Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 149.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 05 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Biologik taʼlim jarayonini texnologiyalashtirish istiqbollari va muammolari

Sotib olish
Biologik ta lim jarayonini texnologiyalashtirishʼ istiqbollari va muammolari KIRISH I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING UMUMIY TAVSIFI 1.1. Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish 1.2. Biologik ta'limda differensiallashtirish va individuallashtirish texnologiyasi II. BOB. BIOLOGIK TA’LIM JARAYONINI TEXNOLOGIYALASHTIRISH ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI 2.1. Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi 2.2. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish XULOSA 1 KIRISH Mavzuvning dolzarbligi: O'zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturining amaldagi bosqichi ta'lim muassasalarini maxsus tayyorlangan pedagogik kadrlar bilan ta'minlash, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhitni vujudga keitirish, o'quv tarbiya jarayonini sifatli o'quv adabiyotlari va ilg'or pedagogik texnologiyalar bilan ta'minlash kabi qator vazifalarni am alga oshirishni ko'zda tutadi. Ushbu vazifalarni amalga oshirish har bir ta'lim muassasasining, shu jumladan, pedagogika oliy o'quv yurtlarining bevosita vazifasi sanaladi. Ta'lim-tarbiyajarayonida pedagogik texnologiyalarni muvaffaqiyatli qo'llash uchun biologiya o'qituvchilari maxsus metodik bilim va ko'nikmalarni egallashlari, pedagogik amaliyotda zarur bo'ladigan metodik tayyorgarlikka ega bo'lishlari lozim. Pedagogik texnologiya atamasiga shu muammo bo'yicha izlangan har bir olim o'z nuqtayi nazaridan kclib chiqqan holda ta'rif bergan. Hozircha bu tushunchaga to'liq va yagona ta'rif qabul qilinmagan. Ushbu ta'riflarning ichida eng maqsadga muvofig'i YUNESKO tomo-nidan bcrilgan ta'rif sanaladi. Unga ko'ra, pedagogik texnologiya - o'qitish shakllarini opti-mallashtirish maqsadida o'qitish va bilirnlami o'zlashtirish jarayonida inson salohiyati va texnik resurslarni qo'llash, ularning o'zaro ta'sirini aniqlashga irnkon beradigan tizimli metodlar majmuasidir. Ushbu ta'rifdagi inson salohiyati atamasida o'qituvchining pedagogik va o'quvchilarning bilish faoliyati, texnik resurslar atamasi o'qitish metodlari va vositalari nazarda tutilmoqda. Bizning nazarimizda, pedagogik texnologiya - ta'lim jarayonining samaradorligini oshirish maqsadida o'qitish va bilimlarni o'zlashtirish jarayonida o'qituvchining pedagogik va o'quvchining o'quv-bilish faoliyatini uyg'un ravishda tashkil etish, mazkur faoliyatni faollashtirish maqsadida, samarali o'qitish metodlari, vositalari va shakllarini qo'llash, ularning o'zaro ta'sirini aniqlashga imkon beradigan titimlar majmua-sidir. Pedagogik texnologiyalarning uchta darajasi mavjud: 2 I. Umumiy metodik daraja. Umumiy pedagogik (umumdidaktik, umumtarbiyaviy) darajada pedagogik texnologiyaning umumiy qonu-niyatlari, konseptual asoslari, o'qituvchi va o'quvchining bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarishning o'ziga xos xususiyatlari ish lab chiqiladi. 2. Xususiy metodik darajada muayyan bir o'quv fani, kursni o'qitish jarayonining maqsadi va vazifalarini amalga oshirish maqsadida ta'lim mazmunini o'quvchilar ongiga singdirishda foydalaniladigan o'qitish metodlari, vositalari va shakllarining majmuasi tushuniladi. 3. Lokal (modul) darajada ta'lim-tarbiya jarayonining ma'ium bir qismida mazkur qismning xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratilgan texnologiya tushuniladi. Pedagogik texnologiyalaming yuqorida qayd etilgan uchta darajasi bir-birini to'idiradi va taqozo etadi. Kurs ishining maqsadi: Biologik ta lim jarayonini texnalogiyalashtirish,ʼ uning istiqbollari va muommolarini o’rganish. Kurs ishining vazifasi: Pedagogik ta’lim texnalogiyalari bilan tanishish; Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish jarayonini faollashtirish; Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi; Kurs ishining obekti: Biologik ta’lim texnalogiyalari. Ularni darsda qo’llash. Kurs ishining predmeti: Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish ni rivojlantirish va unga to’siq bo’layotgan muammolarni o’rganish. 3 I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING UMUMIY TAVSIFI 1.1. Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish An’anaviy o’qitishda o’qituvchining asosiy diqqat -e’tibori talabaga o’tilgan mavzu asosida yangi bilimlarni berishga qaratilgan bo’lib, bunda turli metodlarni ishlatadi va o’qituvchi o’zi ko’proq maruza qiladi. 1.1.1 – rasm. Biologik ta’lim jarayonini texnologiyalashtirish. An’anaviy o’qitishning maqsadlari: auditoriya talabalari tomonidan belgilangan bilimlarning qanday o’zlashtirilayotganligiga e’tibor qaratadi, o’zlashtirmagan talabalar bilan ishlaydi, talabalarning xatolarini tuzatish va ularning tartibini doimiy kuzatishdan iborat. Hozirgi kunda shiddat bilan rivojlanayotgan zamonaviy ta’lim tizimida o’qitishni tashkil qilishning yangi shakllari vujudga keldi. 1 O’qitishni tashkil qilishning yangi shakllaridan biri an’anaviy o’qitishning asosi bo’lgan shaxsga yo’naltirilgan yondashuv hisoblanadi. 1 https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109 4 Shaxsga yo’naltirilgan yondashuv ta’lim tizimida faqat o’qitish muhim deb qaramasdan, balki shaxsni rivojlantirishni, o’qitishda talabaning bilim, ko’nikma va malakalarini, kompentensiyaviy yondashuv asosida individual qobiliyatlarini va shaxsiy sifatlarini hisobga olish zarurligi e’tirof etiladi. Shaxsga yo’naltirilgan o’qitishda bilim berishning bosh maqsadi – har bir talabaning shaxsiy qobiliyatini aniqlash orqali ularning bilimini rivojlantirishdan kelajakda o’z kasbini ustasi bo’lib yetishishga undaydi. Shaxsga yo’naltirib o’qitishda o’qituvchi dialogni uyushtiruvchi koordinator vazifasini bajarib, talabalarning maksimal faoliyat ko’rsatishi uchun kerakli shartsharoitlarni yaratadi. O’qituvchi talabalarga buyruq bermasdan, ularga hamkor sifatida muomala qiladi. Shaxsga yo’naltirilgan o’qitishning maqsadlari: har bir talabaning shaxsiy qiziqishini hisobga olish, talabalar tomonidan mustaqil topshiriqlarni bajarish shakllarini taklif qilish orqali o’qituvchi har bir talaba bilan alohida shug’ullanadi, ularning yo’l qo’ygan xatolarini o’zlariga to’g’rilatadi, o’zini-ozi baholash kompentensiyasi shakllanadi. Bundan ko’rinadiki, noananaviy dars o’zining pedagogik maqsadlari bo’yicha an’anaviy darsdan farq qilar ekan. Biolgiya fani bo’limlarini oliy o’quv yurtlarida o’qitishni samarali tashkil qilish uchun, avvalambor, o’qitish jarayonini oldindan rejalashtirib olish lozim. Buning uchun oliy o’quv yurtlarida “Biologiya fani bo’limi nima uchun o’qitiladi?”, “unda nima o’rganiladi?”, “qanday o’qitish kerak?”, “nima yordamida o’qitish kerak?” degan savollarning kun tartibiga qo’yilishi yangi komptentlikka erishish uchun maqsadga muvofiq bo’ladi. Biologiya fani bo’limida har bir darsni rejalashtirish va dars ishlanmalarini tuzib chiqishda o’qitish maqsadlarini oldindan aniq belgilab olish asosiy o’rin tutadi. Ma’lumki, maqsad oldindan belgilangan natijaga erishish mahsuli bo’lib, u ta’lim jarayonida uning subektlari (o’qituvchi va talaba)ning birgalikdagi faoliyati yakunida rejalashtirilgan bilim, malaka va ko’nikmalarni egallashlarining oldindan kafolatlanishidir. Zamonaviy interaktiv ta’lim texnologiyasi ta’lim jarayonini o’zida mujassamlashtirgan zamonaviy ta’lim texnologiyasi hisoblanadi. 2 2 https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109 5 Zamonaviy interaktiv ta’lim texnologiyasiga asoslangan holda oliy o’quv yurtlarida Biologiya sohalarini o’qitishda samaradorlikka erishish uchun:  O’qituvchi har bir talabaning fikri va qiziqishiga e’tibor qaratish natijasida dars jarayonining samaradorligiga asosiy mezon sifatida qarash;  auditoriyadagi talabalarning to’laqonli rivojlanishiga erishish;  dars mashg’ulotini insonparvarlashtirish va erkin fikrlashni yuzaga chiqarish, o’z-o’zini rivojlantirish kommunakativligini shakllantirish;  talabalarni tabaqalashtirishda ularning psixologik, shaxsiy xususiyatlari hamda qobiliyatilarini hisobga olish;  talabalar har bir harakatida ularning shaxsiy qiziqishlarini ta’minlashi lozim bo’ladi. 3 Zamonaviy darslarni ta’lim asosida dars mashg’ulotlarini tashkil etish shartlari quyidagicha: talabaning mustaqil va erkin fikrlashi hamda ijodkorligini rivojlanishi uchun qarama - qarshiliksiz va eng qulay (optimal) o’z kasbini yetakchisi bo’lish uchun sharoitlarni yaratib berish; talabaning yangi tartibdagi qobiliyatlarini ro’yobga chiqarish; talaba shaxsini teng huquqli deb qabul qilish, ya’ni talabaning kasbini eng novatori, bo’lishga motivatsion qiziqishlariga, yangi bilimlarga munosabatlarini e’tiborga olish, talabaning bilimi, tafakkuri va imkoniyatlariga ishonish; ta’lim texnologiyasini qo’llashda talabalarning Biologiya fanidan olgan yangi bilim va ko’nikmalarini malakalarga aylantirishning ijobiy natijalarini va talaba umumiy madaniyatining o’sib borishini oldindan aniqlash; har bir talabaning yosh psixologik-fiziologik xususiyatlarini hisobga olish; talabaning o’quv dasturlari asosida o’qitish ta’sirini talaba fikrining rivojlanishi va o’zgaruvchanligini uning shaxsiy imkoniyatlari darajasiga moslashtirish; talabaning mustaqil bilim egallay olishi, anglashi, rivojlanishi yo’lida doimiy yordam ko’rsatish va uni shunga ishontirish; o har bir talabada bo’lishi mumkin bo’lgan rivojlanish istiqbollari va o’z kasbidan norozi bo’lish holatini aniqlash, ularni xolisona nazorat qilish hamda tashxis qo’yish va o’z vaqtida to’g’ri yo’naltirish; Haqiqatan ham, Prezidentimiz tomonidan oliy o’quv 3 https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109 6 yurtlarida ta’lim jarayonini zamonaviylashtirish sohasida olib borilayotgan sa’y- harakatlarga muvofiq har bir fanni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni komunikativ yondashuv asosida dars mashg’ulotiga tatbiq qilishning asosiy yo’li ta’lim samaradorligini oshirishga to’sqinlik qilayotgan eskicha o’qitish tizimidan voz kechishdan iboratdir. Shundan kelib chiqib, oliy o’quv yurtlarida Biologiya fani bo’limiga oid har bir dars mashg’ulotlarining loyihalarini komunikativ yondashuv sohasida pedagogik texnologiya tamoyillari asosida ishlab chiqish va ta’lim jarayoniga joriy qilish bugungi kunning talabidir. Ma’lumki xar qanday faoliyat samaradorligi unga ta’sir etuvchi tashqi va ichki omillarning mavjudligi bilan bog’liq Innovatsion faoliyatni samarali tashkil etivchi omillarni ob’ektiv sub’ektiv omillar tarzida ikki guruxga ajratish mumkin. 1. Ob’ektiv omillar: Ilm-fan, texnika texnologiya ilg’or nazariy g’oyalarning ilgari surilishi Jamiyat xayotining turli saxolarida ilg’or yutuqlarning qo’lga kiritilishi O’qitish va tarbiya ishlarini takomillashtirish. 2. Sub’ektiv omillar: Ta’lim muassasalarida sub’ektiv omillar faoliyatlarini yo’lga qo’yish. Mavjud Innovatsion yangiliklarning tanqidiy o’zlashtirilishi. Pedogogika innovotsiyaning pedogogik asosi u yuz minglab komponentlardan tashkil topganligidadir. 4 1.2. Biologik ta'limda differensiallashtirish va individuallashtirish texnologiyasi Differensiya lotincha («difference») so'zidan olingan bo'lib, u yaxlit narsani turli darajadagi shakl va bo'limlarga ajratish ma’nosini beradi. Ta’limni differensiallashtirish: 1. O'quvchilami o'quv jarayoni uchun ahamiyatli bo'lgan xususiyatlariga ko'ra guruhlarga ajratib tashkil etiladigan o'quv jarayonining ma’lum bir shakli; 2. O'quv jarayonini tashkil etish didaktik tizimining bir qismi bo'lib, unda tahsil oluvchilarning har xil darajadagi guruhlarida maxsus o'qitish jarayoni tashkil etilishini ta’minlaydi. Differensial ta’lim texnologiyasi o'quv jarayonining muayyan qismining didaktik maqsadini amalga oshirishga imkon beradigan 4 https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109 7 mazmun, vosita, metod va shakllarining majmuasidir. Bu texnologiyaning asosiy mohiyati o'qitish jarayonini tabaqalashtirish ustuvor jihati bo'lib, unda har bir shaxsning imkoniyati va qobiliyatiga yarasha o'qitish, o'quvchilami har xil guruhlarda ishlashga o'rgatish sanaladi. O'qitishning barcha shaklida differensiallashtirish uchraydi, tabaqalashtirish mavjud, shu sababli mazkur texnologiya ta’lim jarayoniga «singib» ketuvchi texnologiya sanaladi. Mazkur texnologiyaning afzalliklari: 1. O'qituvchi o'quvchilami egallagan bilimi, o'zlashtirish sur’atini e’tiborga olgan holda yordam berish imkoniyati vujudga keladi. 2. O'quvchilarning tahsil olish sur’ati va bilimlarni o'zlashtirish sifati ortadi. 3. Shaxsda mavjud «Men» konsepsiyasining darajasi ortadi, bilimi kuchli o'quvchilarning o'zlarining qobiliyatlarini namoyon qilish, o'lashtirishi past bo'lgan o'quvchilarda bilish quvonchiga ega bo'lishiga olib keladi. 4. O'quvchilarning tahsil olishga bo'lgan qiziqishi, ehtiyoji ortadi. 5. O‘quvchilarning har xil tabaqadagi (gomogen, geterogen) kichik guruhlarda ishlashiga imkon yaratiladi. Biologiya o'qituvchisi o'qitishni differensiallashtirish uchun muayyan bir mavzu bo'yicha uch xil darajadagi: A — ijodiy, В — izlanish, С — reproduktiv xarakterdagi o'quv topshiriq-larini tuzadi. 5 Bu o'quv topshiriqlarda ikkita yo'nalish nazarda tutiladi: 1. O'quvchilarning muayyan darajadagi bilim, ko'nikma va malakalami egallashi; 2. O'quvchilarning tahsil olishdagi mustaqilligini ta’minlash; O'qituvchi А , В , С variantdagi o'quv topshiriqlarini tuzishda izchillikka amal qilishi kerak. A — variantdagi o'quv topshiriqlari o'rtacha o'zlashtiradigan o'quvchilarga mo'ljallangan bo'lib, u o'quvchilarning DTS bilan me’yorlangan bilim va ko'nikmalarni egaUashlarini ta’minlaydi. Shuning uchun ushbu o'quv topshiriqlami bajarish bo'yicha ko'rsatmalarda e’tibomi nimalarga qaratish kerakligi, qanday xulosa chiqarish yo'llari aniq belgilab qo'yilishi lozim. В — variantdagi o'quv 5 https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109 8 topshiriqlarini tuzishda o'qituvchi o'quvchilaming o'quv va aqliy faoliyat usullaridan foydalanishini nazarda tutgan holda, DTS bilan mfe’yorlangan bilim va ko'nikmalarni egallashdan tashqari shaxsning mustaqil fikr yuritish ko'nikmalarini rivojlantirish maqsadida muammoli va mantiqiy xarakterdagi topshiriqlami kiritadi. С — variantdagi o'quv topshiriqlari o'quvchilarning awal o'zlashtirgan bilim va ko'nikmalarini yangi vaziyatlarda qo'llab, yangi bilimlarni egallashlariga imkon yaratadi. O'quvchilar mavzu bo'yicha berilgan o'quv materiallarini mustaqil o'zlashtiradilar. Shuningdek, o'quvchilaming mustaqil va ijodiy fikr yuritish ko'nikmalarini rivojlantirilishiga zamin tayyorlaydi. O'qitishni demokratizatsiyalashtirish talablariga muvofiq o'quvchilarga o'quv topshiriqlarini tanlash huquqi beriladi. Shu tariqa har bir o'quvchining o'z imkoniyati va qobiliyatiga yarasha rivojlantirish imkoniyati yaratiladi. Mazkur texnologiyada bilimlarni nazorat qilish va baholash individual tarzda bajarilgan o'quv topshiriqlariga muvofiq amalga oshiriladi. Shuni qayd etish kerakki, tabaqalashtirilgan yondashuvda, o'quv topshiriqlarini tuzishda o'quvchilarning o'zlashtirishi lozim bo'lgan o'quv materiali asos qilib olinadi. Buning uchun o'qituvchi biologiyadan DTS ning mazmuni bilan yaqindan tanishishi, o'quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo'lgan bilim va ko'nikmalarga qo'yiladigan minimum va maksimum talablami yaxshi bilishi lozim. O'quvchilarning mavzu bo'yicha o'zlashtirishi lozim bo'lgan bilimlar va ko'nikmalar asos bo'lib, qisman izlanishli va ijodiy topshiriqlar bilimlarni rivojlantirish, chuqurlashtirish va mustahkamlashga xizmat qiladi, ya’ni o'qitish jarayonini har bir qatnashchisi uchun qiziqarli va foydali bo'lishi, shaxsning rivojlanishiga imkon yaratadi. 6 Biologiyani o'qitishda tabaqalashtirilgan yondashuvni amalga oshirish uchun o'qituvchi: 1. O'quv fani bo'yicha o'quv materiallarini qism (blok)larga ajratishi, har bir qism bo'yicha o'quvchilar o'zlashtirishi lozim bo'lgan o'quv materialining minimum va maksimum hajmi, o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarga qo'yiladigan minimum va maksimum talablami yaxshi bilishi lozim; 6 https://www.pedagoglar.uz/index.php/01/article/download/2619/1128/1208 9 2. Muayyan mavzular bo'yicha qiyinchiligi turli darajadagi o'quv topshiriqlarini tuzishi; 3. O'quvchilarning har xil darajadagi kichik guruhlarda ishlashini tashkil etish va boshqarish ko'nikmalarini egallagan bo'lishi lozim. Differensiallashtirilgan ta’limda har bir o'quvchining shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari, qiziqishlari, ehtiyojlari hisobga olinadi. Shu sababli o'qitishni differensiallashtirish individuallashtirilgan ta’limni taqozo etadi. Individuallashtirilgan ta’lim — o'qitish shakli, o'qitish jarayonini tashkil etishning modeli bo'lib, u quyidagi xususiyatlari bilan xarakterlanadi: 1. O'qituvchi har bir o'quvchi bilan individual ishlaydi; 2. Har bir o'quvchi o'zining shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari, qiziqishlari, ehtiyojlariga mos holda tuzilgan o'quv topshiriqlarini bajaradi, ya’ni o'qitish vositalari (darslik, ko'rgazmali va didaktik materiallar, kompyuter) bilan yakka tartibda ishlaydi. Individual ta’limning asosiy afzalligi, o'quvchilarning o'quv faoliyatini tashkil etish, ta’lim mazmuni, vositalari va metodlarini tanlashda ulaming shaxsiy xususiyatlari va sur’ati hisobga olinganligi sababli mazkur jarayonni jadallashtirish, ulaming o'quv topshiriqlarini bajarishda mo'ljalni to'g'ri olishi va tezroq moslashishi, o'z imkoniyatlari darajasida bilim va ko'nikmalarni egallashlariga imkon yaratish hisoblanadi. O'qituvchi o'quvchilar bilan individual ishlaganda ulaming har bir harakati, bilimlarni o'zlashtirish borasida qo'ygan har bir qadami, o'quv faoliyatidagi yutuq, kamchiliklar va yetishmovchiliklami aniqlash, ularga barham berish choralarini qo'llash, yutuqlar uchun rag'batlantirish imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu o'quvchilami doimo o'zgarib turadigan o'qitish jarayoniga moslashishi, pirovard natijada o'z imkoniyatlari darajasida o'quv materialini kam vaqt sarflab o'zlashtirishi, o'ziga qulay metod va uslublardan foydalanib ko'zlangan maqsadga erishishiga yordam beradi. 7 O'qitishni individuallashtirish texnologiyasi individual yondashishni talab etadi. II. BOB. BIOLOGIK TA’LIM JARAYONINI TEXNOLOGIYALASHTIRISH ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI 7 https://www.pedagoglar.uz/index.php/01/article/download/2619/1128/1208 10 2.1. Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi Loyihalash texnologiyasi jahon pedagogikasida yangilik hisoblanmaydi, chunki, u 1920- yillarda amerikalik faylasuf va pedagog J.Dyu va uning shogirdi V.X. Kilpatrik tomonidan ishlab chiqilgan loyihalash metodi asosida vujudga kelgan. 2.1.1 – rasm. Biologik ta’lim jarayonida loyihalash texnalogiyasi. Hozirgi kunda AQSH, Buyuk Britaniya, Belgiya, Isroil, Finlandiya, Germaniya, Rossiya, Italiya, BraziliyavaNiderlandiya kabi rivojlangan mamlakatlaming ta’lim muassasalarida muvaffaqiyatli qo‘llanib kelinmoqda. J. Dyu o'qitishni o'quvchilarning qiziqishi va ehtiyojini hisobga olgan holda o'quvchilarning muayyan maqsadga yo'naltirilgan faoliyatini faollashtirish orqali tashkil etishni taklif etgan. 8 Buning uchun o'quvchilarga o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va malakalarini amaliyotga qo'llash, ulardan kelgusi hayotda foydalanish yo'llarini ko'rsatish, ya’ni nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog'liq holda o'qitish lozimligini uqtirgan. Bu jarayonda o'quvchilar tanish vaziyatdagi ahamiyatga molik muammolarni avval o'zlashtirgan bilim, ko'nikmalarini amaliyotga qo'llab 8 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 11 hal etish orqali yangi bilim, ko'nikma va malakalami o'zlashtiradilar. O'quvchilar muammolarni muvaffaqiyatli hal etishlari uchun o'qituvchi ularga tegishli ko'rsatmalar berishi, foydalaniladigan manbalami tavsiya etishi, o'qitishdan ko'zlangan natijaga erishish yo'llarini ko'rsatishi, buning uchun muammoni hal etishda o'quvchilarning faoliyatini loyihalashi lozim. Loyihalash texnologiyasining asosiy g'oyasi amaliy yoki nazariy ahamiyatga molik bo'lgan muammoni hal etish jarayonida ko'zlangan natijaga erishishdir. Agar nazariy muammoni loyihalash lozim bo'lsa, uning aniq yechimi, agar amaliy muammo bo'lsa, amaliyotga qo'llash masalasi bo'yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqish lozim. O'quvchilar ushbu natijaga erishish uchun mustaqil fikr yuritish ko'nikmalarini egallagan bo'lishlari, muammoni anglash va uni hal etish yo'llarini izlashlari bu borada avval o'zlashtirgan bilimlaridan foydalanishlari, fanning turli sohalarida izlanishlar olib borishlari, olinajak natijalarni bashorat qilish, turli yechimdagi variantlar ishlab chiqish, sabab-oqibat bog'lanishlarini tasaw ur qilishlari zarur. Loyihalash texnologiyasining asosiy mohiyati ma’lum bir muammoli vaziyatni vujudga keltirish orqali o'quvchilarning qiziqishlarini orttirish, loyihalash faoliyatini shakllantirish, ularning tegishli bilimlarni egallashlari, fanlararo bog'lanishlarni amalga oshirish sanaladi. Loyihalash texnologiyasining asosiy tezisi: «O'rganilayotgan bilim, ko'nikmalar menga nima uchun zarurligi va undan qayerda va qay tarzda foydalanishni bilaman» sanaladi. Bu tezis o'quvchilarning fan asoslarini ongli o'zlashtirishlari, hayotga moslashishlari va mo'ljalni to'g'ri olishlariga yordam beradi. 9 Biologiyani o'qitishda o'qituvchi loyihalash texnologiyasidan o'quvchilarning qiziqishi va qobiliyatlarini hisobga olgan holda nafaqat darsda o'quv muammolarini hal etishda, balki darsdan va sinfdan tashqari ishlarda ham ijodiy muammolarni hal etishda foydalanishi zarur. Loyihalash texnologiyasida foydalanish o'quvchilarga individual va differensial yondashish imkonini beradi. Har bir loyiha o'ziga xos xususiyatga ega bo'ladi, shu sababli ular ma’lum belgilariga ko'ra quyidasicha tasniflanadi: 9 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 12 Loyihada ko‘zda tutilgan faoliyatning ustunligiga ko'ra: tadqiqot xarakteridagi loyihalar; ijodiy xarakterdagi loyihalar; rolli loyihalar; amaliy xarakterdagi loyihalar; izlanish va mo'ljal olishga mo'ljallangan loyihalar. Loyihalarning predmeti va mazmuniga ko'ra: bir fan sohasini qamrab olgan loyihalar; fanlararo izlanishni talab etadigan loyihalar. Loyihalar xarakteriga ko'ra: aniq natija olishga mo'ljallangan loyihalar; ko'p yo'nalishli natija olishga mo'ljallangan loyihalar. Loyihada ishtirok etadigan qatnashchilar soniga ko'ra: yakka tartibdagi loyihalar; ikki o'quvchiga mo’jallangan loyihalar; o'quvchilarning kichik guruhlarda ishlashiga mo'ljallangan loyihalar. Loyiha ko‘lamiga ko'ra: bir sinf o'quvchilariga mo'ljallangan loyihalar; maktab o'quvchilariga mo'ljallangan loyihalar; shahar miqyosida hal etilishi mo'ljallangan loyihalar; mamlakat miqyosida hal etilishi mo'ljallangan loyihalar; dunyo miqyosida hal etilishi mo'ljallangan loyihalar. Loyiha muddatiga ko'ra: qisqa muddatli; uzoq muddatlilarga ajratiladi. Tadqiqot xarakteridagi loyihalar. Ushbu loyihalaming tuzilishi juda yaxshi ishlangan, jumladan, loyihada ishtirok etadigan qatnashchilar uchun tadqiqot predmeti, dolzarbligi, ijtimoiy ahamiyati, foydalaniladigan metodlar, tadqiqotlar va tajribalar o'tkazish, natijalarni rasmiylashtirish metodlari aniq bo'lishi kerak. Mazkur loyiha mantiqan to'lig'icha ilmiy-tadqiqot muammolariga yaqinlashgan va uning yechimiga mos va bo'ysingan bo'lishi kerak. Loyihaning ushbu turi tadqiqot mavzusining dolzarbligi, tadqiqot muammosining predmeti va obyekti, vazifalarning izchil va bosqichma-bosqich aniqlanishi, muammolarni hal etish bo'yicha farazlami ilgari surish, uni hal etishning tadqiqot o'tkazish va tajribalar qilish yo'llarini ishlab chiqish, olingan natija va xulosalarni muhokama qilish, rasmiylashtirish, tadqiqotni davom ettirish uchun yangi muammolar belgilanishi lozim. 10 Biologiya o'qituvchisi bu toifadagi loyihalardan darsda va sinfdan tashqari mashg'ulotlarning ayrim o'quvchilar bilan olib boriladigan mashg'ulotlarida foydalanishi mumkin. Botanika o'quv kursida o'simlik organlarini o'rganib 10 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 13 bo'lgandan so'ng, «O'simlik — yaxlit organizm» mavzusini o'rganishda o'quvchilarga quyidagi loyiha tavsiya etiladi. Loyiha mavzusi: o'simlik yaxlit organizm. Loyihaning maqsadi: o'simlik organlarining tuzilishi va funksiyasini hisobga olgan holda uning yaxlit organizm ekanligini isbotlash. Loyihaning mazmuni: o'simliklarning vegetativ va generativ organlarining tuzilishi va funksiyasini qayd etgan holda o'simlik yaxlit organizm ekanligini isbotlang. O'simlik organlari o'rtasidagi bog'lanishlar aks etgan jadvalni tuzing va shu asosda flkrlaringizni dalillang. Jumladan, «Qizil lola» jamoasining monitoringini tuzish» mavzusidagi loyiha iqtidorli o'quvchilar bilan ishlashda, ayniqsa, qo'l keladi. Loyiha mavzusi: qizil lola jamoasi monitoringini tuzish. Loyiha maqsadi: qizil lola jamoasining hozirgi tarkibi, uning kelgusidagi o‘zgarishi va ulami saqlab qolish chora-tadbirlarini belgilash. Loyihada foydalaniladigan metodlar: kuzatish, matematik statistika, eksperiment, tajribalar o'tkazish, umumlashtirish va rasmiylashtirish. Ijodiy xarakterdagi loyihalar. Mazkur loyihani hal etishda qatnashchilardan ijodiy yondashish talab etiladi. Ijodiy loyihalarning tadqiqot xarakteridagi loyihalardan asosiy farqi, ulaming mantiqiy strukturasi awaldan belgilanmaydi, balki loyihaning yechimi davomida shakllantiriladi. Ijodiy loyihada qatnashchilarning qiziqishi, motivi, ehtiyojiga ko‘ra loyihaning yo'nalishi, olinajak natija belgilanadi. Lekin loyihada ko‘zda tutilgan natijani rasmiylashtirish va jihozlashda qat’iy talab qo'yiladi. Biologiya o'qituvchisi ushbu loyihalar turidan darslarda foydalanishi mumkin. 11 Odam va uning salomatligi o'quv kursida «Odamning sutkalik ovqat ratsionida oqsil, yog', uglevodlar miqdori va ulardan ajralib chiqadigan energiya miqdorini aniqlash» laboratoriya mashg'ulotini kichik guruhlarda tashkil etib, ularga quyidagi topshiriqlar tavsiya etiladi: 1-guruh topshirig'i. O'rta yoshli aqliy va yengil jismoniy mehnat bilan shug'ullanuvchilar uchun bir kecha-kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga muvofiq holda ularning ovqat ratsionini tuzing. 11 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 14 2-guruh topshirig'i. O'rta yoshli og'ir jismoniy mehnat bilan shug'ullanuvchilar uchun bir kecha-kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga muvofiq holda ulaming ovqat ratsionini tuzing. 3-guruh topshirig'i. Boshlang'ich sinf o'quvchilari uchun bir kecha- kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga muvofiq holda ulaming ovqat ratsionini tuzing. 4-guruh topshirig'i. O‘smir yoshdagi o'quvchilar uchun bir kecha-kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga muvofiq holda ularning ovqat ratsionini tuzing. Ruhi o'yin loyihalari. Ushbu loyihalarda struktura aniqlanmaydi va ish tugagunga qadar ochiq bo'ladi. Loyiha qatnashchilari muayyan rollarni bajaradilar. Rollarga muvofiq holda ulaming vazifalari aniqlanadi. O'yin sujetiga muvofiq ular rollarni bajarishi, tegishli hollarda «mansabdor shaxs» sifatida muloqotga kirishishi, bunda mavjud qobiliyat va iste’dodlari, o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va malakalarini safarbar etishlari lozim. Loyihani hal etish jarayonida ko'zlangan natijaga erishishlari uchun juda ko'p mehnat qilishlari, izlanishlari, mustaqil va ijodiy fikr yuritishlari, mustaqillik va onglilik talab etiladi. Bu yerda ijodiy izlanish mavjud, lekin o'quvchilar ma’lum rollarni bajarish orqali loyiha hal etilganligi sababli rolli o'yin loyhalar sanaladi. 12 Izlanish xarakteridagi loyihalar. Loyihalarning bu tipi muayyan bir mavzu bo'yicha axborot va material to'plash, to'plangan axborot va materiallar bilan loyiha qatnashchilarini tanishtirish, ulami tahlil qilish, faktlami umumlashtirish, olingan natijalarni rasmiylashtirishni o'z ichiga oladi. Mazkur loyihalar tadqiqot xarakteridagi loyihalar bilan uyg'unlashib ketadi va uning bir qismiga aylanishi mumkin. Izlanish xarakteridagi loyihalarning strukturasi quyidagicha bo'lishi mumkin: — kerakli bo'lgan axborotni izlash manbalari; — izlanish bosqichlari; — to'plangan axborot, materiallar, faktlar ustida tahlil o'tkazish; — xulosa yasash; — izlanish yo'nalishiga o'zgartirishlar kiritish; 12 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 15 — yangi faktlami to'plash; — umumlashtirish va xulosa yasash; — olingan natijalarni rasmiylashtirish. Bu toifadagi loyihalardan sinfdan tashqari mashg'ulotlarda foydalanishi mumkin. Bular jumlasiga «O'zbekiston qizil kitobi»ga kirgan o'simliklar va hayvonlar, «O'zbekistonda paxtachilikning rivojlanishi», «O'zbekistonning dorivor o'simliklari» kabi mavzulardagi loyihalarni kiritish mumkin. Amaliy xarakterdagi loyihalar. Bu toifadagi loyihalar qatnashchilar faoliyatidan kutilgan natijalaming aniq belgilanishi bilan xarakterlanadi. Mazkur natija amaliy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lishi lozim. Bunday loyihalar juda yaxshi strukturaga ega bo'lishi kerak. Loyiha ssenariysi, qatnashchilarning vazifalari, natijaga erishish bosqichlari, foydalaniladigan metodlar, olingan natijalarni rasmiylashtirish shakllari aniq belgilanishi kerak. Bu loyihani amalga oshirishda qatnashchilarning har birining ulushi, yakka tartibda va kichik guruhda olib boriladigan ishlar natijalari, taqdimot, olingan natijalarni amaliyotga qo‘llash yo'llari ko'rsatiladi. Bu toifadagi loyihalardan sinfdan tashqari mashg'ulotlarda foydalanish maqsadga muvofiq. Jumladan, tirik tabiat burchagida boqiladigan kanareyka, to ‘ti va boshqa hayvonlarning ovqat ratsionini tuzish, 0 ‘zbekistonga kelib-ketuvchi qushlarning kelish, uya qurish, ko'payish, uchib ketish muddatlari, ularning keltiradigan foydasi, qishlash joyi, ularni muhofaza qilish tadbirlarini o'rganish bo'yicha loyihalarni o'quvchilarning kichik guruhlariga tavsiya etish joiz. 13 Loyihalar predmeti va mazmuniga ko'ra, bir fan sohasini qamrab olgan loyihalar, fanlararo izlanishni talab etadigan loyihalarga ajratiladi. Bu loyihalarni shakllantirishda o'qituvchi biologiya sohasidagi muammoli, qiyin mavzulami olishi mumkin. Mazkur loyihalar biologiyani o'qitishda tabiiy fanlar, adabiyot, ma’naviyat, madaniyat, san’at va gumanitar fanlar bilan fanlararo bog'lanishni amalga oshirishga imkon beradi. 13 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 16 Loyihalash texnologiyasi o'quvchilarda ijodiy faoliyatning shakllanishiga asos bo'ladi. Ma’lumki, ijodiy faoliyat ta’lim mazmunining tarkibiy qismi sanalib, uni o'qituvchining tayyor axboroti orqali shakllantirib bo'lmaydi. O'quvchilar loyihalar yechimi ustida ishlar ekan, ular awal o'zlashtiigan bilim va ko'nikmalarini yangi vaziyatlarda qo'llab, yangi bilimlarni o'zlashtiradilar, shu tariqa ijodiy faoliyat tarkib topadi. 2.2. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan o'qitish jarayonining samaradorligini orttirish yuzasidan qabul qilingan me’yoriy hujjatlarda pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim vazifa sifatida belgilangan. Darhaqiqat, axborotlar globallashgan davrda ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o'qitish samaradorligini orttirish dolzarb muammo sanaladi. Tabiiy fanlar, shu jumladan, biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalardan foydalanish uchun biologiya ta’limi mazmunining o'ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olish zarur. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali o'quvchilarning o'quv motivlarini rivojlantirish, tabaqalashtirilgan ta’ limni tashkil etish, o'quvchilarning o'zlashtirgan bilimlarini nazorat qilish va baholash, lahsil oluvclulanuug mustaqil va ijodiy izlanishlarini tashkil etish mumkin. 14 Biologiyani o'qitishda foydalaniladigan axborot texnologiyalari quyidagi vazifalarni bajaradi: 1. Ta’limiy vazifasi - o'quvchilarga o'rganiladigan mavzu bo'yicha asosiy va qo'shimcha materiallar, asosiy tushuncha va ularning izohlari, turli jadvallar, diagramma, murakkab ilmiy va ishlab chiqarish xarakteridagi tajribalar to'g'risida keng qamrovli bilim berish imkoniyati vujudga keladi. 2. O'quvchilarning o'quv faoliyatini yo‘naltirish vazifasi — o'quvchilar axborot texnologiyalari mahsullari bo'lgan ta’lim beruvchi, modellashtirilgan va nazorat dasturlari, shuningdek, animasiyalar vositasida ishlash barobarida, mazkur dasturlar o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarishni ham o‘zida 14 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 17 mujass it;ilashtiradi, ya’ni O‘quvchilarni chuqur va mustahkam bilim olishga yo'naltiradi. 3. Ko'rgazmalilik vazifasi — boshqa o'qitish vositalaridan farq qilib, axborot texnologiyala; mahsullari bo'lgan animasiyalar o'quvchilar tom onidan biologiyaviy jarayonlarni harakat va dinamik tasvirlash imkoniyati mavjudligi sababli, o'qitish jarayonida o'rni beqiyos. 4. Nazorat vazifasi — biologiya ta ’limining barcha shakllari: dars, darsdan tashqari ishlar, sinfdan tashqari darslarda, shuningdek, biologiya darsining barcha bosqichlarida o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikm a va malakalarini nazorat qilish va baholash, nazoratning haqqoniyligi, muntazamliligi, keng qamrovliligi, takrorlanuvchanligini amalga oshiradi. 5. Rivojlantiruvchi vazifasi — o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va malakalarini nazorat qilish dasturlaridagi o'quv topshiriqlarning qiyinlik darajasiga ko'ra: reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli va ijodiy xarakterda bo'lishi o'quvchilarning topshiriqlami bilimi, ehtiyoji va qiziqishiga mos holda keyingi bosqich topshiriqlarini bajarishga bo'lgan intilishini orttiradi, fan asoslarini mustahkam o'zlashtirishiga zamin yaratib shaxs sifatida rivojlanish imkoniyatini vujudga keltiradi. 6. Tarbiyaviy vazifasi — o'quvchilar axborot dasturlari bilan ishlashi natijasida o'quv va aqliy mehnat ko'nikmalarini rivojlantiriladi. 15 7. Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish vazifasi - tabiat va undagi obyektlami o'rganish 2 olam: makro va mikroolamga ajratilib, biologiya fani o'zining mazmuniga ko'ra, aksar hollarda mikroolam: hujayra, to'qimalarda boradigan jarayon, kimyoviy elementlarning molekula, atomning tuzilishi, masalan, modda va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi, biotexnologiya va gen injeneriyasiga doir o'quv materiallarni animasiyalar orqali o'rganib, abstrakt tafakkuri va ilmiy dunyoqarash rivojlanadi va pirovard natijada kengayadi. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalarining yuqorida qayd etilgan vazifalarini e’tiborga olgan holda ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish yo'llarini 15 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 18 belgilash va amaliyotga joriy etish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri sanaladi. Biologiya o'quv fanini o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish quyidagi didaktik maqsadlarni amalga oshirishga zamin tayyorlaydi: 1. Axborot texnologiyalari biologiyani o'qitishda ko'zda tutiladigan ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarni amalga oshirish imkonini beradigan o'quv materialini yig'ish, saralash, unga didaktik ishlov berish, tarqatish va ta’lim jarayonida foydalanishga zamin yaratadi. 2. Har bir o'quvchida mavjud iqtidor, ehtiyoj, qiziqish va o'quv motivlariga mos holda tahsil olish trayektoriyasi, tempini belgilash, zarur hollarda axborot dasturlaridan takroran foydalanish imkonini beradi. 3. Biologiya darslarining strukturasini tubdan o'zgartiradi, darsning borishi, xarakteri, o'quvchilarning bilish faoliyatini obyekt-subyekt munosabatidan, subyekt-subyekt munosabatiga, ya’ni o'quvchilar o'quv maqsadlariga erishish uchun pedagogik jarayonning faol ishtirokchisiga aylantiradi. 4. O'quvchilarda mustaqil, ijodiy, mantiqiy va tizimli fikr yuritish ko'nikmalarini rivojlantirishga zamin tayyorlaydi. 5. O'quv yurtida amalga oshirish imkoni bo'lmagan hollar (kerakli jihozlar bo'lmagan, o'tkaziladigan tajribalar o'quvchilar sog'ligi uchun zararli, uzoq davom etadigan, ishlab chiqarish korxonalarining texnologiyalarini o'rganish)da tajribalarni virtual namoyish qilish imkonini beradi. 6. O'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini o'stirish, o'quvchilarning o'quv bilish faoliyatini faollashtirish va o'quv motivlarmi orttirishga zamin tayyorlaydi. 16 7. Ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini aniqlash maqsadida teskari aloqa, ya’ni qisqa muddat ichida o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va malakalarini aniqlash va baholash imkoniyati vujudga keladi. Uzluksiz ta ’lim tizimida pedagogik faoliyat ko'rsatayotgan o'qituvchilaming oldidagi muhim vazifalardan biri o'quvchilarning fan asoslarini o'zlashtirishga bo'lgan qiziqishlarini orttirish, mustaqil va ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish asnosida ularning barkamolligini ta’minlash sanaladi. Ushbu m uam m olarni hal etishda axborot 16 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 19 texnologiyalarining mahsullari muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot texnologiyalari mahsullaridan foydalanilgan darslar axborotlarga boy, ko'rgazm ali, interfaol bo'lib, vaqtdan unumli foydalanish, har bir o'quvchining o'z tempi bo'yicha bilim olish, o'q ituvchi esa, o'quvchilar bilan tabaqalashtirilgan va individuallashtirilgan ta ’limni amalga oshirish imkoniyati vujudga keladi, shu bilan bir qatorda o'qitishda natijalarini nazorat qilish va baholash uchun zamin yaratadi. Biologiya fani mazmunidagi hujayra, to‘qima, kimyoviy elementlaming molekula, atomning tuzilishi, modda va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi, biotexnologiya va gen injeneriyasiga doir jarayonlarni o‘quvchilar bevosita kuzatish imkoniyati bo'lmaydi, mazkur jarayonlarni vizual holatga aylantirish ko'zlangan natijani beradi. 17 Jumladan, • o'quvchilarning hujayra, to'qim a, kimyoviy elementlarning m olekula, atomning tuzilishi, modda va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi jarayoni haqida tasaw ur hosil qilish, abstraksiyalash va xotirada saqlash imkonini bo'ladi; • o'quvchilarning motivlari va o'zlashtirish darajasi e’tiborga olgan holda zarur hollarda takroran o'rganish va o'quvchilarning bilimidagi bo'shliqlarni to'ldirish irrikonini beradi; • biologik jarayonlarni animasiyalar tarzida virtuallashtirish o'quvchilar ko'rgazmali - obrazli fikr yuritish va o'quv materialini to'liq o'zlashtirishga zamin tayyorlaydi; • biologiya darsida animasiyalardan foydalanish darsning barcha bosqichlarida o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishga olib keladi. 18 Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalarning quyidagi mahsullaridan foydalanish mumkin: 1. Har bir mavzu mazmuniga asosan ko'rgazmalilikni amalga oshirish, ya’ni taqdimot materiallari. 17 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 18 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 20 2. Biologik jarayonlaming animasiyasi. 3. Virtual laboratoriya va amaliy ishlar. 4. Ishlab chiqarish korxonalariga virtual ekskursiya. 5. Biologik jarayonlaming modellashtirilgan dasturi. 6. Biologik jarayonlaming ta ’limiy dasturlari. 7. O'quvchilarning mavzular bo'yicha o'zlashtirgan bilimlarini nazorat qilish va baholash uchun nazorat dasturlari. 8. O'quvchilarning mustaqil tahsili va ishi uchun o'quv-axborot saytlari. 9. Didaktik o'yinga asoslangan animasiyalar. 10. Qiyinchilik darajasi turlicha bo'lgan ijodiy topshiriqlar dasturi. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari juda katta. Barcha tabiiy fanlar kabi biologiyani o'qitishda tabiiy vositalar muhim o'rin tutadi, lekin tasviriy vositalari kompyuter xotirasiga joylab, ulardan mavzuni o'rganish jarayonida foydalanish mumkin. Axborot texnologiyalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish tavsiya etiladi: I. Ko'rgazma vositalari. multimedialarni namoyish etish - ko'rgazmalilik. II. Modul dasturlari orqali o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish — boshqarish. III. Qo'shimcha materiallar to'plash va ular ustida mustaqil ishlash — rivojlantirish. IV. Nazorat dasturlari, test topshiriqlari orqali o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash — nazorat. 19 V. Didaktik o'yinlar, boshqotirmalarni echish — bilimini orttirishga bo'lgan ehtiyojini qondirish va qiziqishini rivojlantirish vazifalari. Yuqoridagi fikrlardan ko'rinib turibdiki, biologiyani o'qitishda nafaqat pedagogik, balki axborot texnologiyalaridan uyg'un ravishda foydalanish yuqori samara beradi, o'quvchilarning fan asoslarini o'z lashtirishga bo'lgan qiziqishlari va ehtiyojlarini rivojlantirish imkonini beradi. O'qituvchi 19 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 21 o'rganiladigan mavzu mazmunidan kelib chiqqan holda axborot texnologiyalarining mahsullari bo'lgan elektron darslik, versiya va multimediyalarni o'rganishi va ulami tahlil etish natijasida mavzuning didaktik maqsadlarini amalga oshirish imkoniyatlari, ta’limiy, modellashtirilgan va nazorat dasturlar, multimediyalardan foydalanish yo'llarini belgilashi zarur. Buning uchun mazkur axborot texnologiyalari mahsullaridan biologiya darslarida foydalanish yo'llarini aniqlash, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish yo'llarini ishlab chiqishi lozim. O'qituvchining bu boradagi amalga oshiradigan ishlari quyidagi algoritmlardan iborat bo'ladi: Birinchi bosqich. • Axborot texnologiyalarining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash. • Tavsiya etilgan axborot texnologiyalarining mahsuli bo'lgan elektron darsliklar va multimediyalarni ko'rib chiqish. • Ularda o'quv mavzularning didaktik maqsadlarni amalga oshirish imkoniyatlari va afzalliklarini aniqlash. Ikkinchi bosqich. • Ta’limiy dasturlarni tahlil qilish va ulardan biologiya darslarida foydalanish yo'llarini belgilash. • Nazorat dasturlarini tahlil qilish va o'quvchilarning mustaqil tahsilini tashkil etishda foydalanish yo'llarini belgilash. • Modellashtirilgan dasturlarini tahlil qilish va ulardan biologiya darslarida foydalanish yo'llarini belgilash. 20 • Multimediyalarni tahlil qilish, ulardan biologiya darslari va o'quvchilarning mustaqil tahsilini tashkil etishda foydalanish yo'llarini belgilash. • Tanlangan multimediadan biologiya darslarida foydalanish yo'llarini aniqlash. • O'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish yo'llarini belgilash, dars davomida o'quvchilarning bajarishi lozim bo'lgan topshiriqlar va nazorat testlarini tuzishi zarur. Biologiya o'qituvchisi ushbu ishlarni bosqichma-bosqich bajarganidan so'ng, pedagogik va axborot texnologiyalarni uyg'unlashtirish muammolarini hal etishi lozim. Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan ta’lim- 20 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 22 tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalar axborot texnologiyalari bilan uyg'unlashtirish dolzarb muammo sanaladi. Shu sababli axborot texnologiyalaridan foydalanish uchun uning didaktik funksiyalarini aniqlash zarurati vujudga keldi. Ma’lumki, axborot texnologiyalari ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalar bilan uyg'unlashtirilgan holda qo'llanilganda ko'zlangan samarani beradi. Mazkur jarayonda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini uyg'unlashtirishda axborot texnologiyalarining axborot, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalari asos qilib olindi. Biologiyani o'qitishda xususiy metodik darajada foydalaniladigan didaktik o'yin, modulli, muammoli ta’lim, hamkorlikda o'qitish texnologiyalarining imkoniyatlari va ahamiyatini anglagan holda, axborot texnologiyalarining axborot, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini darslarda uyg'unlashtirish imkoniyatlari jadval tarzida berildi. 21 Jadvaldan ko'rinib turibdiki. didaktik o'yin texnologiyasiga asoslangan konferensiya darslarida o'quvchilarning bilish faoliyati o'yin syujeti va qoidasiga binoan tashkil etilishi va boshqarilishi sababli mazkur funksiyani amalga oshirish imkoni yo'q, lekin axborot texnologiyalarining axborot, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarni amalga oshirish mumkin. Didaktik o‘yin texnologiyasiga mansub taqdimot darslarida o'quvchilar muayyan bob yoki fanning dolzarb muammolari yuzasidan fikr yuritganligi sababli axborot texnologiyalarining axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish kabi funksiyalarini amalga oshirish mumkin bo'lmaydi. Didaktik o'yin texnologiyasiga mansub ijodiy o'yin darslarida o'quvchilar ijodiy muammolarni hal etganligi sababli, axborot texnologiyalarining barcha funksiyalarini amalga oshirish mumkin. Didaktik o'yin texnologiyasiga mansub 21 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 23 o'yin mashqqa asoslangan darslarda o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va malakalari nazorat qilish va baholash nazarda tutilganligi sababli, axborot texnologiyalarining axborot manbai funksiyasini amalga oshirish imkoniyati bo'lmaydi. Modulli ta’lim texnologiyasining barcha dasturlaridan foydalanilgan darslarda axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini to'liq amalga oshirish imkoniyati mavjud. Mazkur darslarda biologiya o'qituvchisi mavzu mazmunidan kelib chiqqan holda tuzilgan modul dasturi va modullarni kompyuter xotirasiga joylashi, dars davomida modul dasturining savollari va unga mos holda modullarning mazmuni ketma-ket namoyish etilishini dasturlashi lozim. Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining kichik guruhlarda o'qitish metodidan foydalanilgan darslarda biologiya o'qituvchisi o'quvchilar tomonidan o'zlashtirilishi qiyin bo'lgan mavzulami tushuntirishi, faktik va qo'shim cha o'quv materiallari o'quvchilar tom onidan mustaqil o'zlashtirishini nazarda tutgan holda, mavzuning muayyan qismi uchun axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini amalga oshirishi mumkin. 22 Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining komandada o'qitish metodi foydalanilgan darslarda o'quvchilar komandaga ajratilgan holda ta’limtarbiya jarayonini tashkil etilishi nazarda tutilganligi sababli, axborot texnologiyalarining axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini amalga oshirishni rejalashtirishi lozim. Buning uchun biologiya o'qituvchisi dars davomida o'quvchilar tomonidan bajariladigan o'quv topshiriqlari va mavzu mazmunini kompyuter xotirasiga joylashi, dars davomida o'quv topshiriqlari va unga mos holda mazmunning ketma-ket namoyish etilishini 22 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 24 dasturlashi lozim. Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining «arra» yoki «zigzag» metodi foydalanilgan darslarda o'quvchilar ikki marta guruhlarga ajratilishi, ya’ni awal mavzuning muayyan qismi uchun «mutaxassislar» tayyorlanishi, so'ngra «mutaxassislar uchrashuvi» guruhi tashkil etilganligi bois, axborot texnologiyalarining o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish funksiyasi amalga oshirish imkoni yo'q, lekin axborot manbai, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyjlaiini amalga oshirish mumkiri. Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining kichik guruhlarda ijodiy izlanishlarni tashkil etish metodiga asoslangan darslarda axborot texnologiyalarining axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalari bilan bir qatorda o'quvchilarning ijodiy izlanishi uchun zarur bo'lgan aqliy faoliyat operasiyalarini egallash imkoniyati vujudga keladi. 23 Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining «Birgalikda o'qiymiz» metodidan foydalanilgan darslarda mavzu mazmuni qismlarga bo'linishi, o'quvchilar guruhlarga ajratilishi, guruhning har bir a’zosi mavzuning muayyan qismini o'rganishi va dars davomida guruh a’zolari hamjihatlikda mavzu inazmunini yaxlit holda ishlab chiqilishi nazarda tutilganligi sababli, axborot texnologiyalarining o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish funksiyasi amalga oshirish imkoni yo'q, lekin axborot manbai, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini amalga oshirish mumkin. Muammoli ta’lim texnologiyasining «aqliy hujum» metodidan foydalanilgan darslarda o'quvchilarning bilish faoliyati muammoli vaziyatlarni hal etishga qaratilganligi sababli, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish axborot texnologiyalarining funksiyasini amalga oshirish imkoniyati bo'lmaydi, lekin axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, 23 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 25 ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quv chilaming bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalari bilan bir qatorda o'quvchilarning mustaqil va ijodiy fikr yuritish ko'nikmalarini rivojlantirish imkoniyati vujudga keladi. Biologiya o'qituvchisi ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalarini uyg'unlashtirishda o'qitish metodlarining turlarini, ularga mansub uslublarni, foydalanish yo'llarini yaxshi bilishi lozim. Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalardan samaraii foydalanish uchun ularning tarkibiga kiradigan o'qitish metodlarini aniqlash, ularning ichida tizim hosil qiluvchi etakchi metodlami ajratib ko'rsatish zarurati vujudga keladi. Ma’lumki, ta’lim-tarbiya jarayonining barcha shakllarida, shu jumladan bitta darsning barcha bosqichlarida o'qitish metodlari o'zaro, shuningdek, o'qitish vositalari bilan uyg'unlashgan holda qo'llaniladi. Shuni e’tiborga olgan holda pedagogik texnologiyalar tarkibiga kiradigan o'qitish metodlarining guruhi aniqlandi. Uzluksiz ta’lim tizimiida tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonida o'qituvchi pedagogik va axborot texnologiyalaridan uzviy foydalanish, pedagogik texnologiyalar tarkibiga kiradigan o'qitish metodlarining turlari haqida to'liq m a’lumotga ega bo'lishi samaradorlik kafolati sanaladi. 24 O'qituvchi ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalar, o'qitish metodlaridan o'z o'rnida va samaraii foydalanish uchun muayyan metodik bilim, ko'nikma va malakalarga ega bo'lishi lozim. XULOSA Maktab ta'limi rivojlanishining hozirgi bosqichida sinfda kompyuter texnologiyalaridan foydalanish muammosi juda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Axborot texnologiyalari nafaqat talaba uchun, balki o'qituvchi uchun ham noyob imkoniyatni beradi. Kompyuter o'qituvchining jonli so'zining o'rnini bosa olmaydi, ammo yangi manbalar zamonaviy o'qituvchining ishini osonlashtiradi, uni yanada qiziqarli, samarali qiladi va talabalarning biologiyani o'rganishga bo'lgan qiziqishini oshiradi. Ilg'or video texnologiyalari va maxsus ishlab chiqilgan kompyuter grafikalaridan foydalanish organizmlarning ishini xuddi ichkaridan 24 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf 26 kuzatib borishga, ularning xususiyatlari va jumboqlarini topishga imkon beradi. Bu juda katta hissiyotni qo'zg'atadi va materialni o'zlashtirish darajasini oshiradi, tashabbuskorlik va ijodiy fikrlashni rag'batlantiradi. Shunday qilib, AKTni biologiyani o'qitish jarayonida qo'llash uning samaradorligini oshiradi, uni yanada vizual, boy qiladi (o'quv jarayonining intensivligi oshadi), maktab o'quvchilarida turli xil umumiy ta'lim ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, dars sifatini yaxshilaydi va darsda ishlashni osonlashtiradi. Biologiya darslarida AKTdan foydalanish o'qituvchilarni pedagogik fanning rivojlanish tendentsiyalari haqida xabardor bo'lishimga imkon beradi. Kasbiy darajani ko'tarish, bilimlarni kengaytirish, eng muhimi o'quvchini muvaffaqiyatga yo'naltirish orqali o'quvchi va kompyuter o'rtasidagi faol muloqot orqali o'rganish motivatsiyasini kuchaytirishga imkon beradi; biologiyada asosiy bilimlarni o'rganish, ularni tizimlashtirish; darslik va qo'shimcha adabiyotlar bilan mustaqil ishlash ko'nikmalarini shakllantirish. AKTdan foydalangan holda ma'lumot manbai nafaqat o'qituvchi, balki o'quvchilarning o'zi hamdir. Axborot texnologiyalarini o'qitish - bu axborot bilan ishlashda maxsus usullardan, dasturiy va texnik vositalardan (kino, audio va video , kompyuterlar, telekommunikatsiya tarmoqlari) foydalanadigan pedagogik texnologiya . Barcha metodlar singari, o'qitish usullari, o'quv qo'llanmalari, didaktik funktsiyalarning uchligini bajaradi, ular asosan har qanday fanga asoslangan o'qishda o'zgarishsiz qoladi va uch funktsiyani bajaradi: raqamli ta'lim resurslaridan (RTR) foydalanishni hisobga olgan holda fan bilan bog'liq faoliyat doirasida o'qitish, rivojlantirish, ta'lim. va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT). Biologiya darslarida AKTdan foydalanish fanni o'qitish sifatini yaxshilashi mumkin; vizualizatsiya tamoyilini vizual ravishda aks ettiradigan turli xil ob'ektlarning muhim tomonlarini aks ettirish; o'rganilayotgan ob'ektlar va tabiiy hodisalarning eng muhim xususiyatlarini ajratib ko'rsatish. Maktabda biologiya fanini o'qitishni doimiy ravishda ko'rgazmali eksperiment bilan birga olib borish kerak. Biroq, zamonaviy maktabda fan bo'yicha eksperimental mashg'ulotlar ko'pincha mashg'ulot vaqtining etishmasligi va zamonaviy moddiy-texnik jihozlarning etishmasligi tufayli 27 qiyinlashadi. Laboratoriya laboratoriyasi zarur asbob va materiallar bilan to'liq ta'minlangan bo'lsa ham, haqiqiy tajriba tayyorlash va o'tkazish uchun ham, ish natijalarini tahlil qilish uchun ham ko'proq vaqt talab etadi. Bundan tashqari, o'ziga xosligi sababli, haqiqiy tajriba ko'pincha o'zining asosiy maqsadini - bilim manbai bo'lib xizmat qilishni amalga oshirmaydi. Ko'pgina biologik jarayonlar murakkabdir.   FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Tolipova J.O. Biologiyani o'itishda innovqatsion texnologiyalar. Pedagogika oily ta`lim muassasalari talabalari uchun darslik. Toshkent-2014 y. 2. Niyozov Q. Biologik taъlim jarayonida o'quvchilar kompetentligini rivojlantirish asoslari. – Namangan: Namangan VXTXQTMOI, 2017. 3. Tolipova J., G'ofurov A., Umaralieva M., Abdurahmonova I., Abdukarimov A., 28 Eshonqulov O. «Biologiya». O'rta taъlim muassasalarining 10-sinfi va kasbhunar ta`limi muassasalarining o'quvchilari uchun darslik. -T.: «Sharq», 2017. 4. O'.Pratov, A.To'xtayev, F.Azimova 5-sinf "Botanika"., O'zbekiston 2015. Akademic Research, Uzbekistan 677 www.ares.uz 5. O'.Pratov, A.To'xtayev, F.Azimova, M. Umaraliyeva., 6-sinf "Biologiya"., O'zbekiston 2017. 6. O.Mavlonov., 7-sinf "Zoologiya", O'zbekiston milliy ensiklopediyasi 2017. 7. B.Aminov, T.Tilovov, O.Mavlonov., 8-sinf "Biologiya (odam va uning salomatligi)" O'qituvch 2019. 8. A.Zikiriyayev, A.To'xtayev, I.Azimov, N.Sonin.,9-sinf "Biologiya (sitologiya va genetika asoslari)" "Yangiyo'l poligraf servis" 2019. MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING UMUMIY TAVSIFI 1.3. Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish……………………………4 1.4. Biologik ta'limda differensiallashtirish va individuallashtirish texnologiyasi………………………………………………………………...7 29 II. BOB. BIOLOGIK TA’LIM JARAYONINI TEXNOLOGIYALASHTIRISH ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI 2.1. Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi……………………………… 11 2.2. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish………………………………………………………………………..17 XULOSA................................................................................................................27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................29 30

Biologik taʼlim jarayonini texnologiyalashtirish istiqbollari va muammolari

Sotib olish