Badiiy tarjimada milliy kolorit - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	92.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Badiiy tarjimada milliy kolorit

Купить

Mavzu: Badiiy tarjimada milliy kolorit
Reja:
(G’afur G’ulomning “Shum bola” asari nemischa- o’zbekcha matnlari misolida )
Kirish………………………………………………………………….…………2-5
I BOB. BADIIY TARJIMADA MILLIY O’ZIGA XOSLIKNING
BERILISHI…………………………………………………………………….6-29
1.1. Badiiy tarjimada milliy urf - odatlarning ifodalanishi………………..6-19
1.2. Badiiy tarjimada diniy so’zlarning berilishi………………………....20-29
2. BOB. REALIYALARNI TARJIMA QILISH MUAMMOLARI............30-38
2.1. Realiyalar tarjimasining o'rganilishi to'g'risida………………………30-34
2.2. Realiyalarni tarjima qilish usullari…………………………………….35-38
III BOB. MILLIY KOLORIT VA TARJIMA MUAMMOLARI………...39-51
3.1. Badiiy asarning o'ziga xos xarakterli xususiyatlari va ularni tarjimada
berilishi……………………………………………………………………….39-44
3.2. Tarjimada muallif tilini to'liq tushunishning ahamiyatlari…………..45-50
Xulosa…………………………………………….………. 51-54
Foydalanilgan adabiyotlar …………………….………………... 55-60
2

Kirish

Adabiyot ,san’at va madaniyat yashasa,millat
va xalq, butun insoniyat bezavol yashaydi.
Shavkat Mirziyoyev
Asrlar davomida xalqimiz tomonidan juda ham boy va xilma-xil og’zaki va
yozma adabiyot namunalari yaratib kelinmoqda. O’zbek og’zaki va yozma
adabiyotida adabiyotshunoslik taraqqiyoti natijasida olis o’tmishdan buyon
benihoya ko’plab adabiyotshunoslik terminlari shakllandi va shuni aytish kerakki,
bunday terminlarning takomillashishida adabiy aloqalar ya’ni badiiy tarjimaning
xissasi katta bo’lgan.
Badiiy tarjimada milliy kolorit mavzusidagi bitiruv malakaviy ishni qalami
o’tkir shoir, shuningdek nasriy asarlari bilan ham nafaqat o’zbek adabiyoti balki
jahon adabiyotida ham yuksak martabaga loyiq ulug’ adibimiz G’afur G’ulomning
“Shum bola”asarining nemischa-o’zbekcha matnlarini o’rganish asosida yoritishga
harakat qildik.
O‘zbek adabiyotining mashhur namoyandalaridan biri G‘afur G‘ulom
1903-yil 10- mayda tavallud topgan. Adibning yoshlik damlari 1-jahon urushi
yillariga to’g’ri keldi. Shu sababli ham bu mavzu uning she’rlari va nasriy
asarlarida o’z ifodasini topdi. Uning “Shum bola” qissasi 1936-yilda
yaratildi.1962-yilda chop etildi. Yosh tarjimon Oybek Ostonov hamda Azamat
Azizov tomonidan nemis tiliga tarjima qilingan “Shum bola” asarida adib ortiqcha
badiiy bo’yoqlarsiz hajviy uslubda xalqimizning o’tmishdagi turmush-tarzi, urf-
odatlari o’sha davr odamlarining turmushidagi ikir-chikirlar, o’sha zamonning
illatlarini ham fosh etib tashlaydi. “Shum bola” asari qabilida adib, voqealarning
hazjiy tarzda xalqimizning tarixi, ma’naviyatini bayon etgan. Bu kabi asarlar
o’quvchini teran fikrlashga chorlab tafakkurimizni tarbiyalaydi.
Mavzuning dolzarbligi. Ma'naviy boy bo’lmagan xalqning kelajagi buyuk
bo'lishi mumkin emasligi hozirgi kunda barchaga birday ayon. Shu bois har qanday
iqtisodiy qiyinchiliklar, ma'naviy boy bo'lgan, ruhi pok va iymoni but bo'lgan
3

xalqimiz uchun zarracha ham to'siq bo'la olmaydi. Istiqlol sharofati ila bir qator
sohalarda misli ko'rilmagan yutuqlarga erishgan yosh mustaqil respublikamiz
jahonga yuz tutdi, dunyo mamlakatlari orasida munosib o'rin egalladi va mavjud
ilg'or rivojlangan mamlakatlar qatorida o'z bayrog'ini baland ko'tara oldi.
Mustaqillikka erishgandan so'ng necha yillardan beri orzu bo’lib kelgan
umidlarimiz amalga osha boshladi, buyruqbozlik va ko'r-ko'rona qilinadigan
ishlarga chek qo'yildi, yoshlarning tarbiyasiga, ilm olishiga katta e'tibor berila
boshlandi. Ko'plab iqtidorli yoshlar dunyoning bir qator rivojlangan
mamlakatlarida bilim olish baxtiga musharraf bo'ldilar. Xorijiy tillarni o'qitishga
katta e'tibor berila boshlandi. Bu borada muhtaram Prezidentimizning qator
farmonlari dasturrul amal bo'lib xizmat qilmoqda. Bir so'z bilan aytganda dunyo
xaritasida O'zbekiston ham rivojlangan davlatlar qatoridan o'rin egallaganligini
isbotlamoqda.
Yurtimiz jahonga yuz tutayotgan bir paytda ilm-fan sohasidagi yutuqlar ham
quvonarli bir holdir. Bu borada badiiy, siyosiy- publitsistik asarlar o'zbek tilidan
xorijiy tillarga yoki uning aksi o’laroq, xorijiy tillardan o'zbek tiliga ko'plab tarjima
ishlari amalga oshirilmoqda.
Bitiruv malakaviy ish mavzusi "Badiiy tarjimada milliy kolorit" bo’lib,
ushbu ilmiy ishni olib borish jarayonida ko'plab o'zbek va
xorijiy adabiyotlardan, internet ma'lumotlaridan va terminologik lug'atlardan
foydalanildi.
O'zbek xalqi asrlar davomida benihoya boy, xilma-xil og'zaki va yozma
adabiyot namunalarini yaratdi. 0'zbek og'zaki va yozma adabiyoti, adabiy tili va
adabiyotshunoslik taraqqiyoti natijasida o'tmishda juda ko'p adabiyotshunoslik
terminlari shakllandi. Bu adabiyotshunoslik terminlarining takomilida adabiy
aloqalar salmoqli o'rin egalladi desak mubolag'a qilmagan bo'lamiz.
Qisqa qilib aytadigan bo'lsak mavzuni yoritish mobaynida tarjima jarayonida
muallif nutqi, uslubi, va asliyat matnida qo'llanilgan milliylikka xos so'z va
iboralarni tarjimada aks etishini ko'rib chiqdik. Yuqorida aytganimizdek, milliy
o'ziga xos bo'lgan so'z va iboralar, hikmatli so'zlar (aforizmlar) badiiy adabiyotda
4

katta, muhim ahamiyatga ega va ularni tarjimada qay darajada aks etishi va bu
yo'lda mavjud tarjima tamoyillaridan foydalanish yo'llari va ularning tadqiqi
foydadan holi emasligi mavzumizning dolzarbligidan dalolat berib turadi.
Bitiruv malakaviy ishimiz orqali ilgari o'rganilgan va bizga qadar oltin
meros bo'lib qolgan badiiy adabiyot durdonalari, milliy xos so'zlar, hikmatli
so'zlarning adabiy jarayonda tutgan o'rni va tarjimada berilishini nazariy jihatdan
o'rganib tahlil etishga baholi qudrat urinib ko'rdik va buni muvaffaqiyatli chiqishi,
natijada biror ma'no-mazmunga ega bo'lgan kichik bir ilmiy izlanish yaratishni
BMImizning asosiy bosh maqsadi qilib oldik.
BMIning ob'ekti va predmeti . Mazkur BMIda badiiy adabiyotlarda
qo'llanilgan milliy o'ziga xosliklami ifodalovchi bir qator asarlar, "Tafakkur
gulshani", G'.Salomovning "Tarjima nazariyasi asoslari", "Tarjima nazariyasiga
kirish" kitoblari hamda internet ma'lumotlari hisoblanadi. Bundan tashqari
mustaqillik davrida ijtimoiy-siyosiy sohada yaratilgan asarlar hamda yosh tarjimon
Oybek Ostonov va Azamat Azizovlar tomonidan nemis tiliga tarjima qilingan
G’afur G’ulomning “Shum bola” asari asosiy manbaa qilib olindi. Amalga
oshirilgan tarjimalarni asliyat bilan chog'ishtirish jarayonida bir qator o'zbek
tarjimashunos olimlarining rnonografiya, maqola va ilmiy dissertatsiya ishlaridan
foydalanildi.
BMI maqsadi va vazifalari . Bitiruv malakaviy ishimizning maqsadi tarjima
tarixi, tarjima nazariyasi va amaliyoti sohasida bugungi kunga qadar erishilgan
natijalarni umumlashtirish, badiiy tarjimada milliy kolorit hamda o'ziga xoslikni
tadqiq etish orqali tarjima sifati va tarjimon mahoratini belgilovchi mezonlami
aniqlashdan iborat.
Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar qo'yilgan:
―O'zbekistonda badiiy tarjima tarixi va nazariyasiga oid asosiy holatlarni
umumlashtrish;
―Badiiy asarlar tarjimasida milliylikka xos bo'lgan birliklaming ahamiyati
va ularni tilda qo'llanishi, o’zbek xalqining o'ziga xos xususiyatlarini tarjimada aks
ettirish zaruratini ko'rsatib berish;
5

Ilmiy yangiligi sifatida shuni e'tirof etishimiz mumkinki, mavjud o’zbek
xalqiga taalluqli bo'lgan xos so'zlar, muallif nutqi, milliylik bilan to'la sug'orilgan
xos so'zlarni nemis, tilida qanday jaranglashini tarjima nazariyasidan o'rgangan
bilimlarimizga tayangan holda nazariy jihatdan tahlil etdik.
BMIni yozish jarayonida qiyosiy- tipologik va jamlangan dalillarni tahlil
qilishda qiyoslash, tasniflash metodlaridan foydalanildi.
BMIning ilmiy va amaliy ahamiyati . BMI natijalaridan badiiy asarlarni
tillarga, jumladan, o'zbek tilidan nemis tiliga, nemis tilidan o'zbek tiliga tarjima
qilishga oid mukammal darslik va qo'llanmalar yaratishda, bakalavrlar uchun
maxsus kurs va seminarlar tashkil etishda, amaliy mashg'ulotlarni olib borishda,
BMI yozishda, shuningdek, oliy o'quv yurtlarida tarjima nazariyasiga oid fanlar
bo'yicha dars mashg'ulotlari olib borishda hamda ma'ruza matnlari tayyorlashda
foydalanish mumkin.
BMIning asosiy mazmuni bo'yicha Respublika va mahalliy nashrlarda bir
qator ilmiy maqolalar, kitoblar chop etilgan: G’. Xo’jayev “Olmon o’lkasida” 289-
bet, Tarjima san’at maqolalar to’plami Tosh. O’zbekiston adabiyoti va san’ati
nashriyoti 5-kitob, 1980-yil. G’. Salomov “Tarjima nazariyasi asoslari” Tosh.
O’qituvchi nashriyoti 1983-yil. I. G’ofurov, O. Mo’minov, N. Qambarova
“Tarjima nazariyasi” Tosh. Tafakkur bo’stoni nashriyoti 2012-yil D.
Muhammadiyev “Badiiy tarjima ―chinakam san’atdir” . Yoshlik jurnali 2018/ 1
va boshqalar.

6

I BOB
BADIIY TARJIMADA MILLIY O’ZIGA XOSLIKNING BERILIShI
1.1. Badiiy tarjimada milliy urf-odatlarining ifodalanishi.
Asar yozilgan tilni chuqur va mukammal bilmay, muhit va davrni
o’rganmay, muallif tasvirlagan xalqning urf-odatlari bilan yaqindan tanishmay
turib badiiy barkamol tarjima asari yaratish amri mahol. Keyingi yillarda
O’zbekistonning dunyoga yuz tutishi -chet ellarda O’zbekistonning madaniyat va
adabiyot kunlari, haftaliklari bo’lib o’tishi o’zbek xalqining milliy qiyofasini
xorijliklarga tanishtirishda katta rol o’ynaydi. Ayniqsa, o’zbek yozuvchilarining
asarlari xorijiy tillarga, jumladan nemis tiliga, shuningdek nemis tilidan o'zbek
tiliga ko’plab o’girilayotgani ikki buyuk xalqning o’zaro yaqinlashayotganidan
nishonadir.
Uzoq o’tmishdan buyon tarjima bir-biriga begona xalqlarni o’zaro
yaqinlashtiruvchi vosita sifatida hizmat qilgan. Tarjima orqali xalqlar bir-birlari
bilan muomala qilganlar, olimlar bir-birlari bilan fikr almashganlar, adiblar bir-
birlari bilan muloqotda bo’lganlar. Tarjimon esa faqatgina o’zga tilni yaxshi
o’zlashtirgan kishi emas balki, ikki bir-biriga nomalum xalqni o’zaro
yaqinlashtiruvchi, xalqlarga madaniyati, dini, urf-odatlari hamda milliy
marosimlaridan xabar bera oladigan aloqachi deya olamiz. Tarjima tarixidan shu
narsa aniqlanganki, ilm-fan, madiyat rivojlangani sayin tarjima san’ati ham
rivojlana boradi. XIX asrda badiiy asarlar kitobxonlar talab ehtiyojiga qarab
tarjima qilingan. Tarjima qilingan badiiy asarlar sharq xalqlariga mashhur shoir va
yozuvchining qalamiga mansub bo’lgan biroq asta-sekinlik bilan sharq klassikasi
yutuqlarini o’zlashtirgan adabiyot yuzaga keldi va shundan keyingina asarlarni
tanlab olib tarjima qilish imkoniyati paydo bo’lgan. Buning natijasida esa
tarjimonlarning qaysi adabiy janrlarga qiziqishi masalasi yuzaga keladi, ana
shunday bir paytda axloqiy hikoyalar, ishqiy-romantik dostonlar, afsonaviy
qissalar, hajviy asarlar, sheriy tarjima sharq nasri hamda nasr-nazm aralash
yozilgan asarlar tarjimasiga talab orta borgan.
Badiiy tarjimaning roli kundan-kun ortib borayotgan bugungi kunda buyuk

adibimiz G’afur G’ulomning qalamiga mansub “Shum bola” asarining Oybek
Ostonov va Azamat Azizov tomonida nemis tiliga tarjimasida ham milliy
o’zligimizni ifodalovchi so’zlar, iboralar, urf-odatlar talaygina. Badiiy asarda
milliy koloritni ifodalovchi jumlalarning ko’pligi esa o’zbek xalqi madaniyati, urf-
odatlaridan bexabar o’zga xalq vakili bo’lgan tarjimonlar uchun oshib o’tilishi
mushkul baland dovonga aylanadi. Bitiruv malakaviy ishga asos qilib olingan asar
tarjimonlarining o’zbek xalqiga mansub ekanligi yuqorida dovon deya tariflangan
mushkullikka oson yechim topish imkonini beradi ammo milliy o’ziga xos so’zlar
hamda urf-odatlardan xabardor bo’lmagan kitobxon asar tarjimasini mutolaa qilish
jarayonida ko’plab notanish so’zlar bilan birga mutlaqo yod tushunchalar,
holatlarga duch keladi. Asarni tarjima qilish jarayonida milliy so’zlarni (matn
ichida) alohida ajratgan holda, Glossar (izohli lug’at) yordamida kitobxonda
tasavvur o’yg’otish mumkin. Lekin milliy koloritga mansub urf-odatni ifodalovchi
holatlar bo’ladiki, ularni o’zga tilga tarjima qilish tarjimondan bilim, tajriba va
yuksak mahorat talab qiladi, aks holda milliy o’zlikni ifodalovchi holatlar o’zga
yurt kitobxoniga tushunarsizligicha qoladi. Misol tariqasida asarda keltirilga milliy
umumxalq bayrami “Navro’z”ː
“Bu tongda Hoji bobo navro’zdan buyon ixlos qo’yib parvarish qilib yurgan,
ammo sayramaydigan, O’ratepadan sovg’aga kelgan tullak kaklik birdan “g’id-
g’idak” chiqarib qoldi. Cho’chib o’yg’onib ketdim” 1
Fruh am nachten Morgen schreckte ich von dem Pfeifen der alten Wachtel
aus dem Schlaf, die Hodschi Bobo in Uratepa als Geschenk bekommen hatte und
die er seit Navruz liebevoll pflegte. 2
Yuqorida keltirilgan asar parchasida milliy umumxalq bayrami “Navro’z”
tarjimada alohida ajratib ko’rsatilgan shuningdek asar so’nggidagi Glossarda izoh
ham keltirilgan.
“ NAVRUZ
ː In den orientalischen Laendern ein Volkfest, das “Der neue
Tag” bedeutet. Am 21. Marz feiert man im ganzen Orient dieses Fest als Anfang
1
“ Shum bola” Tosh. G’. Gulom nomidagi O’zbekiston adabiyoti va san’ati nashriyoti 1983-yil. 220-bet
2
“Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 203.

des richtigen Fruhlings. Diese Veranstaltung kommt aus der zoroastrischen
Religion und hat eine uebur 3000 jahrige Geschichte.” deya tarif berilgan asar
oxiridagi Glossarda.
Tarjimada hajviy harakterni saqlab qolish uchun kaklik tovushini
o’zgarishsiz qoldirilsa asarning badiiy bo’yoqdorligi oshishiga xizmat qilardi.
Badiiy tarjimada milliy kolorit tarjima qilingan asardagi hayoti
yoritilayotgan xalq urf-odatlarining o’zga tilda ifodalanishi bilan yaqqol ko’zga
tashlanadi “Shum bola” asarining yana bir milliy o’ziga xoslikni nomoyon etuvchi
jihati asarda xalq qo’shiqlari bilan boyitilganligidadir. Xalq qo’shiqlari asar
jozibadorligini oshirgan biroq nemis tiliga o’girish jarayonida tarjimonlardan
yuksak mahorat bilan bir qatorda ijodkorlikni ham talab etgan.
Quyida asar bosh qahramoni Qoravoy tilidan aytilgan qo’shiq:
Daryo toshqin, suvlar to’lqin,
O’tolmayman-a yor-yor,
Otim oriq, manzil uzoq,
Yetolmayman-a yor-yor,
Otginamni oriq qilgan,
Shu mayda tosh yor-yor,
Rangginamni sariq qilgan,
U qalamqosh-a yor-yor. 1
Xalq o’g’zaki ijodi na’munasi tarjimon mahorati hamda ijodkorligi bilan
nemis tilida:
Der sturmische Fluss stormt so schnell,
und ich kann ihn nicht durchquren, jor-jor.
Mein Pferd ist mager, der We gist weit,
und ich kann ihn nicht erreichen, jor-jor.
Der Schotter erschopfte mein Pferd,
und es kann nicht weiter rennen, jor-jor.
1 1
“Shum bola” Tosh. G’. Gulom nomidagi O’zbekiston adabiyoti va san’ati nashriyoti 1983-yil. 83-bet

Mich erfasste nun die Sehnsucht,
nach der Geliebten zum Erbarmen, jor-jor. 1
Xalq qo’shiqlarini ya’ni nazmiy parchani tarjima qilish jarayonida qo’shma
gaplardan o’rinli foydalanilgan qo’shiqdagi jozibadorlikni adekvatida saqlab
qolishga harakat qilingan, shuningdek izohli lug’atda (Glossar) Yor-yorga alohida
tarif berilgan:
JOR-JOR : Wahrend der usbekischen Hochzeit begleitet man die Braut
singend zum Haus des Brautigams. Jeder Zweizeiler endet mit der Phrasa “jor-
jor”.
Yor-yor yozilgan izohli tarifga xalq o’g’zaki ijodi na’munasi ekanligi, bu
qo’shiq nafaqat to’y marosim yig’inlarda balki milliy bayramlarda ham ijro
etilishini qo’shimcha qilinsa nur ustiga a’lo nur bo’lardi.
“Jor-jor” ist ein Volkslied, welches man den Volksfesten singt.
- kabi qo’shimcha izohni to’ldirishi mumkin.
Shuningdek, asarda milliy o’zlikka xos iboralar talaygina masalan:
“Hormanglar”―Singular: Hormang―moegen Sie nicht muede werden! Eine
Art von Begruessung, die haupsachlik zu Leuten gesagt wird, die arbeiten.
“Hormanglar”― birlik: “Horma”― hurmat shakli: “Hormang-charchamang!”
salomlashishning bir turi bo’lib u umumiy ishlatiyotgan odamlarga aytiladi.
Demak, “Horma” so’zini “Hallo” so’zi bilan almashtirib bo’lmas ekan, chunki u
faqatgina ishlayotgan odamlarga nisbatan ishlatiladi. 2

Hol-ahvol so'rashishning mundarijasi keng va batafsildir: har ikkala tomon,
navbati bilan: ota-ona, bola-chaqa, qavm-qarindoshlar, uy-ro'zg'or, mol- hol,
kayfiyat va qariyib qozon-tovoq, boshqa tanish-bilishlar, qo'ni- qo'shnilarning hol-
ahvoligacha birma-bir so'rab chiqiladi. Basharti, vaqt ziqligidanmi yoki boshqa
biron sababga ko'rami, mufassal ko'rishib- so'rashilmasa, tomonlar bir-birlaridan
ranjiydilar.
1 1
“Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 90.
2 2
Xorijiy tilshunoslik va adabiyotshunoslikning qiyosiy tipologik tahlili (Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari 27-28 aprel 2018) “Shum bola ” asarining nemis tilidagi tarjimasiga doir Yu. Rahimova, R
Abdualimova 129-bet

Ko’pgina sharq xalqlarida ayollarning paranjisidan tashqariga chiqishlarini
qat'iy man etadigan odat bor. Shimoliy Sudan va janubiy Saharda esa "Tuareg"
atalmish kichik bir xalq yashaydiki, ularda erkaklar yuzlarini yashirib yuradi.
O'zbeklarning bir-birlariga takallufi va mulozamati ham, aytaylik hech bir xalqdan
qolishmaydi. Umuman, kishilarning o'zaro munosabatiga qarab qaysi millatga
mansubligini bilsa bo'ladi. Chunki ularning o'tirishi, yurish- turishi, o'zini tutishi,
ko'z qarashi muomalasi va hakozolarning barchasi xalqlarning milliy-ruhiy holati
bilan bog’liqdir. Yozuvchilar bundan juda ustalik bilan foydadalanadi.
Xorijiy madaniyatning oynasi bo'lishga badiiy adabiyotdagi milliy
qadriyatlarni o’rganish yosh yigit va qizlarda o'zaro hurmat ehtiromni
shakllantirishdan tashqari ularda yangilikka intilish, tinchlikni avaylash, vatanga
muhabbatni kuchaytiradi. O’zbeklarda ikkita qadrdon uchrashganda qoltiqlashib
ko'rishadilar va galma-galiga yelkalarini-yelkalariga tekizadilar. Agar
uchrashganlar judayam qadrdon bo'lsalar, "og’iz-burun" o'pishadilar. Boshqa
vaqtlarda esa tanishlar takalluf bilan duchlashadilar: o'ng qo'l ko’ksiga qo'yilib,
ta'zim bilan o'tib ketiladi yoyinki ikki tomon ham baravariga ikki qo'lini cho'zib,
to'rtala qo'l bir oz silkishiladi, baravariga hol-ahvol so'raladi.
Asardagi voqea, anglatgan ma'noni boshqa biron adib, ehtimol, minglab
sahifalarda ham berolmas. Oyoqlarni chalkashtirib o'tirish koreyslar uchun
betakalluflik hisoblanadi, oyog’ni suhbatdoshi tomonga uzatish esa o'taketgan
haqorat deb qabul qilinadi. Darvoqe, o'zbeklarda ham xuddi shunday.
Amerikaliklar esa bemalol oyoqlarini stol ustiga uzatib, boshqa millatga mansub
suhbatdoshining avzoyi ayniyotganini butunlay payqamagan holda, bamaylixotir
gaplashaveradilar.
Shunisi qiziqki, koreyslarning odobi suhbatdoshiga to'g'ridan-to'g'ri rad
javobini berishga yo'l qo'ymaydi. Suhbat davomida ular "yo'q", "iloji
yo'q'","bilmayman", degan so'zlarni sira qo'llamaydilar, go'yo bular kishining
xotirasini ranjida etuvchi so'z hisoblanadi. Ular bo'lak vositalar, qochirma va
ishoralar bilan rad ma'nosini ifoda etadilar. Hatto ikkinchi marta taom uzatilganda
uni qaytarish uchun ham "rahmat, boshqa yemayman" deyish o'rniga, "mazza

qilib yedim. Rahmat" qabilidagi iborani qo’llashadi. Agarda koreyalik biron
tanishingiz: "Sizning taklifingizga javob qaytarishdan oldin xotinim bilan bir
maslahatlashib olay" desa, qarshingizdagi kishini rafiqasiga juda mehri baland yoki
xotinlar bilan erkaklarning teng huquqliligi tarafdori ekan degan hayolga borib
o'tirmang. Bu "yo'q" so'zidan bosh tortishning ko'pgina yo'llaridan biri.
Bu bir-biridan hiyla ko'p farq qiladigan xalqlarning madaniyatlarini
chog’ishtirganda yuz beradigan holat va hodisalar. Yevropa xalqlarining urf-odat
va odob qoidalarini qiyoslaganda ham ancha-muncha farqlar borligini payqash
mumkin. Chunonchi, bir qancha Yevropa mamlakatlarida kafe yoki restoranda
ma'muriyatning telefonidan foydalanilsa, buning uchun ofitsiantga haq to'lashlari
darkor. Bizda esa faqat avtomat-telefondan foydalanganda haq to'lanadi, xolos. Bir
xil Yevropa mamlakatlarida tuxumni kilolab o'lchab sotishadi, bizda - donalab
sotiladi. Shuning uchun Finlyandiyadan kelgan student sotuvchiga yuzlanib:
"Menga, marhamat qilib, yarim kilo tuxum bering" desa, bunga ajablanmaslik
kerak. Ruslar ovqatlanganda qoshiq, pichoq, vilka ishlatadilar, Sharqiy Osiyo
xalqlari esa cho'plardan foydalanadi, eskimoslar faqat pichoq qo'llaydi, O'rta
Osiyoda bir qancha ovqatlarni (masalan, palov) qo'lda yeyishadi. Ruslar kutib olish
vaqtida erkaklarga ham, ayollarga ham gul tutaveradilar, Avstriyada faqat
ayollarga gul taqdim etiladi, Hindistonda bo'lsa mehmonning bo'yniga gulchambar
ilinadi.
"Xitoyda men birinchi marta rasm-rusumlar, urf-odatlar, axloq-odob
qoidalari xususida bosh qotirdim, deb yozadi: Erenburg. - Nega Osiyoning odatlari
yevropaliklarni taajjublantiradi? Yevropalik kishi ko'rishayotib, qo'lini uzatadi,
xitoy, yapon, koreys yoki hind begona kishi uzatgan qo'lning uchini siqishga
majbur bo'ladi.Venalik kishi o'zi nima deyayotganini o'ylamay- netmay,
"qo'lingizni o'paman" deydi, varshavalik esa uni biron ayol bilan
tanishtirayotganlarida, beixtiyor, o'sha ayolning qo'lini o'padi. o'z raqibining
qilmishlaridan darg’azab bo'lgan ingliz unga: "Muxtaram janob, siz lo’ttibozsiz"
deb yozadi, "muhtaram janob"lamasdan ham u xatini boshlashi mumkin emas.
Xristianlar cherkov, kostyol yoki kirkaga kira turib, bosh kiyimlarini

qo'llarida ushlasalar, sinagoga qadam qo'yayotgan yaxudiy bosh kiyimini
kallasiga ilib oladi .Katolik mamlakatlarida ayollar ibodatxonaga boshlarini
o'ramasdan kirishlari mumkin emas.Yevropada aza rangi qora, Koreyada esa oqdir.
Mening onam mehmonga borganda tarelkadagi ovqatni qoldirmay, pok- pokiza
yeyish kerakligini o'rgatar edi. Xitoyda ovqatdan so'ng uzatiladigan bir kosa quruq
guruchga hech kim qo'l urmaydi - qorning to'qligini ko'rsatishing kerak .Dunyo
turfa odatlar, rasm-rusmlarga to'la, bular haqida bosh qotirib o'tirish ortiqcha,
hamonki begona budxonalar mavjud ekan, demak, begona aqidalar ham bor"
Tarjimon bo'lsa o'sha odatlar rasm-rusumlarni ham, o'zga xalqlarning
cherkov, monastir, kirka, sinagoga hamda machit va xonaqohlari-yu, ularning
begona yoinki tanish aqidalarigacha barini bilishi lozim, bu - uning shunchaki
qiziqsinishi alomati emas, balki turfa xalqlar" el-yurtlarining hayotini tasvirlagan
badiiy, iqtisodiy-jug'rofiy, ilmiy, tarixiy kitoblarni o'z tiliga o'girganida kerak
bo'ladi. 1
Har bir xalqning urf-odatlari, milliy o'ziga hos harakat va qiliqlari, yumor
xususiyatlari, qo'shig'u laparlari va hokazolardan xabarsizlik tarjimonga pand
beradi. Badiiy asarni tarjimada shirasiz va befayz qilib qo'yish uchun ko'plab
qo'pol lug’aviy nuqsonlarga yo'1 qo'yish shart emas, balki bir nechta nozik lavhani
chiqara olmaslik, nishonga uradigan bir-ikkita xarakterli detalni tashlab ketish
bilan uni o'zidan chiqarish, asarning badiiy ta'sir quvvatini susaytirib qo'yish
mumkin.
Masalan:
Hoji bobo, unga iqtido qilib turgan giyohvandlar nomozasr o’qib
turganlarida takyaga kirib bordim. Darrov shamni, holvani, nosvoyni, anorni bir
chakkaga qo’yib, chilimning suvini yangilab, sarxonasini tozaladim. Samovor,
choynaklarni artib, kurakcha bilan kullarini olib chelakka soldim, yelkamda
sochiq, qo’limda supurgi, hech nima ko’rmaganday, xizmatda qoim turganimda
namoz tamom bo’ldi. 2
1 1
Salomov G’ A'zamov S. Tarjima asoslari // o’ quv qo ’l lanma - Toshkent: adabiyot va san’at nashriyoti, 1976. -b. 88.
2 2
Shum bola” Tosh. G’. Gulom nomidagi O’zbekiston adabiyoti va san’ati nashriyoti 1983-yil. 195-bet

Nemischa tarjimasi:
Als Hodschi Bobo und die anderen Rauschgiftsuchtigen gerade das dritte
Gebet beendeten, betrat ich die Raucherstratte. Ich stellte als erstes die Kerzen, das
Halwa, den Kautabak und den Granatapfel behutsam auf die Seite, wechselte dann
das Wasser der Wasserpfeifen und sauberte ihre Kopfchen. Anschliessend wischte
ich den Samowar und die Teekannen ordentlich ab. Als nachstes entfernte ich die
Asche mit dem Spachtel und entsorgte den Unrat im Mulleimer. Mit dem
Handtuch uber der Schulter und dem Besen in der Hand raumte ich ruhig und
bedachtig den ganzen Raum auf, als ob ich hier alleine ware. Inzwischen war auch
das Gebet zu Ende. 1
Ushbu parchada adib xizmatchi vazifasidagi asar qahramoni Qoravoyning
kunning uchinchi qismida bajaradigan yumushlari orqali uning odatiy
xizmatchilarga xos hayotini tariflagan. Odatda xizmatchi vazifasida uzoq qolishi
uchun ko’plab nomaqulchiliklarni ko’rsa-da ko’rmaslikka olishi har qachon
xizmatga shay turishi lozim. Tarjimon ”hech nima ko’rmaganday, xizmatda qoim
turganimda” so’zlarini nemis tilida birgina “Ruhig” so’zi bilan ifodalagan bu
tarjimada ijobiy uslub. Tarjimon biror-bir asarni tarjima qilish jarayonida asardagi
mazmun mohiyatini mujassamlashtiruvchi so’zlarni to’g’ri tanlay olishi ham
ahamiyatli. Bizningcha esa, yuqorida keltirilgan asarning nemis tilidagi parchasiga
mana bunday qo’shimchani qo’shish tarjimani mukammalligini oshirardi:
Ich war fur den Dienst fix und fertig, wie ich nichts sah.

Tarjima qilish jarayoniga biror-bir vaziyatni bitta so’z bilan ifodalash
tarjimonning yutug’idir ammo asar tajimasida uslub ham muhim ahamiyat kasb
etadi. “Ruhig” –tinch so’zi o’rnida “Fix und fertig”-tayyor (tap-tayyor) iborasini
qo’llash bilan tarjimada ham mazmun ham hajviy uslubni saqlab qolish mumkin
bo’lardi.
1 1
“Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 169.

"Xorijiy" qadriyatlar namoyishi urf-odatlari va ishoralar tili ba'zan
tushunmovchiliklami kelib chiqishiga sabab bo’ladi. Masalan, Shvetsiyadan
kelgan rus tili kursining amaliyotchisi yo’lovchi mashinada Moskva yonidagi
"Abramtsev" degan joydan Moskva shahriga yetib borish uchun yo'lning bo'yida
turib, bosh barmo gini tikqilgan holda qo'lini ko'tarib turgan. G'arbiy Yevropa
mamlakatlarida bu ishora yo'lovchining biron joyga oborib qo'yish iltimosini
anglatadi. Ruslarda esa bu "juda soz!" degan ma'noni bildiradi. Shu sababli
haydovchilar bu "G’alati" odamga qarab, kulib o'tib ketaverganlar. Hafsalasi pir
bo'lgan student o'ylaganiday, bu shofyorlarning e'tiborsizligi va iltifotsizligidan
emas, balki ular shvedning ishorasini tushunmaganidan shunday
anglashilmovchilik sodir bo'lgan. Turkiya bilan Bolgariya o'rtasidagi urush (1877-
1878) kunlarida bolgarlar yerida bo'lgan rus soldatlari antiqa bir voqeaga e'tibor
qilganlar: bosh harakati bilan anglatiladigan "ha" va "yo'q" ma'nolari boshqa
xalqlarnikiga nisbatan ularda teskari edi. Chunonchi, ruslarda bosh irg’ash - "yo'q"
degan ma'noni bildirsa, bolgarlarda "ha" ma'nosini berar, va aksincha, ruslarda
boshni yuqoridan pastga qimirlatish "ha" ma'nosini bersa, bolgarlarda bu "yo'q"
degani ekan. Bu esa muomala-munosabat chog’ida kishilar o'rtasida
tushunmovchiliklami keltirib chiqarar edi.
Ruslar xayrlashib qolayotganlarida kaftlarini oldinga qilib, qo’llarini oldinga
va orqaga bir necha marta silkiydilar. Inglizlar kaftlarini xuddi shu holatda tutib,
qo'llarini yonveriga harakatlantiradilar. Italyanlar esa kaftlarini o'zlari tomonga
qaratgan holda qo'llarini oldinga va ortga qimirlatadilar. Italyanlarning bunday
ishorasi bizningcha olganda xayrlashishni emas, aksincha, "bu yoqqa keling"
degan ma'noni anglatadi.
Bizda - o'quvchi yoki student mashg’ulot davomida chiqib gapirish yoxud
bahsda qatnashishni ixtiyor qilganida qo’lini yuqoriga ko'taradi. Nemislar bunday
vaqtda ikki barmog’ini ko'taradilar. Rus studentlari ma'ruzani juda do'ndirib
o'qigan o'qituvchini olqishlash ma'nosida chapak chalsalar, g'arbiy yevropalik
studentlar barmoqlarini stolga "tak-tak" uradilar. O'zi haqida gapirganida
yevropalik qo'li bilan ko'kragiga ishora qiladi.

Ayrim "xorijiy" imo-ishoralarning bizda hech qanday ekvivalentlari yo'q.
Masalan, amerikaliklar g’alabani anglatish uchun qo'llarini yuqoriga ko'tarib, ikki
barmoqlarini ko'rsatadilar. Shuningdek, AQShda xayrlashayotganda sherigini
"omad yor bo'lsin", "olu oldirma" ma'nosida ikki mushtini juftlashtirib oldinga
qilib, bosh barmoqlarini kotaradilar. Shunisi borki, ekvivalentlari bo'lmagan imo-
ishoratar aks ma'noda talqin qilinishi ham mumkin. Masalan, yuqorida qayd etilgan
keyingi xayrixohlik ishorasini boshqa millat kishilari nohayrihohlik alomati, tahdid
deb biladilar.
Ma'lum bir ma'noni mustaqil ifodalaydigan imo-ishoralardan tashqari, nutqiy
fikming o'rnini qoplay olmaydigan, balki nutq jarayonida un "to'ldiradigan",
"ta'kidlaydigan", unga alohida "Ma'no berishga" xizmat qiladigan imo-ishoralar
ham mavjuddir.Ular konkret nutqiy axborotni ifodalamagani holda, gapiruvchi
kishi - "notiq" haqida muayyan ma’lumot berishi mumkin. Aytaylik, agar biron
kishi ruscha gapirsa-yu, italyancha imo- ishoralar qilsa, uning gapi mazmunan to'Ia
tushunarli bo'lgani holda, so'zlovchi kishi - xorijiy odam ekanligi oshkor bo'lib
qoladi. Ruslar va o'zbeklar barmoqlari bilan "bir, ikki, uch..." deb sanaganlarida
chap qo’llarining barmoqlarini birma- bir mushtlariga buka boshlaydilar - bu
vaqtda o'ng qo'l ham ishga solinadi. Bir qancha Yevropa mamlakatlarida esa xuddi
shunday holatda musht qilib bukilgan barmoqlarini birma-bir yoza boshlaydilar,
ammo ikkinchi qo'l ishga solinmaydi. Shunisi qiziqki, ruslar va o'zbeklar
chimchaloqdan boshlab sanasalar, yevropaliklar sanoqni bosh barmoqdan
boshlaydilar. Ruslar o'z nutqini ma'nodor qilish uchun faqat bitta (chap yoki o’ng)
qo’l bilan ishora qilsalar, chet elliklar, ayniqsa, yevropaliklar ikki qo’llarini baravar
harakatga keltiradilar, bunda har ikkala qo'l simmetrik holatda ishlatiladi.
Atoqli shoir N. S. Tixonovning "Vamberi" nomli qissasida boshqa xalqning
tili, adabiyoti, tarixi, urf-odatlarini nozik nuqtalarigacha chuqur o'zlashtirgan olim
ham turq-tarovati, harakati, yuz ifodasi bilan o'zining ajnabiy kishi ekanligini
sezdirib qo'yishi mumkinligiga aloqador ajoyib kuzatishlar bor.
Italyan, nemis, fransuz, lotin, fors, arab, yahudiy va boshqa tillami chuqur
bilgan mashhur venger sharqshunos olimi German Vamberi Vengriyadan Turkiya,

Eron, Afg’oniston orqali O'rta Osiyoga "afandi", "hoji", "darvish", "shayx" niqobi
ostida kelib, "hoji Mahmud - Rishod" nomi bilan sayohat qiladi. Ana shu "sayohat"
davomida bir necha marta uning hayoti tahlika ostida qoladi. Shulardan biri
tasvirlangan parcha quyida keltiriladi: 1
Afg'on amirining o'g'li Yoqubxon saroyida o'tirib parad o'tayotgan
maydonini tomosha qilayotganda, uning derazalari ro'parasida mashshoqlar tinmay
soz chalardi. Undan nariroqda juldur kiyimli darvishlar to'p bo'lib yurishardi. Ular
orasida ko'zlari tiyrak, yuzi jiddiy bir kishi ham bor. U musiqa chalinganligiga
moslab oyog’ini o'ynatib turardi.
―Bu odam - yevropalik, - dedi Yoqubxon,- Osiyoda hech kim musiqa
tinglayotganida oyog'ini o'ynatmaydi. Shundan keyin u haligi darvishni o'z
huzuriga chaqirtirdi. Yoqubxon darvish bilan turli muqaddas joylar, darvishlik
ta'limoti haqida hamda Afg’oniston to’g’risida uzoq gaplashdi. Keyin Yoqubxon
qo'lini Vamberining yelkasiga qo'yib, past ovoz bilan:
- Sen olim odamsan, hoji. Sen men ko'rgan hamma hojilardan ham o'tkir
olimsan. Lekin farangsan.
Bu odam yurak-yuragidagini ham payqaganini Vamberi tushundi. Endi hech
qanday iloj qolmagan edi, shunday bo'lsa ham u: - Yo'q,- dedi. Yoqubxon o'zini
orqaga tashlab o'ylanib qoldi.
-Yo'q, mayli, shunday bo'lsin. Men seni o'ldirmoqchi emasman. Tinchgina
keta qol. Yanglishibman.
Vamberi saroydan qanday chiqqani, Hirotdan qanday ketganini eslay
olmadi" .
Asarda tasvirlangan xalq ruhiy hayotining ana shunday nozik nuqtalarini
ba'zan bexosdan ko'zdan qochirgan tarjimon ham o'zga fuqaro musiqasini tinglab
"mazza qilayotgan" Vamberi ahvoliga tushib qoladi.
Tarjimon urf-odatlar va qadriyatlar imo-ishoralar "tili"ni, xususan, har bir
'oiqning o'ziga xos ishoralari, turqi, yuz-ko'z ifodalarini yaxshi bilishi lozim.
1 1
Musaev Q. Badiiy tarjima va nutq madaniyati. -Toshkent: O'qituvchi, 1976, -B. 160 .

Yozma adabiyotda ma'nodor kulgi, yo'tal, yuz-ko'z ifodasi, qo'l harakatlari ieng
yoritiladi va tavsiflanadi. Tarjimada bulami durust anglab, to' g’ri talqin etish juda
muhim.
Aslida millat ma'lum hududda barqaror yashab, tarixiy taraqqiyot davomida
rivojlanib kelgan kishilarning ma'naviy-ruhiy birligining vujudga kelishi asosida
shakllanadi. Millat-insoniyat taraqqiyotining ob'yektiv mahsulidir.
Millatning abadiiyligini, uning barqarorligini ta'minlashning asosiy omili -
uning ichki ma'naviy-ruhiy salohiyatidir. Millatlarning salohiyati, qobiliyati,
matonati tadbirkorligi va tinimsiz mehnati bilan hozirgi zamon sivilizatsiyasi,
moddiy va ma'naviy madaniyati, ulami boyitish va rivojlantirish yo'llari va usullari
yuzaga keltirilgan. Har bir xalq o'ziga yarasha milliy ongi, milliy g'ururi, orzu-
amidlari va yana boshqa ko'plab muammoyu-mulohazalari bilan o'zaro bir- biridan
etnik va siyosiy - iqtisodiy jihatdan farqlansa-da, ular insoniy qadriyatlar bobida
tengdirlar. Biroq har bir millatning avangard qismi―millatparvarlari o'z
xalqlarining porloq kelajagi haqida bosh qotiradilar hamda jonkuyarlik bilan
harakatda bo’ladilar.
Millatparvarlik - insoniyat taraqqiyotida millatlarning o'rni va ahamiyatini
to'g'ri tushunish, yer yuzining turli burchaklarida yashayotgan millatlami, tili,
turmush tarzi, irqi, tashqi qiyofasi, urf-odatlari, dini, madaniyatining o'ziga xos
tomonlaridan qat'iy nazar, hurmat qilish, ularning ozodligi, tengligi, gullab-
yashnashi uchun shart-sharoitlar yaratib berish tarafdori bo'lish.
Millatparvarlik har bir kishidan millatlar va milliy munosabatlar sohasida
chuqur bilimli bo'lishni talab qiladi. Millatparvarlik barcha xalqlarga barobar
hurmat bilan qarash demakdir. O'z millatini boshqalardan ortiq qo'yish, unga
imtiyozlar berishni talab qilish yoki aksincha, o'z millatiga, uning tili va
madaniyatiga befarq qarash millatparvarlik qoidalariga ziddir. Har bir shaxsning
millatparvarligi avvalambor uning o'z millatiga, tiliga, an'analariga, madaniyatiga
va urf odatlari, rasm-rusumlariga bo'lgan munosabatida namoyon bo'ladi.
Millatning yuksalishi - o'zbek millatining gullab-yashnashi tarafdori bo'lgan har bir
inson o'z xalqining kamchiliklarini ham ko'ra olishi zarur.

XX asrning 20-yillari vatanparvarlarini eslash foydalidir. Ular - Abdulla
Qodiriy, Abdulhamid Cho'lpon, Abdurauf Fitrat, Mahmudxo'ja Behbudiy kabi bir
qator jadidlar, keyinchalik shu asming 80-90-yillarida yashab, ijod qilgan
ijodkorlar o'z millatlarining va millat rahbarlarining kamchiliklari haqida ham
baralla ayta oldilar. Biroq keyinchalik bu jarayon bostirildi va faqat
haybarakallachilik yo'liga o'tib olindi: ko'r-korona maqtov, umumiy milliy
mahdudlik boshlandi. Bu esa xalqning, millatning, Vatanning rivojini orqaga
suradi, xalqni o'zga xalqlar oldida masxara bo'lishiga olib keladi.
Milliy an’analar - millat hayotining turli sohalarida namoyon bo'ladigan
tushunchalar, belgilar, xususiyatlar, faoliyat turlari, odatlar va hislatlaming
avloddan -avlodga o'tish hamda meros bo'lib qolish tarzi.
Milliy an'analar umuminsoniy an'analaming bir millat darajasida asmoyon
bo'lishidir. Ular orqali har bir millat bir davrdagi o'ziga xos tsusiyat, hayot tarzi,
madaniyati, fandagi yutuqlari, adabiyoti va boshqa iohalardagi erishilgan natijalar
va yutuqlarini keyingi davrlarda yashayotgan ivlodlarga yetkazadi.
Milliy an'analar rang-barangdir.Ularda har bir millatga xos xususiyatlar
namoyon bo'ladi.Shu ma'noda milliy an'analar umuminsoniy an'analarning tarkibiy
qismidir. Masalan, butun dunyo xalqlariga xos bo'lgan mehmondo'stlik arfanasi
o'zbeklarda ruslarnikidan , gruzinlamiki inglizlamikidan farq qiladi.
Milliy an'analar millatni birlashtirish, avlodlarni bir-biriga zanjirdek o'zaro
bog'lash, hamjihatligini ta'minlash vositasidir.Milliy an'analarda millat hayotining
o'ziga xosligi, vorislikning muhim jihatlari namoyon bo'ladi. Har bir xalq o'z milliy
an'analanning sohibi, ularning saqlovchisidir. Millatning tanazzuli milliy
an'analaming ham tanazzulidir.
Milliy an'analar barcha millatlarda o'ziga xos va betakrordir. Masalan, Sharq
xalqlaridagi (arablar, xitoylar, o'zbeklar, yaponlar, koreyslar va b.) turmush
o'rtog'ining o'z rafiqasiga va rafiqaning turmush o'rtog'iga munosabati,ularning
farzandlariga munosabati, qarindosh-urug'chilik qoidalari, qavm- qarindoshlik
rasm-rusumlari, quda-andachilik, to'y marosimlari, salomlashuv va xayrlashuv
odobi, ovqatlanish va bozor qilish harakatlari, shahar, xotira marosimlari, qaynona-

qaynotaning kelinga munosabati, kelinning ota-onasiga munosabati, mehmon
kutish va kuzatish an’analari bir-biridan farq qiladi.
Bu holatlarni qarindoshlar va yaqin kishilarga, umuman insonlarga murojaat
shakllari orqali ham ko'rish mumkin. Bunday murojaat shakllarida insonlarning
ijtimoiy hayot tarzi va milliy urf-odatlaridan kelib chiqiladi.
2.2. Badiiy tarjimada diniy so’zlarning berilishi

Islom dini bilan Xristyan dini o’rtasida ko’plab o’xshashliklar bor:
yakkaxudolik, payg’ambarlarga bo’lgan yuksak hurmat, Xudoning buyuk va
yaratuvchilik hamda mehribonlik hislatlarini ifodalovchi so’zlar, ibodat qilish kabi
xosliklar bu ikki diniy oqimda ham mavjud.
Badiiy asar tarjimasida umuman, diniy so’zlar - atamalarga alohida e'tibor
berish zarur.
Diniy xosliklar quyidagilardan iboratdir:
1.Diniy tashkilotlar: ibodatxona, masjidlar, (turkcha: jome'), cherkov
( церковь )
2.Diniy ibodatlar: nomoz, tahorat, fotixa, ch o’qintirish kabilarni tarjima
qilishda ko’p hollarda tarjimonlar diniy o’ziga xosliklarni chetlab
o’tadilar. Xuddi shu jarayonni "Shum bola" asarining nemischa tarjimasida ham
ko’ramiz.
Asliyatda:
Hamma Imomga iqtidom qilib “Ollohu akbar” deyilishi bilan nomozdan
kechikibroq qolgan bir banda oldingi safga o’tib keta turib o’rtaroq safdagi bir
tanishining kissasidan yarmidan ko’pi chiqib turgan yarmidan ko’pi chiqib, tushib
ketay deb turgan bo’z hamyonni mehribonchilik bilan kissasiga ichkariroq solib
qo’ymoq uchun qo’l uradi. Buni qatorda kuzatib turgan yana musulmon ko’rib
qolib namozini buzib: “Dod, musulmonlar, xonaqoga kisovur oraladi”, ― deb
baqiradi va haligi sho’rlikning yoqasiga yopishib mushtlay boshlaydi. Machitdagi
imom boshliq hamma musulmonlar ham namozlarini buzib, parrixtani do’pposlay
ketadilar. 1
Nemischa tarjimasida:
Die Leute machten es wie der Imam und riefen: “Allahu Akbar”. Da kam
einer, der sich zum Gebet etwas verspatet hatte und wollte nach vorne gehen. Er
schlangelte sich durch die Menge. In der Mitte entdeckte er anscheinend einen
Freund, aus dessen Hosetasche der Geldbeutel hervorstand und fast herausgefallen
ware. Er streckte seine Hand nach der Borse aus, um sie zuruckzutecken. Das
1 1
“Shum bola” Tosh. G’. Gulom nomidagi O’zbekiston adabiyoti va san’ati nashriyoti 1983-yil. 196-197-betlar

beobachtete ein Mann aus der hinteren Reihe, unterbrach sein Gebet und began zu
lamentieren: “Achtung, Moslems! Unter uns gibt es einen Taschendieb!” Er packet
den Mann am Kragen und fing an, ihn zu verprugeln.An dem Handgemenge waren
plotzlich alle beteiligt, sowohl die, die eben noch gebetet hatten als auch der
Imam. 1
Asl nusxadagi ba’zi diniy so’zlar fonetik tovush o’zgarishlariga e’tibor
qaratilgan holda dinga xos realiya hisoblangani uchun o’zgarishsiz tarjima
qilingan. Masalan :
Ollohu akbar ― Allahu Akbar
Imom ― Imam kabi tarjima qilingan asar so ’ nggida izohli lug ’ atda “ Ollohu
akbar ” diniy iborasiga : Allahu Akbar : ( arabisch ) Allah ist der Allergrosste . 2
deya iboraning arabchadagi ma’nosini yoritish bilan izohlagan. Biroq asardagi
“Imam” so’zini tarjimon e’tiborsiz qoldirgan. Shuningdek “Shum bola” asarining
boshlanishidanoq tarjimon islom diniga xos surani ( “Innamal hawsatun
tahoratup hallolun”) 3
tarjima qilishdek murakkab mas’uliyatli jarayonga duch
kelgan va surani fonetik o’zgarishlarga amal qilgan holda tarjima qilib, izohli
lug’atda mufassal tariflashga harakat qilgan bu vaziyatda tarjimonning o’zbek
ekanligi, islom diniga e’tiqod qilishi ancha qo’l kelgan.
Chunki islom diniga e’tiqod qilmaydigan chet el tarjimoni ushbu sura mazmun
mohiyati hamda qay vaziyatda ishlatilishi haqida bir qancha so’roqli muammolarga
tuqnashashi tabiiy holat. Ammo asardagi “musulmon” “masjid” kabi so’zlar ma’no
mazmunidan g’arb olami avvaldan xabardor bo’lgani ushbu so’zlar tarjimasida
tarjimonga qiyinchilik bo’lmaganligini ko’rsatadi.
Musulmon ― Moslem
Masjid ― Moschee
1 1
“Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 171.
2 2
“Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 211.
3 3
“Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 56.

Diniy xosliklardan yana biri nomozdir. Musulmon sharq aholisi nomozning
qanday ibodat ekanini yaxshi biladi. Nomoz shunchaki ibodat turi emas, balki
Islomning 5 ta arkonlaridan biridir. Kishining nomoz o’qish ibodatini qanday
bajarishiga qarab turib, uning musulmonlik darajasini bilib olish mumkin.
Diniy xosliklar haqida gapirganda shuni ham nazardan qochirmaslik kerakki,
musulmonlaming masjidini xristianlarning cherkovi bilan almashtirib bo’lmaydi.
Rus tilidan o'zbek tiliga o’girilganda " церковь " so’zi "cherkov" deb aytiladi. Biroq
yuqorida keltirilgan parchada tarjimon “Namoz” so’zini “ das Gebet-ibodat” deya
tarjima qilganiga guvoh bo’la turib shunga amin bo’ldikki, badiiy asar
tarjimasidagi konkret diniy realiya tarjimasiga aniq bir talab qo’yish qiyin.
Tarjimon diniy xos so’zlarni o’girishda kontekstdan kelib chiqib.juda ehtiyotkorlik
bilan yondashuvi lozim.
Bu borada tarjimashunos olimlar prof. A. Fyodorov, Florin, Vlaxov va
o’zbek tarjimashunos olimi G’ Salomovning xos so’zlar tarjimasiga oid tahlillarini
jiddiy o’rganib chiqib, quyidagi tavsiyalarni beramiz:
1.Transliteratsiya (to’liq va qisman) bevosita so’zni fonetik moslashtirish yoki
so’z negiziga o’z tilining unsurlarini qo’shish;
2. Predmetni ifodalash uchun tilda real mavjud bo’lgan unsurlardan
foydalangan holda yoki morfologik biriktirish yo’li bilan yangi so’z yasash yoki
so’z birikmasi hosil qilish;
3. Boshqa tildagi realiyalarni ifoda etish uchun so’zlarni vazifasi va
funksiyasi jihatidan o’sha realiyaga yaqin turgan (garchi aynan bo’lmasa- da)
so’zlar yordamida tarjima qilish. Ushbu ishimizda berilgan misollardan
ko’rinyaptiki, tarjimonlar realiyalami tarjima qilishda ko’proq birinchi usul va
ayrim hollardagina uchinchi usulni qo’laganlar. Tarjima tilida xos so’zga munosib
so’z va tushuncha bo’magan hollarda birinchi usulni qo’langani yaxshi natija
bergan.
Nomozasr ― das dritte Gebet
Namoz ― das Gebet

Birinchi usul-transliteratsiya usuli qo’langanda ayrim ozbek tarjimonlari
kitob oxirida izohlar berganlar, ayrimlari esa realiyalarni o’z tillarida mavjud
bo’lgan so’z bilan qisman almashtirgan.
Asarda Qoravoy boyning uyiga xizmachi bo’lishidan oldin u va boy
o’rtasida o’zaro kelishuvli suxbatda “Halal” va “Haram” milliy manaviyatimizga
xos bu so’zlar o’zgarishlarsiz tarjimaga o’tishi o’quvchini ushbu so’zlar ma’nosini
chuqurroq anglashga undaydi.
Badiiy asarning tarjima qilinayotgani tarjima tanqidini ham rivojlantirishni
taqozo qiladi. Tarjima tanqidchiligida ahamiyatsiz, mayda mavzular yo’q. Biroq,
shu vazifalar ichida xalqlaming milliy va diniy qiyofasi - realiyalar tarjimasi
alohida o’rin tutadi. O’zbek tilidan rus tili o’girilgan buyuk adib Abdulla
Qahhorning "Sinchalak"qissasi va qirg’iz xalqining atoqli adibi Chingiz
Aytmatovning bevosita nemis tiliga qilingan "Jamila" hikoyasida. keltirilgan milliy
va diniy realiyalaming tarjimada qanday aks etganini tahlillarini ko'ramiz .
Malumki, islom dini - bu ota-bobolarimiz dini, u biz uchun ham imon, ham
axloq, ham diyonat, ham ma'rifatdir.Qadimdan marifatli ajdodlarimiz islom diniga
sajda qilib kelganlar. Ayniqsa buyuk mutafakkir Umar Hayyomning ruboiylari,
Yusuf Hos Hojibning "Qutadg’u bilig" asari, Alisher Navoiy, Zahiriddin
Muhammad Bobur, Boborahim Mashrab dostonlari va g’azallari diniy falsafa bilan
yozilgan. Xuddi shuningdek boshqa xalqlar - jumladan Yevropa xalqlari
adabiyotida ham diniy qadriyatlar o’z aksini topgan. 1
Insonlar o’zlari sig’nadigan Ilohga turlicha nom berganlar, Ilohlariga atab
turli xonaqohlar qurganlar va ulami turlicha nom bilan ataganlar, ilohlariga ibodat
tarzi ham har bir xalqda o’zgacha.
Dunyoda eng ko’p tarqalgan din - bu Xristyan dini bo’lib, unga bir
milliarddan ortiq kishi itoat qiladi. Ikkinchi o’rinda Islom dini turadi. Bu dinga
salkam bir milliard muslim e’tiqod qiladi.
1 1
G’ Salomov va boshqalar, Tarjimon mahorati // Ilmiy ishlar to’plami -Toshkent: Fan, 1979. - b. 196

Ushbu bitiruv malakaviy ishimizga asos qilib olingan G’ G’ulomning “Shum
bola” asari nemis tiliga qilingan tajimasida ham islom diniga xos so’zlar talaygina.
Dinimizga xos so’zlar musulmon ahliga oydek ravshan ammo xiristian diniga
e’tiqot qiluvchi nemis xalqiga islom diniga xos diniy atamalar ularning ma’no
mazmuni mutloqo begona, shu sabab bunday so’zlar tarjimasi mutarjimlarga bir
muncha muommolarni keltirib chiqaradi.
Umuman romandagi dinimizga xos so’zlar tarjimasida birinchi uslub
transliteratsiyaga amal qilingan holda fonitik moslashuvchalik hodisasi sodir
bo’lgan. Bu usul asarning nemischa tarjimasida ham yozuvchi uslubini saqlab
qolishga inkor yaratgan.
HALAL: Koscher, rein. Das ist das rituelle Schlachten, insbesondere im
Judentum und Islam, wobei das Tier moeglichst vollstaendig ausbluten soll. Der
Verzehr von Blut ist in beiden Religionen verboten.
HARAM: Nicht koscher. In deisem Fall wird das Tier nicht geschachtet.
Kabi tariflar berilgan asarning nemischa tarjimasi glossarida. Nemis xalqining
mahalliy aholisi deyarli xristian diniga e’tiqod qiladi, xristianlarga esa islom diniga
xos “Halol va Harom” tushunchalari biroz tushunarsiz. Shuningdek asarda islom
diniga oid muqaddas so’zlar:
Qibla-Kibla
Hufton-Huftan deya o’zgarishsiz ijoh bilan tarjimada berilgan ammo
negadir yuqorida keltirilgan asar parchasidagi “Nomozasr” so’zi das dritte Gebet
tarzida tarjima qilingani ajablanarli, islom diniga xos ushbu so’zni transliterasiya
yo’li bilan tarjima qilish eng maqbul yo’l. Chunki nomoz shunchaki ibodat turi
emas, balki Islomning 5 ta arkonlaridan biridir. Kishining nomoz o’qish ibodatini
qanday bajarishiga qarab turib, uning musulmonlik darajasini bilib olish mumkin.
"Transliteratsiya" ya'ni so'zlarni tarjima qilmasdan originalda qanday
talaffuz qilinsa shunday qilib aytish yoki yozishdir.Bu usul tarjimon uchun eng
effektiv usul bo'lib, asliyatning milliy koloritini, ya'ni tarixiy vaziyat hamda

personajlar ijtimoiy muhitini siqiq holga qayta tiklaydi.Shuning uchun ham
tarjimonlar bu usuldan o'z faoliyatlarida unumli foydalanadilar.
Transliteratsiya usulidan foydalanishning asosiy sababi, originalda
qo'llanilgan milliy xususiyatli leksemalarni tarjima tilida aks etmaganligi hamda
har ikki xalq uchun bir xil predmet va hodisalar nomlarini anglatishidir.
Originalning milliy ruhini aks ettirish mas'uliyati ham ikki til vositalarini bir- biri
bilan almashtirish imkoniyatini istisno etadi. Pul hamda masofa-uzunlik birliklari,
ro'zg'or ashyolari, kiyim-kechak kabi milliy xususiyatga ega bo'lgan tushunchalarni
anglatadigan so'zlarni transliteraysiya yo'li bilan talqin etish xorijiy muhit va
sharoitning kitobxon ko'z o'ngida ochiq-oydin jonlanishini ta'minlaydi. Ammo
diniy so’zlar tarjimasi tarjimondan diniy bilim va mahoratni talab etadi.
Xristianlar cherkov, kostyol yoki kirkaga kira turib, bosh kiyimlarini
qo'llarida ushlasalar, sinagoga qadam qo'yayotgan yaxudiy bosh kiyimini
kallasiga ilib oladi .Katolik mamlakatlarida ayollar ibodatxonaga boshlarini
o'ramasdan kirishlari mumkin emas. Yevropada aza rangi qora, boshqa xalqlarda
esa boshqacha rangda .Dunyo turfa odatlar, rasm-rusmlarga to'la, bular haqida
bosh qotirib o'tirish ortiqcha, hamonki begona budxonalar mavjud ekan, demak,
begona aqidalar ya’ni diniy qarashlar ham bor. Tarjima jarayonida diniy so’zlar va
aqidalarni o’zga xalq shuningdek o’zga din vakiliga bekamu-kust yetkazib berish
uchun tarjimon diniy tasavvurga ega bo'lishi tarjimani o’qiydigan o’quvchining
tushunarsiz jumlalarda ifodalangan diniy qarashlarni yaxshi anglab yetishiga
imkon yaratadi. Diniy qarashlarning ba’zan bir-biriga o’xshashligi tarjimani
osonlashtirsa, bir-biridan farq qilishi bu jarayonni murakkablashtiradi
Hozirgi paytda millatlaming o'zaro yaqinlashuvi sodir bo'layotgan davrda
shaharlar va chekka qishloqlarda yashovchi aholining ayni bir marosimni yetkazish
usul bir-biridan keskin farq qiladi. Bu hodisani jahonda sodir bo’layotgan
globallashuv jarayoni bilan izohlash mumkin.
Ma'lum xalqqa xos va mansub bo’lgan predmet, tushuncha hamda
hodisalami ifodalaydigan so'zlar muallifga tasvirlanayotgan personajlari moddiy-
ma'naviy hayotini real, milliy shaklda bayon qilish imkoniyatini beradi, boshqacha

qilib aytganda, bu so'zlar badiiy asaming milliy xususiyatini belgilaydigan asosiy
vositalardan biri hisoblanadi.
Xalqlar turmush tushunchalarini anglatadigan bunday so'zlarni tarjimada
adekvat talqin etish original milliy xususiyatini o'zga tilda qayta tiklashdek
murakkab muammoning eng mas'uliyatli va o'ta mushkul masalaridan hisoblanadi.
Chunki, bunday holda tarjimon oldida o'z xalqi uchun notanish, nomlari ham tilda
mavjud bo'lmagan predmet, tushuncha va hodisalarni to'la- to'kis etkazib berish,
yaxshi anglatish vazifasi ko'ndalang turadi.
Mavjud ilmiy adabiyotlarda xalqlar turmush tushunchalarini anglatadigan
tushunchalarni qaysi vaqtlarda amaliy faoliyatning qanday sinalgan yo'llari
vositasida talqin etish lozimligi to'g'risida yagona fikr uchramaydi.Tarjima ijodiy
jarayon bo’lgani uchun bunday yagona fikming uchrashi ham qiyin. Biroq turli
ilmiy-tanqidiy mulohaza va xulosalar taijimonga ma'lum darajada yo'l ko'rsatib
turadi, ulaming umumiy tasawurini boyitib, uning amaliyotda yuz berishi mumkin
bo'lgan har-xil tasodifiy to'siqlami mohirona yengish malakasini paydo qiladi.
Prof. A.Fyodorovning fikricha, xalqlar turmush tushunchalarini anglatadigan
so'zlar o'zga tillarga asosan uch xil talqin etiladi:
1)Transliteratsiya yo'li bilan;
2) Tarjima tili boyligi asosida yangi so’z yaratish;
3)Tarjima tilida asliyatga yaqin vositalar tanlash yo’llari bilan talqin etiladi. 1

Bolgar olimlari Sergey Vlaxov va Sider Florinlarning " Непереводи моев
переводе " nomli kitobida "xalqlar turmush tarzini aks ettiradigan, xalqlar turmush
tushunchalarini anglatadigan so'zlarni tarjimada talqin etish masalasi mavjud ilmiy
- tanqidiy ishlarda hamma vaqt amaliy planda tahlil qilish lozim.Malakali tarjimon
aksariyat hollarda muayyan kontekstda ishlatilgan xalqlar turmush tushunchalarini
anglatadigan so'zlar funksiyasini qayta tiklash masalasi bilan shug'uttanadi.Bunda
tarjimon originaldagi milliylikni - o'zga xalq milliyligini tarjima tiliga mansub
bo'lgan boshqa tushuncha bilan aralashtirib yubormasligi darkor. Asliyatda
1 1
Salomov G. Tarjima nazariyasi asoslari -Toshkent: .O'qituvchi, 1983. -B. 232.

berilgan milliy ruh - aytaylik bu Amerika xalqlari turmush tarziga oid so'z bo'lsa
uni Osiyo xalqlari madaniyatiga oid tushuncha bilan bermaslik lozim- ya'ni
originalni milliylashtirib qo'ymaslik shart.
Xalqlar turmush tarzini anglatadigan so'zlar tarjimasida tarjima tilida ularga
har jihatdan mos, ayni paytda shu til normalari va madaniyati hazm qiladigan
vositalami tanlash zarur. Bunday tushunchalar bir qator xalqlar tafakkurida ham
ayni bir xil aks etishi mumkin. Masalan, o'zaro yaqin bo'lgan xalqlar-o'zbeklar va
tojiklar, ruslar-ukrainlar-beloruslar, olmonlar-inglizlar- gollandlar yoki kavkaz
xalqlari kabi madaniy va iqtisodiy yaqin xalqlarda ko'plab so'zlar, tushunchalar,
qarashlar, orzu-umidlar, xursandchilik va tashvishlari uyg'unligi mavjud. Bu
tillardan o'zaro o’girmalardagi milliy bo'yoqlar uyg'unligi tarjimon uchun ayni
muddaodir.
Shuningdek, milliy tushunchalar ifodasi uchun qo'llanadigan so'zlaming
ko'pchiligi o'zga tilga ham aynan muvofiq tushunchalar berishi mumkin. Jumladan,
Amerika xalqi qo’llaydigan ko'p so'zlar va milliy ruhdagi tushunchalar jahon
xalqlarining globallashuvi natijasida umummilliylik kasb etib bormoqda. Bu
so'zlar va iboralar jahon xalqlari lug'atidan allaqachon mustahkam o'rin egallagan.
Xalqlar turmush tarzini keng ommalashtirishda televideniya, radio, kino va
matbuotning roli beqiyosdir. Ushbu holatlar tarjimonga bir qator yengilliklar
berishi tabiiy.
Bundan tashqari u yoki bu xalq milliy tushunchalarini anglatadigan
ko'pchilik so'z va iboralarning ma'no va funksiyalari mamlakatlarning o'zaro
madaniy, siyosiy-iqtisodiy, savdo-sotiq kabi xilma-xil aloqalari natijasida bir qator
xalqlarga, shu jumladan tarjima tili sohiblariga ham tushunarli bo'lib qoladi.
tarjimonlar bunday so'zlar va harakatlar uchun o'z tillarida so'z qidirib yurishlari
shart emas, ulami transliteratsiya yo'li bilan ham beraveradilar.
"Transliteratsiya" ya'ni so'zlarni tarjima qilmasdan originalda qanday
talaffuz qilinsa shunday qilib aytish yoki yozishdir.Bu usul tarjimon uchun eng
effektiv usul bo'lib, asliyatning milliy koloritini, ya'ni tarixiy vaziyat hamda
personajlar ijtimoiy muhitini siqiq holga qayta tiklaydi.Shuning uchun ham

tarjimonlar bu usuldan o'z faoliyatlarida unumli foydalanadilar.
Transliteratsiya usulidan foydalanishning asosiy sababi, originalda
qo'llanilgan milliy xususiyatli leksemalarni tarjima tilida aks etmaganligi hamda
har ikki xalq uchun bir xil predmet va hodisalar nomlarini anglatishidir.
Originalning milliy ruhini aks ettirish mas'uliyati ham ikki til vositalarini bir- biri
bilan almashtirish imkoniyatini istisno etadi. Pul hamda masofa-uzunlik birliklari,
ro'zg'or ashyolari, kiyim-kechak kabi milliy xususiyatga ega bo'lgan tushunchalarni
anglatadigan so'zlarni transliteraysiya yo'li bilan talqin etish xorijiy muhit va
sharoitning kitobxon ko'z o'ngida ochiq-oydin jonlanishini ta'minlaydi. Ammo
diniy so’zlar tarjimasi tarjimondan diniy bilim va mahoratni talab etadi.
Hozirgi kunda o'zbek tili jahonning boy va qudratli tillaridan biriga aylangan
ekan, uni bu darajaga yetkazgan omillardan biri lug'at tarkibidagi ko'pchilik o'zga
xalqlar turmush ashyolarini anglatadigan so'zlarning transliteratsiya usuli bilan
qabul qilinib, tilning har qanday fikmi ifoda eta olish qobiliyatini oshirib
yuborganligidir.
Xullas, har bir millat o'z tarixiy rivojlanishi va milliy xususiyatidan kelib
chiqib, o'z milliy qiyofasini yaratadi. O'zga xalqning qiyofasi - u qanday bo'lsa
shundayligicha qabul qilinishi va tarjima tilida ifoda etilishi lozim. Hozirgi davr
millatlarning o'zaro yaqinlashuv va qo'shiluv davrida kishilar o'zga millatlar xulq-
atvorini anchayin tushunib olganlar.
Bizningcha oxirgi yo'l eng to'g'ri usul bo'lib, o'zbek kitobxonining bu
mavzuga oid dunyoqarashini, tushunchalarini kengaytirib, bu bilan asaming
g'oyaviy mazmunini chuqurroq anglashga yordam bergan bo'lardi. Qolaversa,
matnda realiyalarning izohsiz ishlatilishi kitobxonni ko'p chalg'itishini, u yoki bu
so'z ma'nosini bilib olish uchun lug'atlarga murojaat qilishga majbur qilishini
unutmasligimiz lozim. Shunday ekan, transliteratsiya orqali berilgan so'z
izohlanmasa, tushuntirilmasa bunday transliterasiyani asossiz deb atash mumkin.
Asosli transliteratsiya kitobxon tasavvurini boyitadi, nutq boyligini,
dunyoqarashini kengaytiradi. Bunday so'zlar o'z navbatida tarjima tilini ham
boyitishga keng yo'l ochadi. Agar tarjimon birorta diniy so’zni nemis tilidagi

boshqa so’z bilan bergandachi? Bunday holatlar asliyatda muallif bayon
qilmoqchi bo'lgan fikr tarjimada kitobxonga yaxshi yetib bormasligiga, asarning
badiiy, madaniy saviyasi haqida noto'g'ri tasavvur uyg'onishiga hamda o’zbek
xalqiga xos milliy koloritni yo'qolishiga sabab bo'ladi xolos.

2BOB.
MILLIY O’ZIGA XOS SO’ZLAR VA REALIYALARNING

FARQLIGI HAMDA TARJIMA QILISH MUAMMOLARI.
2.1. Realiyalar tarjimasining o'rganilishi to'g'risida.
Tarjimashunoslikda realiyalarni bir tildan ikkinchisiga o'girish muammolari
anchagina faol o'rganilgan lekin milliy o’ziga xos so’zlarning realiyalar bilan
uyg’unlik jihatlari yaqqol ko’zga tashlanib tursa-da, tarjima jarayonida milliylik
bilan bog’liq so’zlarga ancha mas’uliyat bilan yondoshiladi shu sababli badiiy
tarjimada milliy kolorit muammolaridan ko’ra realiyalar tarjimasiga doir
muammolar ko’proq o’rganilgan. Chunki ushbu masalaga har qanday tarjima
tahliliga bag'ishlangan ishlarda u yoki bu darajada munosabat bildirib o'tiladi.
Mazkur muammo Yevropa tarjimashunosligida anchagina chuqur tadqiqotlar
amalga oshirilganligi bilan ajralib turadi. Bu borada G'. Salomov, R.Fayzullayeva,
O.Kade, J.Munen, I. Leviy, L.Barxudarov, A. Fedorov, L. Sobolyev va ayniqsa,
yuqorida ta'kidlab o'tilganidek, S.Vlaxov va S.Florinlarning "Tarjimada tarjima
bo'lmaslik" deb nomlanuvchi kitoblari muhim ahamiyat kasb etadi.
Rus tarjimashunos olimi L. Sobolyev realiyalar tarjimasi borasida shunday
deydi: "Realiyalar tarjimasi borasida gapirganda ikki xususiyatga e'tibor berish
lozim:
1) realiyalar aslida tarjima qilinmaydi.
2) realiyalarni bir tildan boshqasiga o'girishda so'zma-so'z tarjima tamoyili
ishlatib bo'lmaydi" 1
Chex tarjimashunos olimi Irji Leviy realiyalar tarjimasi qiyinchiliklarini -Iso
payg'ambarning xochga mixlanishidagi azoblariga qiyos qiladi. 2
Umuman olganda realiyalar tarjimasida ikki jihat eng muhim hisoblanadi:
Asliyatdagi realiyaga tarjima tilida muqobilini topib bo'lmasligi.
Realiyalar tarkibida ob'yekt sifatida kelgan milliy va tarixiy koloritni aynan
tarjima qilib bo'lmasligi.
1 1
Федоров. А. В, Искусство перевода и жизнь литературы― М. 1983, С181
2 2
Вайсбурд. Е. М. Реалия как елемент страновадения.― Риз Р №3-М 1972.С 181.

Shuning uchun ham realiyalar tarjimasida duch kelingan har qanday holatni
bir urunish bilan hal qilsa bo'ladigan, avvaldan yozib qo'yilgan tayyor qolip, qoida
mavjud emas. Tarjimon har bir holat kontekstidan kelib chiqib realiyalarni tarjima
qilishga bel bog'lashi kerak bo'ladi. Zero har bir realiya tarjima va tarjimon uchun
alohida bir muammodir. Realiyalar tarjimasi muammolarini nazariy jihatdan
oydinlashtirish uchun mahoratli tarjimonlar tajribalariga tayanish eng to'g'ri yo'ldir.
Realiyalarning asliyatda tutgan mantiqiy o'rnini anglash.
Tarjmon avvalo muayyan realiyaning asliyat kontekstida qanday o'rin
tutganligini anglamog'i lozim bo'ladi. Bu o'rinda mutarjim asliyat muallifi o'z
asaridagi realiyani nima maqsadda, qanday uslubiy-ma'naviy vosita sifatida
qo'llaganligini bilishi kerak. Ayniqsa muallif o'z asarida nafaqat tarjima
o'quvchisiga, balki o'z kitobxonlariga ham notanish bo'lgan realiyalarni qo'llagan
bo'lsa, anchagina qiyinchiliklarga duch kelinadi. Chunki bunday xos so'zlarning
milliy va tarixiy bo'yoqlari ham shunchalik murakkab bo'lishi tabiiy. Ozgina
beparvolikka yo'l qo'yiladigan bo'lsa, tarjima o'quvchisi bunday so'zlarni keraksiz,
hech kimni qiziqtirmaydigan qandaydir tushunarsiz ekzotizmlar qatoriga qo'shib
qo'yadi.
Realiyalar tarjimasida ularning tarjima o'quvchisiga avval tanish yoki
notanishligi muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki kitobxon asliyatdagi xos so'zlarni
mumkin qadar osonroq tushunishi lozim. Shu sababdan ularning quyidagi
xususiyatlariga e'tibor berish kerak:
Avvalo tanish, o'zimizga yaqin bo'lib qolgan realiyalar. Jumladan, ruslar
uchun pirojki, bolgarlarga banitsa, chexlar uchun knedli, o'zbeklarga somsa tanish
taom hisoblanadi. Bunday xos so'zlarni har qanday lug'atlardan topish mushkul.
Tarjimada unchalik murakkablik keltirib chiqaravermaydigan international
realiyalar. Bularga: sombrero, gondola, preriya, djinsi, safari va boshqalar kiradi.
Mazkur tipdagi realiyalar tarjimasiga xos bo'lgan quyidagi jihatlarga e'tibor berish
lozim. Internatsional realiyalar tarjimasida mutarjim bilishi kerak bo'lgan bir qator
psixologik muammolar mavjud:
a) asliyat matnidagi realiya o'z xususiyatiga ko'ra qanchalik darajada tarjima

tiliga yot hisoblanadi?
b) asliyat tilining o'zida qo'llanilgan realiya o'sha til uchun ham zot bo'lgan
realiya bo'lsa, uning mazkur kontekstdagi ma'nosi qanday?
c) o'zga tildadgi realiya tarjima tili muhitiga o'tgach qanday ma'no kasb eta
boshlagan?
Mahalliy realiyalar
Xos so'zlar sirasida alohida rol o'ynaydi. O'rta osiyo mamlakatlari, xususan,
o'zbeklarga xos bo'lgan: ariq, so 'ri, xon atlas, palov, somsa, manti,moshxo’rda,
moshkichiri, shovla, lag’mon va boshqa xos so'zlarni keltirish mumkin.
Badiiy asarlarda qo'llaniladigan kontekstual realiyalar. O’zbek yozuvchisi
G’afur G’ulom ijodida o’zbeklarga xos bo'lgan quyidagi xoslik tasvirlanadi:
Aslida:
“Ko’mir saroyiga qarab ketayotganimda qulog’imga karnay-surnay ovozi
eshitilib qoldi.”
"Als ich mich dem kohlenger naherte, horte ich plotzlich den Klang der
traditionellen Musikinstrumente Karnai und Surnai.". Bu o'rindagi karnay va
surnay so'zlarini lug'atlardan topish mushkul.
Badiiy asarlar tarjimasida mutarjimlar bunday xil realiyalarni asar
mazmunidan ham ko'ra unda tarixiy va milliy koloritni tasvirlash maqasadida,
o'ziga xos bo'yoq, kolorit bilan ta'minlash uchun o’zgarishsiz qo'llaydilar.
Ayniqsa, XVIII asr fransuz revolyutsayasi davrini tasvirlashga bag'ishlangan
asarlarda ijodkorlar: fruktidor, arpan, toaz, tamburmajo, sitsiliycha kechalar kabi
xos so'zlardan foydalanganlar.
Bizningcha, realiyalarni o'zga tillardan o'zlashtirish ularni tarjima qilishga yo'l
ochadigan urunishlar sifatida baholashga asos bo'la oladi. Quyida ana shunday
tamoyillardan misol keltiriladi:
O'zga tillarga mansub realiyalarni qo'shtirnoq ichida berish yoki kursivda
yozish orqali maxsus ajratib ko'rsatish. O'zga tildagi realiyani tarjima tilidagi
original asarda transkriptsiyalash orqali keltirish.
Realiyalarni tarjima qilish yoki boshqa tildagi realiyalarni o'z tilida ifodalash

uchun uni o'z realiyalaringiz bilan yonma-yon tarzda berish ham bir usul
hisoblanadi. Jumladan, bilamizki finlan o'zlarining saunalari, hammomlari bilan
tanilganlari. Finlarning saunasini bir so'z bilan tushuntirishning iloji yo'q. SHu
sabadan uni fin sauna hammomi tarzida berish ham maqsadga muvofiqdir.Xorijiy
realiyalarni o'z tilingizda ifodalashning yana bir usuli ularni o'z tilingizda u yoki bu
darajada izohlash, ma'nosini tushuntirishdir.
Muayyan realiyada mazmun hamda uning emotsional-ekspressivlik xususiyati
qanchalik ko'proq bo'lsa, uni izohlash yoki tushuntirish shunchalik
murakkablashaveradi. Bunda realiyaning kelib chiqishi, etimologiyasiga ham
e'tibor berish talab qilinadi. Lev Tolstoyning "Kazaklar" asarida chapura so'zini
uchratamiz. Biz gruzinlarning ushbu so'zini bilishimiz uchun maxsus etimologik
lug'atlarga murojaat qilishimizga to'g'ri keladi. Uning ma'nosi o'ziga 8 stakanni
mujassamlashtirgan vino ichadigan idishlar to'plamidir.
Amerikadagi Kaliforniya shtati o'zining yirik shaharlari, Hollivud filbmlar
olish shaharchasi, San-Frantsisko, Los-Anjelosb kabi yirik shaharlari bilan
tanilgan. Shuning uchun Kaliforniya haqida gap ketganda "Kaliforniya bilan
uchrashuv", "frivey" degan realiyalar uchraydi. Frivey bu ingliz tilidagi freeway,
ya'ni free- erkin, bo 'sh; way - yo 'l degan ma'noni anglatadi. Aniqrog'i har qanday
svetoforlardan holi bo 'lgan yo 'l deganidir. Ana shunday izoh va sharhlar tarjimon
uchun ham, uning o'quvchisi uchun ham muhim ahamiyatga egadir. Faqat ana
shunday tushuntirishlar vositasi bilan realiyalarning mohiyatini bilib olishimiz
mumkin bo'ladi. Amerika inglizlari bilan Angliya inglizlari realiyalarida ham
sezilarli farqlar borligini ham ta'kidlash lozim. Chunki ular bir tilda
gaplashsalarda,turli sharoit va mentalitetga mansub xalqlar hisoblanadilar.
Yuqorida 5 ta usulda chet tilidagi realiyalarni ifodalash masalasi, usullari
ko'rsatildi. Bunday usullar o'zbek tarjimashunosligida bolgar olimlari S.Vlaxov va
S.Florinlar o'zlarining "Nemepevodimbie v perevode" nomli risolalarida keltirgan
tamoyillar kabi batafsil ko'rsatilmagan. Bizdagi tadqiqotlar, asosan, badiiy asarlari,
ko'pincha rus tilidan o'zbek tiliga yoki qardosh tillardan o'girilgan asarlar misolida
berilganligi va realiyalarning badiiy asar kontekstidagi tabiatidan kelib chiqib

tarjima qilish usullariga bag'ishlanganligi bilan farqlanadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, olimlarning realiyalarni tematik
guruhlarga ajratishlari o’z tadqiqot ob’yetlariga nisbatan qaraganda to’g’ri bo’lishi
mumkin. Ammo ularni o’zbek voqe’ligi, O’zbekiston realiyalariga nisbatan qo’llab
bo’lmaganidek, biz qo’llaniladigan realiyalarni ham nemis tiliga tarjima jarayonida
foydalanish ancha mushkul. Shu boisdan bizdagi voqe’lik, milliy va maishiy xoslik
asosida kelajakda realiyalarimizning mavzuiy guruhlarga tartiblashimiz lozim. Aks
holda bu jihat ularni boshqa tillarga tarjima qilish yoki o’zga xalq realiyalariga
mutanosiblikni aniqlab olishda turli to’siqlarning paydo bo’lishiga olib kelishi
turgan gap.
2.2. Realiyalarni tarjima qilish usullari.
Bir tildagi matnlarda xorijiy realiyalarning qo'llanilishini ularni bir-tildan

ikkinchi tilga tarjima qilish masalasi bilan aralashtirib yubormaslik lozim. Aslida,
mavjud nazariy adabiyotlarda mutaxassislar realiyalarni bir tildan ikkinchisiga
o'girishning ikki usulini ta'kidlaydilar: transkriptsiya va tarjima usuli.
Tilshunos olim A.A.Reformatskiyning fikriga ko'ra yuqoridagi usullar bir-
biriga zid keladi, deyiladi. 1
Ular nemis olimi Herderning "Tarjimada o'zga xalq
xosligi va o'zligimiz me'yorlarini saqlab qolishimiz kerak" qoidasinini turlicha
talqin etadilar. Xususan,
1) tarjima "o'zga" xalq xoligini imkon qadar "o'ziniki" qilib olishga intiladi.
2) transkriptsiya esa o'zga xoslikni o'zlik vositasi bilan o'ziniki qilib olishga
harakat qilishdir.
Rus olimalari Pavlova va Svyatozarovalar 2
nemis mutafakkiri Herderning
yuqoridagi fikrlariga qo'shilmaydilar. Ya'ni bir vaqtning o'zida xorijiy realiyaning
ham o'ziga xosligi, ham tarjima tilidagi me'yorlarni saqlab bo'lmaydi. Ammo ular
transkriptsiyani tarjima usuliga qarama-qarshi qo'yish masalasiga qiziqish
bildirishadi. Ayni paytda ular boshqa rus tarjimashunosi A.V.Fedorovning
realiyalar tarjimasida izohlash va tushuntirishlarning to'laqonli bo'lmasligini tanqid
qilishlariga qo'shiladilar . 3
Unga ko'ra rus tilida «jarkaya kuznya», «tyoplaya
saklya» deyish bilan tarjima o'quvchisi hech narsani tushunmasligi to'g'riligini
ta'kidlaydilar (o'sha kitob... 101 bet). Asliad tarjimada mavhumlikka yo'l qo'yish
realistik tarjimaning har qanday tamoyillariga mos kelmasligi tabiiydir.
Transkriptsiyalash usuli.
Ushbu usul orqali tarjima matniga asliyatdagi realiya talaffuziga maksimal
yaqinlashtirilgan holda beriladi. Masalan, o’zbeklarning palovi so'zi bolgar tilida
palov tarzida beriladi. Birgina yumshatish belgisini aytmaganda transkriptsiyalash
natijasida deyarli o'zgarishlar bo'lmagan.
Tarjimaning muhim usullaridan biri bo'lgan "transkrptsiyalash" termining
"transliteratsiyalash" terminidan mantiqiy farqlanishini ham bilishimiz lozim. Shu
1 1
Сапогова Л. И. О понятие реалия Сб. №4,―М. 1990. С 311-333.
2 2
Саломов. F Таржима назариясига кириш,― Тошкент. Укитувчи, 1978
3 3
www / lingvo - plus . ru / perevod - realiy /

sohaga oid bo'lgan mavjud ilmiy adabiyotlarda mazkur tushunchalarni o'zaro
ma'nodosh (sinonim) tarzida ham tushuniladi. Bolgar olimlari S.Vlaxov va
S.Florinlar ushbu qarash to'g'ri emasligini asoslashga harakat qiladilar va shunday
deydilar: "Transkriptsiya - o'zga tildagi so'zning (ko'pincha geografik nomlar va
ilmiy terminlar) tovushlarini boshqa til vositalari bilan ifodalash, transliteratsiya
esa o'zga tildagi so'zning harflarini tarjima tilidagi harflar vositasida ifodalashdir".
Aytish kerakki, transkripsiya usuli asosan atoqli otlarni o'girishda qo'llaniladi.
Transkripin'ya usuli ham ish bermagan yoki tarjimada transkripin'ya noto'g'ri
amalga oshirilgan paytlarda u yoki bu darajada transliteraiiiya usuliga ham
murojaat qilishga to'g'ri keladi. Transliteraiiiya usuliga qiziqarli bir misol
keltiraylik. Amerikalik hindularning tilida tomahawk degan so'z bor. Uni
amerikacha hindularning talaffuzida tomaxok tarzida talaffuz 3tilar 3kan. Ammo
rus tiliga ushbu so'z transliteraiiiya qilinganda tomagavk bo'lib chiqqan. Xuddi
shunday nom bilan AQSHning harbiy raketasi ham nomlanadi. Chunki inliz
tilidagi "h" tovushi yoki harfiga rus tilida aynan mos keladigani bo'lmaganligi bois,
uni ruscha "g" bilan ifodalash urfga kirib ulgurgan. Buni inglizlarning Hamlet ini
rus tilida (hatto o'zbekchada ham) Gamlet tarzida beriladi. Hindularning canoue
sini talaffuzda kanu tarzida o'girilsada, ruscha yoki o'zbekcha talaffuzda kanos
bo'lib chiqqanligini eslab o'tish lozim.
O'zbek, rus va boshqa qardosh tillardan Yevropa tillariga, jumladan, nemis,
ingliz va bolgar tillariga realiyalarni transkripsiya yoki transliteratsiya qilganda
asliyatdagi tovush yoki harfga tarjima tilida aynan shunday muqobil topilmagan
taqdirda unga yaqin variantni tanlash maqsadga muvofiqdir. Jumladan, o'zbek
tilidagi "q", "g'", "h", "o'" undoshlari rus, ingliz yoki nemis tillarida aynan shunday
variantda bor deb bo'lmaydi. To'g'ri, o'zbek tilidagi "h" ingliz yoki nemis tillaridagi
"h" ga mos kelishi mumkin. Masalan, Hollywood - Hollivud, Hamburg - Hamburg,
Hitrou - Hitrou, Helena-Helena. Ammo, o'zbeklardagi "g'" harfi yoki tovushi
ishtirokidagi realiyalar, jumladan, ismlardan G'aybulla, G'azal, G'afurlarni - ingliz
tilida Gajbulla, Gazeli, Gafur tarzida berish lozim bo'ladi.
Demak realiyalarni transkripniya uslida qanday o'girish muammosi har ikki

tilning alifbo va talaffuz qoidalari bilan chambarchas bog'liqdir. Xususan, imlosi
kirillina yoki lotin imlosiga asoslangan tillararo tarjimada transkripniya usulini
qo'llashning o'ziga xos muammolari borligini bilishimiz kerak.
Realiyalarni o'girishda maxsus tarjima usullari.
Realiyalarni boshqa tilda qayta yaratishda transkripniya usuli qo'l kelmagan
paytlarda ularni boshqa yo'llar bilan tarjima qilishga harakat qilinadi. Tarjima
qilish usulining ham bir necha ko'rinishlari mavjud. Ular quyidagilar:
Neologizmlar qo'llash.
Bunday usul transkripsiyadan keyingi o'rinda turadi va u tarjimada asliyatdagi
realiyaning mazmuniy asosi hamda milliy o'ziga xosligini saqlab qolishda samarali
yo'llardan hisoblanadi. Uning tarkibiy qismlariga esa kalka va yarim kalka kiradi.
a) kalkalash.
Kalkalashning mohiyati asliyatdagi so'zning anglatgan ma'nosini aynan
o'girishga asoslanadi. Jumladan, ingliz tilidagi skyscraper realiyasini (sky -osmon,
samo; scraper-taroshlash, supurish) rus tiliga neboskreb tarzida to'la kalkalash,
o'zbek tiliga esa osmono 'par tarzida
b) yarim kalkalash
vositasida berishdir. Ushbu kalkalash usli asliyatning yevropacha koloritini
saqlab qolganligi bilan e'tiborlidir.
Yarim kalkalashga amerika istorizmlaridan carpet bagger ni rus tilida
sokvoyajnik tarzida berilishini ham keltirish mumkin. Nemis tilidagi "er" ot
yasovchi qo'shimchasini rus tilidagi "nik" bilan almashtirish yaxshi natija bergan.
Buni o'zbek tilida "chi" yoki "ist" qo'shimchalari yordamida, aniqrog'i,
"Surnaychi-Surnaspieger" tarzida berilishini ham misol keltirish mumkin.
с ) O'zlashtirish.
Xorijiy til realiyalarida shunday so'zlar borki,ular tarjima vositasida boshqa
tillarga kirib, o'zlashib ketganlar. Ruslardagi rubl realiyasi o'zbeklarda rubl bo'lib
o'zlashib ketgan. Shuningdek, Yevropadagi Yevro (oyro) o'zbek tilida Yevro deb
o'zlashtirilgan. Bu ham aslida talaffuz qoidalari bilan bog'liq hodisa.Ruslardagi
snegoxod, vezdexod, tepoloxod, poroxod kabi transport vositalari o'zbek tiliga ham

aynan holda o'zlashganligini ta'kidlash kerak. Ular bugungi kunda ham faol
ishlatilib kelinmoqda.
d ) realiyani realiya bilan berish.
Ingliz tilida bell-boy degan realiya bor. Bu mehmonxonalarda mijozlarga
xizmat qiladigan mulozimlardir. Aniqrog'i yukingizni ko'tarishadigan, xonangizga
biror narsa kerak bo'lsa keltirib beradigan xizmatchilar, bo'lib, odatda ularninig
xizmatlari uchin choy-chaqa berish rusumga kirgan. AQSH mehmonxonalarida
ularga choy-chaqa bermasangiz, sayohatingiz qandaydir noma'lum sabablarga ko'ra
noxush o'tishi ham mumkin. Masalan, duch qabul qilayotganingizda suv to'xtab
qolishi, lift ishlamay qolishi, nomeringizning kaliti eshikka tushmay qolishi hech
gap emas. Aslida, bunday kutilmagan ko'ngilsizliklarning ostida anashu
xizmatchilarning choy-chaqasini o'z vaqtida va odatdagi summada "rozi qilish"
yotadi.
Mazkur so'zni inglizcha-ruscha lug'atlarda Kopudopnuu, nocunnuu tarzida
beriladi. Asalida bu koridor xizmatchisi yoki xat tashuvchi ma'nolaridan kengroq
ma'noga ega. Buni rus tilida yana (ish buyursangiz, yugurlab bajaruvchi bolakay)
ma'nosini bildiradi. Ruscha variant ana shu inglizcha realiyaning o'ziga xos
realiya-ekvivalenti desak to'g'ri bo'ladi. Xuddi shunga o'xshagan misol sifatida
nemis tilidagi bunker realiyasini ham misol keltirish mumkin.
Rus tilida unga muqobil sifatida dot variant ham keltiriladi. Bundan
tashqari uning rus va o'zbek tillarida tranaskriptsiya shaklida berilishini ham
ko'rishimiz mumkin.Inglizcha o'lchov birliklaridan inch golland tilida dyum,
ruschada decnmuna, fransuzchada arpan realiyalari bilan ifodalanadi.
III BOB.

MILLIY KOLORIT VA TARJIMA MUAMMOLARI.
3.1. Badiiy asarning o'ziga xos xarakterli xususiyatlari va ularni
tarjimada berilishi.
Adabiyot xalqning hayotini aks ettirar ekan, uning ijtimoiy turmushdagi
milliy va umuminsoniy jihatlari badiiy ifodalashi tabiiy holdir. Olmon
adabiyotshunos shoiri va olimi Yoxannes Robert Beher aytganidek, adabiyotning
milliy mazmuni deganda, shubhasiz, adabiyotning millat oldida turgan tarixiy
vazifalari, xalqning milliy manfaatlari bilan bog'liqligi tushuniladi.
Umuman olganda adabiyot xalqning hayoti, kasbkori, milliy xarakterini
belgilaydi. Millat yoki xalqning miliy xususiyatlari abstrakt holdagi tushunchalar
emas, balki konkret tarixiy davrning, iqtisodiy-ijtimoiy tuzumning mahsuli.
Milliylik-umummillilikka (internatsionallikka)zid emas,umuminsoniylik esa
milliylikni inkor qilmaydi. G'oyaviy-badiiy yetuk asarlarni o'qiganimizda ularda
ifodalangan milliylikni umuminsoniylikdan, shuningdek, umummilliylikni
(internatsionallikni) milliylikdan ajratgan holda tasavvur qila olmaymiz. Chunki,
bunday asarlarda milliylik va umummilliylik bir-biriga qattiq kirishib, yaxlitlik
kasb etadi.
Ammo tor mahalliychilik qobig'ida burkangan milliylik milliy turmushning
chinakam badiiy ifodasi bo'la olmaydi: u umumbahariylik kasb eta olmaydi.
Shu sababli, aytish mumkinki, san'at asari qanchalik milliy bo'lsa u
shunchalik umummilliy hamdir.
Tarjimada milliylikni aks ettirish usullari haqida Sharq-u Garb olimlari
ko'plab tajribalar o'tkazgan va turli qonun-qoidalar yaratgan bo'lsalarda konkret
asardagi milliy tushunchalarni o'girishda doimo aniq bir ko'rsatma berib bo'lmaydi.
Hozirgi Sharq tillaridan G'arb tillarida yoki aksincha qilingan tarjimalar tahlili
jarayonida tarjimashunoslik fani oldida turgan muammolar, bir qator tarjimashunos
olimlarning bu boradagi izlanishlari va xulosalari haqida so'z yuritiladi.
"Kolorit" atamasi lotincha "rang" so'zidan olingan bo'lib, keyinchalik italyan
tiliga "colorito", ingliz tiliga "colour" shaklida o'zlashib kirgan. Hozirda bu
tushuncha "rang", "bo'yoq" ma'nosidan tashqari badiiy adabiyotda "xususiyat"

mazmunida ham qo'llanadi.
Kolorit asarning g'oyaviy mazmuni bilan bog'liq bo'lib, san'atkor
ifodalamoqchi bo'lgan g'oya va badiiy obrazni yaqqolroq ko'rsatishiga xizmat
qiladi. O'y, niyat, g'oya, muddaoni ifodalashda, obrazni gavdalantirishda
bo'yoqlarga alohida e'tibor beradigan rassomlar bejiz "Kolorit rassomlar" deb
yuritilmagan. Bu tushunchaning yana bir ma'nosi biron narsaning o'ziga xos
tomonlari majmuini anglatadi. Jumladan badiiy asarning o'ziga xos xarakterli
xususiyatlari: milliylik, davriylik, ma'lum joyning o'ziga xos jihatlari ifodasi.
"Lingvistik atamalar lug'atida" Kolorit badiiy asarning o'ziga xos xususiyati,
asar personajlarining nutq xarakteristikasi sifatida ta'riflanib, ularning nutqida
biron davr tilidan yoki shevalardan olib o'zlashtirilgan tilning o'ziga xos belgilari,
biron mamlakat yoki joyning xos tushunchalari (realiy) majmuidan iborat.
Masalan, Sharq koloriti, Yevropa koloriti, mahalliy kolorit O'rta asrlar koloritiga
oid so'zlar va istilohlar misol tarzida keltiriladi.
Badiiy adabiyotning asosiy materiali so'z ekan, adabiyotshunoslikning bir
tarmog'i bo'lgan tarjimada ham faqat lisoniy ashyolar-so'zlar bilan bog'liq kolorit
o'rganilmogi kerak, degan xulosaga kelish mumkin. Bu fikr ham asosan to'g'ri.
Biroq masalaning o'zga jihatlarini ham e'tibordan chetda qoldirmaslik darkor.
Atoqli o'zbek tarjimashunos olimi G'. Salomovning fikricha, tasviriy sa'nat,
musiqa va badiiy adabiyot bir-biri bilan uzviy bo'lib, "rang", "bo'yoq" ularning har
uchalasini ham tutashtirib turuvchi unsurlardan biridir.
Milliy o'ziga xoslikni o'zga xalqlarga yetkazishdagi asosiy qiyinchilik
xalqlarning bir-birlaridan uzoq masofada yashashlaridir. Territorial yaqin xalqlar
turmush tarzida ko'plab o'xshashliklar bo'lishidan tashqari, ularning san'atga,
adabiyotga bo'lgan qarashlaridan ham uyg'unlikni sezish mumkin.
Atoqli qirg'iz yozuvchisi Chingiz Aytmatovning "Jamila" nomli qissasida
Jamilaning kiygan libosi-"chiy barqut chopon"-o'zbek tilida "chiy baxmal chopon"
nemis tilida esa "eine gasteppte Wattejacke" tarzida o'girilgan.G’afur Gulomning
“Shum bola” asarining nemis tiliga tarjimasida “Chopon” “Mantel” deya
o’girilgan. O’zbek milliy koloritiga xos “Chopon” so’zini bu tarzda tarjima qilish

tarjimani o’quvchi kitobxonda noto’g’ri tasavvur uyg’onishiga sabab bo’ladi.
Lekin asardagi “Yaktak” so’zi “Jaktak” shaklida berilib, izohli lug’atda
quyidagicha izoh keltirilgan:
Jaktak : Taditionelles Mannerhemd ohne Krage. Vorne ist es offen, und es
besteht meist aus Baumwollstoff.
“Chopon” so’zini ham xuddi shunday o’zgarishsiz berib, izohlanganda milliy
o’ziga xoslik to’laligicha saqlab qolingan bo’linardi.
Qirgizlarning issiq kunda mehmonga hech qanday savollarsiz bir kosada
ayron tutishlari holati tasvirlangan epizod tilga olingan "kese",-"kosa"-"die Tasse",
"cho'ng kese ayron" - "katta kosadagi ayron"-"Eine Tasse Sauermilch" shaklida aks
ettirilgan. Bu matndagi qirg'izlarning milliy ashyolari "kasa", "ayron", "cho'pon"
so'zlari o'zbek tiliga aynan o'tkazilgan va o'zbeklar uchun bu so'zlar tushunarli.
Ammo nemislarda bunday tushunchalar bo'lmagani uchun tarjima g'aliz chiqqan.
Nemis kishisi ham qirg'izlarning bu jihatlari mohiyatini tezda anglab yetmaydi.
Fikrimizni isbotlash uchun "Jamila" qissasining o'zbek va nemis tillariga
qilingan tarjimalarini keltiramiz. Asarda tasvirlangan qirg’iz xalqining milliy hayot
tarzi unsurlari o'zbekcha tarjimada aniqroq tushuniladi. Xuddi shu jihatlar esa
nemischa tarjimada qusurli aks ettirilgan. Muallif asar qahramoni Jamilani, qishloq
ayollari ichidan tanlagan. Qissa ham boshidan oxir qirg'iz ovulida sodir bo'ladi.
Jamilaning kiygan libosi, mehmon kutishi, kundalik hayot tarziga oid tushunchalar
o'zbek xalqiga bir qadar tanish. Bu ikki xalqning kelib chiqishi, xalq-millat sifatida
shakllanishi, asar yozilgan paytdagi har ikki millatning ijtimoiy, iqtisodiy va
siyosiy ahvoli bir-biriga yaqin.
Qadim-qadimdan davom etib kelayotgan quda-qudag'aylik ananalari, umumiy
bozor, mehnat vositalari va shakllarinig ko'plab oxhash tomonlari bor. Bularning
hammasi birgalikda xalqlarimizning urf-odati, manaviy qarashlarida umumiy
o'xhash tomonlarini yaratgan. Xuddi shuning uchun ham Chingiz Aytmatovning
qissasida qalamga olingan voqealari o'zbeklar uchun ham tushunarli. Ammo nemis
va o'zbek xalqlari bir-biridan tarixan va jug'rofiy olis masofada yashaydilar. Har
bir millatning yashash tarzi, urf odatlari, qiziqishlari, mashg'ulotlari, ayniqsa tili va

adabiyoti bir-biridan keskin farq qiladi. Bu esa tabiiyki, uy-ro'zgor buyumlari,
oziq-ovqat turlari, liboslar, milliy an'analar, tafakkur tarzi kabi tushunchalarni
tarjima qilishda katta qiyinchiliklar tug'diradi.
Har bir xalq o'zining iqlim, ijtimoiy-tarixiy sharoitdan kelib chiqib xo'jalik
yuritadi. Chunonchi, nemis va inglizlarda qadimdan vinochilik, pivo tayyorlash,
turli shirinlik tayyorlash, go'sht va sutni qayta ishlash, o'rmonchilik kabi
mehanizmlar mavjud edi. Shuning uchun bu xalqlarda yuqorida aytilgan mehnat
mashg'ulotlari ustuvor bo'lib, ularga alohida atamalar berilgan. Jumladan, pivo
ichish uchun maxsus krujkalar, stakan turlari mavjud bo'lib, yarim litrgacha
hajmda bo'lgan pivo idishi-krujkani "die Mass" deb ataladi. Pivoxonalar ham
maxsus yerto'lalarda tashkil etilib, doimiy mijozlar va hurmati mehmonlarga katta
idishda-"Mass"da pivo keltirilgan.
Nemis xalqining har bir fuqorosiga tushunarli bo'lgan bu jihatlar boshqa
xalqlarga ayniqsa sharq xalqlariga noma'lum. Qizig'i shuki, o'zbekda pivo quyilishi
lozim bo'lgan cho'zinchoq idish-"der Krug" yoki "die Mass" atamasining muqobili
ham yo'q. Biroq, bizga ruslarning "krujka", "stakan" sozlari ancha zamonlardan
buyon tushunarli bolib qolgan va tarjimada ham shu so'zlardan foydalanilsa baholi
qudratlik kasb etadi.
O'zbek xalqi esa, qadim-qadimdan paxtasi, ipagi, qorako'l terisi, poyafzal va
liboslar tayyorlash, xattotlik san'ati bilan ma'lum va mashhur edi.
O'zbekning har biri uchun paxtakorlik san'ati qadrli. Ayniqsa, kuzda paxta
hosilini yog'in-sochinli kunlarga qolmay terib olishda butun xalq, yoshu-qari,
ziyoli-yu ishchilar paxtakorga yordamga keladi. Shu kezlarda talabalar o'qishni
to'xtatib, dalaga-hasharga chiqishi, zavod ishchilari maxsulot chiqarishni to'xtatib,
paxta terimiga chiqishi qirg'izlar, qozoqlar uchun ham tushunarli bo'lsa-da, har
ishni o'z vaqtida va mutaxassis kishi tomonidan bajarishi lozimligiga o'rgangan
yevropalikka buni qanday tushuntirish mumkin!
Paxtadan va chigitdan tayyorlangan buyumlar, oziq-ovqat maxsulotlari,
hayvonlar uchun ozuqa va hatto harbiy sohada qo'llaniladigan paxta
chiqindilarining nomi bizlarga yaxshi tanish. Lekin, yurtida paxta o'smaydigan rus,

ingliz yoki nemischa g'oza, g'ozapo'choq, chigit, tola, ko'rak, ko'sak, pilla, ipak
qurtining daxasi va xokozo so'zlarning ma’nosini qay tarzda yetkazish mumkin!
Turgan gapki, ular ipak qurti yetishtirish mashaqqatli mehnatligi, ko'rak bilan
ko'sak o'rtasida ham katta farq borligini anglamaydilar.
O'zbek xalqinig eng yaxshi odatlaridan biri mehmondorchilikdir. Albatta,
mehmon, mehmondorchilik tushunchasi barcha xalqlar uchun xosdir. Ammo, bu
xol turli xalqlarda turlicha namoyon bo'ladi. Buni esa xatto so'zning yasalishida
ham ko'rish mumkin: Masalan, ruslarda bu atama "gosteprimstvo" shaklida
yoziladi va "gost" (mehmon) va "prinimat" (qabul qilmoq) so'zlaridan tashkil
topgan. Nemislarda esa, "die Gastfreundschaft" sozi "der Gast" va "die
Freundscheft" (mehmon va dostlik) so'zlaridan tashkil topgan qo'shma ot bo'lib,
o'zbek tilidagi mehmondo'stlik atamasiga aynan mos bo'lib, til paralilizmini hosil
qilgan.
Mehmondo'stlik- mehmonni kutib olish shakli haqidagi fikrimizni davom
ettirib, atoqli o'zbek yozuvchisi Abdulla Qahhorning "Sinchalak" qissasidan
olingan parcha va uning ruscha, olmoncha tarjimalaridan aksini keltiramiz.
"Eshon ustma-ust uzoq yo'taldi. Ro'parada tandirga o't qalayotgan novcha,
ko'k ro'molini tomog'idan bog'lab olgan bir kampir Saidaga "keling" dedi-yu yana
ishini qila berdi". (S. 19).
Bu parchada o'zbek xalqining eng yaxshi odatlaridan biri har qanday notanish
kishini "keling" degan so'z bilan kutib olish odati tasvirlangan.
Mavzuni davom ettirib, shuni ham qo'shimcha qilish mumkinki, uyingizga
kirib kelgan kishiga u xoh qorni to'q bo'lsin, xoh yolg'iz, xoh bir guruh bo'lsin
albatta dasturxon yoziladi.
Mehmon kelishidan maqsadini o'zi aytmaguncha undan bu haqda so'ralmaydi.
Xattoki, mehmonni kuzatish marosimida ham "yana bir oz o'tirsangiz bo'lardi",
"yana keling, ko'payishib", "biz ham yaqin orada albatta sizlarni yo'qlab boramiz"
degan yoqimli so'zlarni ishlatiladiki, bunday marosimlar Yevropa ahli uchun
yangilikdir. Shuning uchun ham tarjima har qancha tirishmasin baribir bunday
milliy xosliklarni o'z xalqi tafakkuri va urf-odatlaridan kelib chiqib o'zlashtiradi.

Natijada originaldagi mehmon kutish yoki kuzatish marosimida qo'llangan kichik
va ahamiyatsizday tuyulgan bir so'zning tarjimada tushib qolishi nafaqat
tarjimaning lisoniy qusuri xisoblanadi, balki, o'sha xalqning milliy an'anasi haqida
o'zga o'quvchiga shikasta ma'lumot beradi.
Buni "Sinchalak"ning Konstantik Simonov qalamiga oid ruscha va Edeltraud
Bryummer say-harakati bilan tayyorlangan nemischa tarjimalardan ko'rish
mumkin. Tarjimada milliylikni aks ettirish usullari haqida Sharq-u Garb olimlari
ko'plab tajribalar o'tkazgan va turli qonun-qoidalar yaratgan bo'lsalarda konkret
asardagi milliy tushunchalarni o'girishda doimo aniq bir ko'rsatma berib bo'lmaydi.
Shuning uchun tarjimada mutarjimlar mazmun, milliy o’ziga xoslik, janr hamda
eng asosiysi yozuvchi uslubiga e’tibor qaratishlari kerak.
3.2. Tarjimada muallif tilini to'liq tushunishning ahamiyatlari.
Hozirga qadar jahon adabiyotidan ona tilimizga tarjima qilingan aksariyat

asarlar vosita tillar orqali amalga oshirilgan va bu hol bugungi kunda ham davom
etmoqda. Yosh tarjimonmiz asliyat tilini yaxshi bilsalar-da, ko’p hollarda ularda
badiiy mahorat yetishmayapti. Xuddi shunday holatni o’zbek adabiyoti
namunalarini boshqa tillarga tarjima qilish sohasida ham kuzatish mumkin. 1
Jahon adabiyoti tarixida shunday o'lmas siymolar borki, ular qoldirgan meros
millatlar va elatlar madaniyatining yuksalishida, madaniy hamkorlikning
mustahkamlanishida olamshumul ahamiyat kasb etadi. Ana shunday siymolardan
biri sharqshunos olim, mohir tarjimon Mihail Aleksandrovich Sal'edir.
Butun umrini Sharq va uning adabiyoti bilan bog’lagan Mihail Sale Leningrad
universitetida o'qib yurgan kezlaridanoq arab tilidan tarjimalar bilan jiddiy
shug'ullana boshlagan. Uning ilmiy-adabiy faoliyati Toshkentga kelganidan so'ng
yanada rivojlandi.
Yevropa va Sharq tillarini puxta egallagan olim o'zbek xalqi yodgorliklari va
buyuk o'zbek olimlari ijodini sinchiklab o'rgandi, matbuotda qator ilmiy maqolalar
e'lon qildi. "Muhammad al-Xorazmiy - buyuk o'zbek olimi", "Baliqchi haqida
ertak"ning nomalum varianti", "Ming bir kecha"ning ruhi", "Alisher Navoiy -
biograf sifatida" va boshqalar shular jumlasidandir.
Olimlik iste'dodi bilan tarjimonlik mahoratini o'zida mujassamlashtirgan Sal’e
umumjahon madaniyatini o'zining sara tarjimalari bilan boyitdi. U Maksim
Gor'kiyning bevosita yordami bilan "Ming bir kecha"yertaklarini arab tilidan rus
tiliga o'girib nashrdan chiqardi. O'rta Osiyoning buyuk allomalari Abu Ali ibn
Sinoning "Tib qonunlari", Abu Rayhon Beruniyning "O'tgan avlodlar
yodgorliklari", Gulxaniyning "Zarbulmasal", Boburning "Boburnoma" kabi o'lmas
asarlarini rus tiliga tarjima qilishda Sal'ening xizmatlari beqiyosdir.
1959-yilda Sal'e tomonidan amalga oshirilgan "Boburnoma" tarjimasi rus
tilidagi birinchi va mukammal tarjima hisoblanadi. "Boburnoma"dek ilmiy, badiiy,
geografik va tarixiy asarni tarjima qilish tarjimondan katta kuch va mahorat bilan
birga eski o'zbek adabiy tilini mukammal bilishlik, asl nusxa uslubini chuqur
1 1
O ’ zbekisdon Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “ O ’ zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda
o ’ rganish va targ ’ ib qilishning dolzard masalalari ” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga yo ’ llagan tabrigi , 2018

egallagan bo'lishlik talab etilar edi. Faqat shundagina tarjimaning muvoffaqiyatli
chiqishi kutilardi.
Sal’e buni uddasidan chiqdi. Tarjimada Boburning takrorlanmas uslubi: til
go'zalligi, soddaligi, nafisligi, manodor va o'tkir fikrlilik, o'ziga xos tasvir vositasi
va aforistik ruh saqlab qolingan.
M. Sal'e 1945-yilda yana bir savobli ishga qo'l urdi. Oybekning "Navoiy"
romanini rus tiliga tarjima qilib, nashrdan chiqardi.
Oybekning "Navoiy" romani ziddiyatli, keskin voqealar tasviri, teran milliylik
bilan mushtarak holda yaratilgan tarixiy asardir. Ushbu tarixiy va memuar asarda
buyuk shoir hayoti va ijodi bilan bir qatorda XV asr o'zbek halqi hayoti, urf-
odatlari va tabiati aks ettirilgan. Personajlarning xarakterlari, sharq bozorlari,
dabdabali saroylar, dehqonlarning ayanchli ahvoli, xalq isyonlari, shoirlarning
majlislari, saroy fitnalari - hamma-hammasi yorqin milliy ruhda tasvirlangan.
Tarixiy mavzuda ijod etishning o'ziga xos murakkabliklari, qiyinchiliklari
bor, albatta. Bu yo'sindagi asarni bir tildan ikkinchisiga o'girish tarjimondan katta
iqtidor, chuqur bilim -tarix dialektikasini teran talqin qila bilishni talab etadi.
Mohir tarjimon Sal'ening Sharq tillari, xususan, arab, fors, qadimgi o'zbek
tillarini puxta bilishi, muallif tilini to'liq tushunishi tarjimaning mukammal chiqishi
uchun katta qulaylik tug'dirdi.
Asarda katta mahorat bilan tasvirlangan Navoiy portreti o'zbek adabiyotida
yaratilgan mukammal portretdir. Oybek birinchilardan bo'lib, qahramonning tashqi
ko'rinishi orqali uning psixologiyasi, xarakteri, ichki dunyosini ko'rsatishga erishdi.
Yozuvchi shoir siymosini quyidagicha tasvirlaydi:
"Shoirning boshida uchli ko'k taqyaga silliq o'ralgan ko'rkamgina salla.
Egnida - ichidan odmi shoyi to'n, ustidan yalang qo'ng'ir movut chakmon...
kenggina yuzida doimiy tafakkurning asl manosi, manaviy qudrat va yengil,
go'zallashtiruvchi bir horg'inlik jilvalanadi. Qovoriqroq qovoqlari ostida qiyg'och
ko'zlarida go'yo tafakkur va hayol bilan birga qandaydir iroda kuchi ifodalanadi".
Ijod uslubida Oybek ruhida ko'ra olgan Sal’e asar qahramonlari xarakteridagi
asosiy hususiyatlarini tarjimada muvaffaqiyat bilan amalga oshira oldi. Navoiyning

jiddiy va jonkuyar davlat arbobi bo'lishi bilan birga nozik ta'b va hassos shoir
ekanligi ham tarjimada yaqqol ko'zga tashlanadi. Tarjimada asliyatdagi kabi
tasvirlar, obrazlar ifodasi to'liq saqlangan. Navoiydagi ma'naviy qudrat, tafakkur
va iroda, Majdiddindagi mug'ombirlik, fitnachilik, To'g'onbekning ayyor, qashshoq
ma’naviy dunyosi, Sultonmurodning teran fikrliligi va Zayniddinning
shirinsuhanligi - hamma-hammasi o'z aksini topgan.
Navoiy nutqida xalqchil, haqiqatgo'y davlat arbobining ovozi baralla
eshitiladi. So'z qurilishi, ifoda shakllari uning keng malumoti, adabiy uslubni to'la
egallagani, xalq hayoti va tilini mukammal bilishidan darak beradi. Shoirning viqor
bilan so'zlashidan ko'hna asrning nafasi urib turadi. "Navoiy" romani tarjimasi har
qanaqa asarni tarjima qilish uchun zarur bo'lgan tartiblardan, ya'ni asl nusha tilini,
shu xalq hayotini, turmushini bilishdan tashqari yana tarixiy hujjatlarni o'rganishni
ham talab etadi. Tarjimon Navoiy zamonini chuqur o'rgangan, o'sha davrdagi
tarixiy hujjatlarni Navoiy zamondoshlaridan, Vosifiy va Boburlarning xotiralardan
sinchiklab izlagan. Bu chinakkam tarixnavis, izlanuvchan olimning ishi edi.
Tarjimon M. Sal’ening o'zbek tilini va boshqa sharq tillarini bilishi, muallif fikrini
to'la tushunishi unga asarni mukammal tarjima qilishda qo'l keldi. Mutarjim o'zbek
xalqining milliy madaniyati, tarixi va adabiyotidan durustgina nazariy bilimga ega
edi. Bularning bari Sal'ega davr ruhiga kirib borishida, o'sha zamon ruhini berishda
romanda tasvirlangan tarihiy voqealarni tasvirlashda qo'l keldi.
Asarni rus tilida qayta yaratishda tarjimon hozirgi zamon rus adabiy tili
leksikasi vositalariga tayanib ish ko'radi. Lekin, ayni vaqtda u sharq adabiy tili
boyliklarini rus tilida muvoffaqiyat bilan bera olgan. Muallif nutqi va ayniqsa,
personajlar nutqi obrazliligida, romantik ko'tarinkilik, olijanoblik, purviqorlik
yaqqol seziladi.
Asarda tarixiylik va milliylikni belgilovchi muqim vositalar - realiya va
arxaizmlar, harbiy atamalar, o'lchov birliklari, maqol, matal, frazeologik iboralar
barchasi tarjimada lo'nda, ixcham, asl nushaga mos va hos tarzda o'girilgan.
"Navoiy" romanining rus tilida nashr etilganiga ham yarim asrdan oshdi. Bu
davr mobaynida asar qayta-qayta chop etildi, har gal unga sezilarli darajada

o'zgartishlar kiritildi, kamchiliklari to'ldirilib, to'g'rilandi.
Lekin sholi kurmaksiz bo'lmaganidek, Sale tarjimasini barcha
kamchiliklardan holi, deya olmaymiz. Tarjima, shoirimiz Erkin Vohidov ta'biri
bilan aytganda, quyoshning oyga o'xshatib tasvirlanishi. Biroq, mohir tarjimonning
ulkan xizmatlarini kamsitmagan holda shuni aytishimiz mumkinki, Mihail
Aleksandrovich Sal'e Sharq adabiyotini, xususan, o'zbek adabiyoti durdonalarini
Jahon xalqlari javonlaridan munosib o'rin olishida ulkan va benazir hissa qo'shdi.
Tarjima chin manodagi san’atdir. Sanat bo'lganda ham buyuk va ulkan
mehnat hamda mahorat talab qiluvchi, mashaqqatlar evaziga erishiladigan
san'atdir. Tarjima haqida biz ko'pincha axborot tarzidagina gapirishga o'rganib
qolganmiz, kim nima tarjima qilganini tushunamiz, qolaversa, matnlarni qiyoslab
ularning mos tushish darajasini belgilaymiz. Aslida tarjimani odatiy manodagi
tarjimadan ko'ra badiiy ijod sifatida baholash lozim.
Tarjima sermuammo san'at. Uning hususiyati to'g'risida ko'pgina ziddiyatli
fikrlar mavjud. Unga amaliy yondashilgandagina murakkab jarayon ekanligini
guvohi bo'lamiz. Tarjimaning har bir turi, har bir janri o'z tarjima muammolariga
ega. Bularning barchasini tarjimonlarimiz echib, ushbu murakkab universal
sohaning rivojiga o'z hissalarini qo'shmoqdalar.
Tarjimada so'zni to'g'ri tanlay bilish ham katta muammo kasb etadi. Chunki,
aynan ana shu so'zlarni tarjimon tomonidan noto'g'ri yoki o'rinsiz qo'llanishi tufayli
ko'pgina asarlar nafosatiga putur etadi. Masalan, G.Uyells, Mark Tven, Jek
London, Daniel Defo, P. Abrahamslar qalamiga mansub badiiy barkamolligi bilan
boqiylik kashf etgan ko'pgina badiiy asarlarning o'zbek tilidagi tarjimalari
inglizchasiga olib qaralganda asliy asarning umumiy nafosatiga ziynatbahsh
etuvchi ko'pgina badiiy bezaklariga putur yetganligini kuzatamiz. Jumladan,
T.Grinning "Tinch amerikaliklar" asari tarjimasida mehrob va chilim so'zlari
uchraydi. Vaholanki, Angliyaning Glazgo shahridagi bir muharrirning xonasida
siniq chilimning yotishi, amerikalik bir kimsaning ringda yaktak yopinib o'tirishi
haqiqatdan yiroqdir. Asarning ruscha tarjimasida yuqoridagi so'zlarni sobor',
trubka, sviter, kabi leksik birliklar bilan berilgan, qolaversa, tarjimada ma'nolari

yechilmay qolgan leksik birliklar ham tez-tez uchrab turadi. Masalan:
O'zbekcha: "Otamiz Guyeda mandarin edi";
Inglizcha: "He was a mandarin".
Yuqoridagi jumlani o'qigan kitobxon "mandarin"ni nima ekan deb hayron
bo'ladi. Agar tarjimon o'zbek tili leksikasiga qadam qo'yayotgan bunday
neologizmlarga izoh bersa yoki uning ma'nosini "Otamiz Guye shahrida katta
mansabdor edi" qabilida bersa, jumla ravon chiqardi.
Ushbu asardagi manolari ochilmay qolgan so'zma-so'z tarjimalarga yana
misollar keltiramiz:
Inglizcha: The Southern Grass, to those like my wife who believe may be a
favourite hymn or preyer beside the bed.
O'zbekcha: "Janubiy Krest gimn yoki kechki ibodatnoma" (107-bet).
Biz esa quyidagi tarjima muqobilini tavsiya etamiz: "Janubiy salb yulduzlari
mening xotinimdek taqvodor ayollar uchun injilning noyob surasi yoki yotish
oldidan o'qiladigan bir duo ramzi hisoblanadi".
Inglizcha: 2) a sleeping bag.
O'zbekcha: Uxlaydigan qop (61-bet).
Tavsiya varianti: Ko'rpa (to'shak,uxlash qopi), hoblibos
Har qanday tilning leksikasida o'ziga xos leksik va polisemantik birliklari
mavjud. Jumladan, Jek London ingliz tilidagi "gun" so'zining polisemantik
xususiyatiga tayanib, uni miltiq va qurol-aslaha ma’nosida qo'llanganini ko'ramiz:
Inglizcha: Every hated face was a gun. It was for the guns he fought. He was
the guns. He was the revolution. He fought for Mexico.
O'zbekcha: "O'tirgan davlatlarning har biri bir miltiq. U miltiq uchun hozir
jangga kiradi. Uning o'zi miltiq. Uning o'zi revolyusiya. U bugun Meksika uchun
kurashmoqda".
Parchaning ruscha va o'zbekcha tarjimalaridagi ikkinchi va uchinchi jumlalar
asliy inglizcha matn ma'nosini ifodalamaydi. Hikoya qahramoni Rivera
Revolyusiya arafasida qurol-aslaha sotib olish uchun mablag' topish umidida katta
bahs olishuvida qatnashadi. O'z raqibiga nisbatan jismonan, mahorat jihatdan

ancha zaif bo'lsa ham g'alaba qilishni maqsad qilib qo'yadi. Qahramonning mana
shu ruhiy kayfiyatini ifodalovchi parcha esa, inglizchaga nisbatan quyidagicha
tarjima qilinishi kerak edi:
"O'tirgan jirkanch basharalarning har biri bittadan miltiq. U qurol-aslaha
uchun kurashmoqda. Uning o'zi qurol-aslaha. Uning o'zi revolyutsiya. U butun
Meksika uchun kurashmoqda".
Tarjima qilingan asarlarda biz doimo uning kamchiligini topmasdan, balki
tarjimonning san'atiga e'tibor qaratishimiz lozim. Chunki, tarjimon o'z tarjimasida
yo o'sha xalqning yoki o'z xalqi turmushidan kelib chiqib o'z ishini amalga
oshirishi mumkin, qolaversa, tildagi malum bir tushunchalarni, bazi so'z,
iboralarning ikkinchi bir tildagi muqobili bo'lmasligi mumkin. Bu esa bevosita
tarjimonlarda shu tildagi mavjud iboralarni qo'llanmay qolib asliyatdagi
emocional-ekspressivlikning to'la ifodalanmasligiga sabab bo'lmoqda. Masalan,
kishining yomon kayfiyati ingliz tilida "to be in a devil of a state" iborasi bilan
berilib, o'zbek tilida "shaytoni tutib turmoq", "jazavasi qo'zib turmoq" kabi
ma'noga teng keladi. Shuningdek, to last one's eyes, not to open one's lips iboralari
o'zbek tilidagi "ko'z tashlamoq", "miq etmaslik" kabi muqobillar orqali beriladi.
Lekin iboralaridan tashqari mazkur iboralarning ma’nosini to'la qoplay oluvchi
frazeologik birlik yo'q. Shuning uchun ham bunday iboralar yo so'zma- so'z, yo
tasviriy yo'l bilan tarjima qilinadi. Rus tilidagi tarjimalarda mana shunday
o'zgarishlarga uchragan inglizcha iboralar so'zsiz o'zbek tilida o'z ifodasini topadi.
Shunday qilib, tarjima katta mahorat va mashaqqat talab qiluvchi jarayon.
Uning o'ziga xos muammolari bor.
Tarjima jarayonida tarjimon leksik birliklar, so'zlar bilan ishlaydi. Har bir
so'zning tarjimasini to'g'ri va o'rinli ishlatish ham tarjimonning oldiga katta
vazifalarni qo'yadi. Tarjimon so'zning mohiyati va mazmunini qanchalik chuqur
anglasa, uni o'zgalarga ham shunday tushuntira oladi va har bir o'girilgan asar
maqsadga muvofiq bo'lib, kitobxonda katta taassurot qoldiradi.
Biz O’zbekistonda “Adabiy do’stlik―abadiy do’stlik” degan chuqur ma’noli
tamoiyilga amal qilgan holda, jahon adabiyotining durdona asarlarini o’zbek tiliga

tarjima qilish va nashr etish masalasiga g’oyat jiddiy e’tibor qaratmoqdamiz.
Yurtimizda dunyo adabiyotining bebaho mulki bo’lgan ming-minglab asarlar
tarjima qilinib, kitobxonlar qalbidan joy olgani, badiiy tarjima va tarjimashunoslik
bo’yicha o’ziga xos ijodiy maktab shakllanganini alohida takidlash lozim.

Shavkat Mirziyoyev

XULOSA
Asrlar davomida komil inson tarbiyasi, adolatli jamiyat, shaxs erkinligi,
Vatan ozodligi, bunyodkorlik, bag’rikenglik va baynalminalchilik, odamiylik kabi

o’lmas fazilatlar tarannum etib kelayotgan mumtoz va zamonaviy
adabiyotimizning eng sara namunalarini xorijiy tillarga o’girish va chet ellarda
targ’ib etish bo’yicha ham mamlakatimizda katta ishlar amalga oshirilmoqda
Bu borada respublikamiz ta’lim muassasalari o’zbek tili bilan birga
qoraqalpoq, rus, tojik, qozoq, qirg’iz, turkman tillarida ta’lim berish yo’lga
qo’yilgani, oliy o’quv yurtlarimizda ingliz,fransuz, nemis, ispan yapon, xitoy,
koreys, arab filologiyasi maxsus fan sifatida o’qitilayotgani muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Shavkat Mirziyoyev

Har bir yangi davr yozuvchilar oldiga o'zining dolzarb vazifalarini qokyadi,
o'zi uchun muhim bo'lgan mavzu va muammolarni ilgari suradi, yangi usul va
hayotni idrok etish tarzini singdiradi. Shuning uchun ham insoniyatning ko'p asrlik
taraqqiyoti davomida adabiyot, ayniqsa, ishlanadigan material, mavzu nuqtayi-
nazaridan juda ko'p o'zgarishlarga duchor bo'ladi. Aytaylik, Alisher Navoiy
davrida temuriy shahzodalar o'rtasida taxt uchun kurash avj olgan bo’lib,
ma'rifatparvar, odil shoh haqidagi orzu shu zamonning va shaxsan Alisher
Navoiyning asosiy ideali bo'lgan.
Bitiruv malakaviy ishimizga asos qilib olingan yosh iste’dodli tajimonlar
Oybek Ostonov hamda Azamat Azizov tomonidan nemis tiliga o’girilgan G’afur
G’ulomning “Shum bola” asari ham uzoq yillardan buyon kitobxonlar qalbidan
chuqur joy olgan, o’zbek bolalar adabiyotining durdona asarlaridan biri bo’lib
kelmoqda. Asarni o’qish jarayonida o’zbek kitobxoni o’tgan kunlarga nazar solib
beixtiyor bugungi farovon kunlarga shukrona keltirsa, nemis tilidagi tarjimasini
qo’lga olgan olmon kitobxonlar esa o’zbek xalqi matonati, iymon-e’tiqodi, sabr-
bardoshiga qoyil qolishi aniq. G’. G’ulom xalqimiz orasida qalami o’tkir shoir
sifatida juda mashhur, biroq uning ushbu nasriy asari adibning prozada ham
anchagina maqtovga loyiq qalab tebratganligi isbotidir
Adabiyot ijtimoiy hayot muammolari bilan aloqadorligini majburiy qonun
darajasiga ko'tarish va faqat shuni talab qilish san'atkor imkoniyatlarini chegaralab

qo'yishi ham mumkinligini unutmasligimiz kerak. Aslini olganda, tarixiy jarayon
shuni ko'rsatadiki. adabiyotning hamma davr va hamma tuzumlar uchun birday
dolzarb bo'lgan umumbashariy muammolari bor va mana shu muammolar
ko'tarilgan badiiy adabiyotning umri boqiydir. Masalan, Alisher Navoiyning besh
asr ilgari bitgan g'azallari dilimizni yayratadi, chunki ular bir soniyalik o'tkinchi
mavzular emas, umumbashariy va hamma davrda ham birday qadrlanadigan
mavzularga bag'ishlangan.
Hozirgi kunda adabiyot sohasida ham o'tmish, ota-bobolarimizdan bizgacha
meros bo'lib qolgan nodir qo'lyozma asarlar va yodgorliklarga tayangan holda
yangidan-yangi ko'plab ijodiy ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa,
Respublikamiz o'z mustaqilligini qo'lga kiritgandan so'ng barcha sohalar qatori
tarjimashunoslik sohasida ham ulkan ijobiy o'zgarishlar ro'y berdi va buni hech
kim inkor eta olmaydi. Tarixda yaratilgan va hozirgi zamon ruhida yozilgan
asarlami o'qir ekanmiz, albatta ijodkor yozuvchi birinchi galda o'z o'quvchisini rom
etishga, uni o'ziga jalb qilishga, kerak bo'lsa ehtiyot qilishga, ya'ni voqea-hodisani
hech bir qiyinchiliksiz obrazlar bilan ifodalab berishga harakat qilganligini sezish
mumkin. Bizga ma'lumki, asarni jozibador qiluvchi hamda milliy o’ziga xosligini
inkon qadar saqlab qoluvchi ko’plab vositalar, rang tasvirlar va usulllar mavjudki,
yozuvchi albatta, ulardan o'z o'rnida foydalana oladi. Chunki, har bir ijodkor,
shuningdek tarjimonning o'z uslubiga ega bo'ladiki, u mana shu uslubiga tayangan
holda qaysi davmi tasvirlashga kirishmasin o'sha davr bilan birga yashaydi,
fikrlaydi.
O’zbek tilidan o’g’rilgan nemischa matnlari va boshqa tarjima matnlari
asosida atroflicha organib chiqdik. Asosli transliteratsiya kitobxon tasavvurini
boyitadi, nutq boyligini, dunyoqarashini kengaytiradi. Shunday qilib, realiyalar
tarjima tilining boyishiga ham sabab bo'ladi. Bulaming barchasi asliyatda
ifodalangan realiyalami kitobxon ko'z oldida aynan jonlantiradigan ifoda
vositalarini vujudga kelishiga yordam beradi.
Millatparvarlik barcha xalqlarga barobar hurmat bilan qarash demakdir. 0'z
millatini boshqalardan ortiq qo'yish, unga imtiyozlar berishni talab qilish yoki

aksincha, o'z millatiga, uning tili va madaniyatiga befarq qarash millatparvarlik
qoidalariga ziddir. Har bir shaxsning millatparvarligi avvalambor uning o'z
millatiga, tiliga, an'analariga, madaniyatiga va urf odatlari, rasm-rusumlariga
bo'lgan munosabatida namoyon bo'ladi..
Xulosa qilib shuni ta'kidlash joizki, muallif nutqini tarjimada ifodalanishini
o'rganish birinchidan badiiy asardagi milliy o'ziga xosliklami ifodalash usullarini
aniqlab tarjimonlar uchun amaliy, nazariy bilimlarini takomillashtirishga yordam
beradi, ikkinchidan, bilvosita va bevosita tarjima jarayonida qo'lga kiritilgan boy
tajribalami umumlashtirishga, yo'l qo'yilgan xato va kamchiliklami aniqlab, badiiy
asarning g'oyaviy mazmunini chuqurroq anglanishiga olib keladi.
Muallif nutqining asosiy elementlaridan biri milliy realiyalardir. Ularni
tarjimadaberishning eng samarador usuli transkripsiya va transliteratsiya bo'lib, u
originaldagi xos so'zni to'liqroq ifodalash imkonini beradi. Transliteratiya usulidan
odatda originaldagi milliy o'ziga xos tushuncha ifodalaydigan ma'no tarjima tilida
mavjud bo'lmagan hollarda foydalaniladi. Masalan : partiya, kompaniya, kansler
kabi so'zlarning barchasi rus tili orqali o'zbek tiliga ham kirib kelganki, o'zbek
tilida ularga mos ekvivalentlar mavjud bo'lmaganligi sababli, tarjimon ularni
transliteratsiya usulida berishga, matn ostida izoh berishga majbur. Ayrim
olimlarning bunday so'zlami internatsionallashgan leksika deb atab, ular tarjima tili
boyligini oshirishga xizmat qilishligini alohida ta'kidlaydilar. Realiyalarni
tarjimada ifodalagan stilistik funksiyasini to'g'ri ifodalashning muhim shartlaridan
biri kontekstni to'g'ri tushunishdir. Chunki, realiyalar kontekstdagi funksiyasiga
ko'ra turlicha stilistik ma'nolarni anglatishi mumkin. To'g'ri bunday so'zlar rus
tilining ta'siri tufayli o'zbek kitobxonlariga ham tanish tushunchalarni ifodalaydi.
Biroq, o'zbek adabiy tilida ular ifodalaydigan sanchqi, dastur, muzqaymoq, qo'l
sochiq, muzlatgich, to'xtatgich, sayyoh kabi leksik birliklar mavjud bo'lgani holda
ruscha atamalarni ishlatish ham ko’p uchraydi tilimizda asliyatda ifodalangan
milliy realiyani tarjima tiliga tushunarli o'girish muammosi xorijiy muhit va shart-
sharoitlami kitobxon oldiga ochiq-oydin jonlashtirish mas'uliyatini yuklaydi.
Biroq, transliteratsiya orqali berilgan so'z izohlanmasa, tushuntirilmasa,

kitobxon tasvirlanayotgan voqea-hodisalar va so'zlar bayoniga tushunmay qoladi.
Bu o'rinda transliteratsiya qilingan so'z kontekst ichida tasvirlanib tushuntirilishi,
ma'nosi qavs ichida berilishi, yoki matn ostida izohlanishi mumkin.Bunday
transliteratsiya asosli transliteratsiya deyiladi. Asosli transliteratsiya kitobxon
tasavvurini boyitadi, nutq boyligini, dunyoqarashini kengaytiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Abdullaev M. Abdullaeva M. Mustaqillik: Izohli ilmiy-ommabop lug'at //
to'ldirilgan uchinchi nashri. - Toshkent: Sharq, 2006, -B.13.

2. Akobirov S. Til va terminologiya -Toshkent: 1969.
3. Amir Temur o'gitlari //to'plam -Tashkent: Navro'z, 1992. -B64.
4. Anushkin N. S. Qisqacha siyosiy lug'at. - Toshkent: O'zbekiston, 1975. -B.
12.
5. Ashurov Sh. Ingliz va o'zbek tillarida kesim tipologiyasi. -Toshkent: 2007.
6. Bektemirov H. Begmatov E. Mustaqillik davri atamalari. -Toshkent: FAN,
2002.
7. Borodin E. I. 500 so'z siyosiy, iqtisodiy, va tehnika terminlarining qisqacha
lug'ati. -Toshkent: O'zbekiston. 1964.
8. D.Muhammadiyev “Badiiy tarjima ―chinakam san’atdir”Yoshlik jurnali
2018/1.
9. Do'stmuqammedov J. Inglizcha ijtimoiy-siyosiy va umumiqtisodiy tekstlar. -
Toshkent: O'qituvchi, 1979.
10. G’. Salomov “Tarjima nazariyasi asoslari” Tosh. O’qituvchi nashriyoti 1983-
yil.
11. G’. Xo’jayev “Olmon o’lkasida” 289-bet, Tarjima san’at maqolalar to’plami
Tosh. O’zbekiston adabiyoti va san’ati nashriyoti 5-kitob, 1980-yil.
12. G'afurov I. Tarjimonlik mutahassisligiga kirish // O'quv qo'llanma. -Toshkent:
32. O'zbek tilining izohli lug'ati. 5 jildlik. - Toshkent: O'zbekiston milliy
enciklopediyasi, 2007.
13. Hamroev M. O'zbek tilidan ma'ruzalar majmuasi. - Toshkent: 2007, -B 143.
14. I G’ofurov, O. Mo’minov, N. Qambarova “Tarjima nazariyasi” Tosh.
15. Tafakkur bo’stoni nashriyoti 2012-yil
16. Imomnazarov M., Eshmuhammedova M. Milliy ma'naviyatimiz asoslari.
Toshkent, Toshkent islom universiteti, 2001, -B.51.
17. Isomiddinov Z. N. Turkiy emas va tarjima masalalari. - Toshkent: Universitet,
1995. - b.
18. Jahon adabiyoti. -Toshkent: 1998, - b. 203.

19. Jalolov A., Honazarov Q. Mustaqillik izohli ilmiy-ommabop lug'at. -
Toshkent: Sharq, 1998.-B. 317.
20. Jalolov A., Shonazarov Q. Mustaqillik izohli ilmiy-ommabop lug'at. -
Toshkent: Sharq, 1998. - b. 317.
21. Jo'raev K. Tarjima san'ati - Toshkent: Fan, 1982. - b. 60.
22. Jo'raev K. Tarjima sanati - Toshkent: Fan, 1982. -B. 60.
23. Jo'raev N. va boshqalar. Prezident Islom Karimov asarlari bibliogorafiyasi.
Toshkent: Sharq, 2001. - b. 78.
24. Jumaniyozov Z. Ravshan dostoni nemischa tarjimasida milliylikni qayta
yaratish. filol. fan. nom. . avtoref. -Toshkent: 2008.
25. Komilov N. XIX asr tarjima tarixi // o'quv qo'llanma. -Toshkent: 1988, -80 b.
26. Mallaev N. M. O'zbek adabiyoti tarixi. - Toshkent: O'qituvchi, 1-kitob, 3-
nashri, 1976. -B.662.
27. Mallaev N. M. O'zbek adabiyoti tarixi. - Toshkent: O'qituvchi, 1-kitob, 3-
nashri, 1976. -b. 662.
28. Ma'murov Z. M. O'zbek tilining izohli lug'ati. -Moskva: Rus tili, 1981.
29. Ma'murov Z. M. O'zbek tilining izohli lug'ati. -Moskva: Rus tili, 1981.
30. Meliev S. Tarjima va falsafiy ma''no // Tarjima san''ati // maqolalar to'plami. -
Toshkent: 1980, - b. 252.
31. Milliy istiqlol g'oyasi // Bibliografiya, 1-kitob, -Toshkent: 2001. - B. 31.
32. Milliy istiqlol g'oyasi//Annotaciyali bibliografiya -Toshkent: 2001. - b. 91.
33. Musaev q. Badiiy tarjima va nutq madaniyati. -Toshkent: O'qituvchi, 1976, -
B. 160.
34. Musaev Q. Badiiy tarjima va nutq madaniyati. -Toshkent: O'qituvchi, 1976, -
b. 160.
35. Mustaqillik izohli ilmiy-ommabop lug'at//ikkinchi nashri. - Toshkent: Sharq,
2000. - b.320.
36. Mustaqillik izoqli ilmiy-ommabop lug'at//ikkinchi nashri. - Toshkent: Sharq,
2000. -B. 320.

37. Ne'matova D. Cho'lpon publitsistik asarlarining lingvistik tahlili. filol. fan.
nom. ... diss. -Toshkent: 2004, - b. 145.
38. O’zbekisdon Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “O’zbek mumtoz
va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda o’rganish va targ’ib qilishning
dolzard masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga
yo’llagan tabrigi, 2018.
39. O'zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik, 1-tom. - Toshkent: Fan, 1977, -B. 328.
40. O'zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik, 3-tom. - Toshkent: Fan, 1978, -B. 380.
41. O'zbek tilining izohli lug'ati, 2 tomlik, 1-2-tomlar. - Moskva: 1981.
42. Popovich A. Problemyi hudojestvennogo perevoda. -Moskva, Vyisshaya
shkola, 1980, -str. 200.
43. Qurbonov T. Publicisticheskiy stil' sovremennogo uzbekskogo literaturnogo
yazyika. filol. fan. nom. diss. -Samarqand: 1987, -56 b.
44. Saidov F. Matn va tarjima. filol. fan. nom. ... diss. -Toshkent: 1991, - b.110.
45. Salomov G', A'zamov S. Tarjima asoslari // o'quv qo'llanma - Toshkent:
adabiyot va san'atnashriyoti, 1976. - B. 102.
46. Salomov G', A'zamov S. Tarjima asoslari // o'quv qo'llanma - Toshkent:
adabiyot va san''at nashriyoti, 1976. - b. 88.
47. Salomov G', Saidov F. Matn, tarjima va istiloh // Filologik tahlil. - Toshkent:
1989, - b.
48. Salomov G. Tarjima nazariyasi asoslari -Toshkent: O'qituvchi, 1983. -B. 232.
49. Salomov G'. Tarjima nazariyasiga kirish // Universitetlarning filologiya,
jurnalistika, roman-german filologiyasi fakul'tetlari studentlari uchun
qo'llanma. - Toshkent: O'qituvchi, 1978. - b. 220.
50. Salomov G'. Tarjima tashvishlari. - T.: Adabiyot va san'at, 1983,- b. 192.
51. Salomov G'. Tarjima tashvishlari. -T.: Adabiyot va san'at,1983. - b. 268.
52. Salomov G'. Tarjima tashvishlari. -Toshkent: Adabiyot va san''at,1983. -B.16.
53. Salomov G'. va boshqalar, Tarjimon mahorati // Ilmiy ishlar to'plami -
Toshkent: Fan, 1979.

54. Salomov G'. va boshqalar, Tarjimon mahorati // Ilmiy ishlar to'plami -
Toshkent: Fan, 1979. - b. 196.
55. Salomov G’, A'zamov S. Tarjima asoslari // O’quv qo’llanma - Toshkent:
adabiyot va san’at nashriyoti, 1976. -b. 88.
56. Sodiqov Z. Qutadg'u bilig tarjimalarining qiyosiy tipologik tahlili. Toshkent:-
Fan, 2007, - str. 171.
57. Sulaymonov B. Nofilologik o'quv yurtlarida talabalarga ijtimoiy-siyosiy
atamalarni o'rgatish tajribasidan // Til va adabiyoti ta’limi -Toshkent: 2000, -
N°3.
58. Sulaymonov B. Nofilologik o'quv yurtlarida talabalarga ijtimoiy-siyosiy
atamalarni o'rgatish tajribasidan // Til va adabiyoti ta'limi -Toshkent:
2000, -N°3. - b. 38.
59. Tarjima muammolari//maqolalar to'plami. -Toshkent, 1991. -B. 201.
60. Toshho'jaev A. Qarshiboev M. Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushunchalar,
tamoyillar va atamalar//qisqa izohli tajribaviy lug'at. -Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2002, -B. 192.
61. Usmonov O. Ijtimoiy-siyosiy terminlar lug'ati. - Toshkent: FAN, 1976.
62. Usmonov S. O'zbek terminologiyasining ayrim masalalari. -Toshkent: 1968.
63. Xorijiy tilshunoslik va adabiyotshunoslikning qiyosiy tipologik tahlili
(Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari 27-28 aprel 2018) “Shum
bola ” asarining nemis tilidagi tarjimasiga doir Yu. Rahimova, R
Abdualimova 129-bet.
64. Zokirov K. Jamolhonov H. O'zbek botanika terminologiyasi masalalari. -
Toshkent: 1966.
65. “Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 203.
66. “Der Schelm” Akademnashr Verlag, T. 2014, S 90.
67. “Shum bola” Tosh. G’. Gulom nomidagi O’zbekiston adabiyoti va san’ati
nashriyoti 1983-yil. 83-bet
68. “Shum bola” Tosh. G’. Gulom nomidagi O’zbekiston adabiyoti va san’ati
nashriyoti 1983-yil. 220-bet

69. Вайсбурд. Е. М. Реалия как елемент страновадения.― Риз Р №3-М
1972.С 181.
70. Саломов. F Таржима назариясига кириш,― Тошкент. Укитувчи, 1978
71. Сапогова Л. И. О понятие реалия Сб. №4,―М. 1990. С 311-333.
72. Сиротина T. A. Большой sovremennyiy современние англо-русский,
русскo-немичиский словар', -Донеск :2003, -С. 564.
73. Сиротина T. A. Большой sovremennyiy современние англо-русский,
русскo-немичиский словар', -Донеск :2003, -С. 564.
74. Федоров. А. В, Искусство перевода и жизнь литературы― М. 1983, С181
Internet manbalari:
1. Arxiv . uz
2. Ziyonet.uz, Ziyonet kutubxona
3. www/lingvo-plus.ru/perevod-realiy /

Annotation
Diese Qualifikationsarbeit wird der nationale Kolorit in der schonen
Ubersetzung genannt. Fur die Arbeit haben wir als Grund das Werk “Der Schelm”
von Gafur Gulam auf usbekische und deutsche Variante genommen. Dieses Werk
von Gafur Gulam wurde von Oybek Ostonov und Azamat Azizov auf deutsch
ubersetzt.
Das Ziel von der Qualifikationsarbeit ist folgende:
― Dass, das Thema “Nationaler Kolorit” tiefer erlernen und analysieren;
― Der Unterschied zwieschen besondere nationale Worter und Realien
erlernen;
―Die Probleme von der Ubersetzung analysieren.
Diese Qualifikationsarbeit besteht aus der Einleitung, drei Grundkapiteln,
dem Schlussfolgerung und Literaturverzeichnisse. Was die Struktur unserer Arbeit
angeht, beginnt die Qualifikationsarbeit mit der Einleitung.
Im ersten Kapitel erforscht man der Ausdruck von der nationale
Besonderheit in der Ubersetzung. Zum Beispiel: Sitten und religiose Worter
Im zweiten Kapitel erforscht man der Unterschied zwieschen besondere
nationale Worter und Realien sowie die Probleme der Realiens Ubersetzung.
Im dritten Kapitel erforscht man nationaler Kolorit und die Probleme von
der Ubersetzung.
In der Schlussfolgerung zu unserer Arbeit fuhren wir die Ergebnisse unserer
Analyse an. Die Literaturverzeichnisse bilden ein Ende zu unsere
Qualifikationsarbeit.
Die Rolle der usbekischen Literatur ist auf die Erzeihung der Jugendlichen
und der progrissiven Leser nicht nur in Usbekistan sondern auch in der ganzen
Welt ausserordentlich gross.
Um die Entwicklung der fortschrittlichen usbekischen Literatur beizutragen
erscheinen in der usbekischen Literatur solches Werks, die spater in anderen
Landern.

Купить