shuningdek, nomoddiy madaniy
merosni saqlash bo‘yicha ham keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda. Baxshichilik,
maqom san’ati, xalq o‘yinlari va hunarmandchilik an’analari maxsus dasturlar
orqali qo‘llab-quvvatlanmoqda. Bu an’analar nafaqat madaniy boylik, balki turizm
va ijodiy iqtisodiyotning ham muhim qismi hisoblanadi.
13
UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. – Paris, 2003.
29

YUNESCOning “Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi vakillik
ro‘yxati”ga kiritilgan o‘zbek an’analari xalqaro miqyosda katta e’tirofga ega
bo‘lib, bu milliy madaniyatning global darajadagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston va jahon xalqlari madaniy merosining himoyasi kompleks, ko‘p qirrali
va strategik ahamiyatga ega jarayon bo‘lib, unda YUNESCO bilan hamkorlik,
milliy an’analarni saqlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va turizmni
rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Ushbu yo‘nalishdagi ishlar natijasida madaniy
meros nafaqat saqlanadi, balki rivojlanadi va global madaniyatning ajralmas
qismiga aylanadi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston va jahon xalqlari madaniy merosining
himoyasi bugungi kunda nafaqat milliy, balki global ahamiyatga ega bo‘lgan
muhim masaladir. O‘zbekistonning YUNESCO bilan hamkorligi, milliy urf-odat
va an’analarni saqlash, shuningdek, zamonaviy texnologiyalar va turizmni
rivojlantirish orqali madaniy merosni asrash jarayoni yangi bosqichga
ko‘tarilmoqda. Bu esa milliy qadriyatlarni saqlash bilan birga, jahon madaniy
hamjamiyatida O‘zbekistonning o‘rnini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
30

XULOSA
Xulosa qilib aytganda, madaniy merosni asrash masalasi bugungi
globallashuv jarayonida eng dolzarb va strategik ahamiyatga ega yo‘nalishlardan
biri hisoblanadi. Chunki har bir xalqning madaniy merosi uning tarixiy xotirasi,
ma’naviy qadriyatlari va milliy o‘zligini ifodalovchi asosiy omil bo‘lib xizmat
qiladi. Ushbu meros yo‘qolsa, xalqning tarixiy ildizlari zaiflashadi, madaniy
uzluksizlik buziladi va milliy identifikatsiya jarayoni qiyinlashadi. Shu sababli
madaniy merosni saqlash nafaqat alohida davlatlarning, balki butun insoniyatning
umumiy vazifasi sifatida qaraladi.
Tadqiqot davomida YUNESCOning madaniy merosni himoya qilishdagi
o‘rni juda katta ekanligi yaqqol namoyon bo‘ldi. Ushbu xalqaro tashkilot moddiy
va nomoddiy madaniy merosni asrash, ularni jahon miqyosida ro‘yxatga olish,
xavf ostidagi yodgorliklarni himoya qilish hamda davlatlar o‘rtasida madaniy
hamkorlikni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. YUNESCO tomonidan ishlab
chiqilgan konvensiyalar va dasturlar madaniy merosni huquqiy va amaliy jihatdan
himoya qilish uchun mustahkam asos yaratadi.
O‘zbekiston misolida ham madaniy merosni asrash bo‘yicha keng ko‘lamli
ishlar amalga oshirilayotganini ko‘rish mumkin. Samarqand, Buxoro, Xiva va
Shahrisabz kabi qadimiy shaharlarning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilishi,
Navro‘z, Shashmaqom, Boysun madaniyati kabi nomoddiy meros namunalarining
xalqaro e’tirof etilishi mamlakatning boy madaniy salohiyatini ko‘rsatadi. Bu esa
O‘zbekistonning jahon madaniy makonidagi o‘rnini yanada mustahkamlab, uning
tarixiy merosiga bo‘lgan qiziqishni oshirmoqda.
Shuningdek, milliy urf-odat va an’analarni saqlash masalasi ham madaniy
merosni himoya qilishning ajralmas qismi ekanligi aniqlandi. Globallashuv,
urbanizatsiya va zamonaviy texnologiyalar ta’sirida ayrim an’anaviy qadriyatlar
o‘zgarishlarga uchrayotgan bo‘lsa-da, ular yangi shaklda davom etib bormoqda. Bu
jarayon madaniy merosning yo‘qolishi emas, balki uning evolyutsiyasi sifatida
31

baholanishi kerak. Mahalla instituti, ta’lim tizimi va oilaviy tarbiya esa milliy
qadriyatlarni saqlashda asosiy tayanch vazifasini bajaradi.
Tadqiqot natijalaridan yana bir muhim xulosa shuki, zamonaviy
texnologiyalar madaniy merosni saqlash va ommalashtirishda yangi imkoniyatlar
yaratmoqda. Raqamlashtirish, virtual muzeylar, 3D modellashtirish va onlayn
arxivlar tarixiy yodgorliklarni global auditoriyaga yetkazish imkonini bermoqda.
Shu bilan birga, turizm sohasi ham madaniy merosni iqtisodiy jihatdan qo‘llab-
quvvatlovchi muhim omilga aylanib bormoqda. Madaniy turizm orqali nafaqat
iqtisodiy foyda olinadi, balki milliy madaniyat xalqaro miqyosda keng targ‘ib
qilinadi.
Umuman olganda, madaniy merosni asrash — bu o‘tmish, bugun va
kelajakni bog‘lovchi muhim ko‘prikdir. U insoniyatning tarixiy tajribasini saqlab
qoladi, milliy o‘zlikni mustahkamlaydi va madaniyatlararo muloqotni
rivojlantiradi. YUNESCOning bu boradagi faoliyati esa global miqyosda madaniy
xilma-xillikni himoya qilish va tinchlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shu
sababli madaniy merosni asrash, uni ilmiy o‘rganish va kelajak avlodlarga
yetkazish har bir jamiyatning ustuvor vazifasi bo‘lib qolishi lozim.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2021. – 408 b.
2. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limiz va demokratik islohotlar. –
Toshkent: “O‘zbekiston”, 2022. – 356 b.
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
“Ma’naviyat”, 2008. – 176 b.
4. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2011. – 440 b.
5. Asqarov A. Etnologiya asoslari. Darslik. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2014. –
320 b.
6. Jabborov I. O‘zbek xalq etnografiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2015. –
288 b.
7. Islomov Z. Madaniyatshunoslik. – Toshkent: “Sharq”, 2018. – 240 b.
8. Turaev A. Etnologiya va antropologiya. – Toshkent: “Universitet”, 2017. –
310 b.
9. Bozorov S. O‘zbekiston madaniy merosi. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2019. –
275 b.
10. Ruzmetov B. Jahon xalqlari etnologiyasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2021. – 300 b.
11. Karimov N. Madaniyatshunoslik asoslari. – Toshkent: “Sharq”, 2018. – 260
b.
12. Sodikov M. Madaniy meros va jamiyat. – Toshkent: “Fan”, 2020. – 245 b.
13. Yuldoshev B. Etnologiya nazariyasi. – Toshkent: “Universitet”, 2016. – 270
b.
14. Abdullayev A. Jahon madaniyatlari tarixi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017.
– 310 b.
15. Smith L. Uses of Heritage. – London: Routledge, 2006. – 350 p.
16. Harrison R. Heritage: Critical Approaches. – London: Routledge, 2013. –
420 p.
33

17. Bendix R. In Search of Authenticity. – Wisconsin: University of Wisconsin
Press, 1997. – 310 p.
18. UNESCO. Convention Concerning the Protection of the World Cultural and
Natural Heritage. – Paris, 1972.
19. UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural
Heritage. – Paris, 2003.
20. UNESCO World Heritage Centre. World Heritage List. – Paris, 2024.
34

MADANIY MEROS VA YUNESKO: DUNYO XALQLARI URF-ODATLARINING HIMOYASI

Sotib olish