Biologik taʼlim jarayonini texnologiyalashtirish istiqbollari va muammolari - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	149.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Biologik taʼlim jarayonini texnologiyalashtirish istiqbollari va muammolari

Sotib olish

Biologik ta lim jarayonini texnologiyalashtirishʼ
istiqbollari va muammolari
KIRISH
I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING UMUMIY TAVSIFI
1.1. Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish
1.2. Biologik ta'limda differensiallashtirish va individuallashtirish texnologiyasi
II. BOB. BIOLOGIK TA’LIM JARAYONINI
TEXNOLOGIYALASHTIRISH ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI
2.1. Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi
2.2. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish
XULOSA
1

KIRISH
Mavzuvning dolzarbligi: O'zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash
milliy dasturining amaldagi bosqichi ta'lim muassasalarini maxsus tayyorlangan
pedagogik kadrlar bilan ta'minlash, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan
muhitni vujudga keitirish, o'quv tarbiya jarayonini sifatli o'quv adabiyotlari va
ilg'or pedagogik texnologiyalar bilan ta'minlash kabi qator vazifalarni am alga
oshirishni ko'zda tutadi. Ushbu vazifalarni amalga oshirish har bir ta'lim
muassasasining, shu jumladan, pedagogika oliy o'quv yurtlarining bevosita vazifasi
sanaladi. Ta'lim-tarbiyajarayonida pedagogik texnologiyalarni muvaffaqiyatli
qo'llash uchun biologiya o'qituvchilari maxsus metodik bilim va ko'nikmalarni
egallashlari, pedagogik amaliyotda zarur bo'ladigan metodik tayyorgarlikka ega
bo'lishlari lozim. Pedagogik texnologiya atamasiga shu muammo bo'yicha izlangan
har bir olim o'z nuqtayi nazaridan kclib chiqqan holda ta'rif bergan. Hozircha bu
tushunchaga to'liq va yagona ta'rif qabul qilinmagan. Ushbu ta'riflarning ichida eng
maqsadga muvofig'i YUNESKO tomo-nidan bcrilgan ta'rif sanaladi. Unga ko'ra,
pedagogik texnologiya - o'qitish shakllarini opti-mallashtirish maqsadida o'qitish
va bilirnlami o'zlashtirish jarayonida inson salohiyati va texnik resurslarni qo'llash,
ularning o'zaro ta'sirini aniqlashga irnkon beradigan tizimli metodlar majmuasidir.
Ushbu ta'rifdagi inson salohiyati atamasida o'qituvchining pedagogik va
o'quvchilarning bilish faoliyati, texnik resurslar atamasi o'qitish metodlari va
vositalari nazarda tutilmoqda. Bizning nazarimizda, pedagogik texnologiya - ta'lim
jarayonining samaradorligini oshirish maqsadida o'qitish va bilimlarni o'zlashtirish
jarayonida o'qituvchining pedagogik va o'quvchining o'quv-bilish faoliyatini
uyg'un ravishda tashkil etish, mazkur faoliyatni faollashtirish maqsadida, samarali
o'qitish metodlari, vositalari va shakllarini qo'llash, ularning o'zaro ta'sirini
aniqlashga imkon beradigan titimlar majmua-sidir.
Pedagogik texnologiyalarning uchta darajasi mavjud:
2

I. Umumiy metodik daraja. Umumiy pedagogik (umumdidaktik,
umumtarbiyaviy) darajada pedagogik texnologiyaning umumiy qonu-niyatlari,
konseptual asoslari, o'qituvchi va o'quvchining bilish faoliyatini tashkil etish va
boshqarishning o'ziga xos xususiyatlari ish lab chiqiladi.
2. Xususiy metodik darajada muayyan bir o'quv fani, kursni o'qitish
jarayonining maqsadi va vazifalarini amalga oshirish maqsadida ta'lim mazmunini
o'quvchilar ongiga singdirishda foydalaniladigan o'qitish metodlari, vositalari va
shakllarining majmuasi tushuniladi.
3. Lokal (modul) darajada ta'lim-tarbiya jarayonining ma'ium bir qismida
mazkur qismning xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratilgan
texnologiya tushuniladi. Pedagogik texnologiyalaming yuqorida qayd etilgan uchta
darajasi bir-birini to'idiradi va taqozo etadi.
Kurs ishining maqsadi: Biologik ta lim jarayonini texnalogiyalashtirish,ʼ
uning istiqbollari va muommolarini o’rganish.
Kurs ishining vazifasi: Pedagogik ta’lim texnalogiyalari bilan tanishish;
Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish jarayonini faollashtirish;
Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi;
Kurs ishining obekti: Biologik ta’lim texnalogiyalari. Ularni darsda
qo’llash.
Kurs ishining predmeti: Biologiyani o'qitishda axborot
texnologiyalaridan foydalanish ni rivojlantirish va unga to’siq bo’layotgan
muammolarni o’rganish.
3

I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING UMUMIY TAVSIFI
1.1. Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish
An’anaviy o’qitishda o’qituvchining asosiy diqqat -e’tibori talabaga
o’tilgan mavzu asosida yangi bilimlarni berishga qaratilgan bo’lib, bunda turli
metodlarni ishlatadi va o’qituvchi o’zi ko’proq maruza qiladi.
1.1.1 – rasm. Biologik ta’lim jarayonini texnologiyalashtirish.
An’anaviy o’qitishning maqsadlari: auditoriya talabalari tomonidan
belgilangan bilimlarning qanday o’zlashtirilayotganligiga e’tibor qaratadi,
o’zlashtirmagan talabalar bilan ishlaydi, talabalarning xatolarini tuzatish va
ularning tartibini doimiy kuzatishdan iborat. Hozirgi kunda shiddat bilan
rivojlanayotgan zamonaviy ta’lim tizimida o’qitishni tashkil qilishning yangi
shakllari vujudga keldi. 1
O’qitishni tashkil qilishning yangi shakllaridan biri
an’anaviy o’qitishning asosi bo’lgan shaxsga yo’naltirilgan yondashuv hisoblanadi.
1
https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109
4

Shaxsga yo’naltirilgan yondashuv ta’lim tizimida faqat o’qitish muhim deb
qaramasdan, balki shaxsni rivojlantirishni, o’qitishda talabaning bilim, ko’nikma
va malakalarini, kompentensiyaviy yondashuv asosida individual qobiliyatlarini va
shaxsiy sifatlarini hisobga olish zarurligi e’tirof etiladi. Shaxsga yo’naltirilgan
o’qitishda bilim berishning bosh maqsadi – har bir talabaning shaxsiy qobiliyatini
aniqlash orqali ularning bilimini rivojlantirishdan kelajakda o’z kasbini ustasi
bo’lib yetishishga undaydi. Shaxsga yo’naltirib o’qitishda o’qituvchi dialogni
uyushtiruvchi koordinator vazifasini bajarib, talabalarning maksimal faoliyat
ko’rsatishi uchun kerakli shartsharoitlarni yaratadi. O’qituvchi talabalarga buyruq
bermasdan, ularga hamkor sifatida muomala qiladi. Shaxsga yo’naltirilgan
o’qitishning maqsadlari: har bir talabaning shaxsiy qiziqishini hisobga olish,
talabalar tomonidan mustaqil topshiriqlarni bajarish shakllarini taklif qilish orqali
o’qituvchi har bir talaba bilan alohida shug’ullanadi, ularning yo’l qo’ygan
xatolarini o’zlariga to’g’rilatadi, o’zini-ozi baholash kompentensiyasi shakllanadi.
Bundan ko’rinadiki, noananaviy dars o’zining pedagogik maqsadlari bo’yicha
an’anaviy darsdan farq qilar ekan. Biolgiya fani bo’limlarini oliy o’quv yurtlarida
o’qitishni samarali tashkil qilish uchun, avvalambor, o’qitish jarayonini oldindan
rejalashtirib olish lozim. Buning uchun oliy o’quv yurtlarida “Biologiya fani
bo’limi nima uchun o’qitiladi?”, “unda nima o’rganiladi?”, “qanday o’qitish
kerak?”, “nima yordamida o’qitish kerak?” degan savollarning kun tartibiga
qo’yilishi yangi komptentlikka erishish uchun maqsadga muvofiq bo’ladi.
Biologiya fani bo’limida har bir darsni rejalashtirish va dars ishlanmalarini tuzib
chiqishda o’qitish maqsadlarini oldindan aniq belgilab olish asosiy o’rin tutadi.
Ma’lumki, maqsad oldindan belgilangan natijaga erishish mahsuli bo’lib, u ta’lim
jarayonida uning subektlari (o’qituvchi va talaba)ning birgalikdagi faoliyati
yakunida rejalashtirilgan bilim, malaka va ko’nikmalarni egallashlarining oldindan
kafolatlanishidir. Zamonaviy interaktiv ta’lim texnologiyasi ta’lim jarayonini
o’zida mujassamlashtirgan zamonaviy ta’lim texnologiyasi hisoblanadi. 2

2
https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109
5

Zamonaviy interaktiv ta’lim texnologiyasiga asoslangan holda oliy o’quv
yurtlarida Biologiya sohalarini o’qitishda samaradorlikka erishish uchun:
 O’qituvchi har bir talabaning fikri va qiziqishiga e’tibor qaratish
natijasida dars jarayonining samaradorligiga asosiy mezon sifatida qarash;
 auditoriyadagi talabalarning to’laqonli rivojlanishiga erishish;
 dars mashg’ulotini insonparvarlashtirish va erkin fikrlashni yuzaga
chiqarish, o’z-o’zini rivojlantirish kommunakativligini shakllantirish;
 talabalarni tabaqalashtirishda ularning psixologik, shaxsiy xususiyatlari
hamda qobiliyatilarini hisobga olish;
 talabalar har bir harakatida ularning shaxsiy qiziqishlarini ta’minlashi
lozim bo’ladi. 3
Zamonaviy darslarni ta’lim asosida dars mashg’ulotlarini tashkil
etish shartlari quyidagicha: talabaning mustaqil va erkin fikrlashi hamda
ijodkorligini rivojlanishi uchun qarama - qarshiliksiz va eng qulay (optimal) o’z
kasbini yetakchisi bo’lish uchun sharoitlarni yaratib berish; talabaning yangi
tartibdagi qobiliyatlarini ro’yobga chiqarish; talaba shaxsini teng huquqli deb
qabul qilish, ya’ni talabaning kasbini eng novatori, bo’lishga motivatsion
qiziqishlariga, yangi bilimlarga munosabatlarini e’tiborga olish, talabaning bilimi,
tafakkuri va imkoniyatlariga ishonish; ta’lim texnologiyasini qo’llashda
talabalarning Biologiya fanidan olgan yangi bilim va ko’nikmalarini malakalarga
aylantirishning ijobiy natijalarini va talaba umumiy madaniyatining o’sib borishini
oldindan aniqlash; har bir talabaning yosh psixologik-fiziologik xususiyatlarini
hisobga olish; talabaning o’quv dasturlari asosida o’qitish ta’sirini talaba fikrining
rivojlanishi va o’zgaruvchanligini uning shaxsiy imkoniyatlari darajasiga
moslashtirish; talabaning mustaqil bilim egallay olishi, anglashi, rivojlanishi
yo’lida doimiy yordam ko’rsatish va uni shunga ishontirish; o har bir talabada
bo’lishi mumkin bo’lgan rivojlanish istiqbollari va o’z kasbidan norozi bo’lish
holatini aniqlash, ularni xolisona nazorat qilish hamda tashxis qo’yish va o’z
vaqtida to’g’ri yo’naltirish; Haqiqatan ham, Prezidentimiz tomonidan oliy o’quv
3
https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109
6

yurtlarida ta’lim jarayonini zamonaviylashtirish sohasida olib borilayotgan sa’y-
harakatlarga muvofiq har bir fanni o’qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni komunikativ yondashuv asosida dars mashg’ulotiga tatbiq
qilishning asosiy yo’li ta’lim samaradorligini oshirishga to’sqinlik qilayotgan
eskicha o’qitish tizimidan voz kechishdan iboratdir. Shundan kelib chiqib, oliy
o’quv yurtlarida Biologiya fani bo’limiga oid har bir dars mashg’ulotlarining
loyihalarini komunikativ yondashuv sohasida pedagogik texnologiya tamoyillari
asosida ishlab chiqish va ta’lim jarayoniga joriy qilish bugungi kunning talabidir.
Ma’lumki xar qanday faoliyat samaradorligi unga ta’sir etuvchi tashqi va ichki
omillarning mavjudligi bilan bog’liq Innovatsion faoliyatni samarali tashkil etivchi
omillarni ob’ektiv sub’ektiv omillar tarzida ikki guruxga ajratish mumkin.
1. Ob’ektiv omillar: Ilm-fan, texnika texnologiya ilg’or nazariy
g’oyalarning ilgari surilishi Jamiyat xayotining turli saxolarida ilg’or yutuqlarning
qo’lga kiritilishi O’qitish va tarbiya ishlarini takomillashtirish.
2. Sub’ektiv omillar: Ta’lim muassasalarida sub’ektiv omillar faoliyatlarini
yo’lga qo’yish. Mavjud Innovatsion yangiliklarning tanqidiy o’zlashtirilishi.
Pedogogika innovotsiyaning pedogogik asosi u yuz minglab komponentlardan
tashkil topganligidadir. 4
1.2. Biologik ta'limda differensiallashtirish va individuallashtirish
texnologiyasi
Differensiya lotincha («difference») so'zidan olingan bo'lib, u yaxlit narsani
turli darajadagi shakl va bo'limlarga ajratish ma’nosini beradi. Ta’limni
differensiallashtirish:
1. O'quvchilami o'quv jarayoni uchun ahamiyatli bo'lgan xususiyatlariga
ko'ra guruhlarga ajratib tashkil etiladigan o'quv jarayonining ma’lum bir shakli;
2. O'quv jarayonini tashkil etish didaktik tizimining bir qismi bo'lib, unda
tahsil oluvchilarning har xil darajadagi guruhlarida maxsus o'qitish jarayoni tashkil
etilishini ta’minlaydi. Differensial ta’lim texnologiyasi o'quv jarayonining
muayyan qismining didaktik maqsadini amalga oshirishga imkon beradigan
4
https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109
7

mazmun, vosita, metod va shakllarining majmuasidir. Bu texnologiyaning asosiy
mohiyati o'qitish jarayonini tabaqalashtirish ustuvor jihati bo'lib, unda har bir
shaxsning imkoniyati va qobiliyatiga yarasha o'qitish, o'quvchilami har xil
guruhlarda ishlashga o'rgatish sanaladi. O'qitishning barcha shaklida
differensiallashtirish uchraydi, tabaqalashtirish mavjud, shu sababli mazkur
texnologiya ta’lim jarayoniga «singib» ketuvchi texnologiya sanaladi. Mazkur
texnologiyaning afzalliklari:
1. O'qituvchi o'quvchilami egallagan bilimi, o'zlashtirish sur’atini e’tiborga
olgan holda yordam berish imkoniyati vujudga keladi.
2. O'quvchilarning tahsil olish sur’ati va bilimlarni o'zlashtirish sifati
ortadi.
3. Shaxsda mavjud «Men» konsepsiyasining darajasi ortadi, bilimi kuchli
o'quvchilarning o'zlarining qobiliyatlarini namoyon qilish, o'lashtirishi past bo'lgan
o'quvchilarda bilish quvonchiga ega bo'lishiga olib keladi.
4. O'quvchilarning tahsil olishga bo'lgan qiziqishi, ehtiyoji ortadi.
5. O‘quvchilarning har xil tabaqadagi (gomogen, geterogen) kichik
guruhlarda ishlashiga imkon yaratiladi. Biologiya o'qituvchisi o'qitishni
differensiallashtirish uchun muayyan bir mavzu bo'yicha uch xil darajadagi: A —
ijodiy, В — izlanish, С — reproduktiv xarakterdagi o'quv topshiriq-larini tuzadi. 5
Bu o'quv topshiriqlarda ikkita yo'nalish nazarda tutiladi:
1. O'quvchilarning muayyan darajadagi bilim, ko'nikma va malakalami
egallashi;
2. O'quvchilarning tahsil olishdagi mustaqilligini ta’minlash; O'qituvchi А ,
В , С variantdagi o'quv topshiriqlarini tuzishda izchillikka amal qilishi kerak. A —
variantdagi o'quv topshiriqlari o'rtacha o'zlashtiradigan o'quvchilarga mo'ljallangan
bo'lib, u o'quvchilarning DTS bilan me’yorlangan bilim va ko'nikmalarni
egaUashlarini ta’minlaydi. Shuning uchun ushbu o'quv topshiriqlami bajarish
bo'yicha ko'rsatmalarda e’tibomi nimalarga qaratish kerakligi, qanday xulosa
chiqarish yo'llari aniq belgilab qo'yilishi lozim. В — variantdagi o'quv
5
https://pedagoglar.uz/index.php/ped/article/download/2509/1033/1109
8

topshiriqlarini tuzishda o'qituvchi o'quvchilaming o'quv va aqliy faoliyat
usullaridan foydalanishini nazarda tutgan holda, DTS bilan mfe’yorlangan bilim va
ko'nikmalarni egallashdan tashqari shaxsning mustaqil fikr yuritish ko'nikmalarini
rivojlantirish maqsadida muammoli va mantiqiy xarakterdagi topshiriqlami
kiritadi. С — variantdagi o'quv topshiriqlari o'quvchilarning awal o'zlashtirgan
bilim va ko'nikmalarini yangi vaziyatlarda qo'llab, yangi bilimlarni egallashlariga
imkon yaratadi. O'quvchilar mavzu bo'yicha berilgan o'quv materiallarini mustaqil
o'zlashtiradilar. Shuningdek, o'quvchilaming mustaqil va ijodiy fikr yuritish
ko'nikmalarini rivojlantirilishiga zamin tayyorlaydi. O'qitishni
demokratizatsiyalashtirish talablariga muvofiq o'quvchilarga o'quv topshiriqlarini
tanlash huquqi beriladi. Shu tariqa har bir o'quvchining o'z imkoniyati va
qobiliyatiga yarasha rivojlantirish imkoniyati yaratiladi. Mazkur texnologiyada
bilimlarni nazorat qilish va baholash individual tarzda bajarilgan o'quv
topshiriqlariga muvofiq amalga oshiriladi. Shuni qayd etish kerakki,
tabaqalashtirilgan yondashuvda, o'quv topshiriqlarini tuzishda o'quvchilarning
o'zlashtirishi lozim bo'lgan o'quv materiali asos qilib olinadi. Buning uchun
o'qituvchi biologiyadan DTS ning mazmuni bilan yaqindan tanishishi, o'quvchilar
o‘zlashtirishi lozim bo'lgan bilim va ko'nikmalarga qo'yiladigan minimum va
maksimum talablami yaxshi bilishi lozim. O'quvchilarning mavzu bo'yicha
o'zlashtirishi lozim bo'lgan bilimlar va ko'nikmalar asos bo'lib, qisman izlanishli va
ijodiy topshiriqlar bilimlarni rivojlantirish, chuqurlashtirish va mustahkamlashga
xizmat qiladi, ya’ni o'qitish jarayonini har bir qatnashchisi uchun qiziqarli va
foydali bo'lishi, shaxsning rivojlanishiga imkon yaratadi. 6
Biologiyani o'qitishda
tabaqalashtirilgan yondashuvni amalga oshirish uchun o'qituvchi:
1. O'quv fani bo'yicha o'quv materiallarini qism (blok)larga ajratishi, har bir
qism bo'yicha o'quvchilar o'zlashtirishi lozim bo'lgan o'quv materialining minimum
va maksimum hajmi, o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarga qo'yiladigan
minimum va maksimum talablami yaxshi bilishi lozim;
6
https://www.pedagoglar.uz/index.php/01/article/download/2619/1128/1208
9

2. Muayyan mavzular bo'yicha qiyinchiligi turli darajadagi o'quv
topshiriqlarini tuzishi;
3. O'quvchilarning har xil darajadagi kichik guruhlarda ishlashini tashkil
etish va boshqarish ko'nikmalarini egallagan bo'lishi lozim. Differensiallashtirilgan
ta’limda har bir o'quvchining shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari, qiziqishlari,
ehtiyojlari hisobga olinadi. Shu sababli o'qitishni differensiallashtirish
individuallashtirilgan ta’limni taqozo etadi. Individuallashtirilgan ta’lim — o'qitish
shakli, o'qitish jarayonini tashkil etishning modeli bo'lib, u quyidagi xususiyatlari
bilan xarakterlanadi:
1. O'qituvchi har bir o'quvchi bilan individual ishlaydi;
2. Har bir o'quvchi o'zining shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari, qiziqishlari,
ehtiyojlariga mos holda tuzilgan o'quv topshiriqlarini bajaradi, ya’ni o'qitish
vositalari (darslik, ko'rgazmali va didaktik materiallar, kompyuter) bilan yakka
tartibda ishlaydi. Individual ta’limning asosiy afzalligi, o'quvchilarning o'quv
faoliyatini tashkil etish, ta’lim mazmuni, vositalari va metodlarini tanlashda
ulaming shaxsiy xususiyatlari va sur’ati hisobga olinganligi sababli mazkur
jarayonni jadallashtirish, ulaming o'quv topshiriqlarini bajarishda mo'ljalni to'g'ri
olishi va tezroq moslashishi, o'z imkoniyatlari darajasida bilim va ko'nikmalarni
egallashlariga imkon yaratish hisoblanadi. O'qituvchi o'quvchilar bilan individual
ishlaganda ulaming har bir harakati, bilimlarni o'zlashtirish borasida qo'ygan har
bir qadami, o'quv faoliyatidagi yutuq, kamchiliklar va yetishmovchiliklami
aniqlash, ularga barham berish choralarini qo'llash, yutuqlar uchun rag'batlantirish
imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu o'quvchilami doimo o'zgarib turadigan o'qitish
jarayoniga moslashishi, pirovard natijada o'z imkoniyatlari darajasida o'quv
materialini kam vaqt sarflab o'zlashtirishi, o'ziga qulay metod va uslublardan
foydalanib ko'zlangan maqsadga erishishiga yordam beradi. 7
O'qitishni
individuallashtirish texnologiyasi individual yondashishni talab etadi. II. BOB.
BIOLOGIK TA’LIM JARAYONINI TEXNOLOGIYALASHTIRISH
ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI
7
https://www.pedagoglar.uz/index.php/01/article/download/2619/1128/1208
10

2.1. Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi
Loyihalash texnologiyasi jahon pedagogikasida yangilik hisoblanmaydi,
chunki, u 1920- yillarda amerikalik faylasuf va pedagog J.Dyu va uning shogirdi
V.X. Kilpatrik tomonidan ishlab chiqilgan loyihalash metodi asosida vujudga
kelgan.
2.1.1 – rasm. Biologik ta’lim jarayonida loyihalash texnalogiyasi.
Hozirgi kunda AQSH, Buyuk Britaniya, Belgiya, Isroil, Finlandiya,
Germaniya, Rossiya, Italiya, BraziliyavaNiderlandiya kabi rivojlangan
mamlakatlaming ta’lim muassasalarida muvaffaqiyatli qo‘llanib kelinmoqda. J.
Dyu o'qitishni o'quvchilarning qiziqishi va ehtiyojini hisobga olgan holda
o'quvchilarning muayyan maqsadga yo'naltirilgan faoliyatini faollashtirish orqali
tashkil etishni taklif etgan. 8
Buning uchun o'quvchilarga o'zlashtirgan bilim,
ko'nikma va malakalarini amaliyotga qo'llash, ulardan kelgusi hayotda foydalanish
yo'llarini ko'rsatish, ya’ni nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog'liq holda o'qitish
lozimligini uqtirgan. Bu jarayonda o'quvchilar tanish vaziyatdagi ahamiyatga
molik muammolarni avval o'zlashtirgan bilim, ko'nikmalarini amaliyotga qo'llab
8
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
11

hal etish orqali yangi bilim, ko'nikma va malakalami o'zlashtiradilar. O'quvchilar
muammolarni muvaffaqiyatli hal etishlari uchun o'qituvchi ularga tegishli
ko'rsatmalar berishi, foydalaniladigan manbalami tavsiya etishi, o'qitishdan
ko'zlangan natijaga erishish yo'llarini ko'rsatishi, buning uchun muammoni hal
etishda o'quvchilarning faoliyatini loyihalashi lozim. Loyihalash texnologiyasining
asosiy g'oyasi amaliy yoki nazariy ahamiyatga molik bo'lgan muammoni hal etish
jarayonida ko'zlangan natijaga erishishdir. Agar nazariy muammoni loyihalash
lozim bo'lsa, uning aniq yechimi, agar amaliy muammo bo'lsa, amaliyotga qo'llash
masalasi bo'yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqish lozim. O'quvchilar ushbu natijaga
erishish uchun mustaqil fikr yuritish ko'nikmalarini egallagan bo'lishlari,
muammoni anglash va uni hal etish yo'llarini izlashlari bu borada avval
o'zlashtirgan bilimlaridan foydalanishlari, fanning turli sohalarida izlanishlar olib
borishlari, olinajak natijalarni bashorat qilish, turli yechimdagi variantlar ishlab
chiqish, sabab-oqibat bog'lanishlarini tasaw ur qilishlari zarur. Loyihalash
texnologiyasining asosiy mohiyati ma’lum bir muammoli vaziyatni vujudga
keltirish orqali o'quvchilarning qiziqishlarini orttirish, loyihalash faoliyatini
shakllantirish, ularning tegishli bilimlarni egallashlari, fanlararo bog'lanishlarni
amalga oshirish sanaladi. Loyihalash texnologiyasining asosiy tezisi:
«O'rganilayotgan bilim, ko'nikmalar menga nima uchun zarurligi va undan qayerda
va qay tarzda foydalanishni bilaman» sanaladi. Bu tezis o'quvchilarning fan
asoslarini ongli o'zlashtirishlari, hayotga moslashishlari va mo'ljalni to'g'ri
olishlariga yordam beradi. 9
Biologiyani o'qitishda o'qituvchi loyihalash
texnologiyasidan o'quvchilarning qiziqishi va qobiliyatlarini hisobga olgan holda
nafaqat darsda o'quv muammolarini hal etishda, balki darsdan va sinfdan tashqari
ishlarda ham ijodiy muammolarni hal etishda foydalanishi zarur. Loyihalash
texnologiyasida foydalanish o'quvchilarga individual va differensial yondashish
imkonini beradi. Har bir loyiha o'ziga xos xususiyatga ega bo'ladi, shu sababli ular
ma’lum belgilariga ko'ra quyidasicha tasniflanadi:
9
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
12

Loyihada ko‘zda tutilgan faoliyatning ustunligiga ko'ra: tadqiqot
xarakteridagi loyihalar; ijodiy xarakterdagi loyihalar; rolli loyihalar; amaliy
xarakterdagi loyihalar; izlanish va mo'ljal olishga mo'ljallangan loyihalar.
Loyihalarning predmeti va mazmuniga ko'ra: bir fan sohasini qamrab olgan
loyihalar; fanlararo izlanishni talab etadigan loyihalar.
Loyihalar xarakteriga ko'ra: aniq natija olishga mo'ljallangan loyihalar; ko'p
yo'nalishli natija olishga mo'ljallangan loyihalar. Loyihada ishtirok etadigan
qatnashchilar soniga ko'ra: yakka tartibdagi loyihalar; ikki o'quvchiga
mo’jallangan loyihalar; o'quvchilarning kichik guruhlarda ishlashiga mo'ljallangan
loyihalar.
Loyiha ko‘lamiga ko'ra: bir sinf o'quvchilariga mo'ljallangan loyihalar;
maktab o'quvchilariga mo'ljallangan loyihalar; shahar miqyosida hal etilishi
mo'ljallangan loyihalar; mamlakat miqyosida hal etilishi mo'ljallangan loyihalar;
dunyo miqyosida hal etilishi mo'ljallangan loyihalar.
Loyiha muddatiga ko'ra: qisqa muddatli; uzoq muddatlilarga ajratiladi.
Tadqiqot xarakteridagi loyihalar. Ushbu loyihalaming tuzilishi juda yaxshi
ishlangan, jumladan, loyihada ishtirok etadigan qatnashchilar uchun tadqiqot
predmeti, dolzarbligi, ijtimoiy ahamiyati, foydalaniladigan metodlar, tadqiqotlar va
tajribalar o'tkazish, natijalarni rasmiylashtirish metodlari aniq bo'lishi kerak.
Mazkur loyiha mantiqan to'lig'icha ilmiy-tadqiqot muammolariga yaqinlashgan va
uning yechimiga mos va bo'ysingan bo'lishi kerak. Loyihaning ushbu turi tadqiqot
mavzusining dolzarbligi, tadqiqot muammosining predmeti va obyekti,
vazifalarning izchil va bosqichma-bosqich aniqlanishi, muammolarni hal etish
bo'yicha farazlami ilgari surish, uni hal etishning tadqiqot o'tkazish va tajribalar
qilish yo'llarini ishlab chiqish, olingan natija va xulosalarni muhokama qilish,
rasmiylashtirish, tadqiqotni davom ettirish uchun yangi muammolar belgilanishi
lozim. 10
Biologiya o'qituvchisi bu toifadagi loyihalardan darsda va sinfdan tashqari
mashg'ulotlarning ayrim o'quvchilar bilan olib boriladigan mashg'ulotlarida
foydalanishi mumkin. Botanika o'quv kursida o'simlik organlarini o'rganib
10
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
13

bo'lgandan so'ng, «O'simlik — yaxlit organizm» mavzusini o'rganishda
o'quvchilarga quyidagi loyiha tavsiya etiladi. Loyiha mavzusi: o'simlik yaxlit
organizm. Loyihaning maqsadi: o'simlik organlarining tuzilishi va funksiyasini
hisobga olgan holda uning yaxlit organizm ekanligini isbotlash. Loyihaning
mazmuni: o'simliklarning vegetativ va generativ organlarining tuzilishi va
funksiyasini qayd etgan holda o'simlik yaxlit organizm ekanligini isbotlang.
O'simlik organlari o'rtasidagi bog'lanishlar aks etgan jadvalni tuzing va shu asosda
flkrlaringizni dalillang. Jumladan, «Qizil lola» jamoasining monitoringini tuzish»
mavzusidagi loyiha iqtidorli o'quvchilar bilan ishlashda, ayniqsa, qo'l keladi.
Loyiha mavzusi: qizil lola jamoasi monitoringini tuzish. Loyiha maqsadi:
qizil lola jamoasining hozirgi tarkibi, uning kelgusidagi o‘zgarishi va ulami saqlab
qolish chora-tadbirlarini belgilash. Loyihada foydalaniladigan metodlar: kuzatish,
matematik statistika, eksperiment, tajribalar o'tkazish, umumlashtirish va
rasmiylashtirish. Ijodiy xarakterdagi loyihalar. Mazkur loyihani hal etishda
qatnashchilardan ijodiy yondashish talab etiladi. Ijodiy loyihalarning tadqiqot
xarakteridagi loyihalardan asosiy farqi, ulaming mantiqiy strukturasi awaldan
belgilanmaydi, balki loyihaning yechimi davomida shakllantiriladi. Ijodiy loyihada
qatnashchilarning qiziqishi, motivi, ehtiyojiga ko‘ra loyihaning yo'nalishi, olinajak
natija belgilanadi. Lekin loyihada ko‘zda tutilgan natijani rasmiylashtirish va
jihozlashda qat’iy talab qo'yiladi. Biologiya o'qituvchisi ushbu loyihalar turidan
darslarda foydalanishi mumkin. 11
Odam va uning salomatligi o'quv kursida
«Odamning sutkalik ovqat ratsionida oqsil, yog', uglevodlar miqdori va ulardan
ajralib chiqadigan energiya miqdorini aniqlash» laboratoriya mashg'ulotini kichik
guruhlarda tashkil etib, ularga quyidagi topshiriqlar tavsiya etiladi:
1-guruh topshirig'i. O'rta yoshli aqliy va yengil jismoniy mehnat bilan
shug'ullanuvchilar uchun bir kecha-kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga
muvofiq holda ularning ovqat ratsionini tuzing.
11
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
14

2-guruh topshirig'i. O'rta yoshli og'ir jismoniy mehnat bilan
shug'ullanuvchilar uchun bir kecha-kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga
muvofiq holda ulaming ovqat ratsionini tuzing.
3-guruh topshirig'i. Boshlang'ich sinf o'quvchilari uchun bir kecha-
kunduzda sarf qilinadigan energiya miqdoriga muvofiq holda ulaming ovqat
ratsionini tuzing.
4-guruh topshirig'i. O‘smir yoshdagi o'quvchilar uchun bir kecha-kunduzda
sarf qilinadigan energiya miqdoriga muvofiq holda ularning ovqat ratsionini
tuzing. Ruhi o'yin loyihalari. Ushbu loyihalarda struktura aniqlanmaydi va ish
tugagunga qadar ochiq bo'ladi. Loyiha qatnashchilari muayyan rollarni bajaradilar.
Rollarga muvofiq holda ulaming vazifalari aniqlanadi. O'yin sujetiga muvofiq ular
rollarni bajarishi, tegishli hollarda «mansabdor shaxs» sifatida muloqotga
kirishishi, bunda mavjud qobiliyat va iste’dodlari, o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va
malakalarini safarbar etishlari lozim. Loyihani hal etish jarayonida ko'zlangan
natijaga erishishlari uchun juda ko'p mehnat qilishlari, izlanishlari, mustaqil va
ijodiy fikr yuritishlari, mustaqillik va onglilik talab etiladi. Bu yerda ijodiy izlanish
mavjud, lekin o'quvchilar ma’lum rollarni bajarish orqali loyiha hal etilganligi
sababli rolli o'yin loyhalar sanaladi. 12

Izlanish xarakteridagi loyihalar. Loyihalarning bu tipi muayyan bir mavzu
bo'yicha axborot va material to'plash, to'plangan axborot va materiallar bilan loyiha
qatnashchilarini tanishtirish, ulami tahlil qilish, faktlami umumlashtirish, olingan
natijalarni rasmiylashtirishni o'z ichiga oladi. Mazkur loyihalar tadqiqot
xarakteridagi loyihalar bilan uyg'unlashib ketadi va uning bir qismiga aylanishi
mumkin. Izlanish xarakteridagi loyihalarning strukturasi quyidagicha bo'lishi
mumkin:
— kerakli bo'lgan axborotni izlash manbalari;
— izlanish bosqichlari;
— to'plangan axborot, materiallar, faktlar ustida tahlil o'tkazish;
— xulosa yasash; — izlanish yo'nalishiga o'zgartirishlar kiritish;
12
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
15

— yangi faktlami to'plash;
— umumlashtirish va xulosa yasash;
— olingan natijalarni rasmiylashtirish.
Bu toifadagi loyihalardan sinfdan tashqari mashg'ulotlarda foydalanishi
mumkin. Bular jumlasiga «O'zbekiston qizil kitobi»ga kirgan o'simliklar va
hayvonlar, «O'zbekistonda paxtachilikning rivojlanishi», «O'zbekistonning dorivor
o'simliklari» kabi mavzulardagi loyihalarni kiritish mumkin.
Amaliy xarakterdagi loyihalar. Bu toifadagi loyihalar qatnashchilar
faoliyatidan kutilgan natijalaming aniq belgilanishi bilan xarakterlanadi. Mazkur
natija amaliy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lishi lozim. Bunday loyihalar juda
yaxshi strukturaga ega bo'lishi kerak. Loyiha ssenariysi, qatnashchilarning
vazifalari, natijaga erishish bosqichlari, foydalaniladigan metodlar, olingan
natijalarni rasmiylashtirish shakllari aniq belgilanishi kerak. Bu loyihani amalga
oshirishda qatnashchilarning har birining ulushi, yakka tartibda va kichik guruhda
olib boriladigan ishlar natijalari, taqdimot, olingan natijalarni amaliyotga qo‘llash
yo'llari ko'rsatiladi. Bu toifadagi loyihalardan sinfdan tashqari mashg'ulotlarda
foydalanish maqsadga muvofiq. Jumladan, tirik tabiat burchagida boqiladigan
kanareyka, to ‘ti va boshqa hayvonlarning ovqat ratsionini tuzish, 0 ‘zbekistonga
kelib-ketuvchi qushlarning kelish, uya qurish, ko'payish, uchib ketish muddatlari,
ularning keltiradigan foydasi, qishlash joyi, ularni muhofaza qilish tadbirlarini
o'rganish bo'yicha loyihalarni o'quvchilarning kichik guruhlariga tavsiya etish
joiz. 13
Loyihalar predmeti va mazmuniga ko'ra, bir fan sohasini qamrab olgan
loyihalar, fanlararo izlanishni talab etadigan loyihalarga ajratiladi. Bu loyihalarni
shakllantirishda o'qituvchi biologiya sohasidagi muammoli, qiyin mavzulami olishi
mumkin. Mazkur loyihalar biologiyani o'qitishda tabiiy fanlar, adabiyot,
ma’naviyat, madaniyat, san’at va gumanitar fanlar bilan fanlararo bog'lanishni
amalga oshirishga imkon beradi.
13
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
16

Loyihalash texnologiyasi o'quvchilarda ijodiy faoliyatning shakllanishiga
asos bo'ladi. Ma’lumki, ijodiy faoliyat ta’lim mazmunining tarkibiy qismi sanalib,
uni o'qituvchining tayyor axboroti orqali shakllantirib bo'lmaydi. O'quvchilar
loyihalar yechimi ustida ishlar ekan, ular awal o'zlashtiigan bilim va ko'nikmalarini
yangi vaziyatlarda qo'llab, yangi bilimlarni o'zlashtiradilar, shu tariqa ijodiy
faoliyat tarkib topadi.
2.2. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish
Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan o'qitish jarayonining
samaradorligini orttirish yuzasidan qabul qilingan me’yoriy hujjatlarda pedagogik
va axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim vazifa sifatida belgilangan.
Darhaqiqat, axborotlar globallashgan davrda ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik
va axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o'qitish samaradorligini orttirish
dolzarb muammo sanaladi. Tabiiy fanlar, shu jumladan, biologiyani o'qitishda
axborot texnologiyalardan foydalanish uchun biologiya ta’limi mazmunining
o'ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olish zarur. Biologiyani o'qitishda axborot
texnologiyalaridan foydalanish orqali o'quvchilarning o'quv motivlarini
rivojlantirish, tabaqalashtirilgan ta’ limni tashkil etish, o'quvchilarning o'zlashtirgan
bilimlarini nazorat qilish va baholash, lahsil oluvclulanuug mustaqil va ijodiy
izlanishlarini tashkil etish mumkin. 14
Biologiyani o'qitishda foydalaniladigan
axborot texnologiyalari quyidagi vazifalarni bajaradi:
1. Ta’limiy vazifasi - o'quvchilarga o'rganiladigan mavzu bo'yicha asosiy
va qo'shimcha materiallar, asosiy tushuncha va ularning izohlari, turli jadvallar,
diagramma, murakkab ilmiy va ishlab chiqarish xarakteridagi tajribalar to'g'risida
keng qamrovli bilim berish imkoniyati vujudga keladi.
2. O'quvchilarning o'quv faoliyatini yo‘naltirish vazifasi — o'quvchilar
axborot texnologiyalari mahsullari bo'lgan ta’lim beruvchi, modellashtirilgan va
nazorat dasturlari, shuningdek, animasiyalar vositasida ishlash barobarida, mazkur
dasturlar o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarishni ham o‘zida
14
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
17

mujass it;ilashtiradi, ya’ni O‘quvchilarni chuqur va mustahkam bilim olishga
yo'naltiradi.
3. Ko'rgazmalilik vazifasi — boshqa o'qitish vositalaridan farq qilib,
axborot texnologiyala; mahsullari bo'lgan animasiyalar o'quvchilar tom onidan
biologiyaviy jarayonlarni harakat va dinamik tasvirlash imkoniyati mavjudligi
sababli, o'qitish jarayonida o'rni beqiyos.
4. Nazorat vazifasi — biologiya ta ’limining barcha shakllari: dars, darsdan
tashqari ishlar, sinfdan tashqari darslarda, shuningdek, biologiya darsining barcha
bosqichlarida o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikm a va malakalarini
nazorat qilish va baholash, nazoratning haqqoniyligi, muntazamliligi, keng
qamrovliligi, takrorlanuvchanligini amalga oshiradi.
5. Rivojlantiruvchi vazifasi — o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim,
ko'nikma va malakalarini nazorat qilish dasturlaridagi o'quv topshiriqlarning
qiyinlik darajasiga ko'ra: reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli va ijodiy
xarakterda bo'lishi o'quvchilarning topshiriqlami bilimi, ehtiyoji va qiziqishiga mos
holda keyingi bosqich topshiriqlarini bajarishga bo'lgan intilishini orttiradi, fan
asoslarini mustahkam o'zlashtirishiga zamin yaratib shaxs sifatida rivojlanish
imkoniyatini vujudga keltiradi.
6. Tarbiyaviy vazifasi — o'quvchilar axborot dasturlari bilan ishlashi
natijasida o'quv va aqliy mehnat ko'nikmalarini rivojlantiriladi. 15

7. Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish vazifasi - tabiat va undagi obyektlami
o'rganish 2 olam: makro va mikroolamga ajratilib, biologiya fani o'zining
mazmuniga ko'ra, aksar hollarda mikroolam: hujayra, to'qimalarda boradigan
jarayon, kimyoviy elementlarning molekula, atomning tuzilishi, masalan, modda
va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi, biotexnologiya va gen
injeneriyasiga doir o'quv materiallarni animasiyalar orqali o'rganib, abstrakt
tafakkuri va ilmiy dunyoqarash rivojlanadi va pirovard natijada kengayadi.
Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalarining yuqorida qayd etilgan
vazifalarini e’tiborga olgan holda ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish yo'llarini
15
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
18

belgilash va amaliyotga joriy etish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri
sanaladi. Biologiya o'quv fanini o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish
quyidagi didaktik maqsadlarni amalga oshirishga zamin tayyorlaydi:
1. Axborot texnologiyalari biologiyani o'qitishda ko'zda tutiladigan
ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarni amalga oshirish imkonini
beradigan o'quv materialini yig'ish, saralash, unga didaktik ishlov berish, tarqatish
va ta’lim jarayonida foydalanishga zamin yaratadi.
2. Har bir o'quvchida mavjud iqtidor, ehtiyoj, qiziqish va o'quv motivlariga
mos holda tahsil olish trayektoriyasi, tempini belgilash, zarur hollarda axborot
dasturlaridan takroran foydalanish imkonini beradi.
3. Biologiya darslarining strukturasini tubdan o'zgartiradi, darsning borishi,
xarakteri, o'quvchilarning bilish faoliyatini obyekt-subyekt munosabatidan,
subyekt-subyekt munosabatiga, ya’ni o'quvchilar o'quv maqsadlariga erishish
uchun pedagogik jarayonning faol ishtirokchisiga aylantiradi.
4. O'quvchilarda mustaqil, ijodiy, mantiqiy va tizimli fikr yuritish
ko'nikmalarini rivojlantirishga zamin tayyorlaydi.
5. O'quv yurtida amalga oshirish imkoni bo'lmagan hollar (kerakli jihozlar
bo'lmagan, o'tkaziladigan tajribalar o'quvchilar sog'ligi uchun zararli, uzoq davom
etadigan, ishlab chiqarish korxonalarining texnologiyalarini o'rganish)da
tajribalarni virtual namoyish qilish imkonini beradi.
6. O'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini o'stirish, o'quvchilarning o'quv
bilish faoliyatini faollashtirish va o'quv motivlarmi orttirishga zamin tayyorlaydi. 16

7. Ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini aniqlash maqsadida teskari
aloqa, ya’ni qisqa muddat ichida o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va
malakalarini aniqlash va baholash imkoniyati vujudga keladi. Uzluksiz ta ’lim
tizimida pedagogik faoliyat ko'rsatayotgan o'qituvchilaming oldidagi muhim
vazifalardan biri o'quvchilarning fan asoslarini o'zlashtirishga bo'lgan qiziqishlarini
orttirish, mustaqil va ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish asnosida ularning
barkamolligini ta’minlash sanaladi. Ushbu m uam m olarni hal etishda axborot
16
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
19

texnologiyalarining mahsullari muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot
texnologiyalari mahsullaridan foydalanilgan darslar axborotlarga boy, ko'rgazm
ali, interfaol bo'lib, vaqtdan unumli foydalanish, har bir o'quvchining o'z tempi
bo'yicha bilim olish, o'q ituvchi esa, o'quvchilar bilan tabaqalashtirilgan va
individuallashtirilgan ta ’limni amalga oshirish imkoniyati vujudga keladi, shu
bilan bir qatorda o'qitishda natijalarini nazorat qilish va baholash uchun zamin
yaratadi.
Biologiya fani mazmunidagi hujayra, to‘qima, kimyoviy elementlaming
molekula, atomning tuzilishi, modda va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar
biosintezi, biotexnologiya va gen injeneriyasiga doir jarayonlarni o‘quvchilar
bevosita kuzatish imkoniyati bo'lmaydi, mazkur jarayonlarni vizual holatga
aylantirish ko'zlangan natijani beradi. 17
Jumladan,
• o'quvchilarning hujayra, to'qim a, kimyoviy elementlarning m olekula,
atomning tuzilishi, modda va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi
jarayoni haqida tasaw ur hosil qilish, abstraksiyalash va xotirada saqlash imkonini
bo'ladi;
• o'quvchilarning motivlari va o'zlashtirish darajasi e’tiborga olgan holda
zarur hollarda takroran o'rganish va o'quvchilarning bilimidagi bo'shliqlarni
to'ldirish irrikonini beradi;
• biologik jarayonlarni animasiyalar tarzida virtuallashtirish o'quvchilar
ko'rgazmali - obrazli fikr yuritish va o'quv materialini to'liq o'zlashtirishga zamin
tayyorlaydi;
• biologiya darsida animasiyalardan foydalanish darsning barcha
bosqichlarida o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishga olib keladi. 18
Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalarning quyidagi mahsullaridan
foydalanish mumkin:
1. Har bir mavzu mazmuniga asosan ko'rgazmalilikni amalga oshirish,
ya’ni taqdimot materiallari.
17
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
18
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
20

2. Biologik jarayonlaming animasiyasi.
3. Virtual laboratoriya va amaliy ishlar.
4. Ishlab chiqarish korxonalariga virtual ekskursiya.
5. Biologik jarayonlaming modellashtirilgan dasturi.
6. Biologik jarayonlaming ta ’limiy dasturlari.
7. O'quvchilarning mavzular bo'yicha o'zlashtirgan bilimlarini nazorat
qilish va baholash uchun nazorat dasturlari.
8. O'quvchilarning mustaqil tahsili va ishi uchun o'quv-axborot saytlari.
9. Didaktik o'yinga asoslangan animasiyalar.
10. Qiyinchilik darajasi turlicha bo'lgan ijodiy topshiriqlar dasturi.
Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari juda
katta. Barcha tabiiy fanlar kabi biologiyani o'qitishda tabiiy vositalar muhim o'rin
tutadi, lekin tasviriy vositalari kompyuter xotirasiga joylab, ulardan mavzuni
o'rganish jarayonida foydalanish mumkin.
Axborot texnologiyalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish tavsiya
etiladi:
I. Ko'rgazma vositalari. multimedialarni namoyish etish - ko'rgazmalilik.
II. Modul dasturlari orqali o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish —
boshqarish.
III. Qo'shimcha materiallar to'plash va ular ustida mustaqil ishlash —
rivojlantirish.
IV. Nazorat dasturlari, test topshiriqlari orqali o'quvchilarning bilimlarini
nazorat qilish va baholash — nazorat. 19

V. Didaktik o'yinlar, boshqotirmalarni echish
— bilimini orttirishga bo'lgan ehtiyojini qondirish va qiziqishini
rivojlantirish vazifalari. Yuqoridagi fikrlardan ko'rinib turibdiki, biologiyani
o'qitishda nafaqat pedagogik, balki axborot texnologiyalaridan uyg'un ravishda
foydalanish yuqori samara beradi, o'quvchilarning fan asoslarini o'z lashtirishga
bo'lgan qiziqishlari va ehtiyojlarini rivojlantirish imkonini beradi. O'qituvchi
19
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
21

o'rganiladigan mavzu mazmunidan kelib chiqqan holda axborot
texnologiyalarining mahsullari bo'lgan elektron darslik, versiya va
multimediyalarni o'rganishi va ulami tahlil etish natijasida mavzuning didaktik
maqsadlarini amalga oshirish imkoniyatlari, ta’limiy, modellashtirilgan va nazorat
dasturlar, multimediyalardan foydalanish yo'llarini belgilashi zarur. Buning uchun
mazkur axborot texnologiyalari mahsullaridan biologiya darslarida foydalanish
yo'llarini aniqlash, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish yo'llarini ishlab
chiqishi lozim. O'qituvchining bu boradagi amalga oshiradigan ishlari quyidagi
algoritmlardan iborat bo'ladi: Birinchi bosqich.
• Axborot texnologiyalarining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash.
• Tavsiya etilgan axborot texnologiyalarining mahsuli bo'lgan elektron
darsliklar va multimediyalarni ko'rib chiqish.
• Ularda o'quv mavzularning didaktik maqsadlarni amalga oshirish
imkoniyatlari va afzalliklarini aniqlash. Ikkinchi bosqich.
• Ta’limiy dasturlarni tahlil qilish va ulardan biologiya darslarida
foydalanish yo'llarini belgilash.
• Nazorat dasturlarini tahlil qilish va o'quvchilarning mustaqil tahsilini
tashkil etishda foydalanish yo'llarini belgilash.
• Modellashtirilgan dasturlarini tahlil qilish va ulardan biologiya darslarida
foydalanish yo'llarini belgilash. 20

• Multimediyalarni tahlil qilish, ulardan biologiya darslari va
o'quvchilarning mustaqil tahsilini tashkil etishda foydalanish yo'llarini belgilash.
• Tanlangan multimediadan biologiya darslarida foydalanish yo'llarini
aniqlash.
• O'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish yo'llarini belgilash, dars
davomida o'quvchilarning bajarishi lozim bo'lgan topshiriqlar va nazorat testlarini
tuzishi zarur. Biologiya o'qituvchisi ushbu ishlarni bosqichma-bosqich
bajarganidan so'ng, pedagogik va axborot texnologiyalarni uyg'unlashtirish
muammolarini hal etishi lozim. Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan ta’lim-
20
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
22

tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalar axborot texnologiyalari bilan
uyg'unlashtirish dolzarb muammo sanaladi. Shu sababli axborot texnologiyalaridan
foydalanish uchun uning didaktik funksiyalarini aniqlash zarurati vujudga keldi.
Ma’lumki, axborot texnologiyalari ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik
texnologiyalar bilan uyg'unlashtirilgan holda qo'llanilganda ko'zlangan samarani
beradi. Mazkur jarayonda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini
uyg'unlashtirishda axborot texnologiyalarining axborot, o'quvchilarning bilish
faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini
nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va
qiziqishini orttirish kabi funksiyalari asos qilib olindi. Biologiyani o'qitishda
xususiy metodik darajada foydalaniladigan didaktik o'yin, modulli, muammoli
ta’lim, hamkorlikda o'qitish texnologiyalarining imkoniyatlari va ahamiyatini
anglagan holda, axborot texnologiyalarining axborot, o'quvchilarning bilish
faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini
nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va
qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini darslarda uyg'unlashtirish imkoniyatlari
jadval tarzida berildi. 21
Jadvaldan ko'rinib turibdiki. didaktik o'yin texnologiyasiga
asoslangan konferensiya darslarida o'quvchilarning bilish faoliyati o'yin syujeti va
qoidasiga binoan tashkil etilishi va boshqarilishi sababli mazkur funksiyani amalga
oshirish imkoni yo'q, lekin axborot texnologiyalarining axborot, ko'rgazmalilik,
o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish
faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarni amalga oshirish
mumkin. Didaktik o‘yin texnologiyasiga mansub taqdimot darslarida o'quvchilar
muayyan bob yoki fanning dolzarb muammolari yuzasidan fikr yuritganligi sababli
axborot texnologiyalarining axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini
tashkil etish va boshqarish kabi funksiyalarini amalga oshirish mumkin bo'lmaydi.
Didaktik o'yin texnologiyasiga mansub ijodiy o'yin darslarida o'quvchilar ijodiy
muammolarni hal etganligi sababli, axborot texnologiyalarining barcha
funksiyalarini amalga oshirish mumkin. Didaktik o'yin texnologiyasiga mansub
21
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
23

o'yin mashqqa asoslangan darslarda o'quvchilarning o'zlashtirgan bilim, ko'nikma
va malakalari nazorat qilish va baholash nazarda tutilganligi sababli, axborot
texnologiyalarining axborot manbai funksiyasini amalga oshirish imkoniyati
bo'lmaydi. Modulli ta’lim texnologiyasining barcha dasturlaridan foydalanilgan
darslarda axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va
boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash,
o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi
funksiyalarini to'liq amalga oshirish imkoniyati mavjud. Mazkur darslarda
biologiya o'qituvchisi mavzu mazmunidan kelib chiqqan holda tuzilgan modul
dasturi va modullarni kompyuter xotirasiga joylashi, dars davomida modul
dasturining savollari va unga mos holda modullarning mazmuni ketma-ket
namoyish etilishini dasturlashi lozim. Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining
kichik guruhlarda o'qitish metodidan foydalanilgan darslarda biologiya o'qituvchisi
o'quvchilar tomonidan o'zlashtirilishi qiyin bo'lgan mavzulami tushuntirishi, faktik
va qo'shim cha o'quv materiallari o'quvchilar tom onidan mustaqil o'zlashtirishini
nazarda tutgan holda, mavzuning muayyan qismi uchun axborot manbai,
o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish, ko'rgazmalilik,
o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish
faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini amalga oshirishi
mumkin. 22
Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining komandada o'qitish metodi
foydalanilgan darslarda o'quvchilar komandaga ajratilgan holda ta’limtarbiya
jarayonini tashkil etilishi nazarda tutilganligi sababli, axborot texnologiyalarining
axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish,
ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash,
o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi
funksiyalarini amalga oshirishni rejalashtirishi lozim. Buning uchun biologiya
o'qituvchisi dars davomida o'quvchilar tomonidan bajariladigan o'quv topshiriqlari
va mavzu mazmunini kompyuter xotirasiga joylashi, dars davomida o'quv
topshiriqlari va unga mos holda mazmunning ketma-ket namoyish etilishini
22
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
24

dasturlashi lozim. Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining «arra» yoki «zigzag»
metodi foydalanilgan darslarda o'quvchilar ikki marta guruhlarga ajratilishi, ya’ni
awal mavzuning muayyan qismi uchun «mutaxassislar» tayyorlanishi, so'ngra
«mutaxassislar uchrashuvi» guruhi tashkil etilganligi bois, axborot
texnologiyalarining o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish
funksiyasi amalga oshirish imkoni yo'q, lekin axborot manbai, ko'rgazmalilik,
o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish
faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyjlaiini amalga oshirish
mumkiri. Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining kichik guruhlarda ijodiy
izlanishlarni tashkil etish metodiga asoslangan darslarda axborot
texnologiyalarining axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish
va boshqarish, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va
baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish
kabi funksiyalari bilan bir qatorda o'quvchilarning ijodiy izlanishi uchun zarur
bo'lgan aqliy faoliyat operasiyalarini egallash imkoniyati vujudga keladi. 23
Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining «Birgalikda o'qiymiz» metodidan
foydalanilgan darslarda mavzu mazmuni qismlarga bo'linishi, o'quvchilar
guruhlarga ajratilishi, guruhning har bir a’zosi mavzuning muayyan qismini
o'rganishi va dars davomida guruh a’zolari hamjihatlikda mavzu inazmunini yaxlit
holda ishlab chiqilishi nazarda tutilganligi sababli, axborot texnologiyalarining
o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish funksiyasi amalga
oshirish imkoni yo'q, lekin axborot manbai, ko'rgazmalilik, o'quvchilarning
bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quvchilarning bilish faoliyatini
faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalarini amalga oshirish mumkin.
Muammoli ta’lim texnologiyasining «aqliy hujum» metodidan foydalanilgan
darslarda o'quvchilarning bilish faoliyati muammoli vaziyatlarni hal etishga
qaratilganligi sababli, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish
axborot texnologiyalarining funksiyasini amalga oshirish imkoniyati bo'lmaydi,
lekin axborot manbai, o'quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish,
23
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
25

ko'rgazmalilik, o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash, o'quv
chilaming bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi funksiyalari
bilan bir qatorda o'quvchilarning mustaqil va ijodiy fikr yuritish ko'nikmalarini
rivojlantirish imkoniyati vujudga keladi. Biologiya o'qituvchisi ta’lim-tarbiya
jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalarini uyg'unlashtirishda o'qitish
metodlarining turlarini, ularga mansub uslublarni, foydalanish yo'llarini yaxshi
bilishi lozim. Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalardan samaraii
foydalanish uchun ularning tarkibiga kiradigan o'qitish metodlarini aniqlash,
ularning ichida tizim hosil qiluvchi etakchi metodlami ajratib ko'rsatish zarurati
vujudga keladi. Ma’lumki, ta’lim-tarbiya jarayonining barcha shakllarida, shu
jumladan bitta darsning barcha bosqichlarida o'qitish metodlari o'zaro, shuningdek,
o'qitish vositalari bilan uyg'unlashgan holda qo'llaniladi. Shuni e’tiborga olgan
holda pedagogik texnologiyalar tarkibiga kiradigan o'qitish metodlarining guruhi
aniqlandi. Uzluksiz ta’lim tizimiida tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonida
o'qituvchi pedagogik va axborot texnologiyalaridan uzviy foydalanish, pedagogik
texnologiyalar tarkibiga kiradigan o'qitish metodlarining turlari haqida to'liq m
a’lumotga ega bo'lishi samaradorlik kafolati sanaladi. 24
O'qituvchi ta’lim-tarbiya
jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalar, o'qitish metodlaridan o'z o'rnida
va samaraii foydalanish uchun muayyan metodik bilim, ko'nikma va malakalarga
ega bo'lishi lozim.
XULOSA
Maktab ta'limi rivojlanishining hozirgi bosqichida sinfda kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish muammosi juda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Axborot texnologiyalari nafaqat talaba uchun, balki o'qituvchi uchun ham noyob
imkoniyatni beradi. Kompyuter o'qituvchining jonli so'zining o'rnini bosa olmaydi,
ammo yangi manbalar zamonaviy o'qituvchining ishini osonlashtiradi, uni yanada
qiziqarli, samarali qiladi va talabalarning biologiyani o'rganishga bo'lgan
qiziqishini oshiradi. Ilg'or video texnologiyalari va maxsus ishlab chiqilgan
kompyuter grafikalaridan foydalanish organizmlarning ishini xuddi ichkaridan
24
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2019/12/Biologiyani-oqitishda-pedagogik-texnologiyalar.pdf
26

kuzatib borishga, ularning xususiyatlari va jumboqlarini topishga imkon beradi. Bu
juda katta hissiyotni qo'zg'atadi va materialni o'zlashtirish darajasini oshiradi,
tashabbuskorlik va ijodiy fikrlashni rag'batlantiradi. Shunday qilib, AKTni
biologiyani o'qitish jarayonida qo'llash uning samaradorligini oshiradi, uni yanada
vizual, boy qiladi (o'quv jarayonining intensivligi oshadi), maktab o'quvchilarida
turli xil umumiy ta'lim ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, dars sifatini
yaxshilaydi va darsda ishlashni osonlashtiradi.
Biologiya darslarida AKTdan foydalanish o'qituvchilarni pedagogik
fanning rivojlanish tendentsiyalari haqida xabardor bo'lishimga imkon beradi.
Kasbiy darajani ko'tarish, bilimlarni kengaytirish, eng muhimi o'quvchini
muvaffaqiyatga yo'naltirish orqali o'quvchi va kompyuter o'rtasidagi faol muloqot
orqali o'rganish motivatsiyasini kuchaytirishga imkon beradi; biologiyada asosiy
bilimlarni o'rganish, ularni tizimlashtirish; darslik va qo'shimcha adabiyotlar bilan
mustaqil ishlash ko'nikmalarini shakllantirish. AKTdan foydalangan holda
ma'lumot manbai nafaqat o'qituvchi, balki o'quvchilarning o'zi hamdir. Axborot
texnologiyalarini o'qitish - bu axborot bilan ishlashda maxsus usullardan, dasturiy
va texnik vositalardan (kino, audio va video , kompyuterlar, telekommunikatsiya
tarmoqlari) foydalanadigan pedagogik texnologiya . Barcha metodlar singari,
o'qitish usullari, o'quv qo'llanmalari, didaktik funktsiyalarning uchligini bajaradi,
ular asosan har qanday fanga asoslangan o'qishda o'zgarishsiz qoladi va uch
funktsiyani bajaradi: raqamli ta'lim resurslaridan (RTR) foydalanishni hisobga
olgan holda fan bilan bog'liq faoliyat doirasida o'qitish, rivojlantirish, ta'lim. va
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT). Biologiya darslarida AKTdan
foydalanish fanni o'qitish sifatini yaxshilashi mumkin; vizualizatsiya tamoyilini
vizual ravishda aks ettiradigan turli xil ob'ektlarning muhim tomonlarini aks
ettirish; o'rganilayotgan ob'ektlar va tabiiy hodisalarning eng muhim
xususiyatlarini ajratib ko'rsatish. Maktabda biologiya fanini o'qitishni doimiy
ravishda ko'rgazmali eksperiment bilan birga olib borish kerak. Biroq, zamonaviy
maktabda fan bo'yicha eksperimental mashg'ulotlar ko'pincha mashg'ulot vaqtining
etishmasligi va zamonaviy moddiy-texnik jihozlarning etishmasligi tufayli
27

qiyinlashadi. Laboratoriya laboratoriyasi zarur asbob va materiallar bilan to'liq
ta'minlangan bo'lsa ham, haqiqiy tajriba tayyorlash va o'tkazish uchun ham, ish
natijalarini tahlil qilish uchun ham ko'proq vaqt talab etadi. Bundan tashqari, o'ziga
xosligi sababli, haqiqiy tajriba ko'pincha o'zining asosiy maqsadini - bilim manbai
bo'lib xizmat qilishni amalga oshirmaydi. Ko'pgina biologik jarayonlar
murakkabdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Tolipova J.O. Biologiyani o'itishda innovqatsion texnologiyalar. Pedagogika
oily ta`lim muassasalari talabalari uchun darslik. Toshkent-2014 y.
2. Niyozov Q. Biologik taъlim jarayonida o'quvchilar kompetentligini
rivojlantirish asoslari. – Namangan: Namangan VXTXQTMOI, 2017.
3. Tolipova J., G'ofurov A., Umaralieva M., Abdurahmonova I., Abdukarimov A.,
28

Eshonqulov O. «Biologiya». O'rta taъlim muassasalarining 10-sinfi va kasbhunar
ta`limi muassasalarining o'quvchilari uchun darslik. -T.: «Sharq», 2017.
4. O'.Pratov, A.To'xtayev, F.Azimova 5-sinf "Botanika"., O'zbekiston 2015.
Akademic Research, Uzbekistan 677 www.ares.uz
5. O'.Pratov, A.To'xtayev, F.Azimova, M. Umaraliyeva., 6-sinf "Biologiya".,
O'zbekiston 2017.
6. O.Mavlonov., 7-sinf "Zoologiya", O'zbekiston milliy ensiklopediyasi 2017.
7. B.Aminov, T.Tilovov, O.Mavlonov., 8-sinf "Biologiya (odam va uning
salomatligi)" O'qituvch 2019.
8. A.Zikiriyayev, A.To'xtayev, I.Azimov, N.Sonin.,9-sinf "Biologiya (sitologiya va
genetika asoslari)" "Yangiyo'l poligraf servis" 2019.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………2
I BOB. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING UMUMIY TAVSIFI
1.3. Biologik ta’lim jarayonini texnalogiyalashtirish……………………………4
1.4. Biologik ta'limda differensiallashtirish va individuallashtirish
texnologiyasi………………………………………………………………...7
29

II. BOB. BIOLOGIK TA’LIM JARAYONINI
TEXNOLOGIYALASHTIRISH ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI
2.1. Biologiyani o'qitishda loyihalash texnologiyasi………………………………
11
2.2. Biologiyani o'qitishda axborot texnologiyalaridan
foydalanish………………………………………………………………………..17
XULOSA................................................................................................................27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................29
30

Biologik taʼlim jarayonini texnologiyalashtirish istiqbollari va muammolari

Sotib olish