Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 48.9KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 05 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Kutubxonalararo abonoment tizimi

Sotib olish
Kutubxonalararo abonoment tizimi
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1.   Kutubxonalararo   abonoment   tizimining   paydo   bo’lishi   va   tarixiy
rivojlanishi
1.2. Kutubxonalararo abonomentning huquqiy-me’yoriy asoslari
1.3. Kutubxonalararo abonoment tizimining maqsad va vazifalari
II BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING AMALIY
JIHATLARI
2.1. Kutubxonalararo abonoment xizmatidan foydalanish tartibi
2.2. Kutubxonalararo abonoment tizimida resurs almashinuvi
2.3.   Kutubxonalararo   abonoment   faoliyatida   zamonaviy   axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni
III   BOB.   KUTUBXONALARARO   ABONOMENT   TIZIMINING
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
3.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining xalqaro tajribalari
3.2.   O’zbekiston   kutubxonalarida   kutubxonalararo   abonoment   xizmatini
rivojlantirish yo’nalishlari
3.3. Kutubxonalararo abonoment tizimida innovatsion texnologiyalarni joriy
etish istiqbollari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1 KIRISH
Kutubxonalar jamiyatning ilmiy, madaniy va ma’naviy taraqqiyotida muhim
o’rin   egallab   kelgan   ijtimoiy   institutlardan   biridir.   Insoniyat   tarixida   bilim   va
tajribani   asrab   qolish,   uni   kelajak   avlodlarga   yetkazish   hamda   keng   jamoatchilik
o’rtasida   tarqatishda   kutubxonalar   beqiyos   ahamiyat   kasb   etgan.   Bugungi
globallashuv   va   raqamli   transformatsiya   davrida   kutubxona   faoliyatining
samaradorligini   oshirish,   resurslardan   foydalanish   imkoniyatini   kengaytirish   va
axborot   xizmatlarini   yanada   takomillashtirish   dolzarb   vazifalardan   biri   bo’lib
qolmoqda. Shunday tizimlardan biri — kutubxonalararo abonoment tizimidir.
Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimi   kitobxonlar   va  foydalanuvchilar
uchun   mavjud   bo’lmagan   adabiyotlarni   boshqa   kutubxonalar   fondidan   olib
foydalanish   imkoniyatini   yaratadi.   Bu   tizim   asosan   fondlarning   to’ldirilishidagi
notekislikni   bartaraf   etishga,   ilmiy-tadqiqot   ishlarida   zarur   manbalarni   tezkor
yetkazib   berishga   va   resurslardan   samarali   foydalanishga   xizmat   qiladi.   Shu   bois
KAA tizimi kutubxonachilik ishida muhim bo’g’inlardan biri sifatida shakllangan
va bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.
O’zbekiston   Respublikasida   ham   kutubxonalararo   abonoment   tizimi
kutubxona   xizmatining   ajralmas   qismi   sifatida   rivojlanib   kelmoqda.
Respublikadagi   yirik   ilmiy   kutubxonalar,   oliy   ta’lim   muassasalari   kutubxonalari,
hududiy   axborot-resurs   markazlari   foydalanuvchilar   talabini   qondirishda   KAA
tizimidan   keng   foydalanmoqda.   Statistik   ma’lumotlarga   ko’ra,   2022-yilda   Milliy
kutubxona   va   yirik   ilmiy   kutubxonalar   orqali   50   mingdan   ortiq   adabiyot   KAA
asosida foydalanuvchilarga yetkazib berilgan. Bu raqam tizimning nafaqat foydali,
balki zaruriy ekanini ham ko’rsatadi.
Kutubxonalararo   abonoment   tizimi   asosan   uch   asosiy   funksiyani   bajaradi:
birinchidan,   foydalanuvchilar   uchun   adabiyotlarga   kengroq   kirish   imkoniyatini
yaratadi;   ikkinchidan,   kutubxonalar   o’rtasida   axborot   resurslari   almashinuvini
yo’lga   qo’yadi;   uchinchidan,   ilmiy   va   o’quv   faoliyatida   resurslardan   samarali
foydalanish   imkonini   beradi.   Ayniqsa,   ilmiy   izlanish   olib   borayotgan
2 tadqiqotchilar, doktorantlar va talabalar uchun KAA tizimi muhim axborot manbasi
hisoblanadi.
Bugungi   kunda   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   faqat   an’anaviy   shaklda
emas,   balki   raqamli   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari   yordamida   ham
rivojlanmoqda.   Masalan,   elektron   kataloglar,   onlayn   buyurtmalar   va
raqamlashtirilgan   resurslarni   masofadan   turib   yuborish   imkoniyatlari   KAA
tizimining samaradorligini oshirmoqda. Jahon tajribasiga murojaat qilsak, Amerika
Qo’shma   Shtatlarida   “Interlibrary   Loan”   tizimi   yillik   millionlab   buyurtmalarni
qamrab   olsa,   Yevropada   “Europeana”   loyihasi   orqali   ham   turli   mamlakat
kutubxonalari o’zaro elektron resurs almashinuvida faol ishtirok etmoqda.
O’zbekistonda   ham   kutubxonalararo   abonoment   tizimini   modernizatsiya
qilish   bo’yicha   bir   qator   tashabbuslar   amalga   oshirilmoqda.   Xususan,   Milliy
kutubxona, Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi, O’zbekiston
Respublikasi   Fanlar   akademiyasi   kutubxonalari   va   oliy   ta’lim   muassasalari
kutubxonalari   o’zaro   elektron   resurs   almashinuvini   yo’lga   qo’yishmoqda.   Bu
jarayon kutubxonalar fondidan samarali foydalanishga, foydalanuvchilarga kerakli
adabiyotlarni tezkor taqdim etishga xizmat qilmoqda.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   axborot   texnologiyalari   keskin
rivojlanayotgan bugungi kunda ham KAA tizimi o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q,
aksincha,   zamonaviy   shakllarda   yanada   kengaymoqda.   Chunki   birorta   ham
kutubxona   foydalanuvchi   talabini   to’liq   qondira   olmaydi,   har   doim   boshqa
kutubxonalar   fondida   mavjud   bo’lgan   manbalar   zarur   bo’lib   qoladi.   Shu   sababli
kutubxonalararo abonoment tizimi milliy va xalqaro miqyosda integratsiyalashgan
holda rivojlanmoqda.
Mazkur   kurs   ishining   maqsadi   —   kutubxonalararo   abonoment   tizimining
nazariy   asoslarini,   amaliy   jihatlarini,   xalqaro   tajribalarini   o’rganish   va   uning
O’zbekistondagi rivojlanish istiqbollarini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishida KAA
tizimining   paydo   bo’lishi   va   tarixiy   shakllanishi,   huquqiy-me’yoriy   asoslari,
xizmat  ko’rsatish  tartibi,  resurs  almashinuvi,  zamonaviy  axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari hamda innovatsion yo’nalishlari yoritib beriladi.
3 Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
–   KAA   tizimining   tarixiy   rivojlanish   bosqichlarini   ko’rsatish;
–   tizimning   huquqiy-me’yoriy   asoslarini   tahlil   qilish;
–   xizmatdan   foydalanish   tartibi   va   amaliy   mexanizmlarini   o’rganish;
–   elektron   resurslar   asosidagi   yangi   imkoniyatlarni   ochib   berish;
– xalqaro tajribani tahlil qilish va O’zbekiston uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, unda kutubxonalararo abonoment
tizimining nazariy jihatlari ilmiy asosda yoritiladi, amaliy ahamiyati esa tizimning
samaradorligini oshirishga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishida ko’rinadi.
4 I BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining paydo bo’lishi va tarixiy
rivojlanishi
Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimining   shakllanishi   bevosita
kutubxonachilik   tarixining   eng   muhim   bosqichlari   bilan   bog’liqdir.   Insoniyat
taraqqiyotining   dastlabki   davrlarida   bilimlarni   yozma   manbalar   orqali   saqlash   va
tarqatish   jarayoni   markazlashmagan   bo’lib,  asosan  ma’lum   bir  hudud  yoki  davlat
doirasida cheklangan edi. Ammo fan, ta’lim va madaniyat taraqqiyoti bilan birga,
turli   kutubxonalarda   mavjud   bo’lgan   bilimlarni   almashishga   ehtiyoj   tobora   ortib
bordi.   Bu   ehtiyoj   kutubxonalararo   resurs   almashinuvi,   ya’ni   bugungi   kunda   biz
“kutubxonalararo   abonoment”   deb   ataydigan   tizimning   paydo   bo’lishiga   zamin
yaratdi.
Dastlabki kutubxonalararo abonoment elementlarini qadimiy davrlarda ham
uchratish   mumkin.   Masalan,   o’rta   asrlarda   yirik   monastir   kutubxonalari   o’zaro
qo’lyozmalarni   almashib,   ilmiy   va   diniy   bilimlarni   tarqatishda   hamkorlik   qilgan.
Uyg’onish   davrida   esa   Yevropa   mamlakatlarida   ilm-fan   taraqqiyoti   kengaygani
sayin   kutubxonalararo   hamkorlik   yanada   faol   tus   oldi.   XVII–XVIII   asrlarda
ko’plab universitet  kutubxonalari  o’zaro shartnomalar asosida adabiyot  almashish
tizimini   yo’lga   qo’ygan.   Bu   esa   zamonaviy   KAA  tizimining   dastlabki   shakllari
sifatida qaralishi mumkin.
XIX   asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   kutubxonachilik   faoliyatining
institutsional rivojlanishi, milliy kutubxonalarning tashkil etilishi va xalqaro ilmiy
aloqalarning   kengayishi   kutubxonalararo   abonoment   tizimining   shakllanishiga
kuchli   turtki   berdi.   Masalan,   1876-yilda   AQShda   tashkil   etilgan   Amerika
Kutubxonalar   Assotsiatsiyasi   (ALA)   kutubxonalararo   hamkorlik   masalasini   o’z
faoliyatining   muhim   yo’nalishlaridan   biri   sifatida   belgiladi.   XX   asr   boshida   esa
G’arbiy   Yevropa   va   AQShda   KAA  tizimi   keng   ko’lamda   joriy   etildi   va   davlat
miqyosidagi tartibga solingan xizmat turiga aylandi.
5 Sobiq   ittifoq   hududida   ham   KAA  tizimining   rivojlanishi   o’ziga   xos   tarixiy
yo’lni   bosib   o’tdi.   XX   asrning   20–30-yillarida   Moskva   va   Leningradning   yirik
ilmiy   kutubxonalari   hududiy   kutubxonalar   bilan   resurs   almashinuvini   yo’lga
qo’ydi. Keyinchalik bu tizim butun ittifoq miqyosida kengaydi va “Vsesoyuznaya
knizhnaya palata” hamda Davlat ilmiy kutubxonalari orqali markazlashgan tarzda
boshqarildi.   Bu   davrda   KAA   tizimi   nafaqat   ilmiy-tadqiqot   ishlari   uchun,   balki
ijtimoiy-ma’rifiy sohada ham keng qo’llanildi.
O’zbekistonda   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   XX   asrning   30-yillarida
shakllana   boshlagan.  Toshkent   Davlat   Universiteti   (hozirgi   O’zMU),   O’zbekiston
Fanlar   akademiyasi   kutubxonasi   va   viloyatlardagi   yirik   ilmiy   kutubxonalar   bu
tizimning   ilk   ishtirokchilari   bo’ldi.   1960–1980-yillarda   KAA   tizimi   yanada
kengayib,  respublikaning  deyarli   barcha  oliy  ta’lim  muassasalari,  ilmiy  institutlar
va hududiy kutubxonalarni qamrab oldi. Bu davrda foydalanuvchilar minglab kitob
va jurnallarni aynan KAA orqali olishgan.
XXI asrda kutubxonalararo abonoment tizimida sifat jihatdan yangi bosqich
boshlandi. Raqamli texnologiyalar joriy qilinishi natijasida KAA tizimi an’anaviy
shakldan   elektron  shaklga  o’ta  boshladi.   Elektron  kataloglar,  onlayn  buyurtmalar,
elektron hujjatlar almashinuvi tizimning samaradorligini sezilarli oshirdi. Bugungi
kunda O’zbekistonda Milliy kutubxona, Fanlar akademiyasi kutubxonasi, yirik oliy
ta’lim   muassasalari   kutubxonalari   o’zaro   elektron   abonoment   xizmatini   yo’lga
qo’ygan.   Masalan,   Milliy   kutubxonaning   ma’lumotlariga   ko’ra,   2021-yilda
kutubxonalararo   elektron   abonoment   orqali   12   mingdan   ortiq   elektron   hujjat
foydalanuvchilarga yetkazib berilgan.
Xalqaro miqyosda ham KAA tizimi innovatsion yo’nalishda rivojlanmoqda.
AQSh, Germaniya, Yaponiya, Rossiya kabi davlatlarda elektron platformalar orqali
foydalanuvchilarga millionlab kitob va maqolalar masofadan turib yetkazilmoqda.
Yevropada esa “Europeana” loyihasi asosida butun qit’a bo’yicha kutubxonalararo
elektron abonoment tizimi integratsiyalashgan.
Shunday   qilib,   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   tarixiy   taraqqiyot
davomida   oddiy   qo’lyozmalar   almashinuvidan   boshlab,   bugungi   kunda   raqamli
6 platformalar asosidagi zamonaviy xizmat turiga aylandi. Bu tizimning rivojlanishi
doimiy   ravishda   foydalanuvchi   talabidan,   ilmiy-tadqiqot   ehtiyojlaridan   va
texnologik imkoniyatlardan kelib chiqqan.
XX   asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   kutubxonalararo   abonoment
tizimining   rivojlanishi   jadal   tus   oldi.   Bu   davrda   nafaqat   yirik   ilmiy   va   milliy
kutubxonalar,   balki   hududiy   va   tarmoq   kutubxonalari   ham   tizimning   faol
ishtirokchisiga aylandi. Ayniqsa, ilmiy-texnika taraqqiyotining jadallashuvi, yangi
ilmiy   yo’nalishlarning   paydo   bo’lishi   kitob   va   davriy   nashrlarni   tezkor   yetkazib
berishni   talab   qildi.   Natijada,   KAA  tizimi   foydalanuvchilarning   ilmiy   va   amaliy
ehtiyojlarini qondirishda beqiyos xizmat ko’rsata boshladi.
O’zbekistonda   mustaqillikdan   keyingi   yillarda   ham   KAA   tizimi
kutubxonachilik faoliyatida muhim o’rin tutdi. 1990-yillar oxiri va 2000-yillarning
boshida   qator   qiyinchiliklarga   qaramay,   respublikaning   yirik   ilmiy   markazlari   va
oliy   ta’lim   muassasalari   kutubxonalari   ushbu   xizmatni   saqlab   qoldi.   Milliy
kutubxona,   Respublika   ilmiy-texnika   kutubxonasi,   Fanlar   akademiyasi
Fundamental kutubxonasi foydalanuvchilar uchun boshqa fondlardan adabiyotlarni
olib kelish imkoniyatini yaratdi. Bu esa ilmiy izlanishlar sifatini oshirishda muhim
omil bo’ldi.
Keyingi   yillarda,   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarining   keng   joriy
qilinishi   bilan   KAA   tizimi   yangi   bosqichga   ko’tarildi.   Elektron   kataloglarning
integratsiyalashuvi,   masofadan   buyurtma   berish,   hujjatlarni   raqamlashtirish   va
elektron   shaklda   yuborish   imkoniyatlari   an’anaviy   kitob   almashinuvini   sezilarli
darajada   yengillashtirdi.   Masalan,   hozirgi   vaqtda   Milliy   kutubxona,   O’zbekiston
Respublikasi   Prezident   kutubxonasi   va   Fanlar   akademiyasi   kutubxonalari   o’zaro
yagona   elektron   platforma   asosida   hamkorlik   qilmoqda.   Bu   jarayon
foydalanuvchilarga   vaqt   va   masofadan   qat’i   nazar,   kerakli   manbalardan   tezroq
foydalanish imkonini bermoqda.
Statistik   ma’lumotlarga   ko’ra,   2018–2022-yillar   oralig’ida   O’zbekistondagi
yirik   kutubxonalar   orqali   KAA  tizimi   yordamida   foydalanuvchilarga   o’rtacha   har
yili   40–50   mingdan   ortiq   adabiyot   yetkazib   berilgan.   Ulardan   60   foizi   ilmiy-
7 tadqiqot   ishlari   uchun   zarur   bo’lgan   xorijiy   adabiyotlar   va   ilmiy   jurnallardir.   Bu
raqamlar  tizimning dolzarbligini  va foydalanuvchilar  uchun katta  ahamiyatga ega
ekanini ko’rsatadi.
Xalqaro   tajribaga   murojaat   qiladigan   bo’lsak,   bugungi   kunda   AQShda
“ILLiad”   nomli   yagona   dasturiy   ta’minot   orqali   millionlab   kitoblar   va   maqolalar
kutubxonalararo   abonoment   asosida   foydalanuvchilarga   taqdim   etiladi.   Yevropa
davlatlarida esa “LIBER” (Association of European Research Libraries) doirasida
kutubxonalararo   hujjat   almashinuvi   keng   yo’lga   qo’yilgan.   Bu   tizimlar
foydalanuvchilarga   faqat   an’anaviy   kitoblarni   emas,   balki   elektron   maqolalar,
ilmiy ma’lumotlar bazalaridan olingan hujjatlarni ham tezkor taqdim etmoqda.
Shunday   qilib,   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   o’z   tarixiy   rivojlanishi
davomida   oddiy   qo’lyozmalar   almashinuvdan   tortib,   bugungi   kunda   xalqaro
elektron   platformalar   asosidagi   murakkab   xizmat   turiga   aylandi.   Bu   jarayon
foydalanuvchi  ehtiyojidan kelib chiqqan holda, texnologik imkoniyatlar  va davlat
siyosatiga mos ravishda doimiy takomillashib kelmoqda.
1.2. Kutubxonalararo abonomentning huquqiy-me’yoriy asoslari
Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimining   samarali   faoliyat   yuritishi
nafaqat   texnik   imkoniyatlar   va   resurslarga,   balki   mustahkam   huquqiy-me’yoriy
asoslarning mavjudligiga ham  bevosita bog’liqdir. Chunki  kutubxonalararo resurs
almashinuvi   jarayonida   mualliflik   huquqi,   intellektual   mulkni   himoya   qilish,
axborot   xavfsizligi,   foydalanuvchi   huquqlari   va   majburiyatlari   kabi   masalalar
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Shu   bois   KAA   tizimi   milliy   va   xalqaro   darajada
tegishli   qonunlar,   farmonlar,   qarorlar   hamda   normativ-huquqiy   hujjatlar   asosida
tartibga solinadi.
O’zbekiston   Respublikasida   KAA   tizimining   huquqiy-me’yoriy   asoslari
avvalo   “Axborot-kutubxona   faoliyati   to’g’risida”gi   Qonun   (2011-yil   13-aprel,
O’RQ-280-son)   bilan   belgilanadi.   Mazkur   qonunda   kutubxonalarning   asosiy
vazifalari,   foydalanuvchilarning   huquq   va   majburiyatlari,   kutubxonalar   o’rtasida
axborot  resurslarini almashish tartibi  ko’rsatib o’tilgan. Qonunning 11-moddasida
8 kutubxonalararo hamkorlik, jumladan abonoment tizimi orqali foydalanuvchilarga
xizmat ko’rsatish huquqiy jihatdan mustahkamlab qo’yilgan.
Bundan   tashqari,   O’zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   “O’zbekiston
Respublikasida   axborot-kutubxona   tizimini   yanada   takomillashtirish   chora-
tadbirlari   to’g’risida”gi   qarori   (2012-yil   20-iyun,   PQ-1771-son)   ham   KAA
tizimining   huquqiy   asoslarini   mustahkamlashda   muhim   hujjat   hisoblanadi.   Unda
kutubxonalar   o’rtasida   axborot   resurslari   almashinuvi,   elektron   kataloglar
integratsiyasi   va   foydalanuvchilarga   masofaviy   xizmat   ko’rsatishni   rivojlantirish
vazifalari belgilangan.
KAA   tizimi   faoliyatida   mualliflik   huquqi   va   intellektual   mulkni   himoya
qilish   masalasi   ham   alohida   o’rin   tutadi.   O’zbekiston   Respublikasining
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to’g’risida”gi Qonuni  (1996-yil, 2006-
yilgi   tahriri)ga   ko’ra,   muallifning   ruxsatisiz   asarlarning   to’liq   nusxalarini
ko’chirish va tarqatish taqiqlanadi. Shu sababli kutubxonalararo abonoment tizimi
doirasida   ko’proq   hujjatlarning   qisman   ko’chirilgan   shaklda   (maqola,   bob,
iqtiboslar)   yuborilishi   amalda   keng   qo’llanadi.   Bu   xalqaro   tajribaga   ham   mos
keladi.
Xalqaro miqyosda ham KAA tizimi huquqiy-me’yoriy asoslar bilan tartibga
solinadi.   UNESCO   va   IFLA   (Xalqaro   kutubxonalar   assotsiatsiyasi)   tomonidan
qabul qilingan hujjatlarda kutubxonalararo abonoment xizmatini yo’lga qo’yishda
foydalanuvchilarning   huquqlari,   mualliflik   huquqi   va   xizmatdan   foydalanish
qoidalari   belgilab   berilgan.   Masalan,   IFLA   tomonidan   ishlab   chiqilgan
“Interlibrary   Loan   Guidelines”   hujjatida   kutubxonalararo   hujjat   almashinuvining
huquqiy va axloqiy me’yorlari batafsil ko’rsatib beriladi.
O’zbekiston   kutubxonalarida   KAA   xizmatining   huquqiy   asoslari   ichki
me’yoriy   hujjatlar   orqali   ham   mustahkamlangan.   Milliy   kutubxona,   Fanlar
akademiyasi kutubxonasi va oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari o’z faoliyatida
maxsus   “Kutubxonalararo abonoment nizomlari”   asosida ish olib boradi. Ular
orqali   buyurtmalarni   qabul   qilish,   adabiyotlarni   yuborish   va   foydalanish   shartlari
belgilab qo’yilgan. Masalan, foydalanuvchilar KAA orqali olingan adabiyotlardan
9 faqat   o’quv   zallarida   foydalanishi   mumkin,   ularni   uyga   olib   chiqish   esa   qat’iyan
taqiqlanadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   o’z   faoliyatini
samarali   olib   borishi   uchun   milliy   va   xalqaro   miqyosdagi   huquqiy   asoslar   bilan
ta’minlanishi   shart.  O’zbekistonda  bu  borada  qabul  qilingan  qonunlar   va  qarorlar
tizimning   rivojlanishiga   huquqiy   zamin   yaratmoqda.   Shu   bilan   birga,   elektron
hujjat   almashinuvi   kengaygani   sari   mualliflik   huquqi   va   intellektual   mulkni
himoya qilish masalalari yanada dolzarb bo’lib bormoqda.
Kutubxonalararo abonoment tizimining huquqiy-me’yoriy asoslarini yanada
chuqurroq tahlil qilsak, bu jarayon nafaqat alohida kutubxonalar faoliyatini tartibga
soladi,   balki   butun   axborot-kutubxona   tizimining   yagona   me’yoriy   maydonini
yaratishga   xizmat   qiladi.   Chunki   turli   kutubxonalar   fondlaridagi   manbalardan
foydalanish   jarayonida   huquqiy   masalalarga   rioya   qilinmasa,   mualliflik   huquqi
buzilishi,   axborot   xavfsizligining   izdan   chiqishi   yoki   foydalanuvchilarning
huquqlari cheklanishi mumkin. Shu bois KAA xizmatini huquqiy asoslarda tashkil
qilish barcha ishtirokchi kutubxonalar uchun majburiy hisoblanadi.
Milliy   qonun   hujjatlaridan   tashqari,   hukumat   qarorlari   va   vazirlik
darajasidagi me’yoriy hujjatlar ham KAA faoliyatini tartibga solishda muhim o’rin
tutadi.   Xususan,   O’zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   “Axborot-
resurs   markazlari   faoliyatini   yanada   takomillashtirish   chora-tadbirlari
to’g’risida”gi   qarori   (2006-yil   20-iyun,   124-son)   orqali   kutubxonalarning
fondlarini   integratsiyalash,   elektron   kataloglarni   yaratish   va   ular   asosida   resurs
almashish   masalalari   belgilab   berilgan.   Shu   qaror   asosida   respublikaning   barcha
oliy   ta’lim   muassasalari   kutubxonalari   yagona   axborot-kutubxona   tarmog’iga
ulangan   bo’lib,   bu   KAA   tizimining   samaradorligini   oshirish   uchun   huquqiy
poydevor vazifasini o’tadi.
Huquqiy   asoslarning   yana   bir   muhim   jihati   –   xalqaro   hamkorlik   qoidalari
bilan   uyg’unlashuvdir.   Masalan,   O’zbekiston   Butunjahon   intellektual   mulk
tashkiloti (WIPO)  hamda  Berna konvensiyasi  talablarini tan olgan davlat sifatida
mualliflik   huquqini   xalqaro   darajada   himoya   qilish   majburiyatini   olgan.   Shu
10 sababli kutubxonalararo abonoment tizimi doirasida elektron hujjatlar almashinuvi
faqat   qonunda   ruxsat   etilgan   hajmda,   masalan   maqolalar,   boblar   yoki   qisqa
parchalar   ko’rinishida   amalga   oshirilmoqda.   To’liq   kitob   nusxalarining   elektron
shaklda yuborilishi esa cheklangan.
Shuningdek,  IFLA (International Federation of Library Associations and
Institutions)   tomonidan   ishlab   chiqilgan   “Interlibrary   Loan   and   Document
Delivery   Guidelines”   hujjati   ham   KAA   xizmatining   xalqaro   standartlarini
belgilaydi.   Ushbu   ko’rsatmalarda   kutubxonalararo   hujjat   almashinuvining   asosiy
tamoyillari   –   adolatli   foydalanish,   mualliflik   huquqiga   rioya   qilish,
foydalanuvchilarga   qulaylik   yaratish,   xizmatlarning   tezkorligi   va   resurslardan
samarali foydalanish kabi jihatlar yoritilgan. O’zbekiston kutubxonalari ham ushbu
xalqaro standartlarga moslashishga intilmoqda.
Amaliy jihatdan olganda, ko’plab kutubxonalar o’z faoliyatida   ichki nizom
va yo’riqnomalar  ishlab chiqib, foydalanuvchilarga KAA xizmatidan foydalanish
tartibini   belgilab   qo’yadi.   Masalan,   kutubxonalararo   abonoment   orqali   olingan
adabiyotlardan   faqat   kutubxona   binosi   ichida   foydalanish   mumkinligi,   ularni
uchinchi   shaxslarga   berish   taqiqlanishi,   nusxa   ko’chirish   faqat   mualliflik   huquqi
me’yorlariga mos ravishda amalga oshirilishi aniq yozib qo’yiladi. Bu esa huquqiy
asoslarning amaliy ko’rinishi hisoblanadi.
Shu   o’rinda   yana   bir   muhim   jihatni   ta’kidlash   zarur:   kutubxonalararo
abonoment   xizmatida   foydalanuvchi   huquqlarini   himoya   qilish   masalasi   ham
alohida o’rin tutadi. “Axborot erkinligi prinsiplari to’g’risida”gi Qonunga muvofiq,
har   bir   fuqaro   ilmiy,   badiiy   va   axborot   manbalaridan   foydalanish   huquqiga   ega.
Shu   huquqni   ta’minlash   uchun   KAA   tizimi   foydalanuvchiga   kerakli   manbani
imkon qadar tez va to’liq taqdim etishi kerak, lekin bu jarayon mualliflik huquqini
buzmasligi shart.
Xulosa qilib aytganda, kutubxonalararo abonoment tizimi huquqiy-me’yoriy
jihatdan   mustahkamlanmagan   bo’lsa,   uning   samarali   faoliyatini   ta’minlab
bo’lmaydi.   O’zbekiston   qonunlari,   hukumat   qarorlari,   xalqaro   konvensiyalar   va
IFLA  ko’rsatmalari   ushbu   tizimning   huquqiy   asosini   tashkil   etib,   foydalanuvchi
11 manfaatlarini muhofaza qilish bilan birga intellektual mulkni himoya qilishni ham
ta’minlaydi.
1.3. Kutubxonalararo abonoment tizimining maqsad va vazifalari
Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimi   kutubxonachilik   faoliyatining
eng muhim yo’nalishlaridan biri bo’lib, uning asosiy maqsadi – foydalanuvchilarni
o’z   kutubxonasi   fondida   mavjud   bo’lmagan   adabiyotlar   bilan   ta’minlashdir.
Chunki birorta ham kutubxona, hatto eng yirik milliy yoki xalqaro ilmiy kutubxona
ham foydalanuvchilarning barcha ehtiyojlarini yuz foiz qondira olmaydi. Har doim
boshqa fondlarda saqlanayotgan kitob, jurnal, maqola yoki boshqa turdagi axborot
resurslariga talab bo’ladi. KAA tizimi ana shu ehtiyojni qoplashga xizmat qiladi.
KAA  tizimining   asosiy   maqsadlarini   quyidagicha   umumlashtirish   mumkin:
–   foydalanuvchilarni   o’z   kutubxona   fondida   mavjud   bo’lmagan,   ammo   boshqa
kutubxonalar   fondida   mavjud   bo’lgan   adabiyotlar   bilan   ta’minlash;
–   ilmiy-tadqiqot,   o’quv   va   amaliy   faoliyat   uchun   zarur   bo’lgan   hujjatlarni   tezkor
yetkazib   berish;
–   kutubxonalar   o’rtasida   axborot   resurslari   almashinuvi   orqali   resurslardan
samarali   foydalanishni   tashkil   etish;
–   xalqaro   hamkorlikni   kengaytirish   orqali   foydalanuvchilarga   xorijiy   adabiyot   va
elektron resurslardan foydalanish imkoniyatini yaratish.
Vazifalari   esa   maqsadlardan   kelib   chiqib,   yanada   aniqroq   shaklda
quyidagilarni o’z ichiga oladi:
Resurslardan   optimal   foydalanishni   ta’minlash.   KAA   tizimi   orqali   bir
kutubxonada kam foydalaniladigan adabiyotlar boshqa kutubxonada yuqori talabga
ega bo’lishi mumkin. Shu tariqa, adabiyotlardan foydalanish samaradorligi oshadi.
Ilmiy-tadqiqot   faoliyatini   qo’llab-quvvatlash.   Magistrant,   doktorant   va
olimlar uchun ilmiy izlanish jarayonida zarur manbalarga ega bo’lish imkoniyatini
yaratish – KAA tizimining eng muhim vazifalaridan biridir.
12 Ta’lim jarayonini rivojlantirish.  Talabalar uchun qo’shimcha adabiyotlarni
taqdim   etish,   yangi   bilimlarga   kirish   imkonini   kengaytirish   orqali   ta’lim   sifatini
oshirish.
Madaniy-ma’naviy   taraqqiyotga   xizmat   qilish.   O’quvchilar,   keng
jamoatchilik uchun badiiy, tarixiy va ilmiy manbalarni taqdim etish orqali madaniy
rivojlanishga hissa qo’shish.
Elektron   axborot   muhitida   xizmat   ko’rsatishni   kengaytirish.
Raqamlashtirish   jarayonida   hujjatlarning   elektron   shaklini   tezkor   taqdim   etish,
foydalanuvchilarga masofadan turib xizmat ko’rsatish.
Amaliy   tajriba   shuni   ko’rsatadiki,   foydalanuvchilarning   KAA   xizmatidan
foydalanish sabablari  turlicha bo’lsa-da, ular  asosan uch guruhga bo’linadi:  ilmiy
izlanish,   ta’lim   jarayoni   va   shaxsiy   ma’naviy-ma’rifiy   ehtiyoj.   Masalan,   2020–
2022-yillar oralig’ida O’zbekiston Milliy kutubxonasi ma’lumotlariga ko’ra, KAA
orqali   yuborilgan   buyurtmalarning   65   foizi   ilmiy   tadqiqotchilar   tomonidan,   25
foizi talaba va o’qituvchilar tomonidan, 10 foizi esa keng jamoatchilik tomonidan
amalga   oshirilgan.   Bu   statistik   ma’lumotlar   tizimning   ilmiy   va   ta’limiy   sohada
naqadar muhim ekanini ko’rsatadi.
Xalqaro   tajribada   ham   KAA   tizimining   maqsad   va   vazifalari   umumiy
jihatdan   o’xshash   bo’lsa-da,   ayrim   farqlari   mavjud.   Masalan,   Yevropa
mamlakatlarida   KAA   tizimi   ko’proq   elektron   hujjat   almashinuvi   orqali
rivojlanayotgan   bo’lsa,   Osiyo   davlatlarida,   jumladan   Yaponiya   va   Xitoyda,
an’anaviy   hujjat   almashinuvi   bilan   bir   qatorda   xalqaro   hamkorlik   orqali   noyob
manbalarni taqdim etish ustuvor vazifa qilib qo’yilgan.
Xulosa   qilib   aytganda,   kutubxonalararo   abonoment   tizimining   maqsad   va
vazifalari foydalanuvchilarni zarur adabiyotlar bilan ta’minlash, ilmiy-tadqiqot va
ta’lim   jarayonlarini   qo’llab-quvvatlash,   madaniy-ma’rifiy   ehtiyojlarni   qondirish
hamda   kutubxona   fondlaridan   eng   samarali   tarzda   foydalanishni   ta’minlashdan
iboratdir.   Shu   bois   bu   tizim   kutubxonachilik   faoliyatining   ajralmas   va   dolzarb
yo’nalishi sifatida rivojlanib bormoqda.
13 Kutubxonalararo   abonoment   tizimining   maqsad   va   vazifalari   zamonaviy
axborot jamiyatida yanada keng qamrovli ahamiyat kasb etmoqda. Avvallari KAA
asosan   kitob   va   bosma   manbalarni   yetkazib   berishga   qaratilgan   bo’lsa,   bugungi
kunda   uning   vazifalari   ancha   kengayib,   foydalanuvchilarga   ilmiy   maqolalar,
dissertatsiyalar, statistik to’plamlar, elektron bazalar hamda multimedia resurslarini
ham taqdim etishga yo’naltirilmoqda. Bu esa tizimning funksional imkoniyatlarini
oshirib, uni nafaqat ilmiy izlanish, balki ijtimoiy-ma’naviy rivojlanish uchun ham
zarur mexanizmga aylantiradi.
KAA   tizimining   yana   bir   dolzarb   vazifasi   –   resurslarni   muvozanatli
taqsimlash dir. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
muassasalari   kutubxonalarida   mavjud   fondlarning   30–35   foizi   kam   foydalaniladi,
lekin   ayni   paytda   boshqa   hududlardagi   foydalanuvchilar   uchun   ular   juda   zarur
bo’lishi   mumkin.   KAA   ana   shu   imkoniyatni   yaratib,   ma’lumotlarning   turli
guruhlar o’rtasida oqilona taqsimlanishini ta’minlaydi.
Bundan   tashqari,   tizimning   maqsadlaridan   biri   –   hududiy   va   ijtimoiy
tenglikni   ta’minlash dir.   Poytaxtdagi   yirik   kutubxona   fondlaridan   foydalanish
imkoniyatiga  hamma  ham   ega  emas.  Lekin  KAA  orqali   uzoq  tuman  yoki   chekka
hududlarda   yashovchi   foydalanuvchilar   ham   o’zlariga   zarur   adabiyotlarni   olish
imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu jihatdan tizim ijtimoiy adolat va tenglik tamoyillarini
amalda ro’yobga chiqaradi.
KAA  tizimining   yana   bir   muhim   vazifasi   –   xalqaro   ilmiy   integratsiyani
kuchaytirish dir.   Masalan,   ko’plab   xorijiy   ilmiy   markazlar,   universitetlar   va
elektron   kutubxonalar   bilan   hamkorlik   o’rnatish   orqali   mahalliy   tadqiqotchilar
uchun   global   ilmiy   hamjamiyat   resurslariga   kirish   imkoniyati   kengayadi.   Bu   esa
ilmiy-tadqiqotlar   sifatini   oshirishga,   innovatsion   g’oyalarning   rivojlanishiga   va
milliy ilm-fan taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Shuningdek,   KAA   xizmatining   maqsad   va   vazifalari   orasida
raqamlashtirish   va   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalaridan   keng
foydalanish   alohida   o’rin   tutadi.   Hozirgi   vaqtda   foydalanuvchilar   adabiyotlarni
faqat   jismoniy   shaklda   emas,   balki   elektron   nusxalarda   ham   olishga   qiziqish
14 bildirmoqda.   Shu   bois,   kutubxonalararo   abonoment   jarayonida   elektron   pochta,
maxsus onlayn platformalar va kutubxona kataloglari integratsiyasidan foydalanish
asosiy vazifalardan biri bo’lib qolmoqda.
Xulosa   qilib   aytganda,   KAA   tizimining   maqsad   va   vazifalari   nafaqat
foydalanuvchiga   kerakli   manbani   taqdim   etish   bilan   cheklanmaydi.   U   ilmiy
salohiyatni   oshirish,   ta’lim   sifatini   rivojlantirish,   madaniy-ma’rifiy   ehtiyojlarni
qondirish,   hududiy   tenglikni   ta’minlash   va   xalqaro   integratsiyani   kengaytirishga
xizmat   qiladi.   Shuning   uchun   ushbu   tizimni   har   tomonlama   rivojlantirish,   uni
zamonaviy   texnologiyalar   bilan   uyg’unlashtirish   –   bugungi   kunning   eng   dolzarb
vazifalaridan biridir.
15 II BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING AMALIY
JIHATLARI
2.1. Kutubxonalararo abonoment xizmatidan foydalanish tartibi
Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   xizmatidan   foydalanish   tartibi   mazkur
tizimning samarali   faoliyatini   belgilovchi  asosiy  me’yoriy-amaliy yo’nalishlardan
biri hisoblanadi. Foydalanuvchilar uchun bu tartibning aniq va qulay bo’lishi KAA
xizmatining   ommalashishiga,   unga   bo’lgan   ishonchning   ortishiga   va   xizmatdan
foydalanish ko’lamining kengayishiga olib keladi.
Avvalo,   KAA   xizmatidan   foydalanish   huquqi   kimlarga   berilishi   masalasi
muhimdir.   Odatda,   bu  xizmatdan   ilmiy-tadqiqotchilar,   oliy  ta’lim   muassasalari
professor-o’qituvchilari,   magistrant   va   talabalar,   shuningdek,   madaniy-
ma’rifiy   sohaga   qiziquvchi   keng   jamoatchilik   foydalanishi   mumkin.   Har   bir
kutubxona ichki nizomiga muvofiq foydalanuvchi toifalarini belgilab qo’yadi.
Xizmat   tartibining   birinchi   bosqichi   –   buyurtma   berish   jarayoni dir.
Foydalanuvchi  o’ziga  zarur   bo’lgan  adabiyot   haqida aniq  ma’lumotlarni  (muallif,
sarlavha, nashr yili, sahifa raqamlari va h.k.) ko’rsatgan holda buyurtma blankasini
to’ldiradi   yoki   elektron   shaklda   ariza   topshiradi.   Statistik   ma’lumotlarga   ko’ra,
O’zbekiston Milliy kutubxonasida KAA bo’yicha buyurtmalarning 60 foizi aynan
elektron shaklda amalga oshirilmoqda, bu esa jarayonning tezkorligini ta’minlaydi.
Ikkinchi   bosqich   –   kutubxonalararo   kelishuv .   Buyurtma   qabul   qilgan
kutubxona   boshqa   fond   bilan   bog’lanib,   kerakli   adabiyot   mavjudligini   aniqlaydi.
Agar   adabiyot   mavjud   bo’lsa,   uni   yuborish   shartlari   belgilanadi:   muddat,
foydalanish shakli (asl nusxa yoki nusxa ko’chirish), qaytarish shartlari.
Uchinchi bosqich –  adabiyotni yetkazib berish va undan foydalanish . Bu
jarayonda muhim qoidalar amal qiladi:
–   Kitob   va   boshqa   manbalar   odatda   faqat   kutubxona   hududida   foydalanish
uchun taqdim etiladi;
–  Asl   nusxada   yuborilgan   adabiyotlar   muayyan   muddat   ichida   qaytarilishi
shart;
16 –   Elektron   hujjatlar   faqat   shaxsiy   foydalanish   uchun   beriladi,   ularni
ko’paytirish va tarqatish mualliflik huquqiga zid hisoblanadi.
KAA   xizmatidan   foydalanishda   yana   bir   muhim   jihat   –   muddatlarni
belgilash .   Odatda,   kitob   va   jurnallar   15–30   kun   muddatga   yuboriladi.   Zarurat
tug’ilganda   muddat   uzaytirilishi   mumkin,   ammo   bu   kutubxonalararo   kelishuv
asosida amalga oshiriladi.
Shuningdek, xizmatdan  foydalanishda   to’lov tartibi   masalasi  ham   mavjud.
Aksariyat   hollarda   milliy   kutubxonalararo   abonoment   xizmatlari   bepul   taqdim
etiladi,   biroq   ayrim   hollarda   (masalan,   hujjatlarning   nusxalarini   tayyorlash   yoki
pochta   xarajatlari   uchun)   ma’lum   miqdorda   to’lov   olinishi   mumkin.   Xorijiy
kutubxonalardan adabiyot olishda esa xalqaro tariflar qo’llaniladi.
KAA   xizmatidan   foydalanish   tartibida   foydalanuvchi   huquq   va
majburiyatlari ham belgilangan. Foydalanuvchi:
– adabiyotdan faqat shaxsiy ilmiy yoki o’quv maqsadlarida foydalanishi;
– uni uchinchi shaxslarga bermasligi;
– adabiyotga zarar yetkazmasligi;
– belgilangan muddatda qaytarishi shart.
Agar   foydalanuvchi   bu   qoidalarga   rioya   qilmasa,   unga   KAA   xizmatidan
foydalanish   vaqtincha   cheklanishi   yoki   butunlay   to’xtatilishi   mumkin.   Shu   bois,
xizmatdan   foydalanish   tartibini   qat’iy   saqlash   KAA  tizimining   barqaror   ishlashi
uchun juda muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, KAA xizmatidan foydalanish tartibi foydalanuvchilar
bilan   kutubxonalar   o’rtasidagi   o’zaro   ishonch   va   mas’uliyat   asosida   shakllangan
bo’lib, u aniq belgilangan qoidalar, muddatlar va me’yoriy hujjatlar asosida amalga
oshiriladi. Shu yo’l bilan kutubxonalararo abonoment tizimi foydalanuvchilarning
ilmiy,   ta’limiy   va   ma’naviy   ehtiyojlarini   qondirishda   samarali   vosita   sifatida
xizmat qiladi.
Kutubxonalararo abonoment (KAA) xizmatidan foydalanish tartibini yanada
batafsilroq   tahlil   qiladigan   bo’lsak,   ushbu   tizimda   foydalanuvchi   va   kutubxona
o’rtasidagi hamkorlik bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Avvalo, foydalanuvchi
17 tomonidan   yuborilgan   buyurtmalar   bibliografik   tekshiruv dan   o’tkaziladi,   ya’ni
so’ralgan   adabiyotning   mavjudligi,   nashr   yili,   muallifi   va   boshqa   identifikatsion
ma’lumotlar   aniqlanadi.   Bu   jarayon   bibliografik   bazalar   va   elektron   kataloglar
orqali tezkor amalga oshiriladi.
Amaliyot   shuni   ko’rsatadiki,   ko’plab   foydalanuvchilar   adabiyot   haqida
yetarli   ma’lumot   bermaganligi   sababli   buyurtmalarni   bajarish   jarayonida
kechikishlar   yuz   beradi.   Shu   bois   ko’plab   kutubxonalar   buyurtma   shakllariga
qo’shimcha ustunlar kiritgan, masalan: ISBN yoki ISSN raqami, nashriyot nomi va
saqlash inventar raqamlari. Bu esa buyurtmani bajarish jarayonini tezlashtiradi.
Keyingi   bosqich   –   hujjatlarni   yetkazib   berish   usuli ni   tanlashdir.
An’anaviy   shaklda   adabiyotlar   pochta   orqali   yuboriladi,   ammo   hozirda   elektron
yetkazib   berish   keng   qo’llanilmoqda.   Masalan,   maqola,   dissertatsiya   avtoreferati
yoki   statistik   to’plamlarning   elektron   nusxalari   skanerlanib   foydalanuvchiga
elektron   pochta   yoki   maxsus   kutubxona   platformalari   orqali   taqdim   etiladi.   Bu
jarayon foydalanuvchilarning vaqt va mablag’ini tejashga xizmat qiladi.
Shuningdek, xizmatdan foydalanish tartibida  foydalanuvchi talablari bilan
kutubxona imkoniyatlari o’rtasidagi muvofiqlik ni ta’minlash muhim. Masalan,
nodir   va   noyob   qo’lyozmalar   asl   nusxada   yuborilmaydi,   balki   ular   faqat   elektron
nusxa   yoki   mikrofilm   shaklida   beriladi.   Bu   esa   adabiyotlarning   saqlanish
xavfsizligini ta’minlaydi.
Statistik  ma’lumotlarga   ko’ra,  O’zbekiston  Milliy  kutubxonasi   va  Toshkent
Davlat   Sharqshunoslik   universiteti   kutubxonasi   o’rtasida   KAA   doirasida   2021-
yilda 1200 dan ortiq buyurtma bajarilgan bo’lib, ularning 70 foizi ilmiy maqolalar,
20   foizi   kitoblar,   10   foizi   esa   boshqa   turdagi   axborot   resurslari   hisoblangan.   Bu
ko’rsatkich kutubxonalararo hamkorlikning nafaqat keng ko’lamli, balki xilma-xil
adabiyotlar bo’yicha ham faol ekanini ko’rsatadi.
Foydalanish tartibida yana bir muhim masala –  foydalanuvchi ehtiyojlarini
monitoring qilish . Ko’plab yirik kutubxonalar KAA orqali tushgan buyurtmalarni
tahlil   qilib,   qaysi   mavzular   bo’yicha   adabiyotlarga   ehtiyoj   yuqori   ekanini
aniqlashadi. Masalan, texnika, iqtisodiyot va axborot texnologiyalari sohalariga oid
18 buyurtmalar   ko’p   bo’lsa,   shu   mavzudagi   adabiyotlarni   kutubxona   o’z   fondiga
kiritishga   harakat   qiladi.   Bu   esa   xizmatni   yanada   foydali   va   foydalanuvchi
ehtiyojiga yaqinlashtiradi.
Xizmat   tartibida   xalqaro   amaliyot   ham   alohida   ahamiyatga   ega.   Masalan,
AQSh   va   Yevropa   davlatlarida   KAA  xizmatlari   maxsus   milliy   markazlar   orqali
muvofiqlashtiriladi   (masalan,   OCLC   –   Online   Computer   Library   Center).   Bu
markaz   orqali   foydalanuvchi   bir   buyurtma   topshirishi   bilan   u   minglab
kutubxonalarda qidiriladi va eng tezkor variant tanlanadi. Kelajakda O’zbekistonda
ham shunday yagona platforma yaratish xizmatni tezkor va samarali qiladi.
Xulosa qilib aytganda, KAA xizmatidan foydalanish tartibi foydalanuvchilar
talabini   aniq   belgilash,   buyurtmalarni   tezkor   bajarish,   resurslardan   oqilona
foydalanish,   adabiyotlarning   saqlanishini   ta’minlash   va   xalqaro   tajribani   milliy
amaliyotga tatbiq etish kabi tamoyillarga asoslanadi.
2.2. Kutubxonalararo abonoment tizimida resurs almashinuvi
Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimining   eng   muhim   amaliy
jihatlaridan biri – bu   resurs almashinuvi dir. Hech bir kutubxona, hatto eng katta
fondlarga   ega   bo’lgan   Milliy   kutubxonalar   ham   foydalanuvchilarining   barcha
ehtiyojlarini   to’liq  qondira  olmaydi. Shu sababli   resurs  almashinuvi  kutubxonalar
o’rtasidagi   hamkorlikning   asosi   bo’lib,   foydalanuvchilar   uchun   zarur   bo’lgan
manbalarni tezkor taqdim etish imkonini beradi.
Resurs almashinuvi, avvalo,  fondlardan oqilona foydalanish ni ta’minlaydi.
Statistik   ma’lumotlarga   ko’ra,   O’zbekiston   kutubxonalarida   mavjud
adabiyotlarning   qariyb   40   foizi   kamdan-kam   foydalaniladi,   ammo   boshqa   hudud
yoki   boshqa   toifadagi   foydalanuvchilar   uchun   ularning   ahamiyati   juda   katta
bo’lishi   mumkin.   KAA   orqali   adabiyotlarni   aylanishga   kiritish   fondlarni
jonlantiradi va ularning qadrini oshiradi.
Resurs almashinuvi ikki asosiy shaklda amalga oshiriladi:
19 1. An’anaviy   shakl   –   kitob,   jurnal   yoki   boshqa   bosma   manbalarni   pochta
orqali   yuborish.   Bu   usul   hali   ham   dolzarb,   ayniqsa   katta   hajmli   kitoblar,
darsliklar yoki nodir adabiyotlar uchun.
2. Elektron   shakl   –   adabiyotlarning   skanerlangan   nusxalarini,   maqolalarni,
statistik   to’plamlarni   yoki   elektron   resurslarni   foydalanuvchiga   yetkazib
berish. Hozirgi raqamli davrda aynan elektron shakldagi resurs almashinuvi
KAA tizimining eng tez rivojlanayotgan yo’nalishi hisoblanadi.
Resurs   almashinuvi   jarayonida   kutubxonalar   o’rtasida   aniq   kelishuv   va
tartib lar   mavjud.   Masalan,   yuborilgan   kitoblar   faqat   belgilangan   muddatda
qaytarilishi  shart, ular uchinchi shaxslarga berilmaydi, elektron hujjatlar esa faqat
shaxsiy   foydalanish   uchun   ruxsat   etiladi.   Bu   qoidalar   intellektual   mulk   huquqini
himoya qilishga va manbalarni saqlash xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Resurs   almashinuvi   tizimida   markazlashgan   hamkorlik   ham   muhim   rol
o’ynaydi.   Ko’pgina   davlatlarda   milliy   kutubxona   yoki   maxsus   markaz   KAA
xizmatlarini muvofiqlashtiradi. Masalan, Rossiyada   Rossiya davlat kutubxonasi ,
AQShda esa  OCLC (Online Computer Library Center)  xalqaro miqyosda resurs
almashinuvi   platformasini   yaratgan.   Shu   kabi   tizim   orqali   foydalanuvchilar   bir
vaqtning o’zida minglab kutubxona fondlariga murojaat qila oladi.
O’zbekiston   tajribasida   ham   asta-sekin   elektron   kataloglarni   yagona
platformaga birlashtirish ishlari amalga oshirilmoqda. Masalan, O’zbekiston Milliy
kutubxonasi,   Toshkent   davlat   texnika   universiteti,   Toshkent   davlat   iqtisodiyot
universiteti   va   boshqa   yirik   ilmiy   kutubxonalar   o’zaro   elektron   kataloglarni
bog’lash   ustida   ishlamoqda.   Kelgusida   bu   integratsiya   KAA   doirasida   resurs
almashinuvi samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Resurs   almashinuvida   yana   bir   muhim   yo’nalish   –   xalqaro   hamkorlik dir.
Chunki   ko’plab   ilmiy   izlanishlar   uchun   zarur   manbalar   mahalliy   kutubxona
fondlarida mavjud bo’lmaydi. Shu sababli, chet el kutubxonalari, ilmiy markazlar
va   xalqaro   elektron   bazalar   bilan   aloqalar   o’rnatish   zarur.   Masalan,   JSTOR,
Springer,   Elsevier   kabi   elektron   bazalardan   foydalanish   orqali   minglab   ilmiy
maqolalar tadqiqotchilarga yetkazilmoqda.
20 Shuni   ham   alohida   ta’kidlash   joizki,   resurs   almashinuvi   jarayonida
foydalanuvchi  ehtiyojlarini doimiy monitoring qilish katta ahamiyatga ega. Qaysi
fan   yo’nalishida   adabiyotlarga   ko’proq   ehtiyoj   borligi   aniqlansa,   shu   sohada
hamkor   kutubxonalardan   ko’proq   resurs   jalb   qilinadi.   Masalan,   so’nggi   yillarda
O’zbekistonda iqtisodiyot, IT va tibbiyot yo’nalishidagi adabiyotlarga talab keskin
oshgani kuzatilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, KAA tizimida resurs almashinuvi foydalanuvchilarni
kerakli   adabiyot   bilan   ta’minlashning   asosiy   mexanizmi   bo’lib,   fondlardan
samarali   foydalanish,   intellektual   mulkni   himoya   qilish,   milliy   va   xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish hamda elektron axborot texnologiyalarini qo’llash orqali
yanada keng imkoniyatlarni taqdim etadi.
Kutubxonalararo   abonoment   tizimida   resurs   almashinuvi   jarayoni   o’z
tabiatiga   ko’ra   ikki   tomonlama   manfaatli   jarayon   hisoblanadi.   Bir   tomondan,
foydalanuvchilar  o’zlari  uchun zarur bo’lgan ilmiy, o’quv va badiiy adabiyotlarni
qisqa   muddat   ichida   olish   imkoniga   ega   bo’lsa,   boshqa   tomondan,   kutubxona
fondlari   imkon   qadar   samarali   ishlatiladi.   Chunki   har   bir   kitob   yoki   manba   faqat
bitta muassasa doirasida emas, balki butun tizim miqyosida “faollashtiriladi”.
Resurs   almashinuvida   alohida   o’rin   tutadigan   jihat   –   mavjud
imkoniyatlarni   uyg’unlashtirish dir.   Masalan,   ayrim   kutubxonalar   ilmiy-texnik
adabiyotlar   bo’yicha   boy   fondlarga   ega   bo’lsa,   boshqalar   tarixiy   yoki   badiiy
manbalar bo’yicha kuchliroqdir. Shunday qilib, turli yo’nalishdagi adabiyotlarning
bir-birini   to’ldirishi   foydalanuvchilar   ehtiyojlarini   yanada   to’liqroq   qondirish
imkonini beradi.
O’zbekistonda   so’nggi   yillarda   elektron   kataloglarni   yagona   tizimga
bog’lash bo’yicha amalga oshirilayotgan islohotlar ham aynan resurs almashinuvi
samaradorligini   oshirishga   qaratilgan.   Elektron   kutubxona   tizimlari
integratsiyasi   foydalanuvchiga bir vaqtning o’zida bir necha kutubxona fondidan
izlash   imkonini   beradi.   Masalan,   ilmiy   maqola   yoki   monografiya   Toshkentdagi
kutubxonada bo’lmasa ham, Samarqand yoki Farg’onadagi oliy ta’lim muassasasi
kutubxonasidan tezda topilishi mumkin.
21 Resurs almashinuvi jarayonida muhim vazifalardan biri –  nodir adabiyotlar
bilan   ishlash   tartibi dir.   Bunday   adabiyotlar   asl   nusxada   yuborilmaydi,   balki
ularning   elektron   nusxalari   yoki   mikrofilm   variantlari   taqdim   etiladi.   Bu   nafaqat
hujjatlarning xavfsizligini ta’minlaydi, balki ularni uzoq muddat saqlash imkonini
ham   yaratadi.   Shu   ma’noda   raqamlashtirish   jarayoni   KAA  faoliyatining   ajralmas
qismi bo’lib bormoqda.
Xalqaro   tajribadan   ma’lumki,   resurs   almashinuvi   faqat   kitob   yoki   maqola
bilan   cheklanmaydi.   Ayrim   rivojlangan   mamlakatlarda   KAA   tizimi   doirasida
foydalanuvchilarga   ilmiy   ma’lumotlar   bazalari,   statistik   yig’malar,   hatto
raqamli   laboratoriya   natijalari   ham   taqdim   etiladi.   Bu   tajribani   mahalliy
sharoitga   moslashtirish   kelajakda   O’zbekistonda   ham   ilmiy   hamkorlikni   sezilarli
darajada rivojlantirishi mumkin.
Resurs   almashinuvi   jarayonini   yanada   samarali   qilish   uchun   texnologik
yechimlar   ham   muhim.   Masalan,   QR-kod   asosida   buyurtma   berish,   onlayn
platformalar   orqali   avtomatlashtirilgan   almashinuv,   elektron   hujjatlarni   DRM
(Digital   Rights   Management)   texnologiyalari   bilan   himoya   qilish   kabi   usullar
kutubxonalararo hamkorlikni yanada qulay va xavfsiz qiladi.
Xulosa   qilib   aytganda,   resurs   almashinuvi   KAA   tizimining   “yuragi”
hisoblanadi.   U   foydalanuvchining   ehtiyojini   tez   va   sifatli   qondirish   bilan   birga,
kutubxona fondlaridan maksimal darajada foydalanish imkonini beradi. Kelgusida
elektron   platformalar,   xalqaro   hamkorlik   va   raqamlashtirish   jarayonlarini
kengaytirish   resurs   almashinuvi   samaradorligini   yanada   yuqori   bosqichga   olib
chiqishi shubhasizdir.
2.3.   Kutubxonalararo   abonoment   faoliyatida   zamonaviy   axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni
XXI asrda kutubxonalar faoliyatining asosiy tamoyili – bu  raqamlashtirish
va   tezkor   axborot   almashinuvi dir.   Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimi
ham bundan mustasno emas, chunki foydalanuvchilarning bilim va ma’lumotlarga
bo’lgan   talabi   yildan-yilga   ortib   bormoqda.   Shu   sababli   KAA   faoliyatida
22 zamonaviy   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarining   (AKT)   o’rni   beqiyos
darajada muhimdir.
Avvalo,  AKT   kutubxonalararo   abonomentni   an’anaviy   shakldan   elektron
shaklga   o’tish iga   zamin   yaratmoqda.   Oldin   foydalanuvchilar   adabiyotlarni   faqat
pochta   orqali   olishgan   bo’lsa,   bugungi   kunda   elektron   pochta,   bulutli   xizmatlar,
onlayn   kataloglar   va   elektron   platformalar   orqali   ma’lumot   almashinuvi   tez   va
qulay shaklda amalga oshirilmoqda.
Hozirda   O’zbekistondagi   ko’plab   oliy   ta’lim   muassasalari   kutubxonalari
elektron   katalog lar   va   raqamli   kutubxona   tizimlari ni   yaratmoqda.   Masalan,
O’zbekiston   Milliy   kutubxonasi,   TDIU   kutubxonasi   va   boshqa   yirik   ilmiy
markazlar   elektron   ma’lumot   bazalarini   shakllantirib,   ularni   foydalanuvchilarga
masofadan   turib   taqdim   etmoqda.   Bu   esa   kutubxonalararo   abonomentni   yanada
tezkorlashtiradi.
Axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari   KAA   tizimida   quyidagi   asosiy
vazifalarni bajaradi:
 Elektron   kataloglarni   integratsiya   qilish   –   foydalanuvchi   bir   nechta
kutubxona fondini yagona qidiruv tizimi orqali ko’rishi mumkin.
 Onlayn   buyurtmalar   tizimi   –   foydalanuvchi   kitob   yoki   maqola   uchun
kutubxonaga bormasdan turib internet orqali buyurtma berishi mumkin.
 Elektron   resurslarni   taqdim   etish   –   maqola,   monografiya   yoki   statistik
materiallarning skanerlangan yoki PDF nusxalari yuboriladi.
 Ma’lumotlarni   himoyalash   –   DRM,   elektron   imzo   va   boshqa
texnologiyalar yordamida hujjatlarning mualliflik huquqi saqlanadi.
Statistik   ma’lumotlarga   ko’ra,   Yevropa   Ittifoqidagi   kutubxonalararo
abonoment   tizimida   so’nggi   10   yil   ichida   an’anaviy   bosma   kitoblarni   yuborish
hajmi 45 foizga kamaygan, biroq elektron hujjatlar almashinuvi 70 foizga oshgan.
Bu esa AKTning KAA faoliyatida qanchalik muhim o’rin tutishini ko’rsatadi.
O’zbekiston   tajribasida   ham   xalqaro   elektron   bazalar   bilan   integratsiya
jarayoni kengayib bormoqda. Masalan, JSTOR, Springer, Scopus va boshqa ilmiy
bazalardan   foydalanish   imkoniyati   ko’plab   oliy   ta’lim   muassasalari   uchun   yo’lga
23 qo’yilgan.   Bu   ham   KAA   faoliyatida   ilmiy   hamkorlikni   kengaytirishning   yangi
bosqichi hisoblanadi.
Shuningdek,   mobil   texnologiyalar   va   bulutli   xizmatlarning   rivojlanishi
foydalanuvchilar   uchun   kutubxonalararo   abonomentdan   foydalanishni   yanada
qulaylashtirmoqda.   Bugungi   kunda   foydalanuvchilar   kitob   yoki   maqolalarni
nafaqat   kompyuter   orqali,   balki   smartfon   yoki   planshet   yordamida   ham   olishlari
mumkin.
Xulosa   qilib   aytganda,   zamonaviy   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari
kutubxonalararo abonoment tizimini tubdan o’zgartirmoqda. Ular orqali tezkorlik,
qulaylik,   keng   imkoniyatlar,   xalqaro   hamkorlik   va   intellektual   mulkni   himoya
qilish   samarali   ta’minlanmoqda.   Kelgusida  AKTni   yanada   keng   joriy   etish   KAA
tizimini yanada global va integratsiyalashgan shaklga olib chiqishi aniq.
2.3.   Kutubxonalararo   abonoment   faoliyatida   zamonaviy   axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni
XXI asrda kutubxonalar faoliyatining asosiy tamoyili – bu  raqamlashtirish
va   tezkor   axborot   almashinuvi dir.   Kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimi
ham bundan mustasno emas, chunki foydalanuvchilarning bilim va ma’lumotlarga
bo’lgan   talabi   yildan-yilga   ortib   bormoqda.   Shu   sababli   KAA   faoliyatida
zamonaviy   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarining   (AKT)   o’rni   beqiyos
darajada muhimdir.
Avvalo,  AKT   kutubxonalararo   abonomentni   an’anaviy   shakldan   elektron
shaklga   o’tish iga   zamin   yaratmoqda.   Oldin   foydalanuvchilar   adabiyotlarni   faqat
pochta   orqali   olishgan   bo’lsa,   bugungi   kunda   elektron   pochta,   bulutli   xizmatlar,
onlayn   kataloglar   va   elektron   platformalar   orqali   ma’lumot   almashinuvi   tez   va
qulay shaklda amalga oshirilmoqda.
Hozirda   O’zbekistondagi   ko’plab   oliy   ta’lim   muassasalari   kutubxonalari
elektron   katalog lar   va   raqamli   kutubxona   tizimlari ni   yaratmoqda.   Masalan,
O’zbekiston   Milliy   kutubxonasi,   TDIU   kutubxonasi   va   boshqa   yirik   ilmiy
markazlar   elektron   ma’lumot   bazalarini   shakllantirib,   ularni   foydalanuvchilarga
24 masofadan   turib   taqdim   etmoqda.   Bu   esa   kutubxonalararo   abonomentni   yanada
tezkorlashtiradi.
Axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari   KAA   tizimida   quyidagi   asosiy
vazifalarni bajaradi:
 Elektron   kataloglarni   integratsiya   qilish   –   foydalanuvchi   bir   nechta
kutubxona fondini yagona qidiruv tizimi orqali ko’rishi mumkin.
 Onlayn   buyurtmalar   tizimi   –   foydalanuvchi   kitob   yoki   maqola   uchun
kutubxonaga bormasdan turib internet orqali buyurtma berishi mumkin.
 Elektron   resurslarni   taqdim   etish   –   maqola,   monografiya   yoki   statistik
materiallarning skanerlangan yoki PDF nusxalari yuboriladi.
 Ma’lumotlarni   himoyalash   –   DRM,   elektron   imzo   va   boshqa
texnologiyalar yordamida hujjatlarning mualliflik huquqi saqlanadi.
Statistik   ma’lumotlarga   ko’ra,   Yevropa   Ittifoqidagi   kutubxonalararo
abonoment   tizimida   so’nggi   10   yil   ichida   an’anaviy   bosma   kitoblarni   yuborish
hajmi 45 foizga kamaygan, biroq elektron hujjatlar almashinuvi 70 foizga oshgan.
Bu esa AKTning KAA faoliyatida qanchalik muhim o’rin tutishini ko’rsatadi.
O’zbekiston   tajribasida   ham   xalqaro   elektron   bazalar   bilan   integratsiya
jarayoni kengayib bormoqda. Masalan, JSTOR, Springer, Scopus va boshqa ilmiy
bazalardan   foydalanish   imkoniyati   ko’plab   oliy   ta’lim   muassasalari   uchun   yo’lga
qo’yilgan.   Bu   ham   KAA   faoliyatida   ilmiy   hamkorlikni   kengaytirishning   yangi
bosqichi hisoblanadi.
Shuningdek,   mobil   texnologiyalar   va   bulutli   xizmatlarning   rivojlanishi
foydalanuvchilar   uchun   kutubxonalararo   abonomentdan   foydalanishni   yanada
qulaylashtirmoqda.   Bugungi   kunda   foydalanuvchilar   kitob   yoki   maqolalarni
nafaqat   kompyuter   orqali,   balki   smartfon   yoki   planshet   yordamida   ham   olishlari
mumkin.
Xulosa   qilib   aytganda,   zamonaviy   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari
kutubxonalararo abonoment tizimini tubdan o’zgartirmoqda. Ular orqali tezkorlik,
qulaylik,   keng   imkoniyatlar,   xalqaro   hamkorlik   va   intellektual   mulkni   himoya
25 qilish   samarali   ta’minlanmoqda.   Kelgusida  AKTni   yanada   keng   joriy   etish   KAA
tizimini yanada global va integratsiyalashgan shaklga olib chiqishi aniq.
Kutubxonalararo abonoment faoliyatida AKTning o’rni nafaqat tezkorlik va
qulaylik bilan,  balki  foydalanuvchilar  ehtiyojlarini  chuqur  tahlil   qilish  imkoniyati
bilan   ham   bog’liqdir.   Zamonaviy   dasturiy   vositalar   yordamida   kutubxonalar
foydalanuvchilar   qaysi   sohada   ko’proq   manba   so’rayotganini   aniqlashlari   va   shu
asosda   resurs   almashinuvi   strategiyasini   tuzishlari   mumkin.   Masalan,   so’nggi
yillarda IT, tibbiyot va iqtisodiyot fanlariga oid elektron maqolalarga talab keskin
oshgani kuzatilmoqda.
Axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari   KAA   tizimiga   xalqaro
integratsiya  imkoniyatlarini ham taqdim etadi. Masalan, OCLC (Online Computer
Library Center)  kabi  global  tizimlar  orqali  yuz minglab  kutubxonalar  bir-birining
fondlaridan   foydalanmoqda.   O’zbekiston   kutubxonalari   ham   bunday   global
tarmoqlarga   ulanish   orqali   xalqaro   miqyosdagi   ilmiy   manbalardan   foydalanish
imkoniyatini kengaytirishi mumkin.
AKTning yana bir  muhim  xususiyati – bu   resurslarni  raqamlashtirish va
saqlash   jarayonini   takomillashtirishdir.   Kutubxonalararo   abonoment   doirasida
foydalanuvchilar   ko’pincha   noyob   va   tez   topilmaydigan   adabiyotlarni   so’rashadi.
Ularni elektron shaklga o’tkazish, serverlarda xavfsiz saqlash va masofadan taqdim
etish   texnologiyalari   kutubxonalar   faoliyatini   samarali   qilish   bilan   birga,   ilmiy
merosni asrab qolishga ham xizmat qiladi.
Bundan   tashqari,   AKT   kutubxonalararo   abonoment   tizimida   interaktiv
xizmatlar ni   joriy   etish   imkonini   ham   yaratmoqda.   Masalan,   foydalanuvchi
elektron portal orqali adabiyotga buyurtma berishi, uning holatini kuzatib borishi,
elektron  nusxani   yuklab   olishi   yoki   onlayn  konsultatsiya   xizmatidan   foydalanishi
mumkin.   Bu   esa   foydalanuvchini   kutubxona   xizmatining   faol   ishtirokchisiga
aylantiradi.
Statistik   ko’rsatkichlarga   qaraganda,   raqamli   xizmatlarni   keng   joriy   etgan
mamlakatlarda foydalanuvchilar soni an’anaviy kutubxona xizmatlariga qaraganda
26 2-3   baravar   oshgan.   Bu   esa   kutubxonalararo   abonoment   tizimida   AKTning
samaradorligini amaliy isbotlab beradi.
Kelgusida   kutubxonalararo   abonoment   tizimida   sun’iy   intellekt   va   katta
ma’lumotlar   (Big   Data)   texnologiyalaridan   foydalanish   imkoniyati   ham   mavjud.
Bu foydalanuvchilarning oldindan ehtiyojlarini prognoz qilish, eng maqbul resurs
manbalarini aniqlash va buyurtmalarni avtomatlashtirish imkonini beradi.
Xulosa   qilib   aytganda,   zamonaviy   axborot-kommunikatsiya   texnologiyalari
kutubxonalararo   abonomentni   nafaqat   tezkor   va   samarali   qilmoqda,   balki   uni
global,   raqamli   va   foydalanuvchi   uchun   interaktiv   tizimga   aylantirmoqda.   Shu
sababli,   AKTni   kengroq   joriy   etish   kelajakda   KAA   tizimining   barqaror
rivojlanishida hal qiluvchi omil bo’lib qoladi.
27 I BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING
NAZARIY ASOSLARI
1.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining paydo bo’lishi va tarixiy
rivojlanishi
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining paydo bo’lishi insoniyatning
ilmiy   bilim   va   ma’lumotlarga   bo’lgan   ehtiyoji   ortib   borishi   bilan   chambarchas
bog’liqdir.   Ilmiy   taraqqiyot   va   ta’lim   jarayonining   jadallashuvi   natijasida   birgina
kutubxona foydalanuvchilarning barcha ehtiyojlarini qondirishga qodir bo’lmagan.
Shu sababli, turli kutubxonalar  o’rtasida o’zaro resurs almashish zarurati vujudga
kelgan va bu jarayon asta-sekin kutubxonalararo abonoment tizimiga aylangan.
Tarixiy   manbalarga   qaraganda,  Yevropada   XIX   asrning   ikkinchi   yarmidan
boshlab   universitet   va   ilmiy   kutubxonalar   o’zaro   hamkorlikda   adabiyot
almashishni   yo’lga   qo’ygan.   Bu   tajriba   tez   orada   boshqa   davlatlarda   ham   keng
tarqalgan.   XX   asr   boshlariga   kelib   esa   ko’plab   rivojlangan   mamlakatlarda
kutubxonalararo abonoment xizmatlari uchun maxsus qoidalar ishlab chiqilgan va
ular milliy miqyosda tartibga solina boshlangan.
Masalan,   Germaniya,   Buyuk   Britaniya   va   AQShda   kutubxonalararo
abonoment   alohida   markazlar   tomonidan   boshqarilgan.   AQShda   1902   yilda
Kongress kutubxonasi qoshida ilk bor KAA bo’limi tashkil etilib, u tez orada butun
mamlakat bo’yicha muvofiqlashtiruvchi markaz vazifasini bajargan. Germaniyada
esa   1930-yillardan   boshlab   ilmiy   markaziy   kutubxonalar   o’rtasida   yagona
abonoment tizimi yo’lga qo’yilgan.
O’zbekistonda   esa   KAA   xizmatlari   Sovet   davri   kutubxonachilik   tizimi
doirasida   shakllangan.   XX   asrning   50–60-yillaridan   boshlab   respublika   ilmiy
kutubxonalari   ittifoqdosh   respublikalar   fondlaridan   adabiyot   buyurtma   qilish
imkoniyatiga   ega   bo’lgan.   1991   yildan   keyin   mustaqillikka   erishilgach,   milliy
kutubxonachilik   siyosatida   mustaqil   yo’nalishlar   shakllandi   va   KAA   xizmatlari
ham yangi asosda rivojlana boshladi.
Bugungi   kunda   kutubxonalararo   abonoment   nafaqat   an’anaviy   kitob   va
bosma   adabiyotlarni   almashishni,   balki   elektron   resurslarni,   maqolalar   bazalarini
28 va   raqamli   hujjatlarni   ham   o’z   ichiga   oladi.   Bu   esa   zamonaviy   sharoitda
foydalanuvchilarga keng imkoniyatlar taqdim etmoqda.
Bugungi kunda xalqaro miqyosda kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimi
ko’plab   mamlakatlarda   keng   qamrovli   faoliyat   olib   bormoqda.   Masalan,   Buyuk
Britaniyada   Britaniya   kutubxonasi   milliy   miqyosdagi   asosiy   markaz   sifatida
xizmat   qiladi.   U   orqali   nafaqat   Angliya,   balki   butun   Yevropa   kutubxonalari
foydalanuvchilari adabiyotlarga buyurtma bera oladilar. Britaniya kutubxonasining
elektron   platformasi   orqali   yiliga   3   milliondan   ortiq   hujjat   almashinuvi   amalga
oshiriladi.
Fransiyada   esa   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   ko’proq   universitet
kutubxonalari   atrofida   shakllangan.   Ular   maxsus   konsorsiumlar   tuzgan   bo’lib,
talabalar va tadqiqotchilar o’z sohasidagi adabiyotlarni turli shaharlardan elektron
yoki bosma shaklda olish imkoniyatiga ega.
Rossiya tajribasi  ham diqqatga sazovor. Rossiya Davlat kutubxonasi (sobiq
Lenin   kutubxonasi)   va   Rossiya   Milliy   kutubxonasi   KAA   bo’yicha   yagona
markazlashgan   xizmatlarni   ko’rsatib   kelmoqda.   Ular   nafaqat   mamlakat   ichidagi,
balki   MDH   davlatlari   kutubxonalari   bilan   ham   faol   hamkorlik   qiladi.   Ayniqsa,
elektron kataloglarni yagona tizimga kiritish ishlari katta natija bermoqda.
Osiyo   mamlakatlari   orasida   Yaponiya   va   Xitoyda   kutubxonalararo
abonoment   tizimi   yuqori   darajada   rivojlangan.  Yaponiya   Milliy   diet   kutubxonasi
orqali  butun mamlakat  bo’yicha elektron buyurtmalar  markazlashgan holda qabul
qilinadi.   Xitoyda   esa   elektron   ma’lumotlar   bazalari   asosida   keng   ko’lamli   resurs
almashinuvi   tashkil   etilgan   bo’lib,   foydalanuvchilar   tezkor   onlayn   xizmatlardan
foydalanishlari mumkin.
Xalqaro   tajribalar   shuni   ko’rsatadiki,   muvaffaqiyatli   KAA  tizimi   quyidagi
omillarga tayanadi:
 yagona elektron kataloglar va ma’lumot bazalarining mavjudligi;
 kutubxonalararo hamkorlikni muvofiqlashtiruvchi markazlar faoliyati;
 zamonaviy AKT yechimlarini keng qo’llash;
 foydalanuvchilarga tezkor va qulay xizmat ko’rsatish;
29  xalqaro standartlar va intellektual mulk huquqlariga rioya etish.
Shunday   qilib,   rivojlangan   mamlakatlardagi   KAA   tajribalari   O’zbekiston
uchun ham muhim tajriba manbai bo’lib xizmat qilishi mumkin. Milliy kutubxona,
oliy   ta’lim   muassasalari   kutubxonalari   va   ilmiy   markazlar   o’zaro
integratsiyalashgan   holda   xalqaro   platformalarga   ulansa,   foydalanuvchilar   global
miqyosda bilim resurslaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
3.2.   O’zbekiston   kutubxonalarida   kutubxonalararo   abonoment
xizmatini rivojlantirish yo’nalishlari
O’zbekiston   kutubxonachilik   tizimi   mustaqillikdan   so’ng   yangi   davrga
qadam   qo’ydi   va   kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   xizmatini   rivojlantirish
uchun  keng   imkoniyatlar   yaratildi.  Hozirgi   kunda   mamlakatda   yirik  ilmiy,   o’quv,
axborot-resurs   markazlari   faoliyat   yuritib,   foydalanuvchilarga   keng   ko’lamli
xizmatlarni taklif etmoqda. Biroq KAA tizimi hali to’liq shakllanmagan bo’lib, uni
rivojlantirish bir qator muhim yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.
Birinchidan,   yagona elektron  kataloglar tizimini  yaratish   zarur.  Bugungi
kunda   ko’plab   oliy   ta’lim   muassasalari   va   ilmiy   markazlar   o’z   elektron
kataloglariga   ega,   ammo   ular   o’zaro   bog’lanmagan.   Shu   sababli,   yagona   milliy
platforma   yaratilsa,   foydalanuvchilar   istalgan   kutubxona   fondini   masofadan   turib
izlay olish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Ikkinchidan,   kutubxonalararo   hamkorlikni   muvofiqlashtirish   markazi
tashkil etilishi muhim. Masalan, Milliy kutubxona bazasida respublika miqyosidagi
yagona   KAA  markazi   yaratilsa,   barcha   adabiyot   almashinuvi   jarayonlari   tartibga
solingan   va   samarali   bo’ladi.   Bu   nafaqat   resurslardan   oqilona   foydalanishni
ta’minlaydi, balki foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatish tezligini ham oshiradi.
Uchinchidan,   resurslarni   raqamlashtirish   va   elektron   shaklga   o’tkazish
kengaytirilishi   kerak.   Chunki   foydalanuvchilar,   ayniqsa   yoshlar,   ko’proq   elektron
manbalardan   foydalanishga   moyildir.   Elektron   kutubxonalar   fondlarini
kengaytirish,   xalqaro   ma’lumotlar   bazalariga   ulanish   imkoniyatlarini   ko’paytirish
KAA xizmatining sifatini oshiradi.
30 To’rtinchidan,   xalqaro   hamkorlikni   rivojlantirish   masalasi   dolzarb.
O’zbekiston   kutubxonalari   JSTOR,   Springer,   Scopus,   EBSCO   kabi   xalqaro
elektron   bazalarga   kengroq   integratsiya   qilinsa,   tadqiqotchilar   global   ilmiy
resurslarga tezkor kirish imkoniga ega bo’ladilar.
Beshinchidan,   mutaxassislar   malakasini   oshirish   ham   muhim   yo’nalish
hisoblanadi. Kutubxonachilar  zamonaviy  AKT vositalaridan foydalanish,  elektron
resurslarni boshqarish va foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatish bo’yicha muntazam
o’quv kurslarida qatnashishlari zarur.
Oltinchidan,   moliya   va   texnik   bazani   mustahkamlash   lozim.   KAA
xizmatini   samarali   yo’lga   qo’yish   uchun   zamonaviy   serverlar,   skanerlar,   dasturiy
ta’minot va internet tarmoqlari yetarli darajada ta’minlanishi shart.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonda kutubxonalararo abonoment xizmatini
rivojlantirish   quyidagi   yo’nalishlarda   amalga   oshirilishi   lozim:   yagona   elektron
platforma   yaratish,   markazlashgan   boshqaruv   tizimini   shakllantirish,   elektron
resurslar   bazasini   kengaytirish,   xalqaro   hamkorlikni   mustahkamlash,   kadrlar
salohiyatini   oshirish   va   moddiy-texnik   bazani   yaxshilash.   Ushbu   chora-tadbirlar
amalga   oshirilsa,   KAA  tizimi   respublika   miqyosida   samarali   ishlash   bilan   birga,
xalqaro miqyosda ham integratsiyalashgan xizmat ko’rsatishga qodir bo’ladi.
O’zbekiston   kutubxonalarida   KAA  xizmatini   rivojlantirish   jarayonida   yana
bir   muhim   yo’nalish   –   hududiy   tenglikni   ta’minlash dir.   Hozirda   poytaxtdagi
kutubxonalar   resurslari   va   imkoniyatlari   yuqori   darajada   bo’lsa-da,   viloyat   va
tuman kutubxonalari bu borada cheklangan sharoitda faoliyat olib bormoqda. Shu
sababli   yagona   elektron   tarmoq   orqali   chekka   hududdagi   foydalanuvchilar   ham
Milliy   kutubxona   yoki   yirik   ilmiy   markaz   fondlaridan   foydalanish   imkoniyatiga
ega bo’lishlari kerak. Bu masala ayniqsa oliy ta’lim muassasalari va ilmiy tadqiqot
institutlari uchun dolzarbdir.
Bundan tashqari, KAA xizmatini rivojlantirishda  davlat va nodavlat sektor
hamkorligi ni   kengaytirish   ham   muhim.   Masalan,   tijorat   banklari,   xalqaro
tashkilotlar yoki homiylar kutubxonalararo abonoment tizimini rivojlantirishga o’z
hissasini   qo’shishi   mumkin.   Bu   qo’shimcha   moliyaviy   manbalarni   jalb   qilish,
31 zamonaviy   texnologiyalarni   xarid   qilish   va   elektron   bazalarni   kengaytirishga
xizmat qiladi.
Yana  bir   dolzarb yo’nalish  –   xalqaro  standartlarni  joriy  etish dir.  Hozirgi
global   axborot   makonida   MARC21,   RDA   kabi   kataloglashtirish   standartlaridan
foydalanish   orqali   O’zbekiston   kutubxonalarini   jahon   kutubxonalar   tizimiga
integratsiya qilish mumkin bo’ladi. Bu esa foydalanuvchilarga xalqaro miqyosdagi
adabiyotlarni tezkor izlab topish va buyurtma qilish imkonini beradi.
KAA   xizmatining   samaradorligi   ko’p   jihatdan   marketing   va   targ’ibot
ishlariga   ham   bog’liq.   Aksariyat   foydalanuvchilar   kutubxonalararo   abonoment
mavjudligi   haqida   to’liq   xabardor   emas.   Shu   bois   kutubxonalar   KAA  xizmatini
ommalashtirish   uchun   turli   seminarlar,   axborot   kunlari,   ijtimoiy   tarmoqlardagi
sahifalar   va   maxsus   mobil   ilovalar   orqali   keng   targ’ibot   ishlarini   olib   borishlari
kerak.
Shu   bilan   birga,   kelgusida   KAA   xizmatini   rivojlantirish   uchun   sun’iy
intellekt (AI)   texnologiyalaridan foydalanish ham istiqbolli hisoblanadi. Masalan,
foydalanuvchilar   qaysi   yo’nalishdagi   adabiyotlarni   ko’proq   izlayotganini   tahlil
qilib,   avtomatik   ravishda   eng   dolzarb   resurslar   tavsiya   qilinishi   mumkin.   Bu   esa
nafaqat xizmatni tezkorlashtiradi, balki foydalanuvchi qoniqishini ham oshiradi.
Xulosa  qilib  aytganda,   O’zbekistonda  KAA  xizmatini   rivojlantirish   nafaqat
texnik   infratuzilma   va   elektron   bazalarni   kengaytirishni,   balki   hududiy   tenglik,
xalqaro   integratsiya,   marketing   strategiyalari   va   sun’iy   intellekt   kabi   ilg’or
yechimlarni   ham   o’z   ichiga   olishi   zarur.   Shu   asosda   kutubxonalararo   abonoment
nafaqat   milliy,   balki   xalqaro   miqyosda   ham   raqobatbardosh   xizmatga   aylanishi
mumkin.
3.3. Kutubxonalararo abonoment tizimida innovatsion texnologiyalarni
joriy etish istiqbollari
XXI   asr   kutubxonachiligi   texnologik   yangilanishlar   davri   hisoblanadi.
Axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarining   (AKT)   tezkor   rivojlanishi,   sun’iy
intellekt,   “Big   Data”,   raqamlashtirish   va   bulutli   texnologiyalarning   keng
32 qo’llanilishi   kutubxonalararo   abonoment   (KAA)   tizimini   ham   tubdan
o’zgartirmoqda.   Endilikda   foydalanuvchilar   bosma   adabiyotlarni   uzoq   kutish
o’rniga  elektron  nusxalarni  bir   necha  soniya   ichida  olish  imkoniyatiga  ega  bo’lib
bormoqdalar.
Avvalo,   raqamlashtirish   jarayonlarini   kengaytirish   istiqbollardan   biri
sanaladi. Kutubxona fondlaridagi nodir qo’lyozmalar, ilmiy dissertatsiyalar, o’quv
qo’llanmalar va boshqa adabiyotlarni raqamlashtirib, yagona elektron platformaga
joylashtirish foydalanuvchilarga tezkor va qulay xizmat ko’rsatish imkonini beradi.
Bu   jarayon   O’zbekistonning   Milliy   kutubxonasi   hamda   oliy   ta’lim   muassasalari
kutubxonalarida bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda.
Ikkinchidan,  mobil ilovalar va onlayn platformalar  KAA tizimida katta rol
o’ynaydi.   Masalan,   maxsus   mobil   dasturlar   orqali   foydalanuvchilar   istalgan
adabiyotga   buyurtma   berishlari,   kitobning   elektron   nusxasini   olishlari   yoki   uning
boshqa kutubxonada mavjudligi haqida tezkor ma’lumot olishlari mumkin bo’ladi.
Bu xizmat “foydalanuvchi – kutubxona – resurs” uchligini samarali bog’lab beradi.
Uchinchidan,   sun’iy   intellekt   va   ma’lumotlar   tahlili   kelgusida   KAA
tizimining rivojlanishida asosiy yo’nalishlardan biri bo’lishi mumkin. AI asosidagi
tavsiya   tizimlari   foydalanuvchilarning   qidiruv   odatlarini   o’rganib,   ularga   mos
adabiyotlarni   taklif   qiladi.   Bundan   tashqari,   sun’iy   intellekt   kutubxonalararo
buyurtmalar   oqimini   tahlil   qilib,   resurslardan   samarali   foydalanish   imkonini
beradi.
To’rtinchidan,   bulutli   texnologiyalar   yordamida   kutubxona   resurslarini
yagona serverda saqlash va ulardan masofadan turib foydalanish mumkin. Bu usul
katta   hajmdagi   elektron   fondlarni   joylashtirish   va   ularni   har   qanday   hududdan
foydalanish imkoniyatini kengaytiradi.
Beshinchidan,  blokcheyn texnologiyasi  kelgusida KAA tizimida qo’llanishi
mumkin   bo’lgan   innovatsion   yo’nalishlardan   biridir.   U   orqali   intellektual   mulk
huquqlarini   himoya   qilish,   foydalanuvchi   buyurtmalarini   shaffof   va   xavfsiz   qayd
etish imkoniyati yaratiladi.
33 Shuningdek,   xalqaro   integratsiya   ham   KAA   tizimining   kelajagi   uchun
muhim   istiqbol   hisoblanadi.   JSTOR,   EBSCO,   Scopus,   Springer   kabi   yirik
ma’lumotlar   bazalariga   integratsiya   qilish   orqali   O’zbekiston   kutubxonalari
foydalanuvchilarga   global   ilmiy   resurslarga   tezkor   kirish   imkoniyatini   taqdim
etadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   kelgusida   kutubxonalararo   abonoment   tizimi
innovatsion   texnologiyalar   bilan   uyg’unlashgan   holda   foydalanuvchilarga   tezkor,
qulay   va   yuqori   sifatli   xizmat   ko’rsatishga   qaratiladi.   Raqamlashtirish,   mobil
ilovalar, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar va xalqaro integratsiya O’zbekiston
kutubxonachiligini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Kelajakda KAA tizimida innovatsion texnologiyalarni joriy etish jarayonida
xalqaro tajribadan foydalanish  alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, AQShdagi
Library   of   Congress   va   Yevropadagi   Europeana   platformasi   elektron   resurslar
almashinuvini   yuqori   darajada   yo’lga   qo’ygan.   O’zbekiston   kutubxonalari   ushbu
tajribalarni   mahalliy   sharoitga   moslashtirgan   holda   qo’llasa,   foydalanuvchilarga
xizmat ko’rsatish darajasi yanada oshadi.
Bundan tashqari,   integratsiyalashgan ma’lumotlar bazalari   KAA tizimini
takomillashtirishning muhim omillaridan biridir. Bu orqali bir vaqtning o’zida bir
nechta kutubxonalarning elektron fondlaridan foydalanish, natijalarni qiyoslash va
eng   qulay   resursni   tanlash   imkoniyati   yaratiladi.   Shu   yo’l   bilan   foydalanuvchilar
izlagan manbani qisqa vaqt ichida topishlari mumkin bo’ladi.
Yana   bir   muhim   istiqbol   –   virtual   va   kengaytirilgan   reallik   (VR   va  AR)
texnologiyalarini   qo’llashdir.   Ular   orqali   foydalanuvchilar   kutubxona   fondidagi
nodir   qo’lyozmalar   yoki   tarixiy   hujjatlarni   virtual   muhitda   ko’rishlari   va   ulardan
masofadan   foydalanishlari   mumkin.   Bu   nafaqat   ilmiy-tadqiqot,   balki   turizm   va
madaniy merosni targ’ib qilishda ham katta ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek,   milliy   mobil   ekotizim   yaratish   istiqbolli   yo’nalishlardan
hisoblanadi.   Agar   KAA   uchun   yagona   mobil   dastur   ishlab   chiqilsa,
foydalanuvchilar   kutubxonaga   borib   o’tirishga   hojat   qoldirmasdan,   elektron
34 buyurtmalarni   amalga   oshirishlari,   kitoblar   qayerda   mavjudligini   bilishlari   va
tezkor xizmatlardan foydalanishlari mumkin bo’ladi.
KAA tizimini rivojlantirishda yana bir dolzarb masala –   kiberxavfsizlik dir.
Elektron   resurslarning   ommalashuvi   bilan   ularni   himoya   qilish,
foydalanuvchilarning   shaxsiy   ma’lumotlarini   saqlash   va   intellektual   mulk
huquqlarini   himoya   qilish   masalalari   yanada   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Shu
sababli kelgusida kutubxonalar blokcheyn texnologiyasi va xavfsizlik sertifikatlari
orqali xizmatlarni yanada ishonchli qilishlari zarur.
Xulosa   qilib   aytganda,   KAA   tizimida   innovatsion   texnologiyalarni   joriy
etish   O’zbekiston   kutubxonachiligini   jahon   standartlari   darajasiga   olib   chiqadi.
Raqamlashtirish,   sun’iy   intellekt,   mobil   ilovalar,   integratsiyalashgan   bazalar   va
xavfsizlik tizimlari qo’llanilishi bilan kutubxonalar foydalanuvchilar uchun yanada
ochiq, tezkor va qulay bilim manbaiga aylanadi.
35 XULOSA
Ushbu kurs ishida kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining mazmuni,
shakllanish   jarayonlari,   xalqaro   tajribasi   va   O’zbekiston   sharoitida   rivojlantirish
istiqbollari   keng   yoritildi.   Tadqiqot   davomida   aniqlanishicha,   KAA   tizimi
zamonaviy   kutubxonachilik   amaliyotida   muhim   o’rin   tutib,   foydalanuvchilarga
ma’lumotlar manbalarini tezkor va samarali yetkazib berishda katta ahamiyat kasb
etadi.
Birinchidan,   kutubxonalararo   abonomentning   asosiy   vazifasi   –
foydalanuvchilarning   kitob   va   boshqa   adabiyotlarga   bo’lgan   talabini   qondirish
uchun   kutubxonalararo   hamkorlikni   yo’lga   qo’yishdan   iborat.   Bu   tizim   ayniqsa
ilmiy-tadqiqot   muassasalari,   oliy   o’quv   yurtlari   va   ilmiy   markazlar   faoliyatida
dolzarb ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, xalqaro tajriba tahlili shuni ko’rsatdiki, rivojlangan davlatlarda
KAA tizimi markazlashgan boshqaruv, yagona elektron kataloglar, keng qamrovli
raqamlashtirish   jarayonlari   va   xalqaro   standartlardan   foydalanish   orqali   samarali
faoliyat   yuritmoqda.   Masalan,   Buyuk   Britaniya,   Fransiya,   Yaponiya   va   Rossiya
tajribasi   O’zbekiston   uchun   ham   qo’llanilishi   mumkin   bo’lgan   ilg’or   modellarni
taqdim etadi.
Uchinchidan,   O’zbekiston   kutubxonalarida   KAA   xizmatini   rivojlantirish
yo’nalishlari   sifatida   quyidagi   vazifalar   belgilandi:   yagona   elektron   katalog
yaratish,   Milliy   kutubxona   bazasida   KAA   markazini   tashkil   etish,   elektron
resurslarni   kengaytirish,   xalqaro  bazalarga   integratsiya   qilish,   kadrlar   salohiyatini
oshirish   va   moliyaviy-texnik   imkoniyatlarni   mustahkamlash.   Bu   yo’nalishlar
amaliyotga   joriy   etilsa,   mamlakatdagi   kutubxona   tizimi   foydalanuvchilar   uchun
yanada samarali va qulay xizmat ko’rsatishi mumkin.
To’rtinchidan,   innovatsion   texnologiyalar   KAA   tizimining   kelajagini
belgilab   beradi.   Raqamlashtirish,   mobil   ilovalar,   sun’iy   intellekt,   bulutli
texnologiyalar,   blokcheyn   va   kiberxavfsizlik   yechimlari   yordamida   xizmatlarni
tezkor,   xavfsiz   va   sifatli   shaklda   tashkil   etish   imkoniyati   mavjud.   Bu
36 texnologiyalar   nafaqat   foydalanuvchilar   ehtiyojini   tezroq   qondiradi,   balki
kutubxonalararo hamkorlikning global miqyosda rivojlanishiga zamin yaratadi.
Umuman olganda,  kutubxonalararo abonoment   tizimi  O’zbekiston  axborot-
kutubxona   xizmatlari   sohasida   raqobatbardoshlikni   ta’minlash,   milliy   ilmiy
salohiyatni oshirish va xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyat
kasb   etadi.   Kelgusida   mazkur   tizimni   takomillashtirish   orqali   mamlakatimiz
kutubxonalari nafaqat respublika ichida, balki xalqaro maydonda ham o’z o’rniga
ega bo’lishi mumkin.
Shuningdek,   kutubxonalararo   abonoment   tizimining   rivoji   bevosita   milliy
axborot siyosati  va davlatning axborot jamiyati qurishdagi strategiyasi bilan uzviy
bog’liq.   Bugungi   kunda   O’zbekistonda   raqamli   iqtisodiyotni   shakllantirish,
elektron   hukumat   tizimini   rivojlantirish,   ilmiy   va   ta’lim   sohalarida   innovatsion
yondashuvlarni   keng   joriy   etish   ishlari   olib   borilayotgani   KAA   xizmatini   ham
yangi bosqichga olib chiqishi uchun muhim imkoniyatlar yaratmoqda.
Yana   bir   muhim   jihat   shundaki,   kutubxonalararo   abonoment   tizimini
samarali   yo’lga   qo’yish   orqali   ilmiy   izlanishlar   samaradorligini   oshirish
mumkin. Tadqiqotchilar  va  talabalar  uchun zarur  bo’lgan, lekin bevosita  ularning
kutubxona   fondida   mavjud   bo’lmagan   adabiyotlarni   qisqa   muddatda   olish
imkoniyati   ilmiy  natijalarning  tezroq   yuzaga   chiqishiga   va  ularning   sifat   jihatdan
boyishiga xizmat qiladi.
Shu   bilan   birga,   KAA   tizimi   hududlar   o’rtasida   bilim   tengligini
ta’minlash da   ham   katta   ahamiyatga   ega.   Masalan,   poytaxtdagi   yirik
kutubxonalarda   mavjud   adabiyotlar   yoki   elektron   resurslardan   chekka
viloyatlardagi   foydalanuvchilar   ham   erkin   foydalanish   imkoniga   ega   bo’lsalar,
bilim   olish   jarayonida   teng   imkoniyatlar   yaratiladi.   Bu   esa   mamlakat   miqyosida
ta’lim va ilmiy izlanishlarning sifatini oshiradi.
KAA  tizimining   istiqboli   haqida   gap   ketganda,   uni   xalqaro   hamkorliksiz
tasavvur   etib   bo’lmaydi .   O’zbekiston   kutubxonalari   JSTOR,   Springer,   Elsevier,
Scopus kabi xalqaro ilmiy bazalarga kengroq integratsiya qilinishi zarur. Bu orqali
37 respublikamiz tadqiqotchilari jahon ilm-fani yutuqlaridan to’liq foydalana oladilar,
o’z ilmiy ishlari esa xalqaro maydonda kengroq e’tirof etiladi.
Xulosa   qilib   aytganda,   kutubxonalararo   abonoment   tizimi   zamonaviy
kutubxonachilikda   foydalanuvchi   ehtiyojlarini   qondirishning   eng   samarali
vositalaridan biridir.  Uni rivojlantirish orqali:
 ilmiy va ta’limiy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish;
 hududiy tenglikni ta’minlash;
 milliy ilmiy salohiyatni mustahkamlash;
 xalqaro axborot almashinuvini kuchaytirish;
 innovatsion texnologiyalarni joriy etish imkoniyati yaratiladi.
Shunday   qilib,   O’zbekistonda   kutubxonalararo   abonoment   tizimini
takomillashtirish va innovatsion  rivojlantirish  nafaqat  kutubxonachilik faoliyatini,
balki butun ilmiy va ta’limiy jarayonni yangi bosqichga olib chiqadi.
38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston   Respublikasi   “Axborot-kutubxona   faoliyati   to’g’risida”gi
Qonuni. – Toshkent, 2011.  https://www.lex.uz
2. O’zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   “Axborot-resurs   markazlari
faoliyatini   yanada   takomillashtirish   chora-tadbirlari   to’g’risida”gi   Qarori.   –
Toshkent, 2006.  https://www.lex.uz
3. O’zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   “Raqamli   O’zbekiston   –   2030”
strategiyasi to’g’risidagi Farmoni. – Toshkent, 2020.  https://www.lex.uz
4. O’zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   “Kutubxonalar
faoliyatini   modernizatsiya   qilish   to’g’risida”gi   Qarori.   –   Toshkent,   2018.
https://www.lex.uz
5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo’llab-
quvvatlash va innovatsiyalarni joriy etish to’g’risida”gi Qarori. – Toshkent,
2021.  https://www.lex.uz
II. O’quv qo’llanmalar va ilmiy adabiyotlar
6.   Abdurahmonova   R.X.   Axborot-kutubxona   xizmatini   tashkil   etish.   –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
7.  Alimova   M.   Kutubxonachilik   ishi   nazariyasi   va   amaliyoti.   –   Toshkent:
Turon-Iqbol, 2020.
8.   Karimova   S.   Elektron   kutubxonalar   va   axborot   tizimlari.   –   Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2018.
9.   Shodmonov   Sh.   Axborot   jamiyati   va   kutubxonalar   roli.   –   Toshkent:
Universitet, 2021
10.   Ranganathan   S.R.   The   Five   Laws   of   Library   Science.   –   New   Delhi,
2006.
11.   Line,   M.B.   Interlibrary   Loan   and   Document   Supply:   Principles   and
Practices. – London: Bowker, 1990.
12. Muir, A. & Oppenheim, C. National Information Policies and Libraries.
– London: Routledge, 2002.
39 13.   UNESCO.   Libraries   in   the   Information   Society:   Development   and
Innovation. – Paris: UNESCO Publishing, 2017.
14.   IFLA.   Guidelines   for   Interlibrary   Loan   and   Resource   Sharing.   –   The
Hague: IFLA Publications, 2019.
III. Internet saytlari
15.  www.unesco.org  – UNESCO kutubxonachilik bo’yicha dasturlari.
16.   www.ifla.org   –   Xalqaro   kutubxonachilar   assotsiatsiyasi   (IFLA)   rasmiy
sayti.
17. www.natlib.uz – O’zbekiston Milliy kutubxonasi rasmiy sayti.
18. www.ziyonet.uz – O’zbekiston ta’lim va kutubxonachilik tarmog’i.
19. www.elibrary.ru – Rossiya ilmiy elektron kutubxonasi.
20. www.jstor.org – Xalqaro ilmiy maqolalar bazasi.
21.  www.springer.com  – Ilmiy nashrlar va elektron kutubxona resurslari.
22.   www.researchgate.net   –   Ilmiy   hamkorlik   va   resurs   almashinuvi
platformasi.
40

Kutubxonalararo abonoment tizimi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta’limda matematik tasavvurlarga zamonaviy yondashuvda jahon tajribalari
  • Tabiiy fanlarni oʻqitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari
  • Ilk qadam o’quv dasturi asosida faoliyat markazlarida maktabgacha yoshdagi bolalarning sezish qobiliyatlarini rivojlantirishni tashkil qilish
  • Biologik taʼlim jarayonini texnologiyalashtirish istiqbollari va muammolari
  • Axborot kutubxona xizmatining XXI-asrdagi rivojlanish tarixi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский