Badiiy va shery tarjimadagi muammolar - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	70000UZS
Размер	60.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Badiiy va shery tarjimadagi muammolar

Купить

MUNDARIJA
Kirish ................................................................................................................... ....3
I BOB. TARJIMASHUNOSLIK VA U BAJARAYOTGAN VAZIFALAR ...6
1.1. Tarjimada metatekst (tekstning o‘zgarishi, o‘zga tilga ko‘chishi) ............. .... . ... 9
1.2. Tarjima jarayonida ikki til (asliyat tarjima)ning o‘zaro muqobilligi
(ekvivalentlik)..... ..................................................................................................... 13
XULOSA.................................................................................................................27
II BOB. BADIIY VA SHE’RIY TARJIMA HAMDA UNDAGI
MUAMMOLAR. ............... ...................................................................................... 8
2.1. Tarjimada uchta asosiy faktorga: belgi, matn va talqin qiluvchiga
asoslanishi.. ............................................................................................................44
2.2.Bevosita tarjima - mukammal tarjima mezoni (nazmiy tarjima masalalari
xususida)............................................................................................ ............. .
2.3.Tarjimada fellarning morfologik nisbat kategoriyasi ...................... ...............45
XULOSA................................................................................................................48
UMUMIY XULOSA .......................................................................................... ....51
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ........................................................... . .54
2

Kirish
Biz Ozod Sharafiddinov boshlagan muhim bir ishni, u kishi «Jahon
adabiyoti» jurnali orqali boshlab bergan dunyo adabiyotining eng yaxshi
namunalarini tarjima qilish, chop etish, o‘rganish bilan bog‘liq taj-ribalar, chet el
yozuvchilari bilan aloqalarni yanada rivojlantirish masa-lasiga bugun yetarlicha
ahamiyat bermayapmiz. Holbuki, biz ma’naviyatimizni yuksaltirish, yoshlarimizni
milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida kamol toptirishga intilayotgan ekanmiz,
hech qachon o‘z qobig‘imizga o‘ralashib qolmasligimiz kerak.
Qisqacha aytganda, boshqa sohalar qatori adabiyot sohasida ham xalqaro
aloqalarni kuchaytirish zarur. Qaysi mamlakatda bizning adabiyotimiz, ma-
daniyatimiz, qadriyatlarimizga hurmat bilan qarashadi, xorijdan biz nima-larni
o‘rganishimiz mumkin va, o‘z navbatida, ularga nimalarni taqdim eti-shimiz
mumkin - bugun bu masalalar xalqaro maydonda o‘zligimizni namo-yon etishda
katta ahamiyatga ega ekanini doimo yodda tutishimiz lozim.
Men bu borada G‘arb bilan birga Sharq mamlakatlari bilan aloqalarni
kuchaytirishni tavsiya etgan bo‘lardim.
Bunday ijodiy hamkorlik aloqalarini bog‘lashda albatta o‘zaro tenglik, hurmat va
samimiyat g‘oyat zarur. 1
Tarjimachilik uzoq tarixga ega bo‘lsa ham, u fan sifatida endigina shakllana
boshladi. O‘zbek adabiyotshunosligida tarjima amaliyoti, nazariyasi, uning
madaniyatimiz tarixidagi roli, badiiy mohiyati kabi masalalarni yoritish ancha
jonlanib ketdi. Respublikamiz olimlaridan J. Sharipov, Sh. Shomuhamedov, A.
Hojiahmedov, M. Rasuliy, G‘. Salomov, N. Komilov, G.G‘afurova,
P.Tartakovskiy, M.Maxmudov, Ozod Sharofiddinov, Erkin Vohidov, Abdulla
Oripov, broxim G‘afurov J.Kamol, A.SHer, II.Vladimirova, S.Raxmon,
A.Jaqsiboyev va T.Jo‘rayevlarning tarjimashunoslikka oid maqola va kitoblari
O‘zbekiston miqyosida ma’lum.
Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi.
1
Каримов И.А. Адабиётга эътибор — маънавиятга, келажакка эътибор. Тошкент — “Ўзбекистон”.2009. Б.
32-33.
3

O‘zbekistonning barcha oliy o‘quv yurtlarida tarjima nazariyasi va
amaliyotidan mashg‘ulotlar olib borilmoqda. Toshkent Davlat universiteti va
Respublika davlat rus tili va adabiyoti pedagogika instituti talabalari qo‘shimcha
tarjimonlik kasbiga o‘rgatilmoqda. Respublikamizda ilk bor G‘. Salomovning
«Tarjima nazariyasiga kirish» darsligi yaratildi. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyotida «Tarjima san’ati», ToshDU va O‘zFA Til va adabiyot
institutida badiiy tarjima masalalariga oid maqolalar to‘plamlari muntazam chiqib
turibdi. Qisqa muddat ichida «FAN» nashriyotida «Tarjima mahorati» (G‘.
Salomov, N. Komilov, 3. Salimova, K. Jo‘rayev, N. Otajonov, 1979), G‘.
Salomovning «Adabiy an’ana va badiiy tarjima» (1980), G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyotida G‘. Salomov na N. Komilovning «Do‘stlik
ko‘priklari» (1979) T.Jo‘rayevning “Tarjima san’ati” (1985) kitoblari va
monografiyalari bosilib chiqdi. Lekin hali qilinadigan ishlar benihoya. Birinchi va
eng muhim masalani quyidagicha ta’riflash mumkin.
Birinchisi - K. Chukovskiy boshlab bergan va A. M. Gorkiy ma’qullagan
badiiy tarjima nazariyasi, ikkinchisi - o‘sha yillarda K. Chukovskiy bilan
hamkorlikda, keyinchalik alohida yaratilgan A. Fedorovning tarjimaning lingvistik
nazariyasidir. Birinchi nazariya diqqat-e’tiborida badiiy tarjima estetikasi,
tarjimaning san’at, so‘z san’atining bir ko‘rinishi ekanligi muammosi tursa,
ikkinchisida tarjima umumiy tilshunoslik, leksikologiya, grammatika, ayrim
tillar stilistikasi bilan bog‘liq ravishda yoritiladi. Hozirgi kunda har ikkala
muammo o‘z yo‘lida rivojlanib boryapti. Biroq eng muhimi qaysi? Bu ham
anchadan buyon keskin munozaralarga sabab bo‘lyapti. A. A. Reformatskiyning
1952 yili e’lon qilingan «Tarjimaning lingvistik masalalari» va A. V. Fedorovning
«Tarjima nazariyasining asosiy masalalari» maqolalari bosilib chiqqandan keyin
ikkinchi nazariyani yoqlovchi V. N. Komissarov, A. D. Shveytser, L.
S. Barxudarov, T. R. Levitskaya, "A. M. Fiterman, L. A. Chernyaxovskaya,
V. N. Krupiovlarning kitoblari chiqdi. Chet elda esa R. Yakobson, Dj.
R. Fyors, J. Munen, M. A. K- Xellidey, K. R. Baush, O. Kade, G. Yeger
va boshqalarning monografiya va maqolalari bosilib chiqdi. Ular tarjimaga asosan
4

qiyosiy tilshunoslik, chet tillarni o‘qitish metodi, tilning kommunikativ
mohiyatini o‘rganish obyekti sifatida qaraydilar bunday nuqtai nazar keyinchalik
barcha yozuvchi, shoir, adabiyotshunos, tarjimonlar amal qilayotgan badiiy
adabiyotning muhim mag‘zi - asar g‘oyasi va estetik mohiyatiga e’tiborni
kuchaytirish haqidagi qimmatli fikrlariga ma’lum darajada ziddir. To‘g‘ri,
tarjimadan tilni o‘rganish uchun illyustrativ material olish mumkin. Ammo
badiiy asar tarjimasi - badiiy asar hamdir.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
Tarjima o‘zining estetik mohiyati bilan ijodiy akt hisoblanar ekan, uni
tushunish uchun estetika, adabiyotshunoslik nazariyasiga ehtiyoj sezamiz. Bu
degan so‘z filologiyaning ikki tarmog‘i bir-biriga mutlaqo qarama-qarshi
ekanligini bildirmaydi.
a) Badiy so‘zni barcha janrlarda poetik ruhda berilishi
b) Badiiy tarjimani o‘zga tilda qayta yaratish
v) Tarjimada qiyosiy tahlilga e’tibor berish
g) Vositachi tildan foydalanishda asliyatga yaqinlashish
d) Bevosita va bilvosta tarjimalar
ye) Tarjimada qahramonlar obrazini asliyatga yaqin berilishi
j) Asliyatdan rus tiliga yoki o‘zbek tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilish
z) SHe’riy tarjima va boshqalar.
Tarjima-sermuammo san’at. Uning xususiyati to‘g‘risida ziddiyatli fikrlar tug‘ilib
kelgan. Tarjimada amaliy yondoshganda ham ishning murakkabligi ko‘rinib turadi;
teatr, kino ham tarjimasiz rivojlanmaydi.
Tarjimaning har bir turi, har bir janri o‘z tarjima muammolariga ega. Bularning
barchasini asta-sekin yechib, murakkab, universal sohani baholi qudrat
rivojlantirib, tarjimonlarimizing hozirga avlodini professional darajada
tarbiyalashdir.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati.
5

Bitiruv malakaviy ish barcha yosh tarjimonlar uchun nazariy asosni o‘taydi.
Shuningdek, turli sohalardagi tarjimonlar uchun amaliy ahamiyati prozadan yoki
poeziyadan tarjima qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi.
- Tarjima nazariyasi va tarjimashunoslik sohasida ilk bor Bitiruv malakaviy
ishning tayyorlanishi
- Mashq tarjima
- Dialoglar tarjimasi
- Matnlar tarjimasi
- SHe’riy tarjimasi
- Badiiy asarlar tarjimasi
- Texnik tarjimalar va boshqalar

I BOB. Tarjimashunoslik va u bajarayotgan vazifalar.
6

1.1. Tarjimada metatekst (tekstning o‘zgarishi, o‘zga tilga ko‘chishi).
Tilshunoslik va adabiyotshunoslik mustaqil bo‘lganliklari holda biri
ikkinchisini to‘ldirib keladi, biri ikkinchisiga xizmat qiladi, biri birini ham
nazariy, ham amaliy tomondan boyitadi. Shuningdek, tarjima nazariyasini ham
ularniig uzviy aloqasisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ozarbayjonlik olim, prof.
B. Tohirbekov so‘zicha, adabiyotshunoslikni tilshunoslikka qarama-qarshi qo‘yish
hech aqlga sig‘maydigan narsa. Xuddi shuningdek, tarjimaning filologiya fani
ichidagi o‘rni haqidagi masalani yechishda ham uning bir tomonini ikkinchisining
zisniga hal qilish mumkin emas. Chet el tarjima nazariyachilari ham bu bahsga
yangicha yondashmoqdalar. Ularning nazarida ilgarilari tarjima lingvistikaning
monopoliyasi hisoblangan bo‘lsa, hozir ular o‘zlari ham tarjimani kompleks
ravishda o‘rganish zarurligini ta’kidlamoqdalar. Tarjimaning lingvistik aspektini
birinchi bo‘lib ko‘tarib chiqqan leningradlik olim A. Fedorov o‘zining «Tarjima
nazariyasiga kirish» kitobining ikkinchi (1958) nashrida tarjimashunoslikda
poetika va estetikaning muhim rolini tan oldi va, shu bilan birga, fransuz tilshunosi
J- Muneining «Tarjimaning nazariy problemalari» sof lingvistik asariga yozgan
taqrizida ham «hatto bir-biri-dan uzoq bo‘lgan (masalan, tilshunoslik va
matematika) fanlarning ilgari quloq eshitmagan hamkorligi ro‘y berayotgan
bizning zamonamizda tarjima kabi o‘z aloqalari bilan keng miqyosli bo‘lgan
hodisaga turlicha yondashish imkoniyatini rad etish qoloqlik, zamondan orqada
qolish hisoblanadi»1, deb ta’kidlaydi. «Munenning fikricha,— deydi A. Fedorov,
— tarjima o‘z mohiyati bilan til bilan doim bog‘liq, unga tayanadigan va shu bilan
birga uni lingvistik aspektda tekshirishni ko‘zda tutadigan faoliyat. Bu - u
bajarayotgan vazifalari (badiiy proza va poeziya tarjimasi haqida gap ketsa -
adabiy, estetik vazifa) xarakteri bo‘yicha ko‘p qirrali hodisa bo‘lgan tarjimani
tilshunoslikdan tashqari fanlar qiziqtirmaydi, degan gap emas. Munen tarjimani
lingvistik masala si-fatida tadqiq qilish zarurligini uqtirish bilan birga, uni bo‘lak
tomondan (masalan, adabiyotshunoslik, estetika terminlari bilan -K.J.) tekshirishga
urinishni ham qoralamaydi»1. B. Tohirbekovning so‘zicha ham, tarjima biror
fanning monopoliyasi emas, u meditsina singari san’atdir.
7

O‘tgan asrning 80-yillariga kelib tarjima nazariyasining tilshunoslik yo‘nalishi
birmuncha ilgarilab ketdi.
Tarjimashunos olim I.Zenger: «Tarjimashunos sinchkov o‘quvchi, ajoyib
uslubchi, so‘z ustasi, psixolog, har tomonlama bilimli bo‘lishi kerak»2, - deydi.
Ammo shuni ham e’tibordan qochirmaslik kerakki, bu ishga ixlos bilan
yondashishga shaylangan tarjimonlar uchun aniq ishlangan uslubiy yo‘riqnoma
yoxud tarjimada aniqlikka erishish borasida bir to‘xtamning o‘zi yo‘q. Tarjimada
aniqliq tarjima asarning nechog‘lik yaqinligida, ya’ni adekvatlik ekanligida
namoyon bo‘ladi. Tarjimaning adabiyotshunoslik yo‘nalishiga mansub
I.A.Kashkin va R. Gachechiladzening realistik tarjima nazariyasi o‘rnini D.
Dyurishinning “tarjima xalqaro adabiy jarayon tarakiyotida muxim o‘rin
egallovchi adabiyotlararo kommunikativ vositadir”3 deguvchi nazariyasi egalladi.
Lingvistik tarjima nazariyotchilari R. Klyopfer, R.R. Vitenou, I. Leviy
qarashlarining davomchisi slavakiyalik olim A.Popovich tarjimaning
kommunikativ asoslarini ishlab chiqdi 4. U R. Klyopfer, I. Leviy va I.
Kashkin, G. Gachechiladze fikrlariga qarshi o‘laroq tarjimaning yakdil va aniq
lingvistik talqinga asoslangan nazariyasini yaratishga olimlarni dav’at etdi.
Masalan, olim tarjima nazariyasining shakllangan lingvistik asoslari umumiy
ma’no kasb etib, u badiiy tarjima qonuniyatlariga tomomila mos
kelmasligini ta’kidlarkan, badiiy tarjima amaliyotlarni modellashtirishda faqat asar
matniga, uning taxlili va talkiniga taalukli lingvistik jixatlariigina
xisobga olmoq zarur, to‘lik lingvistik modellarni badiiy matn tarjimasiga
majburan yuklamaslik kerak, degan xulosaga keladi.
Darvoqe, tilshunos R.Yakobson karashlarida tarjima bir til (asliyat) dan ikkinchi til
(tarjima)ga o‘tuvchi semiotik tushuncha (verbal belgilarning ko‘chishi) tarzida
kabul kilinsa, A. Papovich tarjimani metatekst (tekstning o‘zgarishi, o‘zga tilga
ko‘chishi) hodisasi, deb tushintirishga harakat kiladi. “Tarjima hakidagi fan, -
yozadi A. Popovich, - to‘lik o‘zligiga ega bo‘lib, o‘zga fanlardagi mavjud
atamalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kabul kilishi mumkin emas. Uning o‘z mustakil
nazariy tushunchalarga ega bo‘lgan atamalari bo‘lishi zarur”. Shu bois, A.
8

Popovich o‘z tadkiqotlarida tarjima nazariyasi va amaliyotiga oid yangi atamalarni
ko‘llashga harakat kiladi. Hatto olim o‘zining “Atamalar lug‘ati”ni tuzib, unda
“ekvivalent” (muqobil) va "ekvivalentlik" (mukobillik) tushunchasi bilan bog‘liq
kator atamalarni istemolga kiritadi. Ayni paytda, tarjimashunoalik nazariyasida
"ekvivalent" atamasi kachondan boshlab ko‘llanila boshladi va qanday
tushunchaga ega, degan savol atrofida ham kizg‘in bahs ketdi (3). Tilshunos V.
Vils fikricha ekvivalent atamasi matematikaga oid bo‘lib, elementlar o‘rtasidagi
bir-biriga o‘xshashlik ma’nosini anglatadi. G. Yeger bo‘lsa bu atamani mantik
ilmiga bog‘lik aynan matndagi mantikiy ma’no tarjima jarayonida ikki til (asliyat
tarjima)ning o‘zaro mukobillik jihatlarini ifoda etadi, degan fikr bildiradi. J.
Ketford ta’rificha ekvivalent so‘zi sof lingvist tushuncha bo‘lib, u
tilshunoslikda mukobillik (ekvivalentnost ma’nosini beradi va tarjima ilmida
xam shu funksiyani bajaradi. Tilshunos B. Ileka ta’biricha esa ekvivalent
atamasi ilk da’fa prof A.V.Fedorov tomonidan ko‘llanilgan bo‘lib, u aynan asliyat
va tarjima matni o‘rtasidagi umumiy, mukobillik tushunchalarini anglatadi.
1. 2. TARJIMA JARAYONIDA IKKI TIL (ASLIYAT TARJIMA)NING
O‘ZARO MUQOBILLIGI (EKVIVALENTLIK)
9

Tarjima jarayonida ikki til (asliyat tarjima)ning o‘zaro muqobilligi
(ekvivalentlik) haqida gap borar ekan, biz yuqoridagi olimlarni fikrlarini qo‘llagan
holda, zamonaviy Ingliz tilida ekvivalentlarni o‘rindosh so‘zlar sifatida Modal
fe’llar (Modal verbs and their equvalents) ishlatilganligini guvohi bo‘lamiz.
Tarjimada modal fe’llarning o‘zbek tiliga tarjima qilinishida ham bir qancha
qiyinchiliklarga duch kelamiz.
O‘zbek tilida modal fe’llar mavjud bo‘lmaganligi sababli, ingliz tilidan
ularni tarjima qilish jarayonida bir qancha muammolarga duch kelishimiz mumkin.
Modal fe’llar ish-xarakatni emas, ko‘rsatilgan ish-xarakatga munosabatni
ifodalaydigan fe’llardir. Bu fe’llar mumkinlik, extimollik, keraklikni ifodalaydi.
Qoidaga binoan, “san” modal fe’li qila olish, “must” - kerak, zarur, mau-mumkin
ma’nolarida tarjima kilinadi.Ammo xar doim ham bunday emas. Ular gapiruvchi
yoki so‘zlashuvchining o‘z ichki tuygularini ba’zida o‘sha vaziyatni inobatga olib
tarjima qiladi. Tarjima jarayonida modal fe’llar bizni biroz fikr yuritishga,
o‘ylashga undaydi.
Yuqorida aytilgan san ning yana bir muxim ma’nosi bo‘lib, bu "ruxsat" ma’nosidir.
Misol uchun.
He can do it himself. On mojet eto sdelat sam. U bu ishni o‘zi bajara oladi.
I can do it now. YA mogu sdelat eto teper1. Hozir bu ishni o‘zim bajara olaman.
Gapini oladigan bo‘lsak, bu yerda “san”ni "qila olish" ma’nosida tarjima
qilsak "U bu ishni o‘zi bajara oladi", “Hozir bu ishni o‘zim bajara olaman” degan
tarjima kelib chiqadi. YA’ni, bu yerda o‘sha shaxsning ushbu ishni qila olish
qobiliyati ko‘rsatiladi. O‘sha shaxs bu ishni sirini yaxshi biladi. Agar bu gap biror
matndan olinib, unda kandaydir tadbir tasvirlanayotgan bo‘lishi mumkin. Bunday
holda yuqoridagi gap tarjimasi. U bu ishni qilishi mumkin bo‘ladi.
Lekin ko‘pincha biror narsa qilish uchun ruxsat so‘rash ma’nosida “Could” va
“May” ham qo‘llaniladi. “Could” modal fe’lining asl ma’nosi esa ish harakatni
o‘tgan zamonda sodir etish imkoniyatini ifodalaydi. Ruxsat so‘rash ma’nosida
“Could1ni qo‘llaganimizda gapimiz muloyimroq va xushmuomalalik bilan
chiqadi. Buni quyidagi misol bilan ko‘rib chiqishimiz mumkin!
10

Ushbu gap “san” bilan qo‘llanganiga nisbatan tinglovchiga yaxshiroq
eshitiladi.
“May” bilan xam ruxsat so‘rashimiz mumkin. Ammo u bilan rasmiy ma’noga
ega emas. Zamonaviy ingliz tilida xam ruxsat ma’nosida ko‘proq Can, Could
qo‘llashga moyillik bor. Yuqoridagi gaplarda ruxsat so‘rash uchun Could dan
foydalandik. Ammo ruxsat berishda bunday bo‘lmaydi. Biror ishni qilish uchun
ruxsat berishimiz uchun “May” yoki “san”ni qo‘llaymiz.
Agar You could use my dictionary deydigan bo‘lsak bu gap o‘tgan zamonda
bajarish imkoniyati bo‘lgan ish xarakatni ifodalaydi, ruxsat ma’nosida emas.
Quyidagi misolda “san”ning tarjimasiga e’tibor beraylik.
She can begin to write this article.
Bu gapda “san” ruxsat ma’nosini ifodalaydi, chunki qoidaga ko‘ra,
imkoniyat ma’nosida u kelasi zamonda qo‘llana olmaydi. Kelasi zamonda qila
olmok ma’nosini berishi uchun esa san modal fe’lining ekvivalenti xisoblangan
“be able to” dan foydalanamiz “san” va “be able to” sinonimi modal fe’llar
xisoblanadi,ba’zida ularning farqlarini sezmasligimiz mumkin.
For example:
I can cook, but I am not able to cook now because I have no time.
Ushbu gapda I can cook, "Men taom tayyorlay olaman" degan tarjima beradi. Bu
degani, men ovqat pishira olaman. "I am not able to" "Men qila olmayman"
Bu yerda savol tug‘ilishi mumkin "Nima uchun can emas, be able to dan
foydalanilyapti?" Sabab, bu yerda be able to aniq bir vaziyatda (ya’ni hozir) shu
ishni bajara olmaslikni ifodalaydi. Chunki aynan xozir
vaqtim yuq.
We were able to discharge the steamer in twenty-four hours.
Ми смогли разгрузит пароход в 24 часа.
Biz yigirma to‘rt soat ichida paroxodning yukini tushira oldik.
He was able to translate the article without dictionary.
Он смог перевести статью без словаря .
U maqolani lug‘atsiz tarjima qila oldi.
11

She was able to do it without my help.
Она смогла это сделать без моей помощи.
U bu ishni mening yordamimsiz qila oldi 1.
Bundan tashqari, Could modal fe’lining quyidagi gaplardagi tarjimasi ham
e’tiborni tortadi.
What shall we do this evening? – We could go to the cinema.
Birinchi gapda Shall bilan berilgan savolga bilan Could javob berilyati. Ikkinchi
gapga taklif kiritayotganimiz sababli Could dan foydalanayapmiz. Quyidagi gap
ham bizni o‘ylashga majbur qiladi.
If he had a good dictionary, He could translate the article. Ushbu gapda Could can
ning o‘tgan zamon shakli emas. Bu gap "Agarda uning qo‘lida yaxshi lug‘ati
bo‘lganda u maqolani tarjima qilishi mumkin" deb tarjima qilindi. Bu vaziyatda
Could kelajakda yuz berishi ehtimoli bor bo‘lgan xolatni ifodalash uchun
qo‘llanilayapti. Maslaxat, tavsiya ma’nosida should yordamchi fe’li ham modal
ma’nosiga tinglashadi.
You could see a doctor - Ciz doktorga ko‘rinishingiz kerak.
Gapdagi maslaxat ham Must modal fe’li bilan berilgan maslaxatdan farq qiladi.
Ushbu gapda gapiruvchi sizning axvolingizni, sogligingizni ko‘rib, doktorga
borishingizni tavsiya qilyapti. Bu siz uchun yaxshi bo‘lishini aytmoqchi. Must
bilan berilgan maslaxat esa should bilan berilgandan farq qiladi.
They will regret it If they do it gapida Will yordamchi fe’li modal ma’noga ega.
Bu gap esa “Agar shunday qilishsa, ular afsuslanishadi” deb tarjima qilinadi.
Will bu yerda ogoxlantirishni yoki po‘pisani ifodalaydi.
Yuqorida Must modal fe’li gapiruvchi to‘g‘ri deb o‘ylagan taxminini ifodalashi
aytib o‘tildi. Bundan tashqari May modal fe’li ham taxminni ifodalaydi. Ammo
bunda so‘zlashuvchining ushbu taxminning to‘g‘ri ekanligiga ishonchi komil
bo‘lmaydi.
He may come to London in the summer.
Он может быть (возможно) приедет в Лондон летом.
12

U Londonga yozda kelishi mumkin gapida gapiruvchi “U Londonga yozda kelishi
mumkin” deya taxmin qilmokda. Aslida esa aytishi ham, aytmasligi ham mumkin.
Quyidagi gaplarni taqqoslaylik: He must help his friend but He ought to help his
friend.
Он должен помогать сво й друг но Он должен помогать сво й друг.
U do‘stiga yordam berishi kerak lekin U do‘stiga yordam berishi lozim.
Bu yerda Оught to birikmasi burchi yoki maslahatni ifodalayapti.
Must bilan berilgan birinchi gapda gapiruvchi usha shaxsning do‘stiga yordam
berishi shart va majbur ekanligini, bunday qilmasa bo‘lmasligini ta’kidlaydi.
Оught to bilan berilgan gap esa ko‘prok axloqiy burchni ifodalaydi. Unga yordam
berish bermaslik masalasi uning vijdoniga havola etiladi.
Ushbu modal fe’llarning o‘tgan zamon shakli ishtirok etgan gaplarni ko‘rib
chiqaylik.
They must have forgotten to send us a copy of telegram with their letter yesterday . 1
Они должно быть (вероятно), забыли приложить копию телеграммы к своему
письму вчера.
Кеча улар хат билан телеграмманинг кўчирмасини юборишни унутган эди.
Must (bilan berilgan gapda so‘zlovchi biror kishining ma’lum bir ishni o‘tgan
zamonda bajarganini taxmin qiladi. O‘sha ish xarakatni bajarish uchun sharoit
bo‘lganligi gapiruvchiga ma’lum. Shuning uchun taxmin qilganda ham ishonch
ko‘proq bo‘ladi.
Must modal fe’li asosan, ko‘p xollarda "kerak, zarur, shart"deb tarjima qilinadi.
Quyidagi u vaziyatda esa gapiruvchi to‘gri deb o‘ylagan taxminni ifodalaydi.
He must remember that event .
Ushbu gap shartlik yoki majburiyatlik ma’nosida emas,balki so‘zlovchining ichki
va xis tuyg‘ularni ifodalaydi. Bunda gap “U o‘sha voqeani eslashi kerak” deb
tarjima qilinadi va taxminni ifodalaydi. Bunda o‘sha taxminning xaqiqatligiga
gapiruvchining ishonchi komil buladi. Quyidagi gapda esa Must yana boshqa
ma’no ifodalaydi:
1 1
Ғаффоров М. Инглиз тили грамматикаси. Тошкент. “Турон Иқбол”наш. 2006. Б-28
13

All of you must read this book. Все должны читать эту книгу .
Gapni tarjima qilgan bulsa, “Hammalaringiz bu kitobni albatta
o‘qishlaringiz kerak” degan tarjima kelib chiqadi. Bu yerda Must qat’iy maslahat
yoki taklif ma’nosida ishlatib “albatta kerak” deb tarjima qilinadi o‘sha kitobni
o‘qish zarurligi uqtirildi. YA’ni bu kitob ular uchun zarur va o‘qilishi shart bo‘lgan
kitob 1
.
1.3. TARJIMADA UCHTA ASOSIY FAKTORGA: BELGI, MATN VA
TALQIN QILUVCHIGA ASOSLANISHI.
1985-1995 yillarda filologiya ilmida tarjimani adabiy-lisoniy “interpretatsiyaviy
(talqin ) hodisa” deb qarovchilar paydo bo‘ldi. Bu olimlar guruhi Gyottingen
universitetida “adabiy tarjima to‘garagi” va "Targit" jurnali atrofida birlashib, ular
tarjimaning sof lingvistik nazariyasini inkor qilgan holda tarjimani matn
interpretatsiyasi bilan almashtirishni taklif qildilar. Sababi har qanday badiy asar
asliyat tilini tushunadigan, unda o‘qiy oladigan kitobxon uchun yozilgan bo‘ladi,
o‘z navbatida asliyat tilini bilmovchi o‘kuvchiga tarjima orkali yetib boradi va
o‘zga adabiyotning maxsuliga aylanadi. Gyottingen universiteti olimlari
tarafidan olg‘a surilgan bu tezis fakat badiiy asar tarjimasi va uning nazariy
tamoyillarigagina taalukli bo‘lgani o‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdi. Boshka bir nemis
olimi G. G. Gadamer tarjimani dunyodagi mavjud millatlar va tillar o‘rtasidagi
“dialogik mushohada va muloxaza”ya’ni “germenevtika” masalasi degan
tushunchani yoqlab chiqadi. Uning ta’rificha, “Germenevtika” Zevsning
bandalariga yuborgan xat-xabarlarini yetkazuvchi och Germes nomi bilan bog‘liq
ekan, albatta bu tillar ishtirokida amalga oshadigan xodisadir. Germenevtika
(grekcha “Hermineuo” tushintiraman) ham semiotika singari til xodisasi bo‘lib, u
retsipiyent (lat resipiens - kabul kilib oluvchi) ya’ni o‘quvchi tomonidan badiiy
matnni kay xolatda kabul qilib olinishi bilan belgilandi.
Avstriyalik tilshunos Mario Vandrushka tarjima nazariyasidagi lingvistik
tamoyillarni davom ettirarkan, matnning lisoniy talqini (interpretatsiyasi) tarjimon
1 1
Ғаффоров М. Инглиз тили грамматикаси. Тошкент. “Ўқитувчи”, 2006. Б - 45
14

oldiga murakkab vazifani ko‘yuvchi, ayni paytda ijodiy va kizikarli yumush ham
hisoblanadi. Uning ta’rificha, til fakat informatsiya uzatuvchi vositagina emas
balki kommunikativ vosita xamdir. Bevosita tillar ishtirokida amalga oshuvchi
tarjima ham yozma, xam ogzaki yo‘sindagi kommunikativ hodisadir. Demak,
tarjima va tarjimon dunyo xalqpari o‘rtasidagi kommunikativ vazifani bajaruvchi
muxim omildir.
Taniqli tilshunos Y.Nayda esa tarjima nazariyasiga to‘rt taraflama, ya’ni
filologik, lingvistik, kommunikativ va sotsiosemantik yondashuv lozimligini
taklif etadi. Filologik yondashuv zamirida badiiy matn, ya’ni uning strukturaviy va
sgilistik xususiyatlari mujassam bo‘lib, ularning yechimi lingvistik nazariyaga
tayanadi. Lingvistik yondashuv zamirida esa ikki tilning leksik va sintaktik
holatlariga e’tiborni karatmoq lozim bo‘ladi. Bu holatda tillarning kommunikativ
funksiyasiga tayaniladi. Tarjimaga uchunchi yondashuv sof kommunikativ jarayon
hisoblanib, unda asosan sotsial sharoit va kommunikatorlar orasidagi o‘zaro
mulokot hisobga olinadi. To‘rtinchisi tarjimaga sotsiosemiotik yondashuv
hisoblanib, unda tarjima kilinayotgan matn uchta asosiy faktorga: belgi (znak),
referent (matn) va interpretant (talkin kiluvchi)ga asoslanadi. Bu jarayonda
asosan sinonimik belgilar (elementlar) hal etuvchi vazifani bajaradi.
Xulosa kilib aytganda, har ikki olimning ham fikri G‘arb tilshunoslarining diqqat-
e’tiborida bo‘ldi. Yuqoridagi barcha talqinlar sof lingvistik xarakterga ega bo‘lib,
tarjima nazariyasini hozirgi zamon tilshunoslik fani konuniyatlari bilan vobastaligi
va kommunikativ aloqa vositasi funksiyasini bajarishi isbotlandi. Va nihoyat
FITning sooiq prezidenti, bulg‘oriyalik tarjimashunos Anna Lilova asliyat va
tarjimaning tipologik taxlilini lingvistik nazariya va tarixiy jarayon oilan bog‘lab
olib borish zarurligini o‘ktirarkan u yoki bu matnni ugirishda tarjimon shu
jihatlarni e’tiborga olmog‘i zarur, deya ta’kidlaydi. Olimaning ta’riflashicha
tarjimaning kuyidagi uch turi - ogzaki tarjima; b) yozma tarjima; v) mashina
tarjimasi va uch asosiy janri: a) ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar; b) badiiy adabiyot; v)
ilmiy va texnikaviy matnlar tarjimasi mavjuddur 1
. Anna Lilovaning a nusxa
1 1
Лилова А. Введение в обш ен ие теорию перевода. -Москва.1980. –С.231
15

matnining janr va shakl xususiyatlari tarjima mezoni belgilovchi asosiy
omil hamdir, degan fikri to hozirga qadar qimmatini saqlab kelmoqda.
1993 yil Moskva shahrida bo‘lib o‘tgan tarjimashunoslarning xalqaro
simpoziumida so‘zga chiqqan tilshunos G. Turi ham tarjimaning janr
xususiyatlariga to‘xtalarkan, har kanday vaziyatda “adabiy tarjima” (Literary
translation) atamasini qo‘llash ma’kulligini ta’kidladi. Uning fikricha tarjima
“adiiy” va “nobadiiy” asar matnini o‘zga tilda kayta tiklashdan iborat bo‘lib
ularning har ikkalasi ham asliyatda adabiy til normalarini o‘zida mujassam
etajagini unitmaslik kerak. Shunday ekan ikkala til (asliyat va tarjima)ning adabiy
normalaridan bab-barobar foydalanmoq va ularni hisobga olmoq talab etiladi.
Demak, tarjima A.Lilova ta’biricha “adabiy til hosilasi”dir. Yoki, tilshunos
R.R.Vitenou ta’biri bilan aytganda vakt o‘tishi bilan tarjima asari ham “vatan
adabiyoti” xazinasidan o‘rin olib, asliyatda yaratilgan ilmiy va badiiy kitoblar (janr
xususiyatidan kat’iy nazar) katorida o‘kuvchiga o‘z “germenevtik” ta’sirini
o‘tkazishi mumkin. Misol tariqasida SHekspir asarlarining Inglizcha, ruscha va
o‘zbecha tarjimalarini turli davrda turlicha tarjimalariga e’tiborimizni qaratamiz.
“SHekspir bepoyon”... Bu fikr buyuk nemis shoiri Ioxann Volfgang Gyote
qalamiga mansub. Darxakikat, ingliz uyg‘onish (renessans) davri adabiyoti va teatr
san’atining ulug‘ namoyondasi Uilyam SHekspir merosi mana to‘rt asrdirki dunyo
xalklarini o‘ziga rom kilib kelmokda. Yer yuzida SHekspir asarlari tarjima
qilinmagan bironta til, o‘ynalmagan biron teatr bo‘lmasa kerak. Adib zamondoshi,
dramaturg Ben Jonson bashorat kilganidek "SHekspir merosi o‘z davri uchun xam,
kelgusi zamonlar uchun xam ardoqli va axamiyatli bo‘lib kolaveradi"2.
Vatanimiz O‘zbekistonda ham SHekspir nomi ulug‘dir, uning asarlari
ma’lum va mashxur bo‘lib, kitobxon xamda tomoshabin kalbidan chukur joy
olgan. To‘g‘risi, o‘zbek dramaturgiyasi va teatr san’atini, uning ravnaqini
SHekspir merosisiz tasavvur kilish mushkul. Adib kalamiga mansub mashxur
"Hamlet" fojeasi tanikli shoirimiz Cho‘lpon tomonidan 1934 yil ilk bor o‘zbek
tiliga tarjima kilingan edi.
16

O‘tgan yetmish to‘rt yil ichida SHekspir yaratgan shox asarlarning qariyb
barchasi tilimizga o‘girilib, qator nashrlarda kitobxonlarimizga tortiq etildi,
respublikamiz teatrlari saxnasini bezab keldi. O‘tgan yillar davomida SHekspir
ijodidan tarjima kilishga Cho‘lpon, G‘afur G‘ulom, Maqsud Shayxzoda, Uyg‘un,
Komil Yashin, Hamid G‘ulom, Asqad Muxtor, Turob To‘la, Yusuf Shomansur,
Jamol Kamol kabi zabardast shoirlarimiz qo‘l urdilar. Avvalo Mannon Uyg‘ur,
Abror Hidayatov, Olim Xo‘jayev, Sora Eshonto‘rayeva, Shukur Burxonov, Nabi
Raximov. Qudrat Xo‘jayev, keyinchalik Yoqub Ahmedov, Turgun Azizov, Oydin
Norboyeva, To‘lkin Tojiyev singari saxna ustalari SHekspir dramalarini o‘zbek
teatrlari saxnasida qiyomiga yetkazib o‘ynadilar.
1981-1985 yillar SHekspir "Tanlangan asarlar"i besh
jildligining ko‘p nusxada chop etilishi respublikamiz madaniy xayotida katta voqea
bo‘lgan edi. Bu nashrning yuzaga kelishida akademik Voxid ohidova va shoir-
tarjimon Jamol Kamol fidoyilik kilgandilar. Darvoqe,' O‘zbekiston xalq shoiri,
taniqpi tarjimon Jamol Kamol “SHekspir” merosiga shunchaki xavas bilan
karamadi, balki ijodkor sifatida, o‘zini uning ruxiy olamiga munosabatdosh
va voris deb Ha shoir SHekspir ijodidan tarjima kilishga ko‘l urishdan oldin
uning merosini kunt bilan o‘rgandi, ingliz adabiyoti tarixidan institut talabalariga
ma’ruzalar o‘qidi. Jamol Kamol o‘zining ilk tajribasi bo‘lgan “Makbet” fojeasi
tarjimasini qo‘ltiqlab mashhur aktyor Olim Xo‘jayev huzuriga borganini
quyidagicha eslaydi: “Esimda bor, - deydi shoir. – “Makbetni” tarjima kilib Olim
Xo‘jayev huzuriga olib bordim. U SHekspir nomini o‘qiboq, ko‘zlari charaqlab
ketdi. O‘rnidan turdi, qo‘lyozmani o‘qib, ko‘ziga surdi. Mening biroz ajablanib
boqqanimga javoban hayajonlanib: “Axir bu zot - SHekspir, aziz pirimiz!... Men
san’atda nimaga erishgan bo‘lsam, shu kishining nafasidan, shu kishining sharofati
tufayli erishdim”, dedi...
Shundan so‘ng shoir Jamol Kamol buyuk SHekspir merosiga vorislikni
bo‘yniga olib, uning asarlarini o‘zbek tiliga o‘girishga astoydil kirishdi. Rus tilidan
ag‘dargan tarjimalaridan qoniqish hosil qilmay, SHekspir kalomining asliyatdagi
jarangini his etmoq niyatida bir necha vaqt ingliz tilini berilib o‘rgandi. So‘nfa
17

oldingi tarjimalarini inglizcha matnlari bilan solishtirib, qayta ishladi. Va nihoyat,
1991 yilda ularni "Otello" nomi bilan aloxida jildda nashr ettirdi. Bu kitobdan
"Hamlet", "Otello", "Makbet", "Antoniy va Kleopatra", "Afinalik Timon" fojealari
tarjimasi o‘rin olgandi. "Jaxon adabiyoti durdonalari" seriyasida chop qilingan bu
majmuani endilikda faqat kutubxonalardan topib o‘kish mumkin.
Mustaqillik davrida Respublikamizda jaxon mumtoz adabiyoti
namunalarini tarjima va nashr qilishga bo‘lgan e’tibor yanada ortdi. Ko‘plab yangi
tarjimalar bilan bir qatorda, o‘tgan asrda tilimizga o‘girilib kitobxon mehrini
kozongan Dante “Ilohiy komediya”sining “Do‘zax” kitobi (Abdulla Oripov
tarjimasi), Gyotening “Faust” fojeasi (Erkin Vohidov tarjimasi), Mopassanning
“Azizim” romani (Ibrohim G‘afurov tarjimasi) ning yangi nashrlari e’tiborga
loyiqdir. Yakinda “Fan” nashriyoti SHekspir asarlarining shoir Jamol Kamol
tarjimasidagi uch jildli “Saylanma”sini chop etib, bu borada yana bir xayrli ishni
amalga oshirdi. Nashrga akademik Baxtiyor Nazarov mas’ul muxarrirlik kilgan,
tanikli adabiyotshunos olim, professor Ibroxim Haqqulov mazmundor so‘zboshi
yozgan. Birinchi jildga adibning “Qirol Lir”, “Hamlet”, “Makbet”, “Afinalik
Timon”, ikkinchi jildga “Romeo va Julyetta”, “Otello”, “Koriolan”, “Yuliy Sezar”,
uchunchi jildga “Venetsiyalik savdogar”, “Qish ertagi”, “Qirol Genrix IV”,
“Antoniy va Kleopatra” kabi komediya va fojealari kiritilgan.
Endi shoir Jamol Kamol tarjimalari haqida ikki og‘iz so‘z. Ma’lumki,
har kanday tarjima o‘z davrining maxsuli, vatan adabiyoti namunalari kabi
zamonasiga xizmat qiladi. Agar u haqiqiy san’at asariga aylangan taqdirda asrlar
osha yashab, mumtoz adabiyotning yorqin namunasiga aylanishi mumkin. Bunga
o‘zbek tarjima adabiyoti tarixidan Ogahiy, Cho‘lpon, Oybek, Usmon Nosir, G‘afur
G‘ulom, Mirtemir, Mirzakalon Ismoiliy, Ozod Sharofiddinov, Erkin Vohidov,
Abdulla Oripov,Ibroxim G‘afurov kalamiga mansub tarjimalarni misol
keltirishimiz mumkin. SHekspir ijodidan tarjima qilish tajribasi haqida
gapiradigan bo‘lsak,adibning "Hamlet" ("Hamlet", 1600-1601) fojeasi dunyo
tillarga eng ko‘p va xo‘p tarjima kilingan asar xisoblanadi.
18

Masalan, XVSH - XX asrlar davomida rus tiliga yigirma bir (asardagi
Hamlet manologi esa o‘ttiz uch) marotaba tarjima qilingan bo‘lsa, o‘tgan asrda
o‘zbek tiliga uch marta o‘girildi. Birinchi tarjima Cho‘lpon(1934), ikkinchi tarjima
M.Shayxzoda (1948) va uchunchi tarjima J.Kamol (1991) qalamiga mansubdir.
Darxakikat asarda o‘kuvchi va tomoshabin kalbini junbushga keltiruvchi Hamlet
monologi xisoblanadi. Hayotla bexisob fisqu-fujurlar bilan to‘knash kelgan, borlik
va inson hakidagi sof iunchalariga zarba bergan achchik xakikat karshisida
esankiragan Hamlet oldida "yo hayot, yo momot" masalasi ko‘ndalang turardi.
Asliyatda “To be , or not to be: that is the question” satrlari bilai boshlanuvchi
xayajonli monolog ruscha tarjimalarda: "Быть или не быть - таков вопрос" (М.
Вронченко, 1829); "Бьггь или не бьпъ? Вот в чем вопрос!" (А.Кронеберг,
1844); "Быть или не быть - таков вопрос " (М.Лозинский, 1933); «Быть или
не быть»: вот в чем вопрос" (Б. Пастернак, 1940) kabilida qariyb bir xil kolipda
o‘girilgan bo‘lsa, o‘zbek tarjimonlari uni turlicha ko‘rinishda tarjima kilganlar.
Monolog Cho‘lpon tarjimasida "YO xayot, yo o‘lim, masala shunda; M.Shayxzoda
tarjimasida esa "Tirik qolmok yo o‘lmok? Shudir masala!" tarzida jaranglaydi.
Jamol Kamol uni "YO hayot, yo momot: masala shundoq" deb o‘girgan.
Tarjimalarni asliyat bilan solishtirganimizda, Cho‘lpon tarjimasi ruschadagi
M.Lozinskiy nusxasiga, M.Shayxzoda tarjimasi A.Kroneberg matniga yakinligi
oydinlashadi. Jamol Kamol tarjimasi esa asl nusxaga monand o‘girilgan ko‘rinadi.
Hamlet monologining oxirgi uch misrasi asliyatda kuyidagi ko‘rinishga ega:
... Soft you now!
The fair Opheli a ! Nymphe, in the orisons
Be all my sing remember’d 1
so‘zma-so‘z tarjimasi:
... Jim bo‘l!
Sohibjamol Ofeliya? Nimfa, o‘z ibodatlaringda
Mening gunoxlarimni xam eslagin.2
1 1
William Shakespeare. Complete Works. Dorset Press. Hamlet ,Prince of D е nmark . New York. 1988. P 670
19

Rus tarjimoni M.Lozinskiy yukoridagi misralarni shunday tarjima
kiladi:
... Нотише! Офелия! - В твоих молитвах, Нимфа,
Все, чем я грешен, помяни.
Maqsud Shayxzoda bu misralarni o‘zbek tiliga mana bunday o‘giradi:
... Endi bas, yetar!
Ofeliya! Quvonchim! Gunoxlarimga –
O‘z duoingda kechirim tila, ey pari!
Jamol Kamol monologning bu misralarini bevosita ingliz tilidaa kuyidagicha
tarjima kiladi:
Bas, kifoya! Ofeliya! Ey, go‘zal pari,
Bir osiyman, duoingda yod ayla meni.
Hamlet maxbubasi, sohibjamol Ofeliya karshisida, unga qaryat aytayotgan ushbu
monologida o‘zini odamlar o‘ylaganidek telba emasligins isbotlamok, bunga
kalligini xam ishontirmok bo‘ladi. Afsus, uning purma’no otashin so‘zlarining
magzini chakishga ojiz, falsafiy mushohadalarini telba odam so‘ziga
jo‘yayotgan Ofeliyani carosimadan kutkarmoq, tinchlantirmok maksadida Hamlet
unga karab: "Soft you now!'' ("Jim bo‘l!"); "The fair Ophelia!" ("Sohibjamol
Ofeliya!");! "Nymphe, in the orisons Be all my sing remember’d ("Nimfa, o‘z
ibodatlaringda mening gunoxlarimga kechirim tilagin") murojaat kilayapti. Asl
nusxa matnida "Ophelia" va " Nymphe " ismlari yonma-yon kelayapti. Bu yerda
Hamlet o‘z sevgilisi Ofeliyani kadim yunon mifologiyasidagi xudo Zevsning
kizlari bo‘lmish Nimfa ("Soxibjamol, kallik" ma’nosida mengzab, unga iloxiy
go‘zallik va zukkolikni tilamoqda. Sababi, nimfalar, ya’ni soxibjamol
go‘zallar tabiat ko‘ynida Apollon, Dionis va Artyomida kabi oliyjanoblik timsoli
bo‘lgan xudolarga xamroxlik qilyshgan. Rus tarjimonlari (M.Lozinskiy.
B.Pasternak, M.Morozov) o‘z matnlaryda "Nimfa" nomini saklab kolishgan va
tarjima so‘nggida unga sharh berib o‘tganlar. Afsus, keltirganimiz M.Shayxzoda
va J.Kamol tarjimalarida bu nom tushirib koldirilgan. Okibat natijada ikkala
tarjima xam asliyatdan birmuncha uzoklashgan.
20

Yoki "Otello" ("Othello", 1604) fojeasidagi Otello monologi ilk satrlarining
G‘afur Gulom va Jamol Kamol tarjimalaridagi ko‘rinishini kiyoslaylik. Monolog
ingliz tilida quyidagi mazmunda jaranglaydi.
Soft you, a word or two before you go.
I have done the state some service, and they know it.
No more that… 1
Shoir G‘ofur G‘ulom yukoridagi misrani asarning ruscha M.
Lozinskiy tarjimasidan kuyidagicha o‘giradi:
Ozgina to‘xtang.
Ketar ekan, ikki og‘iz so‘zim bor xolos.
Venetsiyaga xizmat kildim - xamma biladi.
Bu to‘g‘rida shu kifoya. 2
Shoir Jamol Kamol esa uni bevosita inglizchadan tarjima kilarkan, asliyat
mazmuni va ruxini to‘lakonli berishga intilgan:
Jindek sabr qilinglar.
Ikki og‘iz so‘z aytaman ketish oldidan.
Yurtga bir oz xizmat qildim, bu endi ma’lum,
Balki aytish shart emasdir
Biz bu yerda shark va g‘arb she’riyatining bilimdoni, alloma shoir G‘afur
G‘ulom tarjimasini aslo kamsitmokchi emasmiz. Shoir o‘z tarjimasini
Ruschadagi M.Lozinskiy variantiga yakinlashtirishga uringan. Vaxolanki,
tarjimashunoslarning ta’kidlashicha, M.Lozinskiy tarjimasi asarning mavjud
ruscha tarjimalari orasida asl nusxaga eng yakini hisoblanadi. Jamol Kamol
bo‘lsa o‘z tarjimasini bevosita asliyatdan amalga oshirayapti. Shu bois uning
tarjimasida asl nusxa mazmuni to‘laqonli o‘z ifodasini topgan.
SHekspirning yana bir shox asari "Romeo va Julyetta" ("Romeo and Juliet)
fojeasidir. Uni rus tiliga turli davrda T.Shchepkina Kapernik va B.Pasternak
tarjima kilgan. Har ikkala tarjima to hozirga qadar peshma-pesh nashr qilinib,
1 1
William Shakespeare. Complete Works. Dorset Press. Othello, The Moor of Vienice. New York. 1988. P 818
2
В.Шекспир. Жамол Камол таржимаси. . III жилд. Тошкент. 2008.
2
21

teatrlarda o‘ynalib kelinadi. Fojeani uzbek tiliga 1949 yilda Maksud Shayxzoda,
oradan kariyb oltmish yil o‘tib (1991 yil nashr etilgan "Otello" kitobida "Romeo va
Julyetta" tarjimasi uchramaydi) Jamol Kamol tarjima kilishdi. Shayxzoda asarni
ruschadagi B.Pasternak variaitidan o‘zbekchalashtirgan, tarjima
jarayonida ozarbayjoncha Ja’far Jobborli tarjimasidan xam foydalangan,
deyishadi munakkidlar. Darvoqe, "shark, jumladan o‘zbek klassik poeziyasini
yaxshi bilgan, Navoiy poetikasi ustida jiddiy ilmiy tadkikot olib borgan shoir,
olim Shayxzoda "Romeo va Julyetta" tragediyasi tarjimasida o‘tmish
poeziya an’analaridan barakali foydalanadi", deb yozadi professor Fozila
Sulaymonova. Tarjima muvafaqqiyatli chikqan bo‘lsada, sahnada u "Otello" va
"Hamlet" kabi shuxrat qozonolmadi. Teatrshunos M.Raxmonov va
T.Silmilshteynning ta’kidlashicha rejissor asar "g‘oyasi va uslubini yaxlitlikda bera
olmagan edi". Yaxshisi, yuqoridagi fikrlarning nechoglik xakiqatga yaqinligini
tarjimalarni asl nusxa matni bilan solishtirgan holatda kuzataylik. Masalan, fojea
finalida Verona xokimi, shahzoda Eskal (Esclus? Prince of Verona - Eskalus
[lotincha], Verona shaxzodasining yakuniy so‘zi asliyatda shunday jaranglaydi:
Р rin се :
А glooming реасе this morning with it brings .
Т he sun for sorrow will not show his head .
Go hence, to have were talk of these sad things.
Some shall be pardoned, And some punished .
For never was a story of more woe
Then this of Juliet and her Romeo .
[ The tomb is closed ] Ехе unt . 1
Endi, yukoridagi misralarni B.Pasternak tarjimasida keltirib o‘tamiz:
Князь
Сближенье ваше сумраком обьята
Сквозь толшу туч не кажет солнце глаз.
1 1
William Shakespeare. Complete Works. Dorset Press. Hamlet ,Prince of Dinmark . New York. 1988. P 245
2
В.Шекспир. Жамол Камол таржимаси. . III жилд. Тошкент. 2008.
22

Пойдем, обсудим сообша утрата
И обвиним или оправдаем вас.
Но повесть о Ромео и Джульетте
Останется печальнейшей на свете.
Уходят.
Maksud Shayxzoda bu misralarni kuyidagicha o‘giradi:
Bek
Hammangizga tong keltirdi motamsaro sulh,
Hatto kalkmok istamaydi alamli quyosh.
Yuring, hali kengash qurib o‘ylamok kerak –
Kimga - bizdan iltifotu kimlarga jazo!
Romeo va Julyettaning kissasidan xam,
G‘amli kissa ko‘rgan emas tarixda olam!
Ketadilar. 2
Jamol Kamol shahzoda nutqini asl nusxadan bunday tarjima qilgan:
Bek
Shuning bilan tong keltirdi g‘amgin osoyish,
G‘amdan boshin ko‘tarolmay, kiynalar kuyosh.
Yuring, gallashaylik yana, etaylik tayin,
Kimni kechiramiz, kimga bergaymiz jazo.
Romeo va Julyettaning ishkidek, evoh,
Qayg‘uli bir muhabbatni ko‘rmamish dunyo!
Ketishadi.
SHekspir o‘z komediya, tragediya va xronikalarini kofiyali va kofiyasiz oq
she’r shaklida bitadi. Har ikki holatda xam uning misralari ravon va oxangdor
o‘qiladi. Hatto, adib zamondoshi, dramaturg Robert Grin uning bu boradagi
muvafakkiyatiga rashk kilsada, tan olgani manbalardan bizga ma’lum. Misol
keltirganimiz, yuqoridagi misralar asliyatda ab ab aa ko‘rinishida kofiyalanib
2 2
В.Шекспир. Жамол Камол таржимаси. . III жилд. Тошкент. 2008.
23

kelinayapti. Misralardagi qofiyalar holati ruscha tarjimalarda ham asl nusxaga
monand saklangan. Maqsud Shayxzoda tarjimasida faqat oxirgi ikki misrada
kofiya aa tarzida ruscha va asliyat matniga vobasta kelayapti. Jamol Kamol esa
tarjimasida fakat ok she’r rusumini ishlatib, kofiyalarni chetlab o‘tgani ko‘rinib
turibdi.
Fojea so‘nggidagi, Romeo va Julyetta jasadi ko‘yilgan dahma ichida shahzoda
Eskal Montekki va Kapuletti xonadonini yarashtirarkan, motamsaro nutqining
dastlabki ikki misrasi asliyatda:
А glooming реасе this morning with it brings .
Т he sun for sorrow will not show his head .
ya’ni, so‘zma-so‘z tarjimada:
Bu tong o‘zi bilan olib keldi motamsaro sulx,
Hatto g‘amdan quyosh boshin ko‘tarolmas.
ma’nosini anglatadi.
Bu misralar Maksud Shayxzoda tarjimasida asliyatga yaqinroq ko‘rinadi :
Hammangizga tong keltirdi motamsaro sulh,
Hatto kalkmok istamaydi alamli kuyosh.
Sababi, Shayxzoda bevosita asliyatdan o‘girilgan ozarbayjoncha -
imadan xam mohirona foydalangani ko‘rinib turibdi. Masalan, ruscha
tarjimadagi asliyatga yot "Skvoz tolshu tuch" iborasini tarjimada tushirib
qoldirayotgani ham bunga guvoh. Jamol Kamol tarjimasida esa kkinchi misra
inglizcha matnga monand jaranglaydi.
Shuning bilan tong keltirdi g‘amgin osoyish,
G‘amdan boshin ko‘tarolmay, kiynalar kuyosh.
Endi, shaxzoda Eskal nutqidagi oxirgi ikki misraning
tarjimalarini asl nusxa bilan solishtirib ko‘raylik. Bu yerda rus tarjimonlari
xam, o‘zbek tarjimonlari ham so‘z va iboralarning aslnyatdagi
ma’nolarini to‘lik anglab yetmaganlar nazarimizda. Misralarning
asliyatdagi ko‘rinishiga yana bir bor e’tibor beraylik.
For never was a story of more woe
24

Then this of Juliet and her Romeo . 1
Bu misralarni so‘zma-so‘z shunday tarjima kilish mumkin:
Julyetta va uning Romeosi qissasidan
Qayg‘ulirog‘ini ko‘rgan emas bu olam.
SHekspir fojeani "Romeo va Julyetta" deb nomlagani bilan, butun asar
davomida sinchkov kitobxon Julyettaning Romeoga nisbatan faolrok xarakat
kilganini, muxabbatini himoya etishda doimo tashabouskor bo‘lganini
osongina fahmlab oladi. Shuningdek, voqealar davomida Julyetta Romeoga
qaraganda sidqidildan harakat qiladi, aklan birmuncha pesh ekanligini ham
namoyon qila boradi. Shu bois, muallif so‘nggi misrada, ko‘rib turganimiz “Than
this of Juliet and her Romeo” ("Julyetta va uning Romeosi kissasidan") qabilida
qahramoni Julyettaning ismini oldingi o‘ringa olib chiqadi. Shunday ekan,
ruschadagi B.Pasternak, o‘zbekchadagi M.Shayxzoda va J.Kamol tarjimalarida
xam asl nusxa mazmuni to‘laqonli ifoda etilmagan, deyishga xaklimiz.
Yuqoridagi misralardan so‘ng, asliyatda "The tomb is closed. Yexeunt!"
("Dahmaning kopqog‘i yopiladi. Ketishadi") gapi mavjud. Bu gap xam tarjimonlar
nazaridan chetda kolgan. Vaholanki, motamga yig‘ilganlar vokea nihoyasida
Romeo va Julyetta jasadi ko‘yilgan "dahmaning kopqog‘ini yopib", so‘ngra
"ketishadi".
To‘gri, she’riy asarni bir tildan ikkinchisiga tarjima qilib bo‘lmaydi, she’riy
tarjimada tarjimon muallifning raqibiga aylanmog‘i kerak, degan hikmatona fikrlar
mavjud. Bu degani, tarjimonning she’riy asarni o‘girish jarayonida tomomila erkin
bo‘lib, asl nusxa matnidagi muhim ma’no kasb etuvchi so‘z va iboralarni tashlab
ketaverishi mumkin, Degani emas, albatta.
Yana bir masala. To hozirga kadar SHekspir asa tilimizdagi nashrlarida
uning ismi-sharifi “Vilyam SHekspir” tarzida transliteratsiya ya’ni xarflar mikdori
va nomiga monand yozilib kelindi. Bu albatta o‘tgan asrning birinchi yarimida
adib asarlarini ruscha tarjimalari va nashrlaridan tilimizga ko‘chib o‘tgan edi.
Vaholanki, SHekspir asarlarining 1957-1960 yillarda chop etilgan "To‘la asarlar
1 1
William Shakespeare. Complete Works. Dorset Press. Romeo and Juliet . New York. 1988. P 245
25

to‘plami"dan boshlab rus tilida dramaturgning ismi-sharifi "Uilyam SHekspir"
tarzida asli (William Shakespeare)ga monand talaffuzd transkripsiyada to‘g‘ri
yozila boshlandi. Afsus, o‘zbek tilidagi 1981-1985 yillar nashr kilingan SHekspir
"Tanlangan asarlar"ida ham, 1991 bosilib chikkan "Otello" kitobida xam, nixoyat
ko‘limizdagi uch jilt "Saylanma"da xam muallifning ismi-sharifi "Vilyam
SHekspir" holida o‘zgarmasdan qoldi.
SHekspir dramalarining Jamol Kamol tarjimasida nashr etilgan uch jildlik
"Saylanma"si xakikatan xam madaniyatimiz bugunida katta vokeadir.
"Saylanma"ning kitobxon axliga manzur bo‘lishiga aminmiz Unga yozilgan
so‘zboshi xam SHekspir merosining g‘arb va sharq mumtoz adabiyotida tutgan
o‘rnini chukur taxlil kilib bergan tadkiqot sifatida o‘kiladi. Bizningcha
"Saylanma"ning xar bir jildi so‘nggida pyesalarning yozilishi tarixi, mazmuni,
tushunilishi kiyin bo‘lgan so‘z va iboralar sharhi bitilgan ilova berilganda, jildlar
illyustratsiyalar bilan bezatilganda yanada ma’kul xamda o‘quvchiga manzur
bo‘lardi.
Yukorida ta’kidlaganimizdek, har bir tarjima o‘z davrining maxsuli hisoblanadi.
Zero, Cho‘lpon bilan Jamol Kamol tarjimalari o‘rtasida kariyb oltmish yil, G‘afur
G‘ulom, Maksud Shayxzoda va Jamol Kamol tarjimalari orasida esa ellik yil
masofa - vakt chegarasi yotibdi. Tarjimalarni baxolaganimizda bu "chegarani"
hisobga olmog‘imiz zarur. Vakt o‘tgan sari SHekspirdan yangi tarjimalar
bunyodga keladi. SHekspirning o‘zi ham o‘zbek kitobxoni va tomoshabiniga
yanada yakinrok, yanada kadrdonrok bo‘la boradi. SHekspirning "bepoyon"ligi
ham shundadir. Jamol Kamol tarjimalarining yangi nashri xam shu yo‘ldagi yana
bir kutlug‘ kadam bo‘lib qoladi
X U L O S A
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, faqatgina bu jarayon Modal fe’llarga xos
emas. Biz misol tariqasida ko‘rib chiqib hozirgi zamon ingliz tilida uchraydigan
holatlardir. Bu yerda Modal fe’llar “San”, “May”, “Must”Modal fe’llarni
gaplardagi tarjimalariga e’tibor berdik. Olimlarimiz tomonidan berilgan va
26

keltirilgan fikrlarga qaraganimizda, “Ekvivalentlik” tarjimada juda muhim o‘rin
tutishini o‘rganio‘ga muvffaq bo‘ldik.
Xullas, 80-yillarning oxiriga kelib tarjima iazariyasining lingvistik
yo‘nalishida ikki yondashuv yuzaga keldi. Birinchi yo‘nalishga mansub
avstraliyalik tilshunos M.Snell-Xornbi va u bilan hamfikr olimlar tarjima mavkeini
keng ma’noda ya’ni madaniy dunyoni o‘zaro bog‘lovchi hodisa tarzida
tushunmokni taklif kildilar. Ular tushunchasida tarjimashunoslik fani
lingvistikaning bir bo‘limi yoxud unga asoslangan fangina bo‘lib kolmasdan,
balki keng kamrovli (barcha fanlarni o‘zidi umumlashtiruvchi) va keng ma’noli
mustakil nazariy fan bo‘lishi zarur. Tarjimon esa nazariyaning quliga aylanib
kolmasdan, matnga erkin yondashuvchi, ayni paytda matnni keng ma’noda
tushunuvchi, uning ma’naviy va madaniy xayotdagi o‘rnini aniklab tarjima
kiluvchi ijodkorga aylanmog‘i kerak. R.Yumpelt esa bu atamani nemis
tilidagi teng kimmatlilik (Gleichwertigkeit) tushunchasiga monand ma’no kasb
etishini ta’kidlaydi Va nihoyat tilshunos M.Snell-Xornbi fikricha "ekvivalent"
atamasi barcha tillarda bir xil ma’no kasb etmaydi, balki turlicha tushunchaga ega
bo‘lib, uni ilk bor mashina tarjimasi jarayonida ko‘llangan, provard natijada u
barcha tillarga singib ketgan. Masalan, olim "ekvivalent" atamasining birgina
nemis tilida uchrovchi 54 ta ma’nosini keltirib o‘tadi; "funksional (bog‘lanuvchi)
ekvivalent"; "soderjatelni (ma’nodosh) ekvivalent" va xokazo...
XXI asr bo‘sag‘asida nazariya tanazzulga yuz tutib, amaliyotdan ortda kola
boshladi. Vaholanki, o‘tgan "XX asr - tarjima asri" (P.-F. Kayye) bo‘lib tarixga
kirgan bo‘lsa, XXI asrda tarjima jahon xalklari va sivilizatsiyasi o‘rtasidagi
"kommunikativ vosita" sifatida yanada ham muhim ahamiyat kasb etishi turgan
gap.
II. Боб. Badiiy va she’riy tarjima (Asliyat va oraliq til)hamda undagi
muammolar
2.1. Bevosita tarjima - mukammal tarjima mezoni (nazmiy tarjima masalalari
xususida)
27

Tarjimaning ijod turi ekanligi aksioma. Ijod esa sinov va tajribalardan iborat.
Tarjimaning bunday xususiyati haqida Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon
Beruniylardan tortib to Sanjar Siddikacha, Jumaniyoz Sharipov, Gaybulla
Salomovlargacha barcha tarjimashunos olimlar o‘z fikrlarini bildirib o‘tganlar.
Biz badiiy tarjimaning bir turi bo‘lgan she’riy tarjima va uning mashaqkatlari
hakida so‘z yuritmokchimiz. Avvalo she’r nima degan savolga aniklik kiritib
olsak. N. Xotamov B. Sarimsokovlarning
Adabiyotshunoslik terminlari lug‘atida keltirilganiday, ohang jihatidan ma’lum bir
tartibga solingan, xis-tuyg‘u ifodasi sifatida vujudga kelgan emotsional ritmik
nutqqa she’r deyiladi. Tarjima nazariyasida she’r tarjimachiligi hakida ikki xil fikr
o‘rtaga tashlangan. Birinchi fikr tarafdorlari she’rni tarjima kilsa bo‘ladi, deb
aytadilar, ikkinchi fikr tarafdorlari esa tamoman zid fikrni, ya’ni she’rni tarjima
kilib bo‘lmaydi, deydilar. Bu xususda dunyo adabiyotining ko‘plab durdonalarini
rus xalkining ma’naviy mulkiga aylantirgan mashhur rus shoiri va tarjimoni
Samuil Marshak bunday yozadi: Men sirtdan karaganda bir-biriga zid, lekin
mohiyatan to‘gri ikki fikrni o‘rtagatashlamoqchiman.
1. SHe’rni tarjima qilish mumkin emas.
2. Xar safar bu istisno sifatida qaralishi lozim.
S. Marshakning fikrlaridan shunday xulosa chikarish mumkin, ya’ni tarjimon har
doim xam she’riy tarjima yaratishga kodir emas, buning uchun tilni bilishdan
tashkari ijodiy ruhiy xolat, she’riy kayfiyat, botiniy go‘zal xis-tuyg‘u, o‘ta nozik
did va albatta Olloh tomonidan berilgan iste’dod zarur. Rostdan ham, asliyatdagi
ohang jixatidan ma’lum bir tartibga solingan, his tuyg‘u ifodasi sifatida vujudga
kelgan emotsional ritmik nutq bo‘lgan she’rni har kanday tilning o‘ta boy
imkoniyatlaridan katiy nazar, asliyatdagidek barcha badiiy komponentlarni to‘liq
ifodalagan holda, mukammal bir xolatda tarjima qilishning iloji yo‘k. Buni tan
olmok kerak. Lekin bu qoidaga rioya etilsa, xech qanday asarni xech kanday tilga
tarjima kilinmagan bo‘lardi. Bu esa adolatdan emas. Shu nuktai nazardan
karaganda, mashhur tarjimonning ikkinchi fikri dikqatga sazovordir. Ha, she’rni
tarjima qilib bo‘lmaydi, lekin har safar bu jarayonga istisno sifatida qaralishi
28

kerak. Ana shu "Istisno"ni biz asarni boshka tilda qaytadan yaratilishi deb
tushunamiz. Natijada, kayta yaratish (tiklash) san’ati vujudga keladi. Ilmiy
muomalada u tarjima deb atalaveradi. Qayta yaratish san’ati deganda biz, nazm
tarjimasining puxta kechgan evolyutsiyasini, ritmiy aniklik, musikaviy - intonapion
(ohang monandligini), lisoniy tafovutlarni, vazn va kofiya muammolarini,
individual uslub va milliy o‘ziga xoslikning berilishini, shakl va
mazmuniing yaxlitlikda, dialektik bog‘liklikda namoyon bo‘lishini, ularniig
dialektik tarzda bir-biri bilan uzvii alokasini nazarda tutamiz. Nazmiy tarjimaning
muxim masalalaridan yana biri asliyat tilidagi o‘xshatishni tarjima kilinayoTan
tilda kayta yaratishdir. Har bir xalkning urf-odati, turmush tarzi. an’analari,
madaniyati, ma’anaviyati, iklim va geografik joylashuvidan kelib chikib, qiyoslash
va o‘xshatishlari xam turlicha bo‘ladi. Masalan-Shotland adabiyotida xususan
Robert Byornsning 'MoЬp Aps1yeg5op" she’rida shoir bolalikdagi do‘stining
sochini rangi qoraligini "zog‘"ga o‘xshatadi: "Uoig 1osky i^yege Pke 1Ьye
gauyep" deb. Shotlandlar uchun bu tabiiy hol chunki shoir tug‘ilgan yurt shimoliy
o‘lka bo‘lib, yilning deyarli xamma faslida kishilar zog‘larni uchratadilar, hamda
ularni beozor jonivor sifatida yaxshi ko‘radilar. Ammo tarjima kilinayotgan tilda
bunday o‘xshatish joiz emas, ayniksa o‘zbek tilida. Bunday xollarda tarjimon o‘z
milliy adabiyotidagi an’analarga suyanib, xamda tarjima asarini o‘kiydigan
kitobxonning kabul kilish imkoniyatini, uning mentalitetini nazarda tutgan xolda
asliyat mazmuniga mos tushadigan so‘z orkali ifoda etishiga to‘g‘ri keladi. Rus
tarjimoni Samuil Marshak, kozoq tarjimoni Quandj Shang‘ggbayevning bu
xususdagi tajribalarini ko‘rsatib o‘tish o‘rinlidir. Asliyatdagi misrani to‘la bandi
bilan uning rus, qozok va bevosita o‘zbek tillaridagi tarjimalarini kiyoslab
ko‘ramiz.
John Anderson my Jo, John
When we were first acquaint?
Your locks were like the raven,
Your bonnie brow was brent
Джон Андерсон, мой стар ы й друг,
29

Подумайка, давноль,
Густой, крутой твой локон
Бьш черен, точно смоль.
С. Маршак
E’tibor bering har bir tilda xar xil o‘xshatish, S.Marshak o‘z tarjimasida
Your locks were like the raven,
Your bonnie brow was brent
misrasini
"Густой, крутой твой локон,
Б ыл черен, точно смоль"
ya’ni quyuq to‘lkin sochlaring xuddi saqichday qora edi deb o‘girgan.
Shu o‘rinda e’tirozimiz xam yo‘q emas, negaki asliyat tilidagi " Your bonnie
brow was brent” misrasi, "Do‘ng peshonang bezalgandi, kora soching do‘ng
peshonangda bark urardi" degan mazmun xar ikki til rus va kozoq tillaridagi
tarjima^shrda qayta aks etmay, tarjimadan tushirib koldirilgan. Vaxolanki, xuddi
mana shu misra shoir tabiatini, uning she’riyati o‘ziga xosligini tarjimada to‘la
namoyon ettirishga imkon berardi. Tarjimadan tushib kolgan o‘sha misrani
asliyat tilidan bevosita o‘zbek tiliga o‘girish orkali qayta yaratishga urinib
ko‘ramiz: Jon Anderson, qadrdon do‘stim, Bizlar ilk bor tanishgan onda, Tunday
karo kuyuq sochlaring, Bark urardi do‘ng peshonangda.
Endi avvalgi mavzuga qaytadigan bo‘lsak, o‘zbeklarda mumtoz adabiyotimizdagi
an’anaga binoan soch rangini qoraligi tunga qiyoslanadi. "Zog‘" o‘zbeklarda
sovuq, bulutli kunlarni olib keluvchi parranda yoki yovuzlik ramzini anglatuvchi
jonzod sifatida tushuniladi. Tun esa kun bo‘yi toliqqan vujudlarga orom beruvchi
bebaqo fursat va shuning bilan birga tabiatdagi barcha yomonliklarni o‘zining
siyox pardasi bilan yashirib turuvchi, xamda, oshiqlarning intim xolatlarini yot
ko‘zlardan asraguvchi sirli xilqat ma’nosida anglashiladi. Ruslarda esa "smola",
"saqich" yoki "mum" qadimdan bebaxo kurilish xom-ashyosi sifatida yuksak
qadrlangan va sochning koraligini mumga kiyoslanishi ruslar uchun odatiy xol
xisoblanadi. Qozoqlarda esa ko‘mir insonni sovukdan asrovchi behisob energiya
30

manbai sifatida qadrlanadi. Uni hatto oltinga tenglashtirib "qora oltin" deb
ataydilar. Shu boisdan tarjima tillaridagi o‘xshatishlarni origanalga mukobil -
ekvivalent deb ayta olamiz.
Davrlar o‘tishi bilan tarjimalar ham yangi davr kitobxonining ehtiyojlariga ko‘ra
kaytadan saykal topib, mukammallashib boraveradi. S. Marshak Byorns
she’riyatidan o‘zining ilk tarjimalarini talabalik paytida 1924 yilda amalga
oshirgan va 1930 yillar oxiridan to umrining so‘nggi yillarigacha nashr ettirib
borgan. S. Marshakning R. Byornsdan amalga oshirgan tarjimalari haqida yetuk
rus byornsshunos olim Gorkiy universiteti professori Serafim Andreyevich Orlov
ingliz adabiyotining eksperti, Byorns she’riyatining muxlisi Lyudmila Vasilyevna
Sevryuginaning iltmos hatiga asosan quyidagilarni yozadi: "Ochig‘ini aytganda
"Tam 0'shenter" Tem SHenterning tarjimasi menga yoqdi, ba’zi epigrammalar,
Meggi xakidagi satrlar moxirona o‘uirilgan, "The Jolly Oaiyeyeg" "Xushchakchak
gadolar" kontatasi tarjimasi ham kizikarli chiqqan. Ba’zi she’rlar, jumladan "John
Barleycorn", "Jon Arpa doni" balladasi tarjimalari zsa kam muvaffakiyat bilan
amalga oshirilgan. Byorns she’riyati tarjimalarini kuzatar ekanmiz, bir iyecha
tarjimalar xususida professor Orlovning do‘stona e’tirozini o‘rinli deb ayta olamiz.
Maslan: “The Last That Made The Bad To Me” “Tunash uchun joy bergan dildor”
nomli voqeaband she’rida shoir qizning tishini oqligini fil suyagiga qiyoslaydi
“Her Teeth were like the ivorie”, ya’ni “Tishlari fil suyagiga o‘xshaydi” deb.
Ammo bu rus, va o‘zbek tillaridagi tarjimalarda tarjimasiz qolib ketgan. Usha
misrani to‘la bandi bilan keltiramiz:
Нег hair was the like the links o’gowd
Нег t ее th were like the ivorie ,
Нег с h ее kslike lilies dept in vine ,
Т he lass that made the bed to me .
Robert Burns
Был мягок шёлк её волос,
И завивался, точно хмель,
Она бьша душистей роз,
31

Та, что постлала мне постель.
С. Маршак.
Sochlari-chi, biram jingalak,
Ipakdan xam mayinligi bor
Taratishda xush bo‘y ul malak,
Atirgulni aylardi bekor.
M. Ali.
Ko‘rinib turibdiki, uchala tildagi tarjimapar xam nafosat ila kayta yaratilgan.
Ularda shakl, ohang mutanosibligi mavjud. Ayniksa tarjimonlarning kofiya
yaratishdagi maxoratlariga taxsinlar aytsak arziydi. Shunisi qizikki, asliyat
variantida ham bunchalik to‘liq, go‘zal kofiyalar yaratilmagan. Faqat Samuil
Marshak amalga oshirgan tarjimalar o‘zbek va kozok tarjimonlariga
original(asliyat) vazifasini o‘taganligi sababli, ularning tarjimalarida xam xuddi
Marshakdagiday: “Neg teyeth were like the ivorie”, misrasi, ya’ni qizning
tishlariga berilgan sifatlash o‘z aksini topmagan va buning natijasida o‘sha
banddagi mazmui to‘la saklaimay qolgan. Ishonchimiz komilki, zabardast o‘zbek
tarjimoni Muhammad Ali o‘sha paytda o‘z tarjimalarini bevosita ingliz tilidan
amalga oshirganlarida, vositasiz tarjimaning samarali mezonini ko‘rsatib
bergan bo‘lardilar albatta.
Nazmiy tarjimaning o‘ziga xos kiyinchiliklari, injiqliklari ba’zan yetuk
tarjimonlarni xam iztirobga solib ko‘yadi. Yukorida
ta’kidlaganimiz - qiz tishining okligini fil suyagiga qiyoslab, asliyat tilidagi
matidagidek tarjima kilinsa, asarni o‘kiydigan kitobxon ongida g‘alati tassavur
koladi. Shotlandlar uchun bu aslida tabiiy hodisa, ya’ni birinchidan fil suyagi
nixoyatda kadrli kimmatbaho ishlab chikarish xom ashyosi bo‘lsa, ikkinchidan
uning rangi oppoq. Shuni aytib o‘tish kerakki, agar o‘zbek tarjimoni asliyat tilidagi
mazkur o‘xshatishnini o‘shanday kabul kilib, asar tarjimasining tag matnida ming
izox bermasin bizning nazarimizda o‘zbek o‘kuvchisining ko‘z o‘ngida baribir
"so‘ylok tishlar" namoyon bo‘laveradi. Buning sababi: Birinchidan biz
yashayotgan muxitda filning o‘zi yo‘k, bo‘lsa xam biz uni hayvonot bog‘ida
32

uchratamiz. Ikkinchidan bahaybat fil suyagi hakida yaxshi tasavvurga ega
emasmiz. Uchinchidan fil suyagi o‘zbeklar uchun shotlandlardagidek qimmatga
ega emas. Bu ruslar uchun xam shunday bo‘lishi tabiiy. Shu sababdan bo‘lsa
kerak, bizning nazarimizda Marshakday buyuk tarjimon xam avval aytib
o‘tganimizday nazmiy tarjima mashaqqatlaridan iztirob chekkan va buning ustida
ko‘p bosh qotirib o‘tirmay, “Neg teyeth were like the ivorie”, misrasini tarjimadan
tushirib qoldirgan.
O‘zbek tarjima nazariyasi boy tajribaga ega. Undagi originalga
sodiqlikday sharafli burchni e’zozlagan holda rus va o‘zbek tillarida (1930-
1971-1979) yillarda amalga oshirilgan tarjimlarda tarjimadan tushib kolgan
misrani bevosita ingliz tilidan o‘zbek tiliga o‘girish orkali kayta yaratishga jazm
etamiz:
Mayin edi sochi ipakdan,
Tishlarin dur qatori deysiz.
Menga o‘rin joy solib bergan
Gul yuzni gul ifori deysiz.
O‘zbek milliy adabiyotimizdagi an’analarga ko‘ra qizlarning tishlarini durga,
marvaridga kiyoslanadi. Bunda albatta uning chiroyliligi, oppokligi, qadr-kimmati
nazarda tutiladi.
Zabardast o‘zbek tarjimashunos olimlarimiz G‘aybulla Salomov va Najmiddin
Komilovlar she’riy tarjimaga yuqori baxo berib, jumladan shunday deganlar:
"Badiiy tarjimaning boshka turlariga karaganda she’riy tarjima ta’bir joiz bo‘lsa
"ko‘prok"' san’atdir". Atokli olimlarimiz she’riy tarjimaga bejiz bunday yukori
baho bermaganlar, chunki she’riy tarjima jarayoni bizning nazarimizda, xuddi
tug‘uruk jarayoniga o‘xshaydi, negaki tug‘ruq jarayonida ayol dardu-to‘lg‘oklar
chekib, o‘z vujudidan Ollohning qudrati ila tabiatning oliy mahsuli bo‘lgan insonni
dunyoga keltirsa, shoir-tarjimon xam, bundan kam bo‘lmagan dardu to‘lg‘oklar
bilan farzanddek aziz bo‘lgai tarjima mahsulini dunyoga keltiradi. Mana
shunday mashaqqatlar bilan xalk mulkiga aylanalig, tarjima asarlar olimlarimiz
e’tirof etgan "ko‘proq san’at barpo etiladi.
33

Chet til tarixidagi metodlardan biri tarjima metod bo‘lib nomiga ko‘ra chet til
materialini ona tliga tarjima qilish tushuniladi. Insoniyat faoliyatining murakkab
shakli bo‘lmish tarjima - bir tild yaratidgan nutqiy ifodani (matnni), uning shakl va
mazmun birligi saqlagan holda, o‘zga gil vositalari asosida qayta yaratishdan
iborat ijodiy jarayondir. Demak, asliyaga mansub bo‘lgan til vositalari
yordamida yaratilgan nutqiy ifoda (matn) tarjima tili qonuniyatlari asosida vujudga
kelgan shunday ifoda bilan almashtiriladi. Shu yo‘l bilan. asliyat va tarjima
tillari matnlarining mazmuniy uslubiy adekvatligi yuzaga keltiriladi1.
Tarjima metodlari orasida eng ko‘p tarqalganlari "grammatika tarjima metodi" va
"'matn-tarjima metodi" nomlari bilan mashhur bo‘lgan. Birinchisining
namoyandalari so‘z va gap tarjimasini qoidalarini o‘rgatish uchun tatbiq etganlar,
ikkinchisining tarafdorlari esa matnni o‘qish va uning mazmunini
tushunishda tarjimada foydalanishni maqsad qilib qo‘ygan. Bundan
tashqari matnning mazmunini tushunishga yordam beradigan turli o‘yin-
musobaqalar, so‘z va jumlalarning ma’nosini ochishga yordam beradigan
xarakatlardan foydalanilsa o‘quvchilarning materialni o‘zlashtirishlari va
mustahkamlashlari oson kechadi. Bunday paytda matnni tarjima qilishdan
ko‘zlanadigan metodik muddao o‘quvchilarni mavzu yuzasidan og‘zaki va yozma
fikr yuritishga o‘rgatishdir.
Demak, dars jarayonida tarjima metodidan to‘g‘ri foydalana olish, yani tarjimadan
eng qiyin vaziyatlarda foydalanish hozirgi kundagi metodika fanining talabidir.
Tajribalarning ko‘rsatishicha, matn mazmunini tarjima va to‘g‘ri metodlar orqali
tushunishda quyidagi mashqlardan foydalanish samarali natijalarga olib kelmoqda:
- matn mazmuni yuzasidan o‘quvchilar bir-birlari bilan savol-javob qilishadi;
- so‘z va jumlalarning mazmunini ochishga yordam beradigan hatti-
harakatlar bajariladi ;
- matnga reja tuziladi:
-muallim matndagi ayrim axborotni ataylab o‘zgartirib aytadi, o‘quvchilar
matndan to‘g‘ri ma’lumotni aytib beradi;
-muallim fikrini isbotlovchi dalillarni o‘quvchilar matndan topib aytishadi;
34

-matnda falon narsa xaqidagi joylarni o‘quvchilar topib o‘qishadi;
-matnnning biron-bir tarafini ajratish (asosiy g‘oyasini, biron tavsilotini
muayyan faktni topib o‘qishadi.
-mavzuning ibtidosi va intihosini aniqlash. Bundan tashqari tarjimasiz tarzda,
ya’ni izohlar va harakatlanuvchi jismlar beriladi. Ushbu jarayonda
o‘quvchilarning bo‘lgan qiziqishi oshadi va tilni qizikib, osonlikcha egallaydi.
Bilamizki, o‘quvchilarning qiziqishi ortgan sari ularning o‘zlashtirishi ham ortib
boradi.
Xulosa qilib aytganda, ingliz tili darslarining samaradorligini oshirish
o‘qituvchi qo‘llaydigan metodlarga bog‘likdir. Tarjima metodidan o‘rinli
foydalana olish, matnni tarjima qilish rasmlar, harakatlanuvchi jismlar va
o‘quvchilarning qiziqishini oshirishga xizmat qiladigan turli usullardan foydalana
olish xam o‘qituvchining vazifasidir.
Shu kunning eng dolzarb muammolaridan biri yuqori malakali tarjimonlar
tayyorlashdir, chunki respublikamizda o‘tkazilayotgan xalqaro anjumanlar,
konferensiya va simpozium, forumlar va h. k. shuni taqozo etadi.
Bizning tadqiqotimizda Belgiyaning Bryussel shahridagi Tarjima instituti,
Finlandiyaning Turku, Abo-Akademi universitetlari va Kanadaning Ottava
universitetlarining tarjima usullari bo‘yicha orttirgan tajribalaridan foydalanib,
o‘zbek tilidan ingliz tiliga yoki ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilishni
talabalarga o‘rgatish qilib qo‘yishdi.
Ma’lumki og‘zaki tarjimada birinchi navbatda tarjimon faqat orttirgan
tajribasiga va bilimiga suyanadi. Vaqt ziqligi sababli lug‘at ishlatishga yoki
qo‘shimcha kiritishga, to‘g‘irlashga imkoniyati yo‘q bo‘ladi. Tarjimon ikki tilni
mukammal bilishi, tezda aytilayotgan jumlani tushunib, shu zahoti boshqa tilda
qaytarish qobiliyatiga ega bo‘lishi talab etiladi. Buning uchun quyidagi usullardan
foydalashni tavsiya etamiz.
Xalqaro konferensiyalarda ma’ruzachi ma’ruzasini nusxasini tarjimonga
berishi mumkin. Tarjimonni vaqti kam bo‘ladi va uni yozma tarjima qilib
o‘tirishga vaqti yetmaydi.
35

Masalan: "Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi
islohotlarimizning pirovard maqsadi yurtimizdagi yashayotgan barcha fuqarolar
uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir. Aynan shuning
uchun ham ma’naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta’lim
va maorifni yuksaltirish milliy uyg‘onish g‘oyasini ro‘yobga chiqaradigan yangi
avlodni voyaga yetkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo‘lib
qoladi".
Agar gapda "tema" ,"ega" va "kesim", "subyekt" yoki "predikat"ni tarjimada
berilsa, gaplar ma’no jihatdan bir-biriga bog‘lansa, tarjimon o‘z vazifasini to‘g‘ri
bajardi deb ayta olamiz.
Tarjimon o‘z malakasini oshirishi uchun quyidagilarni yaxshi bilishi kerak:
- inglizcha gapiradigan mamlakatlardagi ko‘p tarqalgan kishilar ismi,
familiyasini, bibliyadagi ismlar, ommaga ko‘p tanish bo‘lgan adabiy asarlardagi
qahramonlarning ismlarini bilishi;
- ingliz tilidagi geografik nomlar va dunyo xaritasini yaxshi bilishi; son va
rakamlarni tezda xotirasida saqlashga o‘rganish;
- so‘zlarni boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini (assotsiativniye svyazi)
xotirasida saklashi va bilishi, tarjimada taxminiy ravishda gapni ma’nosini to‘g‘ri
tarjima qilishiga yordam beradi.
Tarjimani tezda bajarilishi uchun nutq kompressiyasini bilish juda
foydalidir. Notiq nutqini tarjima qilinayotgan tilda qiskartirilgan shaklda ifoda
etishga kompressiya deb aytiladi. Kompressiya malakasiga ega bo‘lish tarjima
jarayonida gap tuzishga yengillik tug‘diradi. Nutq kompressiyasini sintaktik, leksik
va semantik turlari mavjud. Sintaktik kompressiya uzun murakkab sintaktik
tuzilmalar o‘rniga qisqaroq va oddiyroq sintaktik tuzilmalarni ishlatishdir. Bir
necha ergashgan ko‘shma gaplarga ega bo‘lgan murakkab gaplarni ikkita yoki
undan ortiq sodda gaplarga bo‘lib tarjima qilish mumkin.
Hozirgi kunda tarjimonlik soxasi bo‘yicha qilinayotgan katta o‘zgarishlar
nafaqat xorijiy olimlar, balki o‘zbek tarjimonlarining ishlarida ham diqqatga
sazovordir. V.Gyugoning "Dengiz ishchilari", Q.Balzakning "Gorio Ota",
36

A.Dyumaning “Graf Monte Kristo", "Uch mushketyorlar" va shu kabi boshka
jahon durdonalari o‘zbek tarjimonlari tomonidan tarjima qilinganligi shular
jumlasidandir. Qolaversa, V.SHekspirning "Romeo va Julyetta", "Qirol Lir",
"Makbett", "Otello" kabi jahon dilidan joy egallagan asarlarining o‘zbek tarjimoni
Jamol Kamol tomonidan tarjima qilingan bo‘lib, mazkur tarjimonning o‘zbek
tarjimashunosligiga qo‘shgan xissasi beqiyosdir. Zero, jaxon tan olgan
yozuvchilarining noyob asarlarining o‘zbek tiliga tarjima qilinishi voyaga
yetayotgan kelajak avlodimizning aqlan ma’naviy va yetuk insonlar bo‘lib
yetishishida qo‘shilgan bir kamtarona xissa deb aytish mumkin.
Jamol Kamol V. SHekspirning “Otell” asarini tarjima qilar ekan, undan
tarjima jarayonida ingliz tilidagi xis-tuygu bilan boglik so‘z va iboralarni tarjima
kilishda katta tarjimonlik maxorati bilan kilinganligini ko‘rish mumkin. Asosan,
mazkur tarjimon so‘zma-so‘z tarjima kilish, ma’noni milliy-madaniy xususiyatlar
orqali yetkazib berish, ko‘shish va tushurib qoldirish kabi usullardan
foydalangan.
So‘zma-so‘z tarjima usuli orqali tarjima kilingan misollarni kuyida kuzatib
o‘tamiz:
OTHELLO: All's well now, sweeting, come away to bed.
OTELLO: Tinchlik, hammasi joyida,
Borib uxlagin, jonim.
CASSIO: I know not, sweet: 1 found it in my chamber.
1 like the work well: ere it be demanded-
As like enough it will-I'ld have it copied:
Take it, and do't; and leave me for this time.
КАССИО : Билмадим , жон и м ,
Men uyimdan topib oldim, kashtasi go‘zal.
To egasi chikib, kaytib olgunga qadar,
Шундан нусха кўчир энди , ёлгиз қўй мени .
37

Yuqoridagi misollardagi sweefmg, sweet so‘zlari jonim so‘zi orkali o‘zbek
tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilingan. Quyida esa ma’noni milliy-madaniy
xususiyatlar orqali yetkazish borasidagi tarjima qilingan parchalarni kuzatamiz:
У AGO: Alas my friend and my dear countryman Roderigo!
YAGO: Evox, bu jigarim, do‘stim, vatandoshim-ku!
Tarjimon my friend and mu dear countryman so‘z birikmasini jigarim,
do‘stim, vatandoshim ko‘rinishida tarjima qiladi. Ingliz tilida original ma’noni
o‘zbek tilida yetkazib berishda u jigar so‘zini ishlatadi. Vaholangki, ingliz tilida
ushbu so‘z erkalash ma’nosini ifoda etmaydi. O‘zbek tilida mazkus so‘z
insonning o‘ziga yakin kishnlariga nisbatan ifoda etilishda ishlatiladi. Demak, bu
tarjimada tilning milliy-madaniy xususiyatlari inobatga olingan.
Original matndagi so‘zni tushirib qoldirish usuli orqali ma’noni yetkazib
berish ham tarjimonlik maxoratining bir ko‘rinishi deb atash mumkin. Fikrimizni
misollar orqali ifodalaymiz:
OTHELLO : Not now , sweet Desdemona ; some other time .
OTELLO: Hozir emas, Dezdemona, sal turib.
Ingliz tilidagi sweet Desdemona emotsional murojaat shakli o‘zbek tiliga hech
qanday ko‘rinishida tarjima qilinmagan. Bizning fikrimizcha, sweet so‘ziga
o‘zbek tilida ekvivalent keltirilganligida, o‘zbek tilidagi erkalash ma’nosi yanada
aniq yetkazib berilgan bo‘lar edi.
Qolaversa, original matnda bir necha bor qaytarib ishlatilgan erkalash ma’nosini
ifoda etuvchi so‘z va so‘z birikmalarning o‘zbek tilidagi ekvivalentli turli so‘zlar
bilan tarjima qilish ham asl ma’noning yetkazib berilishidagi mahorat deb atash
mumkin:
OTHELLO: Honey, you shall be well desired in Cyprus;
I have found great love amongst them. О my sweet !
OTELLO: Dezdemona, yonimdasan, yo‘qdir armonim,
Yana bir bor xush kelibsan,
Kipga , jonim!
IAGO: In sleep I heard him say 'Sweet D е sdemona,
38

Let us be wary, let us hide our loves...
Cry О sweet creature!' and then kiss me hard,
As if he pluck 'd up kisses by the roots.
YAGO: Jonim Dezdemona! - dedi bir payt g‘o‘ldirab,
Ehtiyot bo‘l, sevgimizni birov bilmasin!"...
Keyin qo‘llarimni tutib siqa boshladi,
“Sevgilim!" deb yig‘lab-yig‘lab o‘pa boshladi .
CA S SIO: What make you from home?
How is it with you, my most fair Bianca?
I ' futh, sweet love, I was coming to your house.
KASSIO: Qanday qilib kelib qolding, go‘zal Bianka?
Bilasanmi, parivashim, zebo sanamim,
Hozirgina men uyingga bormoqchi ednm.
Yuqorida keltirilgan misollardan shuni kuzatish mumkinki, original tekstda
ishlatilgan birgina erkalash ma’nosini ifoda
ztuvchi sweet so‘zi o‘zbek tiliga; jonim, sevgilim, parivashim, zebo sanamim
ekvivalentlari bilan o‘girilgan. Demak, tarjimon ingliz tilidagi ushbu so‘zni
o‘zbek tilidagi bir necha sinonimlarini qo‘llagan xolda original matnning
ma’nosini yetkazib berishga xarakat kilgan. Bu borada Q. Musayev shunday
deydi: “Ona tili boyligi bilan yaxshi qurollangan tarjimonlar odatda lug‘aviy
ekvivalentlikdan ko‘ra vazifaviy uyg‘unlikka ko‘proq e’tibor berganlari xolda,
badiiy matnning estetik xususiyatini qayta yaratadilar ” 1
.
Erkalash - bu xar bir tilning o‘ziga xos vositalari, shakl-usullari orkali odamlarga,
jonivorlarga, tabiatga, narsa-hodisalarga nisbatan mehribonlik, muxabbat,
mayinlik, nazokat, nafis mexr bilan suyish, mexr-shafqat ko‘rsatish, hamdardlik,
xamfikrlik va boshqa munosabatlarni ifodalaydi. Mazkur maqolaning asosiy
maqsadi tadqiq etilayotgan tillarda erkalashni ifodalovchi so‘zlarning etimologik
xususiyatlarini o‘rganishdir.
1 1
Мусаев Қ. Таржима назарияси асослари. Тошкет. Фан. 2005.-Б 163-165
39

Q. Musayev xam bu borada shunday deydi: "Qator xollarda esa muayyan fikrning
obrazli ifodasi uchun asliyat va tarjima tillarida turli jonivorlar nomlari
qo‘llaniladi. O‘tgan asrning o‘rtalarida Amerika kino ekranlarida keng namoyish
etilgan “Jungli”nomli film qahramoni - ayol kishi o‘rmonda topib olgan chaqalokni
bag‘riga bosib, "You are my frog (mening kurbakam)" degan ekan, u bolasini
baqa kabi badbashara maxluqqa o‘xshatmagan balki o‘zbekcha "qo‘zichog‘im",
"bo‘taloq so‘zlari kabi mehr-muhabbat tuyg‘usi bilan suyib erkalatgan edi.
Ko‘rinadiki shirinsuxanlik, mexr-muxabbat izxori ingliz va o‘zbek tillarida kator
xollarda bir-biridan fark qiladigan turli-tuman jonivorlar nomlari asosida yaratiladi.
Tarjimon shuning uchun xam san’atkorki, bunday paytlarda lug‘aviy aniklik
yo‘lidan bormaydi, balki masalaga ikki til lisoniy birliklarini vazifaviy uyg‘unligi
nuktai nazaridan yondashadi. Masalan:
Fare you will, me dove! Proshay moy golubchik! Qo‘zichog‘im yaxshi qol!
Demak, "kabutar" o‘zbeklar nazarida faqat tinchlik ramzi sifatida namoyon bo‘la
oladi. Ingliz tilida esa, u erkalash ma’nosida ko‘llaniladi. U jonli nutkda o‘zgacha
ma’no mazmun kasb etishga ojiz".
Xulosa qilib shuni aytish joizki, V.SHekspirning "Otello" asaridagi erkalash
ma’nosini ifoda etuvchi so‘zlarning tarjima qilinishida, original mantdagi xis-
tuygu bilan boglik ma’noni o‘zbek tiliga yetkazib berishda tarjimonning maxorati
beqiyosdir. Demak, asliyat ruxini imkon qadar to‘gri va to‘la aks ettiradigan
tarjima matni yaratish uchun tarjimon xam talantli badiiy so‘z ustasi va, xam
iste’dodli tarjimashunos-olim bo‘lishi kerak.
Tarjima tillar doirasida amalga oshiriladigan madaniyatlararo aloqa vositasi. Xuddi
bugunday vosita sifatida u azal-azaldan ijtimoiy va xalkaro taraqqiyotga sezilarli
ta’sir qilib kelgan. Bas shunday ekan, yuqorida qayd etilgan mavzu bilan bog‘liq
masalalar atroflicha o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir. Shu nuqtai nazardan
mazkur mavzuga oid ish tarjima ilmi va amaliyoti nuqtai nazaridan dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Mavzuga oid masalalar turli manbalarda u yoki bu tarzda o‘z ifodasini topgan,
albatta. Biroq ularning har biri ayrim-ayrim holda tarjimaning ijtimoiy va xalqaro
40

ahamiyati haqida yetarlicha ma’lumot bera olmasligi tabiiy. Shu bois biz
mavzuga oid eng kerakli mulohazalarni mantiqiy tarzda umumlashtirib talqin
qilishni afzal topdik. Bundan maqsad mavzu bo‘yicha hammada birday tasavvur
hosil qilishga erishishdir.
Mavzuning asosiy qismini G‘. Salomovning quyidagi mulohazasini aytib o‘tish
bilan boshlamoqchimiz:
"Tarjima orkali xalqlar bir - birlari bilan muomala qilganlar, olimlar
bir-birlari bilan fikrlashganlar, adiblar bir-birlari bilan muloqotda
bo‘lganlar. Hamma zamonlarda - xoh adabiy, xoh ilmiy, xoh siyosiy kitoblar
tarjimasi bo‘lsin - xalq, u yaratgan yoki yaratayotgan madaniyat fan, adabiyot va
san’at bundan faqat naf ko‘rgan".
Haqiqatan ham shunday. Shu bois Qadimiy Sharqda, Yunonistonda, Eleya
jamiyatida, Rim saltanatida va hatto Arab xalifaligi davrida ham
tarjima ishlariga katta e’tibor berilgan.
Insoniyat tarixida keskin o‘zgarishlar sodir bo‘lgan keyingi asrlarda
Fransiya, Turkiya, Rossiya, Angliya, Olmoniya kabi mamlakatlarda
tarjimaga e’tibor davlat siyosati darajasiga ko‘tariladi.
Shunday qilib, o‘sha paytlarda ingliz, fransuz, olmon tillaridagi asarlarni rus tiliga
tarjima qilish ehtiyoji juda kuchayadi. Biroq malakali tarjimoilar deyarli
bo‘lmagan sharoitda, bu ishlarni amalga oshirish ancha qiyin kechgan.
Agar adabiyot so‘zi tor ma’noda (badiiy adabiyot) emas, keng ma’noda (turli
adabiyotlar) tushuniladigan bo‘lsa, tarjima nafaqat ijtimoiy, balki xalqaro ahamiyat
ham kasb etishini ilg‘ab olish qiyin emas. Shunday bo‘lsa-da, ko‘p mutafakkirlar,
yozuvchi va shoirlar tarjimaning foydalilik darajayeini, mazkur faoliyat ularning
xalqiga qanday xizmat qilishi mumkinligi nuqtai nazaridan talqin qilganlar. Rus
mutafakkiri V. G. Belinskiy (1811-1848) bu haqda bildirgan mulohazalar ham
shundan dalolat beradi:
Vatan adabiyotida muayyan davrda diqqatga arzigulik, yuksak badiiy mahorat
bilan yaratgatgan munosib asarlar kam ekan, bo‘lmag‘ur, oachkana original
41

kitoblar Bylan hamma yoqni to‘ldirgandan ko‘ra, xorijiy adabiyotlardan chinakam
yuqori badiiy saviyada bunyod qshp-shgan asarlarni tarjima qilgan afzal.
Chunki: a) tarjima qilingan asarlar tufayli kitobxonlar jahon adabiyoti
durdonalaridan bahramand bo‘ladilar;
b) tarjima asarlari estetik tuyg‘uni o‘stiradi, tarbiyalaydi va chinakam nafis narsa
to‘g‘risida haqqoniy tushuncha paydo qiladi.
Tarjima qiyoslash mezonidir. U original adabiyot bilan tarjima qirralarini
chog‘ishtirishda, shu tariqa vatan adabiyotining ma’lum davrda taraqqiyot
bosqichida turganligini aniqlashga yordam beradi.
Tarjima inson ma’naviy hayotini boyitadi, tilning potensial imkoniyatlarini
ruyobga chiqaradi, unga sayqal beradi . O‘zbek shoiri va tarjimoni Nabi
Alimuxamedovning mavzuga quyidagi mulohazasi (1932) ham tarixiy jihatdan
alohida e’tiborga loyiq: "O‘z tilimizda fanni ilmiy va siyosiy, falsafiy asarda
yaratishda ma’lum davrgacha tarjima kilishdan ko‘proq foydalanishimiz kerak.
Umuman adabiyotimiz xazinasida tarjima asarlarining bo‘lishi yolg‘iz
madaniy va adabiy jihatdangina emas, balki baynalminal nuqtai nazardan ham zo‘r
ahamiyatga molikdir. Tarjima nafaqat ijtimoiy, balki xalqaro ahamiyatga molik
faoliyat ekanligi uchun, 1952-yilda Fransiyada Xalqaro Tarjimonlar Federatsiyasi
tashkil etilgan. Mazkur Federatsiya jahon miqyosidagi tarjima ishlarini
jadallashtirish, tarjimaning ijtimoiy va xalqaro mavqeini ko‘targan tarjimonlar
mehnatini munosib takdirlash masalalariga jiddiy e’tibor berishni o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘ygan. Federatsiya prezidenti janob P. F. Kayye "Tarjima san’ati"
to‘plamiga yuborgan maqolasida (1980) shunday mulohaza bildirgan: "Qadim
zamonlardan boshlab to hozirgi kunlargacha tarjimonlar xam muhim vazifaga
doim kamarbasta. Ular madaniyatlarni bir-bir bog‘lashdek kutlug‘ maqsadga
xizmat qiladilar. Jahon xalqlari turli tillarda so‘zlashsalar-da, turli diniy,
qadriyatlarga amal qilsalar-da, ularning orzu-umidlari, ilmu ma’rifatga
intilishlari, baxt va muhabbat tuyg‘ularini his etishlari dunyoning buguni va
kelajagi uchun qayg‘urishlari bir-birinikiga o‘xshaydi. Tarjima xuddi shu
42

o‘xshashliklarni ro‘yobga chiqarishda va ularni umuminsoniy qadriyatlar
darajasiga ko‘tarishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa shuki, tarjima tillar doirasida amalga oshiriladi. Shuning uchun u ijtimoiy
va xalqaro hayotning deyarli barcha sohalariga tegishli keng qamrovli faoliyat. Har
qanday til esa tafakkur bilan bevosita bog‘liq. Demak, tarjima masalalarini
o‘rganishga filologik va falsafiy jihatdan yondashish maqsadga muvofikdir.
Biroq bu ishga tarjimaning falsafiy axamiyatini ham atroflicha o‘rganish orqali
kirishilishi kerak.
2.3.TARJIMADA FE’LLARNING MORFOLOGIK NISBAT
KATEGORIYASI
O‘zbek tilshunosligida fe’ldagi nisbat kategoriyasini ayrimlar "daraja
kategoriyasi" deb ataydilar. Biz bu kategoriyani sifatdagi daraja kategoriyasidan
farklash maksadida shu atamani ma’kul ko‘rdik.
O‘timli fe’ldagi nisbat kategoriyasi xarakatning ega ifodalagan narsadan
chiqanligini yoki, aksincha, unga yo‘naltirilganligini ifodalaydi.
Bugungi kunda ingliz tilida ikkita nisbatning, ya’ni (Active voice) aktiv va
passiv (Passive voice) nisbatlarining mavjudligi barcha ingliz grammatistlari
tomonidan e’tirof etilgan. O‘timli fe’ldagi aktiv nisbat xarakatning ega ifodalagan
narsadan chikishini, passiv nisbat esa xarakatning ifodalagan narsaga
yo‘naltirilganligini ifodalaydi:
1. John is working. Жон ишлаяпти . ( аниқ нисбат )
John wrote a letter to Магу . Жон Мэрига хат ё зди . ( а ниқ нисбат )
2. The letter was written to Mary by John. Хат Мэрига Жон томонидан ёзилди.
( мажҳул нисбат)
M.Alamovaga (1992) ko‘ra, o‘zbek tilshunosligida quyidagi beshta nisbat
barcha tilshunos olimlar tomonidan e’tirof kilinadi:
Aktiv (anik, bosh) nisbat: yuvdi , O‘zlik (qaytdim)
nisbati: yuvindi, Passiv (majxul) nisbat: ювилди,
43

Orttirma (kauzativ, qo‘zgatish) nisbat: yuvdirdi,
Birgalik nisbati: yuvishdi
Ammo aytish lozimki, ayrim uzbek tilshunoslari bir fe’l formasida
birdan ortik nisbat bo‘lishi mumkinligini xam e’tirof etadilar. Lekin, Ingliz tili
grammatikasida ikki fe’l nisbati Aniq nisbat (Active Voice) va Majhul nisbat
(Passive voice)lardi bular gap tuzulishida yoki zamonlarni ko‘rsatishda ishlatilsa-
da, biroq o‘zbek tilida har doim ham mos kelavermaydi. Masalan, bu xakida
HO‘AT (1 qism .1966,273-274) kitobida bunday deyiladi: "Fe’llarda daraja
shakllari ba’zan qorishiq tarzda, biror daraja shaklidagi fe’lga yana boshka biror
daraja yasovchi affiks ko‘shilib, murakkab shakllarda kela oladi:
tir-il-mok, yig-ish-tir-mok,tani-sh-tir, ko‘r-sat-ish-mok kabi." Kitobda
qorishiq darajalarning kuyidagi 11 turi tilga olinadi:
10. 1. Qaytim-majxul: beza-n-il-di
11. Qaytim-ko‘zgatish: yuv-in-tir-di
12. Majxul-ko‘zg‘atish: osil-tir-di
13. Qo‘zgatish-ko‘zg‘atish: ye-dir-tir-di
14. Birgalik-majxul: tani-sh-il-di
15. Qo‘zg‘atish—majxul: o‘kit-il-di
16. Birgalik-qo‘zgatish: ur-ish-tir-di
17. Birgalik-qo‘zg‘atish-majxul: yig‘-ish-tir-ildi
18. Qo‘zg‘atish-ko‘zg‘atish-majxul: kel-tir-giz-il-di
19. Qaytim-qo‘zgatish- majhul: yuv-in-tir-il-di
20. Majxul- qo‘zg‘atish-majxul: os-il-tir-il-di
Bir fe’lning bir necha nisbatga ega bo‘lishi mumkinligi haqidagi fikrni Hozirgi
zamon o‘zbek tili kitobida xam uchratish mumkin. Bunday fikr, bizningcha,
grammatik kategoriyalarni ajratish prinsiplariga zid keladi Bu xakida
А.И.Смирницкий bunday deydi: "Ни в какой словоформе не могут
соединяться одновременно две категореальные формы одной и той же
категории: не может быть одновременно формы двух падежей, двух чисел и
пр. И если в английском языке мы наблюдаем в одной словесной форме
44

категориальной фермы "перфекта" и категориальной формы "длительной"
(ср. ( he ) has been waiting (он ждал), то это с несомненностью указывает на
то, что данные категориальные нормы принадлежат разным катигориям.
(Смирницкий А.И. 1959, 9). Shu prinsipdan chiqkan xolda O‘.Q. Yusupov va
D.Ma’mirboyevalar o‘zbek va korakalpoq tillarida uchta nisbatni, ya’ni aktiv,
passiv va o‘zlik nisbatlarinigina e’tirof qilishni taklif kiladilar. Ular
"kauzativ" va "birgalik" deb atalmish nisbatlarni esa boshqalari o‘rganilmagan
grammatik kategoriyalar bo‘lishi mumkinligini aytadilar. Bizningcha, kauzativ
nisbatni morfologik kuzativ kategoriya deb atash ma’kul, chunki bu forma
kauzatsiya ma’nosini ifodalaydi.
Masalan, Olim Nodirga mashinasini yuvdirdi gapida Olim kauzator. Nodir
kauzatsiya obyekti va yuvish xarakatining bajaruvchisi, ya’ni agensidir.
Ko‘pincha gapda agens ifodalanmaydi:
Olim mashinasini yuvdirdi.
Sochimni oldirdim.
Bunday xollatlarda so‘zlovchi ataylab agensni atamaydi yoki agens
prisuppozitsiyada bo‘ladi. Birgalik ma’nosini nisbat ma’nosidan tubdan fark
kilishini sezgan X.T.Shodiyev birgalik nisbatini "tipologik yordam kategoriyasi"
(tipologicheskaya kategoriya eyuistivnosti) deb ataydi (Shadiyev X.T., 1989).
Kauzativ va yordam kategoriyalari xakidagi bu fikr maxsus tadkikotlarni talab
kiladi.
Ingliz tilida passiv forma o‘timlilardangina yasaladi, o‘zbek tilida esa passiv
forma o‘timli fe’llardan tashqari yana insonning xarakatini ifodalovchi o‘timsiz
fe’llardan xam yasalishi mumkin:
Bormoq – borilmoq, jo‘namoq-jo‘nalmoq, yotmoq-yotilmoq va boshkalar.
Ertaga Samarkandga boriladi.
Pochtaga kanday boriladi?
Bugun ishdan erta chiqiladi.
Paxtaga kachon ketiladi?
45

M.M.Mujdaboyev o‘timsiz fe’llardan xosil bo‘lgan bunday gaplarni shaxssiz
majxul gaplar (bezlichno-stradatelniye predlojeniya) deb ataydi. Bunday gaplar
ingliz tili uchun yotdir. Uzbek tili uchun esa ingliz tilidagi "The doctor was sent
for" kabi tarkibida otdan uzoklashib ketgan ko‘makchili (predlogli) passiv
sintaktik kurilmalar yoddir.
O‘zlik nisbati boshqa nisbatlardan shu bilan farq kiladiki, u ifodalagan xarakat ega
ifodalagan agensdan chikib shu agensning o‘ziga qaytadi:
Olim yuvindi.
Halima tarandi.
Demak, o‘zlik nisbati ishlatilganda, ega ifodalagan shaxs aynan bir vaktning
o‘zida xam agens, xam patiyensdir (obyekt)
Demak. ingliz tilida nisbat ikki xadli oppozitsiyadan - aktiv-passivdan, uzbek
tilida esa u uch xadli oppozitsiyadan - aktiv, o‘zlik va majxul nisbatlardan - tashkil
topgan. Uzbek tilidagi aktiv, o‘zlik va majxul nisbatlarining formalari, ma’nolari
va ishlatilishi xakida yetarli ma’lumotlar mavjud, shuning uchun biz ular xakida
gapirishni nojois deb bilamiz.
Ammo aytish lozimki, ingliz tilida passiv uzbek tilidagidan ancha keng
ishlatiladi, buning sababi uzbek tilida remani ifodalashda urgu bilan kesimning
rolini yukori darajada ekanligidir. Shu boisdan tarjimada ingliz passiviga uzbek
tilida aktiv to‘gri kelishi mumkin:
Uyni ishchilar qurgan = This house was built by workers.
II BOB XULOSASI.
46

Tarjima tillar doirasida amalga oshiriladigan madaniyatlararo aloqa vositasi. Xuddi
bugunday vosita sifatida u azal-azaldan ijtimoiy va xalkaro taraqqiyotga sezilarli
ta’sir qilib kelgan. Bas shunday ekan, yuqorida qayd etilgan mavzu bilan bog‘liq
masalalar atroflicha o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir. Shu nuqtai nazardan
mazkur mavzuga oid ish tarjima ilmi va amaliyoti nuqtai nazaridan dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Mavzuga oid masalalar turli manbalarda u yoki bu tarzda o‘z ifodasini topgan,
albatta. Biroq ularning har biri airim-ayrim holda tarjimaning ijtimoiy va xalqaro
ahamiyati haqida yetarlicha ma’lumot bera olmasligi tabiiy. Shu bois biz
mavzuga oid eng kerakli mulohazalarni mantiqiy tarzda umumlashtirib talqin
qilishni afzal topdik. Bundan maqsad mavzu bo‘yicha hammada birday tasavvur
hosil qilishga erishishdir.
Mavzuning asosiy qismini G‘. Salomovning quyidagi mulohazasini aytib o‘tish
bilan boshlamoqchimiz:
"Tarjima orkali xalqlar bir - birlari bilan muomala qilganlar, olimlar
bir-birlari bilan fikrlashganlar, adiblar bir-birlari bilan muloqotda
bo‘lganlar. Hamma zamonlarda - xoh adabiy, xoh ilmiy, xoh siyosiy kito- blar
tarjimasi bo‘lsin - xalq, u yaratgan yoki yaratayotgan madaniyat fan, adabiyot va
san’at bundan faqat naf ko‘rgan". Haqiqatan ham shunday.
Jahon adabiyotida muayyan davrda diqqatga arzigulik, yuksak badiiy mahorat
bilan yaratgatgan munosib asarlar kam ekan, bo‘lmag‘ur, oachkana original
kitoblar Bylan hamma yoqni to‘ldirgandan ko‘ra, xorijiy adabiyotlardan chinakam
yuqori badiiy saviyada bunyod qshp-shgan asarlarni tarjima qilgan afzal.
Chunki: a) tarjima qilingan asarlar tufayli kitobxonlar jahon adabiyoti
durdonalaridan bahramand bo‘ladilar;
b) tarjima asarlari estetik tuyg‘uni o‘stiradi, tarbiyalaydi va chinakam nafis narsa
to‘g‘risida haqqoniy tushuncha paydo qiladi.
Tarjima qiyoslash mezonidir. U original adabiyot bilan tarjima qirralarini
chog‘ishtirishda, shu tariqa vatan adabiyotining ma’lum davrda taraqqiyot
bosqichida turganshggini aniqlashga yordam beradi.
47

Tarjima inson ma’naviy hayotini boyitadi, tilning potensi imkoniyatlarini
ruyobga chiqaradi, unga sayqal beradi" . O‘zbek shoiri va tarjimoni Nabi
Alimuxamedovning mavzuga quyidagi mulohazasi (1932) ham tarixiy jihatdan
alohida e’tibor loyiq: "O‘z tilimizda fannii, ilmiy va siyosiy, falsafiy asarda
yaratishda ma’lum davrgacha tarjima kilishdan ko‘proq foydalanishimiz.
Umuman adabiyotimiz xazinasida tarjima asarlaring‘ bo‘lishi yolg‘iz madaniy
va adabiy jihatdangina emas, balki baynalmin nuqtai nazardan ham zo‘r
ahamiyatga molikdir.
48

UMUMIY XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, tarjima – muammo san’at. Uning xususiyati
to‘g‘risida ko‘pgina ziddiyatli fikrlar tug‘ilib kelgan va tug‘ulib kelmoqda.
Mutlaqo amaliy yondoshilganda ham ishning murakkabligi ko‘rinib turadi.
Tarjimasiz kino ham, teatr ham, ma’naviyat va qadriyat, urf – odat va do‘stlik,
texnika va meditsina xullas barcha jabhalarda rivojlanish bo‘lmaydi. Tarjima tillar
doirasida amalga oshiriladigan madaniyatlararo aloqa vositasi. Xuddi bugunday
vosita sifatida u azal-azaldan ijtimoiy va xalkaro taraqqiyotga sezilarli ta’sir qilib
kelgan. Bas shunday ekan, yuqorida qayd etilgan mavzu bilan bog‘liq masalalar
atroflicha o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir. Shu nuqtai nazardan mazkur
mavzuga oid ish tarjima ilmi va amaliyoti nuqtai nazaridan dolzarb ahamiyat kasb
etadi.
Mavzuga oid masalalar turli manbalarda u yoki bu tarzda o‘z ifodasini topgan,
albatta. Biroq ularning har biri airim-ayrim holda tarjimaning ijtimoiy va xalqaro
ahamiyati haqida yetarlicha ma’lumot bera olmasligi tabiiy. Shu bois biz
mavzuga oid eng kerakli mulohazalarni mantiqiy tarzda umumlashtirib talqin
qilishni afzal topdik. Bundan maqsad mavzu bo‘yicha hammada birday tasavvur
hosil qilishga erishishdir.
Mavzuning asosiy qismini G‘. Salomovning quyidagi mulohazasini aytib o‘tish
bilan boshlamoqchimiz:
"Tarjima orkali xalqlar bir - birlari bilan muomala qilganlar, olimlar
bir-birlari bilan fikrlashganlar, adiblar bir-birlari bilan muloqotda
bo‘lganlar. Hamma zamonlarda - xoh adabiy, xoh ilmiy, xoh siyosiy kito- blar
tarjimasi bo‘lsin - xalq, u yaratgan yoki yaratayotgan madaniyat fan, adabiyot va
san’at bundan faqat naf ko‘rgan".
Haqiqatan ham shunday.
Jahon adabiyotida muayyan davrda diqqatga arzigulik, yuksak badiiy mahorat
bilan yaratgatgan munosib asarlar kam ekan, bo‘lmag‘ur, oachkana original
kitoblar Bylan hamma yoqni to‘ldirgandan ko‘ra, xorijiy adabiyotlardan chinakam
yuqori badiiy saviyada bunyod qshp-shgan asarlarni tarjima qilgan afzal.
49

Chunki: a) tarjima qilingan asarlar tufayli kitobxonlar jahon adabiyoti
durdonalaridan bahramand bo‘ladilar;
b) tarjima asarlari estetik tuyg‘uni o‘stiradi, tarbiyalaydi va chinakam nafis narsa
to‘g‘risida haqqoniy tushuncha paydo qiladi.
Tarjima qiyoslash mezonidir. U original adabiyot bilan tarjima qirrqlarini
chog‘ishtirishda, shu tariqa vatan adabiyotining ma’lum davrda taraqqiyot
bosqichida turganshggini aniqlashga yordam beradi.
Tarjima inson ma’naviy hayotini boyitadi, tilning potensi imkoniyatlarini
ruyobga chiqaradi, unga sayqal beradi" . O‘zbek shoiri va tarjimoni Nabi
Alimuxamedovning mavzuga quyidagi mulohazasi (1932) ham tarixiy jihatdan
alohida e’tibor loyiq: "O‘z tilimizda fannii, ilmiy va siyosiy, falsafiy asarda
yaratishda ma’lum davrgacha tarjima kilishdan ko‘proq foydalanishimiz.
Umuman adabiyotimiz xazinasida tarjima asarlaring‘ bo‘lishi yolg‘iz madaniy
va adabiy jihatdangina emas, balki baynalmin nuqtai nazardan ham zo‘r
ahamiyatga molikdir.
Faqatgina bu jarayon badiiy asar, qissa, she’r va tilning grammatikasi bo‘lgan
Modal fe’llarga xos jarayondir. Biz misol tariqasida ko‘rib chiqib hozirgi zamon
ingliz tilida uchraydigan holatlar Modal fe’llar “San”, “May”, “Must”Modal
fe’llarni gaplardagi tarjimalariga e’tibor berdik. Olimlarimiz tomonidan berilgan
va keltirilgan fikrlarga qaraganimizda, “Ekvivalentlik” tarjimada juda muhim o‘rin
tutishini o‘rganio‘ga muvffaq bo‘ldik.
Xullas, 80-yillarning oxiriga kelib tarjima iazariyasining lingvistik
yo‘nalishida ikki yondashuv yuzaga keldi. Birinchi yo‘nalishga mansub
avstraliyalik tilshunos M.Snell-Xornbi va u bilan hamfikr olimlar tarjima mavkeini
keng ma’noda ya’ni madaniy dunyoni o‘zaro bog‘lovchi hodisa tarzida
tushunmokni taklif kildilar. Ular tushunchasida tarjimashunoslik fani
lingvistikaning bir bo‘limi yoxud unga asoslangan fangina bo‘lib kolmasdan,
balki keng kamrovli (barcha fanlarni o‘zidi umumlashtiruvchi) va keng ma’noli
mustakil nazariy fan bo‘lishi zarur. Tarjimon esa nazariyaning quliga aylanib
kolmasdan, matnga erkin yondashuvchi, ayni paytda matnni keng ma’noda
50

tushunuvchi, uning ma’naviy va madaniy xayotdagi o‘rnini aniklab tarjima
kiluvchi ijodkorga aylanmog‘i kerak. R.Yumpelt esa bu atamani nemis
tilidagi teng qimmatlilik (Gleichwertigkeit) tushunchasiga monand ma’no kasb
etishini ta’kidlaydi. Va nihoyat tilshunos M.Snell-Xornbi fikricha "ekvivalent"
atamasi barcha tillarda bir xil ma’no kasb etmaydi, balki turlicha tushunchaga ega
bo‘lib, uni ilk bor mashina tarjimasi jarayonida ko‘llangan, provard natijada u
barcha tillarga singib ketgan. Masalan, olim "ekvivalent" atamasining birgina
nemis tilida uchrovchi 54 ta ma’nosini keltirib o‘tadi; "funksional (bog‘lanuvchi)
ekvivalent"; “ma’nodosh ekvivalent “ va xokazo...
XXI asr bo‘sag‘asida nazariya tanazzulga yuz tutib, amaliyotdan ortda qola
boshladi. Vaholanki, o‘tgan "XX asr - tarjima asri" (P.F. Kayye) bo‘lib tarixga
kirgan bo‘lsa, XXI asrda tarjima jahon xalqlari va sivilizatsiyasi o‘rtasidagi
"kommunikativ vosita" sifatida yanada ham muhim ahamiyat kasb etishi turgan
gap.
Адабиётлар:
51

1. Каримов И.А. Адабиётга эътибор — маънавиятга, келажакка эътибор.
Тошкент — “Ўзбекистон”.2009. Б. 32-33.
2 . Саломов, Ғ. Илмий ҳамкорлик ва Фан тараққиёти хизматида /7 Таржима
назарияси асослари. -Т. : Ўқитувчи, 1983. -Б. 18.
3 . См.:Топер, П. Традиции реализма (Русские писатели о художественном
переводе) // Вопросам художественного перевода (Сборник статей). -
Москва: Советский писатель, 1955. - С. 50.
4.Қаранг: Саломов, Ғ. Бадиий таржимага доимий эҳтиёж /7 Адабий анъана
ва бадиий таржима. - Т. : Фан, 1980. - Б. 11.
5. Қаранг: Балашов Н.И. Слово в зашиту авторства Шекспира. - М.:
Международное агентство, 1998. - с. 132 - 133.
6. Саломов Ғ, Назаров Б. Шекспир дахоси билан юзма-юз // Шекспир В.
Отелло: Фожеалар. Инглиз тилидан Жамол Камол таржимаси. - Тошкент.
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1991, 9-бет.
7. Жамол Камол. Яхшининг шарофати // Шекспир В. Сайланма. 3-жилдлик
- Тошкент: "Фан" нашриёти, 2007-2008, 3-жилд, 599-600 бетлар.
8. Мисоллар Шекспир асарларининг қуйидаги нашридан олинди: William
Shakespeare. The Complete Works. Dorset Press. New York. -1274 р.
Мусаев Қ. М. Таржима назарияси. -Т. :
9.Жалолов Ж . Ж. Чет тил и ўқитиш методикаси. -Т. : Ўқитувчи 1996. Б .
368.
10. О.М.Мўминов - ЎзДЖТУ Таржимага ўргатишнинг замонавий методлари
"Дўстлик кўприклари". Ғ. Саломов, Н.Комилов. Тошкент, 1979 й.
11. Шекспир В. Сайланма (Жамол Камол таржимаси 3 жилд). Тошкент
УзРФА “Фан” нашриёти. 2008. Ж.2- б. 334.
12. Мусаев Қ. Таржима назарияси асослари. Тошкет. Фан. 2005.-Б 163-165
13.Ҳозирги Ўзбек адабий тили. Қисм 1. Тошкент. “Ўқитувчи”. 1980. Б-154
14. Абдурахмонов Ғ., Шу к уров Ш. Ўзбек Тилининг тарихий грамматикаси.
Тошкент. “Ўқитувчи”. 1973. Б-220
15. Ҳозирги Ўзбек адабий тили. Қисм 1. Тошкент. “Фан”. 1966. Б-173
52

16. Смырницкая. Морфология англий с кого языка. -М 7PJP,
17. Л. Шодиев Х.Т. Типологическая категория ассистивность и
билингвистический вопрос ы ее корреспондирования в английском и
узбекском языках. Афтореф. дисс. кан д . ф и лол. наук.- Тошкент. 19 71, Б .138 .
18. William Shakespeare. Complete Works. Dorset Press. Romeo and Juliet . New
York. 1988. P 245
19. В.Шекспир. Жамол Камол таржимаси. . III жилд. Тошкент. 2008.
2 0 . Ғаффоров М. Инглиз тили грамматикаси. Тошкент. “Ўқитувчи”, 2006. Б -
45
2 1 . Д.Дюришин. Проблемы особых меж. литературных общности. – Москва.
1993. – С. 127.
22. Попович А. Проблем ы художественного перевода. – Москва. 1980 – С .
92-94
2 3 . William Shakespeare. Complete Works. Dorset Press. Othello, The Moor of
Vienice. New York . 1988. P 818
24. Bassnett Susan. Translation Studies. – Routledge, London and New York. 2002.
– 188 p.
25. Schaffner Ch. Translation Research and Interpreting Research. – Multilingual
Matters, 2000. – 135 p.
27. Нелюбин Л.Л. Толков ый переводческий словарь. – Москва, 2003. – 318 с.
28. Латышев Л.К. Технология перевода. – Москва, 2000. – 278 с.
29.Долимов Ш.З. Таржима санъати муаммолари. – Тошкент, 2009. – 63 б.
30.Брандес М.П., Провоторов В.И. Предпереводческий анализ текста. –
Москва, 2001. – 214 с.
31.Бушуй Татьяна. Перевод фразеологий английского языка на русский. –
Самарканд, 2005. – 37 б.
53

Купить