”Between”, ”among”, ”amid”, “midst” so’zlarining sintaktik-semantik tahlili - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	278.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

”Between”, ”among”, ”amid”, “midst” so’zlarining sintaktik-semantik tahlili

Купить

”between” , ”among”, ”amid”, “midst” so’zlarining sintaktik-semantik tahlili mavzusida yozgan 1

MUNDARIJA Kirish……………………………………………………… ……… .... 4 - 6 I Bob. Hozirgi zamon ingliz tilida so’z turkumlari 1.1. So’z turkumlari haqida umumiy ma’lumot…………..………....7-13 1.2. Predloglar haqida umumiy ma’lumot…………………….........14-29 I Bob yuzasidan xulosa .............................................................30-31 II Bob. “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarining komponent tahlili. 2.1 Subordinativ bog’lanish va gapning tobe bo’laklari ..................32-34 2.2 Koordinativ bog’lanish va gapning uyushiq tobe bo’laklari......35-37. 2.3 Appozitiv bog’lanish va izohlovchi .........................................38-40 II Bob yuzasidan xulosa .................................................................41 III Bob. “Between”, “Among”, “Amid”, “Midst” so’zli birikmalarining

Umumiy xulosa................................................................................50-52 Foydalanilgan Ilmiy adabiyotlar........................................................53-54 Foydalanilgan badiiy adabiyotlar va lug’atlar........................................55 Ilova.................................................................................................. 56-57 3

KIRISH Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar va yuqori malakali intellektual barkamol ablodni tarbiyalashda davlat siyosatining o’rnini va rolini xalqaro jamoatchilikning o’rganishi va tanishishini ta’minlash maqsadida tashkil etilgan ”Bilimli va intellektual barkamol avlodni tayyorlash – mamlakatni barqaror rivojlantirish va modernizatsiyalashning eng muhim omili” mavzusidagi Xalqaro konferensiyaning ochilishida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov so’zlagan nutqlarida ta’kidlaganlaridek, ”...oldimizda turgan eng ezgu maqsadlarimiz -- mamlakatimizning buyuk kelajagi ham, ertangi kunimiz ham, erkin va farovon hayotimiz ham, O’zbekistonning XXI asrda jahon hamjamiyatidan qanday o’rin egallashi ham --- bularning barcha-barchasi, avvalombor, yangi avlod, uni

bo’lgan ishlar mantiqiy izchillikda aks ettirilgan. O’sha davrda qilinishi kerak bo’lgan ishlar qatorida ilm-fanga katta e’tibor qaratildi, 80-yillarning ikkinchi yarmida O’zbekiston ilm-fanida bir qator o’zgarishlar sodir bo’ldi. Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi zamon ingliz tilida “between”, ”among”, “amid” va “midst” so’zlari o’ziga xos o’ringa ega. Mazkur predloglar gapda ko’pincha predlog, shu bilan birga ravish so’z turkumi ham bo’lib keladi. O’zbek tilida predloglar mavjud emas, shu sababli “between”, ”among”, “amid”, “midst” so’zlari ko’makchilar bilan tarjima qilinadi. Mazkur bitiruv-malakaviy ishda biz “between”, ”among”, “amid”, “midst” so’zlarini ikki etapda sintaktik jihatdan, ya’ni komponent tahlil va bog’lanishlarini o’rganish, 2-etapda “between”, ”among”, “amid”, “midst” so’z

Bitiruv malakaviy ishining obyekti. Predloglar ichida alohida o’ringa ega bo’lgan “between”, ”among”, “amid”, “midst” so’zlari tadqiqotning obyektidir. `Bitiruv malakaviy ishining ilmiyligi va amaliy ahamiyati .. “B etween”, ”among”, “amid”, “midst” so’zlarini sintaktik - semantik tahlil qilish orqali ularning turli sintaktik semantik ma’nolarini aniqlash, bu so’zlar qatnashgan gaplarni tarjima qilganda ularning o’zbek tilidagi muqobil variantini topish bitiruv malakaviy ishining ilmiyligidir. Mazkur ilmiy nazariy xulosalari ingliz tilining nazariy va amaliy grammatikasi, shu bilan birga leksikologiya va tilshunoslik fanlari uchun ilmiy qiymatga ega bo’lib, ulardan “between”, ”among”, “amid”, “midst” so’zlari bo’yicha ilmiy maqolalar yozishda, inliz tili grammatikasidan shu mavzuda amaliy

I Bob. Hozirgi zamon ingliz tilida so’z va so’z turkumlari haqida 1.1 So’z va so’z turkumlari haqida ma’lumot So’z tilning asosiy birligi bo’lib, u har bir til yarusi tomonidan o’rganilishi mumkin. M.G.Irisqulov so’zga shunday ta’rif beradi: ”So’z fonetik jihatdan shakllangan bir butunlikdir. Fonema va morfemalar so’zning asosiy birligi, so’zlar mustaqil birlik bo’lib, o’z urg’usiga ega . Urg’u so’zni fonetik jihatdan butunligini ta’minlab, undagi tovushlarni birlashtiradi va shu bilan birga nutq jarayonida bir so’zni ikkinchisidan farqlashga xizmat qiladi”. Tildagi grammatik vositalar so’z birligi uchungina mavjud bo’ladi, chunki grammatik vositalar so’zlarning o’zaro bog’lanishiga yoki so’zlar shaklini o’zgartirishga xizmat qiladi. Sintaktik birliklarni yasash uchun ham so’zlarga murojaa

sifatida qarasa , keyinchalik L . Bloomfield 4 so ’ zga ” kichik erkin shakl ” sifatida qaraydi . E.Zapir 5 so’z haqida fikr yuritganida, unga ham sintaktik, ham semantik aspektlar tomonidan yondashib, uni eng kichik ma’noli birlik sifatida qaraydi. Ko’pgina tilshunos olimlar, jumladan V.V.Vinogradov, A.I.Smirnitskiy, O.S.Axmanova, M.D.Stefanovalar so’zni tilning asosiy birligi deb hisoblashadi. Tillardagi barcha so’zlar uch xil munosabatga kirishishi mumkin: 1) So’zning o’zi anglatgan predmet va hodisaga, 2) So’zning inson fikriga, hissiyotiga, xohish – istaklariga 3) So’zning boshqa so’zlarga nisbatan 6 . Tilshunoslik fanida so’z ma’nosining o’zi anglatayotgan predmetga munosabati to’g’risidagi masalaga yondashish bir xil emas, shuning uchun mazkur masalaga AQSH olimlari M.Aranof, V.O. G

1) Ma’no deganda biz ma’lum bir guruhga kiruvchi hamma so’zlarning umumiy ma’nosini va mohiyatini tushunamiz. Masalan, “Ot” so’z turkumiga to’xtaladigan bo’lsak, “ot” so’z turkumining so’z sifatidagi struktural ma’nosini tashkil etadi. Xuddi shunday fe’l so’z turkumining so’z sifatidagi ma’nosi ish harakatni bildiradi. 2) So’z turkumining shakli deganda biror bir so’z turkumiga kiruvchi so’zlarning morfologik xarakteristikasi nazarda tutiladi. Shunday qilib “ot ” so’z turkumi son kategoriyasi (birlik, ko’plik ) bilan xarakterlansa, fe’l so’z turkumi zamon, mayl kabi kategoriyalar bilan xarakterlanadi. Predlog bog’lovchi kabi bir qator so’zlarning shakli o’zgarmasligi bilan xarakterlanadi. 3) Funksiya deganda biz so’zning sintaktik xususiyatini tushunamiz, bu esa ikkiga bo’linadi: 1) uning

har bir so’z turkumi o’z xususiyatiga ega . So’z turkumlari bir-biridan ma’nosi, formasi va gapdagi funksiyasiga ko’ra farq qiladi. Har bir so’z tarkibining o’z leksik ma’nosi bor. Masalan, fe’l so’z turkumi ish-harakatni ifodalasa, ot so’z tturkumi ob’yekt va narsalarning nomini anglatadi, sifat so’z turkumi esa, predmetning belgisini bildiradi”. Ba’zi so’z turkumlari turli grammatik kategoriyalarga ega. Masalan, fe’l so’z turkumi mayl kategoriyasi, zamon, nisbat, shaxs-son kabi kategoriyalarga ega bo’lsa, ot so’z turkumi son va kelishik kategoriyalariga , sifat so’z turkumi esa darajalarga ega. Qolgan so’z turkumlari faqat bitta formaga ega. Bunday so’z turkumlariga predlog, bog’lovchi, yuklama kabi so’z turkumlari kiradi. So’z turkumlari bir-biridan o’z sintaktik funksiyalariga ko’ra ha

gapda mustaqil funksiyani bajarmaydi. Struktural so’z turkumlariga V.I.Kaushanskaya quyidagi so’z turkumlarini kiritadi: 1) predlog 2) bog’lovchi yuklama 3) artikl Tilshunos olimlar K.N.Kachalova, E.E.Izrailevich 13 lar so’zlarni quyidagi belgilariga ko’ra so’z turkumlariga ajratishadi: 1) ma’nosiga ko’ra 2) gapdagi vazifasiga ko’ra 3) so’z yasash formasiga ko’ra 4) so’z o’zgarish formasiga ko’ra Ingliz tilida so’z yasalish formasi va so’z o’zgarishi bir so’z turkumini boshqa so’z turkumidan ajratishda unchalik ahamiyat kasb etmaydi.Tilshunos olim K.N.Kachalova 14 so’z turkumlarini quyidagi so’z turkumlariga ajratadi: 1) ot 2) sifat 3) son 4) olmosh 5) fe’l 6) ravish 7) predlog 8) bog’lovchi 9) undalma K.N.Kachalova ot, sifat, son, olmosh, fe’l va ravishni ularning gapdagi predmetni , belg

turkumiga ham, yordamchi so’z turkumiga ham kiritmaydi, chunki ular gapda hech qanday sintaktik funksiyani bajarmaydi. Bundan tashqari tilshunos olim E.M.Gordon 15 so’zlarni 3 asosiy guruhga bo’ladi:1) mustaqil so’zlar 2) yordamchi so’zlar 3) mustaqil elementlar. Mustaqil so’zlarning aniq leksik ma’nosi bo’lib, ular gapda mustaqil funksiyani bajaradilar. Demak, ular gapda gapning bosh bo’laklari bo’lib kelishi mumkin. Mustaqil so’zlarga fe’l, ot, sifat, son, olmosh va ravish so’z turkumlariga kiruvchi so’zlar kiradi. Yordamchi so’zlar mustaqil so’zlardan semantik jihatdan farq qiladi. Yordamchi so’zlar gapda biror bir funksiyani bajarmaydi.Lekin ular gapda so’zning ma’nosini aniqlaydi. Masalan, “the” yoki “a” artikllarini olib qaraydigan bo’lsak A tree the tree daraxt (noma’lum) daraxt (ma

kiritish mumkin, yoki, “ to look ”fe’lini olib qaraydigan bo’lsak, uni ham mustaqil ham yordamchi so’z turkumiga kiritish mumkin. Masalan, He l ooked at me. (U menga qaradi). He looked tired. (U charchagan ko’rindi). 1-gapda “to look” fe’li mustaqil so’z turkumiga kirsa, 2-gapda yordamchi so’z bo’lib kelgan. 13

1. 2 Predloglar haqida umumiy ma’lumot. Ingliz tilida predloglar boshqa so’z turkumlari kabi yordamchi so’z turkumlar qatoriga kiradi va mustaqil so’z turkumlariga qarshi qo’yiladi. B.A.Plotnikova 17 ko’makchi (yordamchi) so’zlarni quyidagicha ta’riflaydi: “Ko’makchi so’zlar nominativ ma’nosi bo’lmagan leksemalarga o’xshab mustaqil so’zlarni xarakterlab keladi, ular predmetni, belgini, xususiyatni, ish-harakatni ko’rsatmaydi, ko’makchi so’zlarning leksik mazmuni mustaqil so’zlar orqali o’z xususiyatiga ega bo’ladi. Shuning uchun ko’makchi so’zlar o’z mazmuniga ega mustaqil so’z turkumlaridek semantik birlikka ega emas”. Predloglarning mazmuni to’g’risida rus lingvistlari turlicha fikr bildirishgan. K.S.Arsakov, H.P.Nekrasov, F.I.Buslayev, A.X. Vostokov 18 kabi tilshunos olimlar predloglarn

5) modal 6) transfessiv 7) delibrativ 8) possesiv 9) komporativ 10) temporal. Tilshunos olim Bissel 22 ning fikricha , tildagi boshqa hech qaysi so’zlar predloglarchalik ko’p qo’llanilmaydi. Predloglar tarixida to’xtalar ekanmiz, ingliz tili predloglar sistemasi XIX asr boshlariga kelib tashkil topdi. Zamonaviy ingliz tilida 130 ta oddiy, murakkab va qo’shimcha tuzuvchi predloglar bor. Zamonaviy sistemada faqat 19 ta predlogni hisobga olamiz. V.V.Burlakovaning ta’kidlashicha “predloglar leksik bosh birlikni ko’rsatmaydi va o’zining aloqador funksiyasi bilan semantik ma’noga ega 23 ”. Bundan tashqari predloglarning so’zlashuvdagi muhim o’rni haqida bir qancha tilshunoslar o’z fikrlarini bildirganlar. B.Ilyishning hisoblashicha, ingliz tilida predloglarning ifodalanishi boshqa tillardagi kel

Predlog mustaqil gap bo’lagi vazifasida kelmaganligi uchun ham yordamchi so’z turkumi deyiladi. Morfologik strukturasiga ko’ra predlog soda, yasama, qo’shma va murakkab bo’lishi mumkin. 1) Sodda predloglar (Simple prepositions). Bir o’zakdan iborat bo’lib, boshqa ma’noli bo’laklarga bo’linmaydigan predloglar sodda predloglar deyiladi.Ingliz tilidagi sodda predloglar qadimgi ingliz tilidan saqlanib kelayotgan turg’un predloglardir. Sodda predloglar gruppasiga kiruvchi predloglardan ba’zilari tarixan ikki qismga bo’lingan bo’lsada, hozirgi ingliz tilida soddalashib ketgan. Etimologik jihatdan ular qo’shma yoki yasama bo’lganligiga qaramay, hozirgi kunda ular sodda predloglar gruppasiga kiritiladi. Sodda predloglar quyidagilardir: about, above, after, at, ago, but, by, down, for, from, in, li

reason of, for bear of, in comparison of, in defence of, in opposition to, instead of, in contrast with, in accordance with, contrary to, in place of, despite to, by force of, in view of, by virtue of, for the sake of, in respect of, in relation to, thanks to”. Anglatgan ma’nolariga ko’ra predloglarni quyidagi guruhlarga bo’lish mumkin: a) O’rin, joy va yo’nalishni bildiruvchi predloglar: at, in, on, about, above, after, by, down, from, midst, near, out, over, through, till, under, up, across, amid, among, amongst, behind, below, beneath, beside, between, beyond, inside, into, outside, toward, towards, within, in front of. b) Vaqtni bildiruvchi predloglar: after, about, at, ago, by, for, from, in, near, on, since, through, till, until, before, between, beyond, during, in course of, within,

He sank claily and my mother and I had all the inn upon our hands; and were kept busy enough, without paying much regard to our unpleasant guest. (Ibid.) c) Predlog o’zi aniqlab kelgan so’zdan ajralib, gapning oxirida kelishi ham mumkin: 1) … there were not many men who wouldn’t take money from a girl they were living with. (A.E.Coppard). Birga yashaydigan qizdan pul olmaydigan erkaklar kamdan-kamuchraydi. 2) Some people I never heard of called Grunov. (K.Chesterton) Grunov ismli kishilar haqida hech qachon eshitmaganman. 3) I’ve nothing to be ashamed of Sarie said passionately “I love him” (P.Abrahams).Men nimadan uyalishim kerak, dedi Sara hayajonlanib, “Men uni sevaman”. 4) And what are you standing there for ? U yerda nima uchun turibsiz? Predloglar quyidagi birikmalarda ishlatiladi 26

2) Vaqtni ko’rsatuvchi predloglar : at, by, after, before, during, in, on, for. 3) Turli abstrakt munosabatlarni bildiruvchi predloglar : by, with, at, on, for, against, because of, instead of, owing to, according to. Ko’pchilik predloglar polesemantik bo’lib, o’zida bir necha ma’nolarni mujassamlashtiradi. Masalan: I’ve been here for two weeks (vaqt). Men ikki haftadan buyon shu yerdaman. He’s brought a letter for you. U sizga xat keltirdi. Did you pay him for his work? (sabab) Uning qilgan ishi uchun haq to’ladingizmi? I was punished for my little joke.(sabab) Men kichkina hazilim uchun jazolandim. They went out for a walk.(maqsad) Ular sayrga chiqishgan. The letters M.P. stand for Member of Parliament. Qisqacha yozilgan M.P. harflari “Parlament a’zosi” so’zini bildiradi. Shuni ham ta’ki

Gapda u yoki bu predloglarning kelishi turli xil faktorlarga bog’liq bo’ladi.Ko’pincha so’zlovchining nimani ifadalamoqchiligiga bog’liq. Masalan, 1) There was a photograph of a young girl on his desk. Uning stoli ustida yosh qizning surati bor edi. 2) There was a photograph of a young girl in his desk.Uning stoli ichida yosh qizning surati bor edi. 3) There was a photograph of a young girl over his desk.Uning stoli uzra yosh qizning surati bor edi. 4) There was a photograph of a young girl under his desk.Uning stoli tagida yosh qizning surati bor edi. Lekin juda ko’p hollarda gapda u yoki bu predlogning kelishi gapda ishlatilgan bosh so’zlarga ham bog’liq bo’ladi. Masalan, He should be ashamed of himself. U o’zidan uyalishi kerak. You shouldn’t rely on him. Siz unga ishonmasligingiz lozim

Ko’pincha predloglarning ma’nosi yuqoridagi hollardagidek kuchsizlashadi. Ko’pinch gapda u yoki bu predlogning ishlatilishi predlogdan keyin keladigan so’zga bog’liq bo’ladi. Masalan: Who was the first to speak at the meeting ? Majlisda kim birinchi bo’lib gapirdi? He went there on business . U ish yuzasidan u yerga ketgan. He is now on a concert tour in Europe. U hozir Yevropada gastrolda. I’m planning to finish it in February . Men buni Fevralda tugatmoqchiman. He woke up at 8 o’clock. U soat 8 da uyqudan uyg’ondi. We discussed it on detail. Biz buni batafsil muhokama qildik. Yuqoridagi holda predlog va ot ko’pincha yagona birikmani hosil qiladi. Masalan, in the evening, at down, by day, by taxi va hokazo. Yuqoridagi birikmalarda ham predloglarning ma’nosi kuchsizlashgan. Ba’zan predlogl

That is what he wanted to begin with. U mana shunday boshlashni xohlagan edi. I know whom he is worried about. Men uning kimdan xavotir olayotganini bilaman. c) ma’lum bir majhul konstruksiyalarda: They found him so ill that a doctor was immediately sent for. Ular uni shenchalik betob holda topishdiki, natijada zudlik bilan vrachga odam yuborishdi. His marriage was very much talked about. Uning nikohi tillarda doston bo’ldi. d) infinitivning ma’lum bir konstruksiyalarida: He hated to be made fun of. U kulgi bo’lishni yomon ko’rar edi. You have a lot to be thankful for . Siz minnatdor bo’lishingiz kerak bo’lgan narsalar ko’p. You’ve done nothing to be ashamed of. Siz uyaladigan hech narsa qilganingiz yo’q. There is nothing to worry about. Hech qanday tashvishlanadigan narsa yo’q. Ba’zan bit

Vaqt ma’nosini bildiruvchi predloglar ham o’z navbatida quyidagi guruhlarga bo’linadi: 1) ma’lum bir vaqtni ko’rsatuvchi predloglar . Bunday predloglarga quyidagilar kiradi: at, by, before, after, in. He comes home at 2 every day. U uyiga har kuni soat ikkida kledai. We have English on Friday. Biz ingliz tili bilan juma kuni shug’ullanamiz. I promise to return by noon Men tushgacha qaytishga va’da beraman. He always exercises before breakfast. U har doin nonushtadan oldin shug’ullanadi. I’d like to watch that new program after dinner. Men bu yangi programmani tushdan keyin ko’rishni xohlar edim. He was born in 1962. U 1962 yilda tug’ilgan. 2) davomiylikni ko’rsatuvchi, vaqt ma’nosini anglatuvchi predloglar .Masalan: We stay inside during the summer because of the heat. Biz havo issiqligi t

4) yoyiq vaqtni ko’rsatuvchi predloglar .Ko’pincha bunday predloglarlarning boshlang’ich nuqtasi o’tgan zamonda bo’lib, o’tgan zamonning o’zigacha, yoki o’tgan zamondan hozirgacha , yoki o’tgan zamondan kelasi zamongacha bo’lgan vaqtni o’z ichiga oladi. Masalan: I’ve been working on this book since September. Men bu kitob ustida sentyabr oyidan buyon ishlayabman. Let’s stay until ten o’clock. Keling, soat o’ngacha o’tiramiz. We won’t leave until the end of the movie. Biz film tugamaguncha ketmaymiz. This course continue from January to June. Bu kurs yanvardan iyun oyigacha davom etadi. Predloglar vaqt ma’nosidan tashqari joy va yo’nalishni ko’rsatuvchi predloglarga ham bo’linadi. Bunday predloglarga quyidagilar kiradi:on, upon, about, over, up, beside, into, away, from, next to, near, towa

Beyond Throughout By, beside Underneath Close to Beneath, below Far from In Yo’nalishni ko’rsatuvchi predloglar harakatni anglatuvchi fe’llardan keyin ishlatiladi, ular ham Where? Qayerda? so’rog’iga javob bo’ladi.Misol qilib oladigan bo’lsak, “across” predlogi bir tomondan boshqa tomonga bo’lgan harakatni ko’rsatadi. Masalan: We watched the steamboat sail across the Missisipi River. Biz Missisipi daryosi bo’ylab suzib yurgan poroxodni tomosha qildik. Yo’nalishni ko’rsatuvchi predloglarga quyidagi predloglar kiradi:across, along, around, at, by, from, into/in, off, onto/on, over, through, throughout, to/toward, under, up/down. Vosita va uslubni ko’rsatuvchi predloglar.Bunday predloglar How? Qanday? , Qay tarzda? kabi so’roqlarga javob bo’ladi.Bu predloglarga quyidagi predloglar kiradi: wit

Saura writes all her corresponds by hand . Saura hamma xatlarni qo’lda yozadi. Keyingi tur predloglarga uslubni ko’rsatuvchi predloglar kiradi.Shunday qilib quyidagi predloglar uslub ma’nosida qo’llaniladi. Uslub predloglari odatda abstrakt ot bilan qo’llaniladi: The general addressed the troops with authority . General askarlariga viqor bilan murojaat qildi. The student answered without thinking . Talaba o’ylamasdan javob berdi. The house was desighned in a very contemporary style . Uy juda ham zamonaviy uslubda dizaynlashtirilgan edi. Shu jumladan, predloglarni turli ma’nolarda keluvchi predloglarga ajratish mumkin. Masalan, “about” predlogini mavzuni ko’rsatuvchi predlogga, “ as ” predlogini funksiya va vazifani ko’rsatuvchi predlogga, “by” predlogini agent, “ by”, “of”, “per” predlogla

Predlogli birikma sifat yoki ravish sifatida kelishi mumkin. “By” predlogi agent ma’nosida ish-harakatni bajaruvchi narsa yoki shaxs bilan birga birikib kelganda qo’llaniladi. Masalan, “The adventures of Tom Sawer” was written by Mark Twain. “Tom Soyerning sayohatlari ” Mark Twain tomonidan yozilgan. The fishing camp was destroyed by a flood . Baliq ovlash zonasi suv toshqini tufayli vayron bo’ldi. “by”, “of”, “per” predloglari quyidagi hollarda o’lchov va miqdor ma’nosida qo’llaniladi: The manager is paid by the month, not by the hour. Menejerlik lavozimi uchun soatbay hisobida emas, balki oylik maoshi sifatida haq to’lanadi. Bring home a half – galloon of milk and a pound of ground meat. The speed limit on this road is thirty miles per hour. Bu yo’lda tezlik chegarasi soatiga 30 mill. “F

Ko’p odamlar yurak xuruji tufayli halok bo’lishadi. “ From ” predlogi manba va kelib chiqishni ko’rsatganda quyidagi holda ishlatiladi: --Where is Dan from? -- He is from Ireland. --Dan qayerlik? --U Irlandiyalik. The flight f rom Dallas just arrived. Dallasdan samolyot hozirgina uchib keldi. “In”, “into”, “out of” predloglari transport vositalari bilan ishlatilganda, qoida bo’yicha odatda biror bir kishi bor bo’yicha bo’ylay olmaydigan yoki ichida yura olmaydigan transport vositalari bilan ishlatiladi.Masalam: The Polynesians often traveled thousands of miles in small canoes. Poleneziyaliklar odatda minglab mill masofani kichkina qayiqda bosib o’tishadi. The policeman jumped into his car and sped away. Politsiyachi sakrab mashinasiga o’tirdi va tezlik bilan ko’zdan g’oyib bo’ldi. We got o

Bolalar hayvonot bog’ida fil ustiga o’tirib ko’rishdi. I got on the elevator on the first floor and got off on the eighth floor . Men birinchi qavatda liftga chiqib, undansakkizinchi qavatda tushdim. Tommy got on his bicycle and rode to school. Tommi maktabga veloseped minib bordi. Biz quyidagi gaplarda “with” va “without” predloglarining boshqa predmetlar bilan ishlatilishini ko’rib o’tamiz: Americans usually eat French fries with ketchup. Amerikaliklar odatda fransuzcha qovurmalarni ketchub bilan tanovul qilishadi. You can’t go outside without your coat. Siz tashqariga paltosiz chiqa olmaysiz. Qudagi gaplarda biz “with”, “from”, “out of” predloglarining misollar tarkibida qo’llanilishini ko’rib o’tamiz. Bunday holllarda bu predloglar “to make” fe’li bilan ishlatiladi. My favorite coekes

I Bob yuzasidan xulosa. Mazkur bitiruv malakaviy ishning I Bobida biz “between”, “among”, “amid”, “midst” predlogli birikmalar ustida izlanishlar olib bordik. “Between”, “among”, “amid”, “midst ” ” predlogli birikmalar ustida to’xtalar ekanmiz, biz uchala predlogga xos bo’lgan umumiy belgilar ustida to’xtalib o’tdik.Bundan tashqari mazkur izlanishning ob’yekti bo’lgan “ between”, “among”, “amid”, “midst” predloglari predlog so’z turkumiga mansub bo’lganligi eng avvalo uchun so’z turkumlari haqida ham to’xtalib o’tishni joiz deb topdik. So’z turkumlari uch turdagi prinsip, ya’ni ma’no, shakl, funksiya asosida tasnif qilinadi. 1 . Ma’no deganda ma’lum guruhga kiruvchi so’zlarning umumiy ma’nosini bildiradigan so’zlar, predmetlik ma’nosi, belgini bildirish ma’nosi, ish-harakat ma’nosi kabi. 2

So’z turkumlari uch prinsipga, ya’ni o’z ma’nosiga, shakliga (kategoriyalariga), funksiyasiga ko’ra mustaqil so’z turkumlari va yordamchi so’z turkumlariga bo’linadi. Birinchi bobda biz predloglar haqida ham umumiy ma’lumot berib o’tdik.Bizga ma’lumki, predloglar gapda mustaqil funksiyani bajarmaydi va kategoriyalarga ham ega emas..Shu bois ingliz tilida predloglar yordamchi so’z turkumlari sirasiga kiradi. 31

II Bob. “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarining komponent tahlili. Mazkur bitiruv-malakaviy ishida biz tilshunos olim A.M.Muxin 29 nazariyasini asos qilib oldik. Ushbe nazariya o’z ichiga komponentva sintaksem tahlilni o’z ichiga oladi. Biz component va sintaksem tahlilga asosan, “Between”, “Among”, “Amid”, “Midst” kabi predlogli birikmalarni elementar sintaktik birlik sifatida qaraymiz. Elementar sintaktik birliklar gapning ----gapning komponentlari va sintaksemalari formal va mazmun xususiyatlari asosida o’rganiladi. Gapning komponentlarini aniqlash va ularga xos bo’lgan sintaktik mazmunli belgilarni aniqlash gap struturasining birinchi bosqichini o’rganishni tashkil etadi. Gapning komponentlari va sintaksemasi gap strukturasining ikki qatlamini ya’ni yuzaki va ichki s

ko’rsatadiki, gapning yadrosini gapning yadroviy komponentlariega va kesim (NP1 – yadroviy predikatsiya etiluvchi, NP2 – yadroviy predikatsiya etuvchi) tahhkil etadi va bu ikki komponent grammatik jihatdan qonun qoidalarga javob beruvchi gapni tashkil etadi va ular orasidagi bog’lanish yadroviy predikatsiyaga asoslanadi. Bizga yaxshi ma’lumki, gap strukturasida yo eganing yo kesimning bo’lmasligi gap strukturasining buzilishiga olib keladi. Endi gap strutirasiga gap komponentlarini navbatma navbat tushirib qoldirish eksperiment metodi bilan gap komponentlari o’rtasidagi sintaktik bog’lanishni aniqlaymiz. 1) The only fight might be among the candidates … (PGF15) Nomzodlar orasida birgina kurash bo’lishi mumkin. 2.She pushed her way between the trees .(MHH85) U daraxtlar orasiga yo’l oldi. 3

Yuqorida keltirilgan gaplarda o’tkazilgan eksperiment metodlari yana bir bor gapda yo egani, yo kesimni gap strukturasidan tushurib qoldirish gap strukturasining buzilishiga olib kelishini ko’rsatdi. Demak, ega va kesim gapning yadroviy elementlarini tashkil etadi. Bizni qiziqtirayotgan “between”, “among”, “amid”, “midst” kabi predlogli birikmalarni gap strukturasidan tushirib qoldirish esa gap strukturasiga ta’sir qilmaydi, garchi axborot ko’lami kamaysada, shunday ekan, bizni qiziqtirayotgan predlogli birikmalar tobe bo’lak bo’lak bo’lib kelib, subordinativ (tobe) bog’lanishida sintaktik bog’lanishiga kirishadi. Quyida biz predlogli birikmalar ishtirok etgan gaplarning sintaktik bog’lanishlarini keltirib o’tamiz: (1) 1 2 (3) 3 4 (4) 1. The only fight might be among the candidates. D1 NP1

2.2 Koordinativ bog’lanish va gapning uyushiq tobe bo’laklari . Mazkur paragrafda bizni qiziqtirayotgan predlogli birikmalarning gap strukturasida uyushib kelishiga to’xtalib o’tamiz. Bizga ma’lumki, gapning har qanday bo’lagi, ya’ni komponenti yadroviy komponentlari (ega va kesim) va shuning bilan birga gapning tobe komponentlari ham uyushib kelishi mumkin. Avvalgi paragrafda ko’rib o’tganimizdek, bizni qiziqtirayotgan predloglar birikmalar asosan gap strukturasida subordinativ bog’lanishda keladi. Biz to’plagan misollardan ko’pchiligida ”between”, :among” predlogli birikmalar uyushib keladi. 1. She landed hard among rocks and boulders (JTJ 108) U toshlar va xarsang toshlar ustiga qattiq yiqildi. 2. Leroyknelt down among the grass stalks and dandelions.( J.T.J 87) Leroy o’tlar poyasiva qo

1. She landed hard among rocks and boulders NP1 NP2 D1 KD2 1 2 (2) 3 3 3 4 2. Leroy knelt down among the grass stalks and Landelions NP1 NP 2KD1 KD2 3. The survey shows a link between asthma and air pollution. NP1 NP2 D1 KD1 KD2 (1) 1 (3) 3 (4) 4 2 (2) 5 4.The wall between East and West Berlin come down in 1989. 36

NP1 NP2 KD1 KD2 D2 2.3 Appozitiv bog’lanish va izohlovchi Biz avvalgi paragrflarda bizni qiziqtirgan predlogli birikmalarning suberdinativ bog’lanishida va koordinativ (teng) bog’lanishda kelishini ko’rib 37

o’tdik. Mazkur paragrfda biz predlogli birikmalarning appozitiv, ya’ni izohlovchi bog’lanishda kelishiga to’xtalib o’tamiz. Unda bizni qiziqtirayotgan “between”, “among”, “amid”, “midst” kabi predlogli birikmalar “here”, “there” kabi izohlovchilari bilan sintaktik bog’lanib, oppozitiv bog’lanishga kirishadi: 1.She was there, among them. (JTJ 170) U o’sha yerda ular orasida edi. 2.On the floor, amid mounds of books, were too small envelopes. (MacDic) Polda, kitoblar uyumi orasida ikkita kichkina convert bor edi. 3. The summit of the mountain appeared there, midst the clouds.(MacDic) Tog’ cho’qqisio’sha joyda, bulutlar orasida paydo bo’ldi. Yuqorida keltirilgan 1- va 3- gaplarda “among”, “midst” predlogli birikmalarini “there ” o’rin joy olmoshini izohlab kelgan bo’lsa, ikkinchi gapda “amid”

AD1 D2 D3NP1NP2 D4D5D6 1 (1) 3. The summit of the mountain appeared there midst the clouds. 1 2 3 4 NP1 NP2 AD1 D2 1. She was there … 1 2 3 NP1 NP2 D 2. … amid mounds of books, were too small envelopes. 1 2 3 4 5 D1 NP1 D2 D3 NP2 39

3. The summit of the mountain appeared there … . 1 2 3 NP1 NP2 D2 Yuqorida keltirilgan gaplarning yunksion modellarini solishtiradigan bo’lsak, gapda appozitiv komponentni tushirib qoldirish sintaktik bog’lanishlarga ta’sir qilmasligini ko’rsatdi. Appozitiv bog’lanishni subordinativ bog’lanish bilan taqqoslash har ikkala bog’lanish uchun ham bir tomonlama yo’nalish xosligini va ularning sintaktik bog’lanishi biror bir komponentga (tayanch component) yo’nalishni aniqlash imkonini beradi. Shuning uchun gapda appozitiv bog’lanishni ham, subordinativ bog’lanishni ham tushurib qoldirish mumkin, har ikkala hol ham gap strukturasiga ta’sir etmaydi, taqqoslaymiz: 1. She was … among them 2. On the floor, … were two small envelopes. 3. The summit of the mountain appeared … midst the clouds. Yuqorida

Maskur bitiruv malakaviy ishining ikkinchi bobi between, among, amid, midst predlokli birikmalarning sintaktik strukturasini o’rganishga bag’ishlandi. Lingvistik eksperiment metodlari asosida biz predlogli birikmalarning gapda asosan subordinativ, koordinativ va appozitiv bog’lanish asosida sintaktik munosabatda bo’lishini aniqladik. Gap komponentlari o’rtasida sintaktik bog’lanishni yuzaga keltirish bilan gap komponentlarining bir-biridan farqli tomonlarini aniqladik. 1.Gap strukturasida komponentlarni tushirib qoldirish eksperiment metodi asosida bizni qiziqtirgan predlogli birikmalar gapda ko’pincha subordinativ bog’lanishda gapning tobe komponenti bo’lib kelishini isbotladik. Ular gapda fe’lning aniq va noaniq formasiga hamda otga tobe bo’lib, ular bilan bir tomonlama bog’lanish bo’lga

III Bob. “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarining sintaksem tahlili. 3.1 “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarning substansial belgisi Mazkur bitiruv malakaviy ishining ushbu bobi “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarning sintaksem tahlili tashkil etib, bu bosqichda gap strukturasi elementlar sintaktik birliklarining sintaktik-semantik mazmuni va xususiyatlari ko’rsatiladi. Gap komponentlaridan farq qilib va variantlar birligini tashkil etadi va tildagi variantlar sistemasini tashkil etadi. Sintaktik semantik belgilar tildan tashqaridagi obyektiv voqelikni ifoda etishi bilan gap komponentlaridan farq qiladi. Sintaksemaning u yoki bu komponent pozitsiyasida kelishi gapning komponent tahlili va sintaksem tahlilining bir-biri bilan bog’liqligi

b) Olmosh bilan: 1. They had to rub it out from between their toes .(JTJ94) Ular uni oyoq panjalari orasidan ishqalab chiqarib tashlashga to’g’ri keldi. 2. He was there among his friends .(PAP47) U o’sha yerda do’stlari orasida edi. s) Sifat bilan: 1. He put his head down among the cool mushrooms. (JTJ66) U boshini pastdagi muzdek qo’ziqorinlarga qo’ydi. 2. She went down on her knees among the wet grass. (AFD53) U nam o’tlar ustida tizzalab o’tirdi. 3. There had been a fight between the senior boys … (AFD66) Yoshi katta bolalar o’rtasida kurash bo’ldi. 4.He did not discrinimate between black punks and white punks. (GTT9) U oq tanli va qora tanli musiqachilarini kamsitmas edi. d) Son bilan: 1. There had always been rivalry between the two caves (MSH3) Har doim bu ikki g’or o’rtasida g’or bo

3.2. “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarning lokativ sintaktik-semantik belgisi Mazkur paragrafda ””between”, ”among”, amid”, midst” predlogli birikmalarining lokativ-sintaktik-semantik belgisini o’rganishga qaratilgan. Ushbu sintaktik-semantikani aniqlashda biz o’rin almashtirish lingvistik transformatsion metodiga tayandik. 1.She squeezed between the parked cars and ran out into the road. U mashinalar qo’yilgan joydan siqilib zo’rg’a o’tdi va yugurgancha yo’lga chiqib oldi. 2. A narrow path ran in between the two houses . (MSM67) Ikki uy o’rtasida tor yo’lakcha bor edi. 3. I saw a few familiar faces among the crowd .(JTT65) Men olomon orasida bir necha tanish chehralarni ko’rdim. 4. He put his head down among the cool mushrooms (AFD66) U boshini salqin qo’ziqorinlar ust

Yuqorida aytib o’tganimizdek, biz lokativ sintaktik-semantik belgini isbotlashimizda o’rin almashtirish lingvistik transformatsiya metodi orqali isbotlaymiz. 1. A narrow path ran in between the two houses A narrow path ran in there . 2. She squeezed between the parked cars and ran out into the road. She squeezed there and ran out into the road. 3. I saw a few familiar faces among the crowd . I saw a few familiar faces there I saw a few familiar faces near the crowd. 4. He put his head down among the cool mushrooms He put his head down there He put his head down on the cool mushrooms 5. She looked down across wide forests and valleys between her and the mountains . She looked down there 6. Malcolm got up … among the rocks Malcolm got up … there Malcolm got up … amid the rocks . Malcolm got

3.3 “between”, “among”, “amid”, “midst” so’zli birikmalarning temporal sintaktik-semantik belgisi Mazkur paragrafda biz bizni qiziqtirayotgan “between”, “among”, “amid”, ”midst” predlogli birikmalarning temporal sintaktik-semantikasiga to’xtalib o’tamiz. Temporal sintaktik-semantikani biz avvalgi paragraflarda to’xtalib o’tganimizdek, o’rin almashtirish eksperiment metodi orqali aniqlaymiz. 1. You shouldn’t eat between classes. Siz darslar o’rtasida ovqatlanmasligingiz kerak 2. There is a break of ten minutes between classes. Mashg’ulotlar orasida o’n minutlik tanaffuz bor. 3. If you only go to the supermarket once a month, what do you do between times? Agar siz supermaketga oyda bir marta borsangiz, bu vaqt orasida siz nima qilasiz? Endi yuqoridagi birikmalardagi temporal sintaksemani biz

3.4 . “between”, “among”, so’zli birikmalarning obyekt sintaktik- semantik belgisi Bizni qiziqtirayotgan predlogli birikmalarning mazkur paragrafda obyekt sintaktik-semantik belgisini ko’rib o’tmoqchimiz. Muxin asos slogan sintaktik- semantik nazariyaga asosan obyekt sintaksema ko’pincha gapni passivga, ya’ni majhul nisbatga aylantirish, yoki passivdagi gapni aktivga aylantirish orqali isbotlanadi. 4. We drank two bottles of wine between us (MAB180). Biz ikki kishi bo’lib bir shisha vinoni ichib qo’ydik. 5. The fight might be among the candidates . (PCA15) Nomzodlar o’rtasida kurash bo’lishi mumkin. 3. We want to encourage greater cooperation among the different departments . (MacDic) Biz turli bo’limlar o’rtasida kattaroq hamkorlikni ruhlantirishni xohlaymiz. 4. The money has to be shared

3.5. “between”, “amid”, so’zli birikmalarning stativ sintaktik-semantik belgisi. Between, amid predlogli birikmalari gap strukturasida stativ (holat) sintaktik-semantikani ifodalaydi: 1. Banks and shops closed yesterday amid growing fear of violence. (CamDic). Bank va do’konlar kecha kuchayib borayotgan qo’rquv tufayli yopildi. 2. Norman stepped on the stage amid tumutous applause. (MacDic). Norman sahnaga gulduros qarsaklar ichra qadam tashladi. 3. She looked at him between irratation and disdain (JTT58) U unga qahr va g’azab bilan qaradi. Yuqoridagi predlogli birikmalardagi stativ sintaktik-semantik belgini aniqlash uchun “in astate of” birikmasibilan o’rin almashtirish lingvistikeksperiment metodiga murojaat etamiz. 1. Banks and shops closed yesterday amid growing fear of violence Banks

III Bob yuzasidan xulosa Shunday qilib biz mazkur bitiruv malakaviy ishining III Bobida tobe pozitsiyada keluvchi “between, among, amid, midst” predlogli birikmalarning hozirgi zamon ingliz tilida sintaktik-semantik tahlili bilan tanishib chiqdik va quyidagi xulosalarga keldik: 1. “between”, “among”, “amid”, “midst” predlogli birikmalar o’zida turli sintaktik-semantik belgilarni ifoda etish bilan birga, mazkur predlogli birikmalar uchun umumiy bo’lgan otlik (substansiv) belgiga ega ekanligi, ushbu birikmalarning o’zida olmosh (ko’rsatish, egalik), sifat, sonva artikl kabi derminativlarni (aniqlovchi) o’zida biriktirishida namoyon bo’ladi; 2. “between”, “among”, “amid”, “midst” predlogli birikmalarni o’rganish natijasida biz ushbu predlogli birikmalarning lokativ sintaktik-semantikani ifoda

XULOSA Mazkur bitiruv malakaviy ishnida biz “between”, “among”, “amid”, “midst” predlogli birikmalar ustida izlanishlar olib bordik. “Between”, “among”, “amid”, “midst ” ” predlogli birikmalar ustida to’xtalar ekanmiz, biz bu predloglarga xos bo’lgan barcha umumiy belgilar ustida to’xtalib o’tdik. Mazkur izlanishning ob’yekti bo’lgan “ between”, “among”, “amid”, “midst” predloglari eng avvalo predlog so’z turkumiga mansub bo’lganligi uchun avvalo so’z turkumlari haqida to’xtalib o’tishni joiz deb topdik. Bundan tashqari biz maskur bitiruv malakaviy ishida between, among, amid, midst predlokli birikmalarning sintaktik strukturasini ham o’rgandik. Lingvistik eksperiment metodlari asosida biz predlogli birikmalarning gapda asosan subordinativ, koordinativ va appozitiv bog’lanish asosida sinta

eksperimentlarga asosan predlogli birikmalar tayanch komponentlar bilan bilvosita bog’lanib, boshqa component bilan subordinativ bog’lanishga kirishadi. Bundan tashqari biz mazkur bitiruv malakaviy ishida tobe pozitsiyada keluvchi “between, among, amid, midst” predlogli birikmalarning hozirgi zamon ingliz tilida sintaktik-semantik tahlili bilan tanishib chiqdik va quyidagi xulosalarga keldik: 1. “Between, among, amid, midst” predlogli birikmalar o’zida turli sintaktik-semantik belgilarni ifoda etish bilan birga, mazkur predlogli birikmalar uchun umumiy bo’lgan otlik (substansiv) belgiga ega ekanligi, ushbu birikmalarning o’zida olmosh (ko’rsatish, egalik), sifat, sonva artikl kabi derminativlarni (aniqlovchi) o’zida biriktirishida namoyon bo’ladi; 2. “Between”, “among”, “amid”, “midst” pre

semantikani biz ”in a state of” birikmasi bilan bizni qiziqtirayotgan predlogli birikmalar bilan o’rin almashtirish transformatsiya metodi orqali aniqladik. 52

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI: Ilmiy adabiyotlar: 1. I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch”, T., 2008 2.I.A.Karimov ”O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” “Ma’naviyat”, 2011 3. I.A.Karimov ”Bilimli va intellektual barkamol ablodni tayyorlash- mamlakatni barqaror rivojlantirish va modernizatsiyalashning eng muhim omili”, T., ”Xalq so’zi”, 2012. 4. Аванесов Е.Е “Второстепенние члени предложений” M ., 1971 5. Aranof M. “Contemporary Lingvistics”, New York, 1997. 6. Arnold V. “The English Word”, M., 1973 7. Бархударов Л.С, Штеллинг Д. A . “Грамматика английского языка” M ., 1973, 265-ст.” 8. . Бархударов Л.С. “Структура простого предложения английского языка” M .,1966 9. Bissel “Prepositions in French and English” New York, 1974. 10. Bloomfield L.“Language”, New work, 193

21. Мухин A . M ., “Синтаксемний a н a лиз и проблемы уровней язык a ” M ., 1980 22 .Плотников Б.А “Морфология английского языка” M ., 1980. 23. Потебня A . A .”Из записок по русской грамматике” M ., 1958 2 4 . .Рейман E . A . “Английские предлоги” L ., 1981 25 . Смирнидский А.И. ”Синтаксис английского языка “. M., 1957 26. А.А.Шахматов ”Синтаксис русского языка” M ., 1941. 27. Уфинцева A . A . “Типи словесних знаков ” M ., 1974 28. Эгамберди e в С “Синтаксические и синтаксико – семантические xa р ak т e ристи ke сочетие с предлогом “ under ” в современном английском языке” Ka рши, 2007. 29. Qiyomov R ., Qiyomova G . “ Hozirgi zamon ingliz tilidagi “ after ” predlogli birikmalarning leksik va sintaktik – semantik tahlili ” Toshkent , 2007 30. Zapir E .“Language. An Introduction to the stud

Badiiy adabiyotlar: 1.AFD --- “A Few dying Words” Paula Gosling USA, 1993, 344 bet. 2. ASS--- “Australian short stories” M. ,1976 3.ACS ---Christie A. “Selected Stories” M., 1976 4.ACC --- Cronin A.S. “The Citadel” M. ,1966 5. CDP -- Parker G. “The Darkness of the morning”Progress publishers, 1978 6. GKL --- Garrison Hiller “Leaving Home” United States, 1989 7. HEH --- Hemingway E. “To have or have not” M. ,1979 8. FSS --- Cooper F.G. “The Spy” M., 1975 9. MAB --- Maxwell Cathy “All things beautiful” New York, 2004 10. MHH -- Mabel Sears “The Secret of the Hollow Hill”, New York, 1961. 158 bet 11. PAP --- P.Abrahams “The Path of Thunder” M.,1971 12. SMM --- Maughm S.W. “The Moon and Sixpence” M., 1975 13. WWD – Willian Warton “Dad”, New York, 1987 14. JTT -- John Grisham “A Time to Kill”,

Shartli belgilar va qisqartmalar D --- tobe component NP1 --- ega (yadroviy predikatsiya etiluvchi) NP2 --- kesim (yadroviy pdeikatsiya etiluvchi) Sintaktik bog’lanishlar ----Ya droviy predikatsiya ----Noyadroviy predikatsiya ---- Subordinativ ya’ni tobe bog’lanish ----- Koordinativ aloqa ----- apozitiv (izohlovchi) aloqa 56

Ilova Jami to’plangan misollar 1880 100% 1 “between” predlogi bo’yicha 780 45 2 “among” predlogi bo’yicha 700 38 3 “amid” predlogi bo’yicha 200 9 4 “midst” predlogi bo’yich 200 9 57

Купить