Kutubxonalararo abonoment tizimi - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	48.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Kutubxonalararo abonoment tizimi

Sotib olish

Kutubxonalararo abonoment tizimi
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining paydo bo’lishi va tarixiy
rivojlanishi
1.2. Kutubxonalararo abonomentning huquqiy-me’yoriy asoslari
1.3. Kutubxonalararo abonoment tizimining maqsad va vazifalari
II BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING AMALIY
JIHATLARI
2.1. Kutubxonalararo abonoment xizmatidan foydalanish tartibi
2.2. Kutubxonalararo abonoment tizimida resurs almashinuvi
2.3. Kutubxonalararo abonoment faoliyatida zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni
III BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
3.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining xalqaro tajribalari
3.2. O’zbekiston kutubxonalarida kutubxonalararo abonoment xizmatini
rivojlantirish yo’nalishlari
3.3. Kutubxonalararo abonoment tizimida innovatsion texnologiyalarni joriy
etish istiqbollari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1

KIRISH
Kutubxonalar jamiyatning ilmiy, madaniy va ma’naviy taraqqiyotida muhim
o’rin egallab kelgan ijtimoiy institutlardan biridir. Insoniyat tarixida bilim va
tajribani asrab qolish, uni kelajak avlodlarga yetkazish hamda keng jamoatchilik
o’rtasida tarqatishda kutubxonalar beqiyos ahamiyat kasb etgan. Bugungi
globallashuv va raqamli transformatsiya davrida kutubxona faoliyatining
samaradorligini oshirish, resurslardan foydalanish imkoniyatini kengaytirish va
axborot xizmatlarini yanada takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri bo’lib
qolmoqda. Shunday tizimlardan biri — kutubxonalararo abonoment tizimidir.
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimi kitobxonlar va foydalanuvchilar
uchun mavjud bo’lmagan adabiyotlarni boshqa kutubxonalar fondidan olib
foydalanish imkoniyatini yaratadi. Bu tizim asosan fondlarning to’ldirilishidagi
notekislikni bartaraf etishga, ilmiy-tadqiqot ishlarida zarur manbalarni tezkor
yetkazib berishga va resurslardan samarali foydalanishga xizmat qiladi. Shu bois
KAA tizimi kutubxonachilik ishida muhim bo’g’inlardan biri sifatida shakllangan
va bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.
O’zbekiston Respublikasida ham kutubxonalararo abonoment tizimi
kutubxona xizmatining ajralmas qismi sifatida rivojlanib kelmoqda.
Respublikadagi yirik ilmiy kutubxonalar, oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari,
hududiy axborot-resurs markazlari foydalanuvchilar talabini qondirishda KAA
tizimidan keng foydalanmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, 2022-yilda Milliy
kutubxona va yirik ilmiy kutubxonalar orqali 50 mingdan ortiq adabiyot KAA
asosida foydalanuvchilarga yetkazib berilgan. Bu raqam tizimning nafaqat foydali,
balki zaruriy ekanini ham ko’rsatadi.
Kutubxonalararo abonoment tizimi asosan uch asosiy funksiyani bajaradi:
birinchidan, foydalanuvchilar uchun adabiyotlarga kengroq kirish imkoniyatini
yaratadi; ikkinchidan, kutubxonalar o’rtasida axborot resurslari almashinuvini
yo’lga qo’yadi; uchinchidan, ilmiy va o’quv faoliyatida resurslardan samarali
foydalanish imkonini beradi. Ayniqsa, ilmiy izlanish olib borayotgan
2

tadqiqotchilar, doktorantlar va talabalar uchun KAA tizimi muhim axborot manbasi
hisoblanadi.
Bugungi kunda kutubxonalararo abonoment tizimi faqat an’anaviy shaklda
emas, balki raqamli axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida ham
rivojlanmoqda. Masalan, elektron kataloglar, onlayn buyurtmalar va
raqamlashtirilgan resurslarni masofadan turib yuborish imkoniyatlari KAA
tizimining samaradorligini oshirmoqda. Jahon tajribasiga murojaat qilsak, Amerika
Qo’shma Shtatlarida “Interlibrary Loan” tizimi yillik millionlab buyurtmalarni
qamrab olsa, Yevropada “Europeana” loyihasi orqali ham turli mamlakat
kutubxonalari o’zaro elektron resurs almashinuvida faol ishtirok etmoqda.
O’zbekistonda ham kutubxonalararo abonoment tizimini modernizatsiya
qilish bo’yicha bir qator tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Xususan, Milliy
kutubxona, Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi, O’zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi kutubxonalari va oliy ta’lim muassasalari
kutubxonalari o’zaro elektron resurs almashinuvini yo’lga qo’yishmoqda. Bu
jarayon kutubxonalar fondidan samarali foydalanishga, foydalanuvchilarga kerakli
adabiyotlarni tezkor taqdim etishga xizmat qilmoqda.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, axborot texnologiyalari keskin
rivojlanayotgan bugungi kunda ham KAA tizimi o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q,
aksincha, zamonaviy shakllarda yanada kengaymoqda. Chunki birorta ham
kutubxona foydalanuvchi talabini to’liq qondira olmaydi, har doim boshqa
kutubxonalar fondida mavjud bo’lgan manbalar zarur bo’lib qoladi. Shu sababli
kutubxonalararo abonoment tizimi milliy va xalqaro miqyosda integratsiyalashgan
holda rivojlanmoqda.
Mazkur kurs ishining maqsadi — kutubxonalararo abonoment tizimining
nazariy asoslarini, amaliy jihatlarini, xalqaro tajribalarini o’rganish va uning
O’zbekistondagi rivojlanish istiqbollarini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishida KAA
tizimining paydo bo’lishi va tarixiy shakllanishi, huquqiy-me’yoriy asoslari,
xizmat ko’rsatish tartibi, resurs almashinuvi, zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari hamda innovatsion yo’nalishlari yoritib beriladi.
3

Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
– KAA tizimining tarixiy rivojlanish bosqichlarini ko’rsatish;
– tizimning huquqiy-me’yoriy asoslarini tahlil qilish;
– xizmatdan foydalanish tartibi va amaliy mexanizmlarini o’rganish;
– elektron resurslar asosidagi yangi imkoniyatlarni ochib berish;
– xalqaro tajribani tahlil qilish va O’zbekiston uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, unda kutubxonalararo abonoment
tizimining nazariy jihatlari ilmiy asosda yoritiladi, amaliy ahamiyati esa tizimning
samaradorligini oshirishga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishida ko’rinadi.
4

I BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining paydo bo’lishi va tarixiy
rivojlanishi
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining shakllanishi bevosita
kutubxonachilik tarixining eng muhim bosqichlari bilan bog’liqdir. Insoniyat
taraqqiyotining dastlabki davrlarida bilimlarni yozma manbalar orqali saqlash va
tarqatish jarayoni markazlashmagan bo’lib, asosan ma’lum bir hudud yoki davlat
doirasida cheklangan edi. Ammo fan, ta’lim va madaniyat taraqqiyoti bilan birga,
turli kutubxonalarda mavjud bo’lgan bilimlarni almashishga ehtiyoj tobora ortib
bordi. Bu ehtiyoj kutubxonalararo resurs almashinuvi, ya’ni bugungi kunda biz
“kutubxonalararo abonoment” deb ataydigan tizimning paydo bo’lishiga zamin
yaratdi.
Dastlabki kutubxonalararo abonoment elementlarini qadimiy davrlarda ham
uchratish mumkin. Masalan, o’rta asrlarda yirik monastir kutubxonalari o’zaro
qo’lyozmalarni almashib, ilmiy va diniy bilimlarni tarqatishda hamkorlik qilgan.
Uyg’onish davrida esa Yevropa mamlakatlarida ilm-fan taraqqiyoti kengaygani
sayin kutubxonalararo hamkorlik yanada faol tus oldi. XVII–XVIII asrlarda
ko’plab universitet kutubxonalari o’zaro shartnomalar asosida adabiyot almashish
tizimini yo’lga qo’ygan. Bu esa zamonaviy KAA tizimining dastlabki shakllari
sifatida qaralishi mumkin.
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab kutubxonachilik faoliyatining
institutsional rivojlanishi, milliy kutubxonalarning tashkil etilishi va xalqaro ilmiy
aloqalarning kengayishi kutubxonalararo abonoment tizimining shakllanishiga
kuchli turtki berdi. Masalan, 1876-yilda AQShda tashkil etilgan Amerika
Kutubxonalar Assotsiatsiyasi (ALA) kutubxonalararo hamkorlik masalasini o’z
faoliyatining muhim yo’nalishlaridan biri sifatida belgiladi. XX asr boshida esa
G’arbiy Yevropa va AQShda KAA tizimi keng ko’lamda joriy etildi va davlat
miqyosidagi tartibga solingan xizmat turiga aylandi.
5

Sobiq ittifoq hududida ham KAA tizimining rivojlanishi o’ziga xos tarixiy
yo’lni bosib o’tdi. XX asrning 20–30-yillarida Moskva va Leningradning yirik
ilmiy kutubxonalari hududiy kutubxonalar bilan resurs almashinuvini yo’lga
qo’ydi. Keyinchalik bu tizim butun ittifoq miqyosida kengaydi va “Vsesoyuznaya
knizhnaya palata” hamda Davlat ilmiy kutubxonalari orqali markazlashgan tarzda
boshqarildi. Bu davrda KAA tizimi nafaqat ilmiy-tadqiqot ishlari uchun, balki
ijtimoiy-ma’rifiy sohada ham keng qo’llanildi.
O’zbekistonda kutubxonalararo abonoment tizimi XX asrning 30-yillarida
shakllana boshlagan. Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi O’zMU), O’zbekiston
Fanlar akademiyasi kutubxonasi va viloyatlardagi yirik ilmiy kutubxonalar bu
tizimning ilk ishtirokchilari bo’ldi. 1960–1980-yillarda KAA tizimi yanada
kengayib, respublikaning deyarli barcha oliy ta’lim muassasalari, ilmiy institutlar
va hududiy kutubxonalarni qamrab oldi. Bu davrda foydalanuvchilar minglab kitob
va jurnallarni aynan KAA orqali olishgan.
XXI asrda kutubxonalararo abonoment tizimida sifat jihatdan yangi bosqich
boshlandi. Raqamli texnologiyalar joriy qilinishi natijasida KAA tizimi an’anaviy
shakldan elektron shaklga o’ta boshladi. Elektron kataloglar, onlayn buyurtmalar,
elektron hujjatlar almashinuvi tizimning samaradorligini sezilarli oshirdi. Bugungi
kunda O’zbekistonda Milliy kutubxona, Fanlar akademiyasi kutubxonasi, yirik oliy
ta’lim muassasalari kutubxonalari o’zaro elektron abonoment xizmatini yo’lga
qo’ygan. Masalan, Milliy kutubxonaning ma’lumotlariga ko’ra, 2021-yilda
kutubxonalararo elektron abonoment orqali 12 mingdan ortiq elektron hujjat
foydalanuvchilarga yetkazib berilgan.
Xalqaro miqyosda ham KAA tizimi innovatsion yo’nalishda rivojlanmoqda.
AQSh, Germaniya, Yaponiya, Rossiya kabi davlatlarda elektron platformalar orqali
foydalanuvchilarga millionlab kitob va maqolalar masofadan turib yetkazilmoqda.
Yevropada esa “Europeana” loyihasi asosida butun qit’a bo’yicha kutubxonalararo
elektron abonoment tizimi integratsiyalashgan.
Shunday qilib, kutubxonalararo abonoment tizimi tarixiy taraqqiyot
davomida oddiy qo’lyozmalar almashinuvidan boshlab, bugungi kunda raqamli
6

platformalar asosidagi zamonaviy xizmat turiga aylandi. Bu tizimning rivojlanishi
doimiy ravishda foydalanuvchi talabidan, ilmiy-tadqiqot ehtiyojlaridan va
texnologik imkoniyatlardan kelib chiqqan.
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab kutubxonalararo abonoment
tizimining rivojlanishi jadal tus oldi. Bu davrda nafaqat yirik ilmiy va milliy
kutubxonalar, balki hududiy va tarmoq kutubxonalari ham tizimning faol
ishtirokchisiga aylandi. Ayniqsa, ilmiy-texnika taraqqiyotining jadallashuvi, yangi
ilmiy yo’nalishlarning paydo bo’lishi kitob va davriy nashrlarni tezkor yetkazib
berishni talab qildi. Natijada, KAA tizimi foydalanuvchilarning ilmiy va amaliy
ehtiyojlarini qondirishda beqiyos xizmat ko’rsata boshladi.
O’zbekistonda mustaqillikdan keyingi yillarda ham KAA tizimi
kutubxonachilik faoliyatida muhim o’rin tutdi. 1990-yillar oxiri va 2000-yillarning
boshida qator qiyinchiliklarga qaramay, respublikaning yirik ilmiy markazlari va
oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari ushbu xizmatni saqlab qoldi. Milliy
kutubxona, Respublika ilmiy-texnika kutubxonasi, Fanlar akademiyasi
Fundamental kutubxonasi foydalanuvchilar uchun boshqa fondlardan adabiyotlarni
olib kelish imkoniyatini yaratdi. Bu esa ilmiy izlanishlar sifatini oshirishda muhim
omil bo’ldi.
Keyingi yillarda, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy
qilinishi bilan KAA tizimi yangi bosqichga ko’tarildi. Elektron kataloglarning
integratsiyalashuvi, masofadan buyurtma berish, hujjatlarni raqamlashtirish va
elektron shaklda yuborish imkoniyatlari an’anaviy kitob almashinuvini sezilarli
darajada yengillashtirdi. Masalan, hozirgi vaqtda Milliy kutubxona, O’zbekiston
Respublikasi Prezident kutubxonasi va Fanlar akademiyasi kutubxonalari o’zaro
yagona elektron platforma asosida hamkorlik qilmoqda. Bu jarayon
foydalanuvchilarga vaqt va masofadan qat’i nazar, kerakli manbalardan tezroq
foydalanish imkonini bermoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, 2018–2022-yillar oralig’ida O’zbekistondagi
yirik kutubxonalar orqali KAA tizimi yordamida foydalanuvchilarga o’rtacha har
yili 40–50 mingdan ortiq adabiyot yetkazib berilgan. Ulardan 60 foizi ilmiy-
7

tadqiqot ishlari uchun zarur bo’lgan xorijiy adabiyotlar va ilmiy jurnallardir. Bu
raqamlar tizimning dolzarbligini va foydalanuvchilar uchun katta ahamiyatga ega
ekanini ko’rsatadi.
Xalqaro tajribaga murojaat qiladigan bo’lsak, bugungi kunda AQShda
“ILLiad” nomli yagona dasturiy ta’minot orqali millionlab kitoblar va maqolalar
kutubxonalararo abonoment asosida foydalanuvchilarga taqdim etiladi. Yevropa
davlatlarida esa “LIBER” (Association of European Research Libraries) doirasida
kutubxonalararo hujjat almashinuvi keng yo’lga qo’yilgan. Bu tizimlar
foydalanuvchilarga faqat an’anaviy kitoblarni emas, balki elektron maqolalar,
ilmiy ma’lumotlar bazalaridan olingan hujjatlarni ham tezkor taqdim etmoqda.
Shunday qilib, kutubxonalararo abonoment tizimi o’z tarixiy rivojlanishi
davomida oddiy qo’lyozmalar almashinuvdan tortib, bugungi kunda xalqaro
elektron platformalar asosidagi murakkab xizmat turiga aylandi. Bu jarayon
foydalanuvchi ehtiyojidan kelib chiqqan holda, texnologik imkoniyatlar va davlat
siyosatiga mos ravishda doimiy takomillashib kelmoqda.
1.2. Kutubxonalararo abonomentning huquqiy-me’yoriy asoslari
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining samarali faoliyat yuritishi
nafaqat texnik imkoniyatlar va resurslarga, balki mustahkam huquqiy-me’yoriy
asoslarning mavjudligiga ham bevosita bog’liqdir. Chunki kutubxonalararo resurs
almashinuvi jarayonida mualliflik huquqi, intellektual mulkni himoya qilish,
axborot xavfsizligi, foydalanuvchi huquqlari va majburiyatlari kabi masalalar
muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois KAA tizimi milliy va xalqaro darajada
tegishli qonunlar, farmonlar, qarorlar hamda normativ-huquqiy hujjatlar asosida
tartibga solinadi.
O’zbekiston Respublikasida KAA tizimining huquqiy-me’yoriy asoslari
avvalo “Axborot-kutubxona faoliyati to’g’risida”gi Qonun (2011-yil 13-aprel,
O’RQ-280-son) bilan belgilanadi. Mazkur qonunda kutubxonalarning asosiy
vazifalari, foydalanuvchilarning huquq va majburiyatlari, kutubxonalar o’rtasida
axborot resurslarini almashish tartibi ko’rsatib o’tilgan. Qonunning 11-moddasida
8

kutubxonalararo hamkorlik, jumladan abonoment tizimi orqali foydalanuvchilarga
xizmat ko’rsatish huquqiy jihatdan mustahkamlab qo’yilgan.
Bundan tashqari, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston
Respublikasida axborot-kutubxona tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to’g’risida”gi qarori (2012-yil 20-iyun, PQ-1771-son) ham KAA
tizimining huquqiy asoslarini mustahkamlashda muhim hujjat hisoblanadi. Unda
kutubxonalar o’rtasida axborot resurslari almashinuvi, elektron kataloglar
integratsiyasi va foydalanuvchilarga masofaviy xizmat ko’rsatishni rivojlantirish
vazifalari belgilangan.
KAA tizimi faoliyatida mualliflik huquqi va intellektual mulkni himoya
qilish masalasi ham alohida o’rin tutadi. O’zbekiston Respublikasining
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to’g’risida”gi Qonuni (1996-yil, 2006-
yilgi tahriri)ga ko’ra, muallifning ruxsatisiz asarlarning to’liq nusxalarini
ko’chirish va tarqatish taqiqlanadi. Shu sababli kutubxonalararo abonoment tizimi
doirasida ko’proq hujjatlarning qisman ko’chirilgan shaklda (maqola, bob,
iqtiboslar) yuborilishi amalda keng qo’llanadi. Bu xalqaro tajribaga ham mos
keladi.
Xalqaro miqyosda ham KAA tizimi huquqiy-me’yoriy asoslar bilan tartibga
solinadi. UNESCO va IFLA (Xalqaro kutubxonalar assotsiatsiyasi) tomonidan
qabul qilingan hujjatlarda kutubxonalararo abonoment xizmatini yo’lga qo’yishda
foydalanuvchilarning huquqlari, mualliflik huquqi va xizmatdan foydalanish
qoidalari belgilab berilgan. Masalan, IFLA tomonidan ishlab chiqilgan
“Interlibrary Loan Guidelines” hujjatida kutubxonalararo hujjat almashinuvining
huquqiy va axloqiy me’yorlari batafsil ko’rsatib beriladi.
O’zbekiston kutubxonalarida KAA xizmatining huquqiy asoslari ichki
me’yoriy hujjatlar orqali ham mustahkamlangan. Milliy kutubxona, Fanlar
akademiyasi kutubxonasi va oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari o’z faoliyatida
maxsus “Kutubxonalararo abonoment nizomlari” asosida ish olib boradi. Ular
orqali buyurtmalarni qabul qilish, adabiyotlarni yuborish va foydalanish shartlari
belgilab qo’yilgan. Masalan, foydalanuvchilar KAA orqali olingan adabiyotlardan
9

faqat o’quv zallarida foydalanishi mumkin, ularni uyga olib chiqish esa qat’iyan
taqiqlanadi.
Xulosa qilib aytganda, kutubxonalararo abonoment tizimi o’z faoliyatini
samarali olib borishi uchun milliy va xalqaro miqyosdagi huquqiy asoslar bilan
ta’minlanishi shart. O’zbekistonda bu borada qabul qilingan qonunlar va qarorlar
tizimning rivojlanishiga huquqiy zamin yaratmoqda. Shu bilan birga, elektron
hujjat almashinuvi kengaygani sari mualliflik huquqi va intellektual mulkni
himoya qilish masalalari yanada dolzarb bo’lib bormoqda.
Kutubxonalararo abonoment tizimining huquqiy-me’yoriy asoslarini yanada
chuqurroq tahlil qilsak, bu jarayon nafaqat alohida kutubxonalar faoliyatini tartibga
soladi, balki butun axborot-kutubxona tizimining yagona me’yoriy maydonini
yaratishga xizmat qiladi. Chunki turli kutubxonalar fondlaridagi manbalardan
foydalanish jarayonida huquqiy masalalarga rioya qilinmasa, mualliflik huquqi
buzilishi, axborot xavfsizligining izdan chiqishi yoki foydalanuvchilarning
huquqlari cheklanishi mumkin. Shu bois KAA xizmatini huquqiy asoslarda tashkil
qilish barcha ishtirokchi kutubxonalar uchun majburiy hisoblanadi.
Milliy qonun hujjatlaridan tashqari, hukumat qarorlari va vazirlik
darajasidagi me’yoriy hujjatlar ham KAA faoliyatini tartibga solishda muhim o’rin
tutadi. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Axborot-
resurs markazlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida”gi qarori (2006-yil 20-iyun, 124-son) orqali kutubxonalarning
fondlarini integratsiyalash, elektron kataloglarni yaratish va ular asosida resurs
almashish masalalari belgilab berilgan. Shu qaror asosida respublikaning barcha
oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari yagona axborot-kutubxona tarmog’iga
ulangan bo’lib, bu KAA tizimining samaradorligini oshirish uchun huquqiy
poydevor vazifasini o’tadi.
Huquqiy asoslarning yana bir muhim jihati – xalqaro hamkorlik qoidalari
bilan uyg’unlashuvdir. Masalan, O’zbekiston Butunjahon intellektual mulk
tashkiloti (WIPO) hamda Berna konvensiyasi talablarini tan olgan davlat sifatida
mualliflik huquqini xalqaro darajada himoya qilish majburiyatini olgan. Shu
10

sababli kutubxonalararo abonoment tizimi doirasida elektron hujjatlar almashinuvi
faqat qonunda ruxsat etilgan hajmda, masalan maqolalar, boblar yoki qisqa
parchalar ko’rinishida amalga oshirilmoqda. To’liq kitob nusxalarining elektron
shaklda yuborilishi esa cheklangan.
Shuningdek, IFLA (International Federation of Library Associations and
Institutions) tomonidan ishlab chiqilgan “Interlibrary Loan and Document
Delivery Guidelines” hujjati ham KAA xizmatining xalqaro standartlarini
belgilaydi. Ushbu ko’rsatmalarda kutubxonalararo hujjat almashinuvining asosiy
tamoyillari – adolatli foydalanish, mualliflik huquqiga rioya qilish,
foydalanuvchilarga qulaylik yaratish, xizmatlarning tezkorligi va resurslardan
samarali foydalanish kabi jihatlar yoritilgan. O’zbekiston kutubxonalari ham ushbu
xalqaro standartlarga moslashishga intilmoqda.
Amaliy jihatdan olganda, ko’plab kutubxonalar o’z faoliyatida ichki nizom
va yo’riqnomalar ishlab chiqib, foydalanuvchilarga KAA xizmatidan foydalanish
tartibini belgilab qo’yadi. Masalan, kutubxonalararo abonoment orqali olingan
adabiyotlardan faqat kutubxona binosi ichida foydalanish mumkinligi, ularni
uchinchi shaxslarga berish taqiqlanishi, nusxa ko’chirish faqat mualliflik huquqi
me’yorlariga mos ravishda amalga oshirilishi aniq yozib qo’yiladi. Bu esa huquqiy
asoslarning amaliy ko’rinishi hisoblanadi.
Shu o’rinda yana bir muhim jihatni ta’kidlash zarur: kutubxonalararo
abonoment xizmatida foydalanuvchi huquqlarini himoya qilish masalasi ham
alohida o’rin tutadi. “Axborot erkinligi prinsiplari to’g’risida”gi Qonunga muvofiq,
har bir fuqaro ilmiy, badiiy va axborot manbalaridan foydalanish huquqiga ega.
Shu huquqni ta’minlash uchun KAA tizimi foydalanuvchiga kerakli manbani
imkon qadar tez va to’liq taqdim etishi kerak, lekin bu jarayon mualliflik huquqini
buzmasligi shart.
Xulosa qilib aytganda, kutubxonalararo abonoment tizimi huquqiy-me’yoriy
jihatdan mustahkamlanmagan bo’lsa, uning samarali faoliyatini ta’minlab
bo’lmaydi. O’zbekiston qonunlari, hukumat qarorlari, xalqaro konvensiyalar va
IFLA ko’rsatmalari ushbu tizimning huquqiy asosini tashkil etib, foydalanuvchi
11

manfaatlarini muhofaza qilish bilan birga intellektual mulkni himoya qilishni ham
ta’minlaydi.
1.3. Kutubxonalararo abonoment tizimining maqsad va vazifalari
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimi kutubxonachilik faoliyatining
eng muhim yo’nalishlaridan biri bo’lib, uning asosiy maqsadi – foydalanuvchilarni
o’z kutubxonasi fondida mavjud bo’lmagan adabiyotlar bilan ta’minlashdir.
Chunki birorta ham kutubxona, hatto eng yirik milliy yoki xalqaro ilmiy kutubxona
ham foydalanuvchilarning barcha ehtiyojlarini yuz foiz qondira olmaydi. Har doim
boshqa fondlarda saqlanayotgan kitob, jurnal, maqola yoki boshqa turdagi axborot
resurslariga talab bo’ladi. KAA tizimi ana shu ehtiyojni qoplashga xizmat qiladi.
KAA tizimining asosiy maqsadlarini quyidagicha umumlashtirish mumkin:
– foydalanuvchilarni o’z kutubxona fondida mavjud bo’lmagan, ammo boshqa
kutubxonalar fondida mavjud bo’lgan adabiyotlar bilan ta’minlash;
– ilmiy-tadqiqot, o’quv va amaliy faoliyat uchun zarur bo’lgan hujjatlarni tezkor
yetkazib berish;
– kutubxonalar o’rtasida axborot resurslari almashinuvi orqali resurslardan
samarali foydalanishni tashkil etish;
– xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali foydalanuvchilarga xorijiy adabiyot va
elektron resurslardan foydalanish imkoniyatini yaratish.
Vazifalari esa maqsadlardan kelib chiqib, yanada aniqroq shaklda
quyidagilarni o’z ichiga oladi:
Resurslardan optimal foydalanishni ta’minlash. KAA tizimi orqali bir
kutubxonada kam foydalaniladigan adabiyotlar boshqa kutubxonada yuqori talabga
ega bo’lishi mumkin. Shu tariqa, adabiyotlardan foydalanish samaradorligi oshadi.
Ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo’llab-quvvatlash. Magistrant, doktorant va
olimlar uchun ilmiy izlanish jarayonida zarur manbalarga ega bo’lish imkoniyatini
yaratish – KAA tizimining eng muhim vazifalaridan biridir.
12

Ta’lim jarayonini rivojlantirish. Talabalar uchun qo’shimcha adabiyotlarni
taqdim etish, yangi bilimlarga kirish imkonini kengaytirish orqali ta’lim sifatini
oshirish.
Madaniy-ma’naviy taraqqiyotga xizmat qilish. O’quvchilar, keng
jamoatchilik uchun badiiy, tarixiy va ilmiy manbalarni taqdim etish orqali madaniy
rivojlanishga hissa qo’shish.
Elektron axborot muhitida xizmat ko’rsatishni kengaytirish.
Raqamlashtirish jarayonida hujjatlarning elektron shaklini tezkor taqdim etish,
foydalanuvchilarga masofadan turib xizmat ko’rsatish.
Amaliy tajriba shuni ko’rsatadiki, foydalanuvchilarning KAA xizmatidan
foydalanish sabablari turlicha bo’lsa-da, ular asosan uch guruhga bo’linadi: ilmiy
izlanish, ta’lim jarayoni va shaxsiy ma’naviy-ma’rifiy ehtiyoj. Masalan, 2020–
2022-yillar oralig’ida O’zbekiston Milliy kutubxonasi ma’lumotlariga ko’ra, KAA
orqali yuborilgan buyurtmalarning 65 foizi ilmiy tadqiqotchilar tomonidan, 25
foizi talaba va o’qituvchilar tomonidan, 10 foizi esa keng jamoatchilik tomonidan
amalga oshirilgan. Bu statistik ma’lumotlar tizimning ilmiy va ta’limiy sohada
naqadar muhim ekanini ko’rsatadi.
Xalqaro tajribada ham KAA tizimining maqsad va vazifalari umumiy
jihatdan o’xshash bo’lsa-da, ayrim farqlari mavjud. Masalan, Yevropa
mamlakatlarida KAA tizimi ko’proq elektron hujjat almashinuvi orqali
rivojlanayotgan bo’lsa, Osiyo davlatlarida, jumladan Yaponiya va Xitoyda,
an’anaviy hujjat almashinuvi bilan bir qatorda xalqaro hamkorlik orqali noyob
manbalarni taqdim etish ustuvor vazifa qilib qo’yilgan.
Xulosa qilib aytganda, kutubxonalararo abonoment tizimining maqsad va
vazifalari foydalanuvchilarni zarur adabiyotlar bilan ta’minlash, ilmiy-tadqiqot va
ta’lim jarayonlarini qo’llab-quvvatlash, madaniy-ma’rifiy ehtiyojlarni qondirish
hamda kutubxona fondlaridan eng samarali tarzda foydalanishni ta’minlashdan
iboratdir. Shu bois bu tizim kutubxonachilik faoliyatining ajralmas va dolzarb
yo’nalishi sifatida rivojlanib bormoqda.
13

Kutubxonalararo abonoment tizimining maqsad va vazifalari zamonaviy
axborot jamiyatida yanada keng qamrovli ahamiyat kasb etmoqda. Avvallari KAA
asosan kitob va bosma manbalarni yetkazib berishga qaratilgan bo’lsa, bugungi
kunda uning vazifalari ancha kengayib, foydalanuvchilarga ilmiy maqolalar,
dissertatsiyalar, statistik to’plamlar, elektron bazalar hamda multimedia resurslarini
ham taqdim etishga yo’naltirilmoqda. Bu esa tizimning funksional imkoniyatlarini
oshirib, uni nafaqat ilmiy izlanish, balki ijtimoiy-ma’naviy rivojlanish uchun ham
zarur mexanizmga aylantiradi.
KAA tizimining yana bir dolzarb vazifasi – resurslarni muvozanatli
taqsimlash dir. Statistik ma’lumotlarga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
muassasalari kutubxonalarida mavjud fondlarning 30–35 foizi kam foydalaniladi,
lekin ayni paytda boshqa hududlardagi foydalanuvchilar uchun ular juda zarur
bo’lishi mumkin. KAA ana shu imkoniyatni yaratib, ma’lumotlarning turli
guruhlar o’rtasida oqilona taqsimlanishini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, tizimning maqsadlaridan biri – hududiy va ijtimoiy
tenglikni ta’minlash dir. Poytaxtdagi yirik kutubxona fondlaridan foydalanish
imkoniyatiga hamma ham ega emas. Lekin KAA orqali uzoq tuman yoki chekka
hududlarda yashovchi foydalanuvchilar ham o’zlariga zarur adabiyotlarni olish
imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu jihatdan tizim ijtimoiy adolat va tenglik tamoyillarini
amalda ro’yobga chiqaradi.
KAA tizimining yana bir muhim vazifasi – xalqaro ilmiy integratsiyani
kuchaytirish dir. Masalan, ko’plab xorijiy ilmiy markazlar, universitetlar va
elektron kutubxonalar bilan hamkorlik o’rnatish orqali mahalliy tadqiqotchilar
uchun global ilmiy hamjamiyat resurslariga kirish imkoniyati kengayadi. Bu esa
ilmiy-tadqiqotlar sifatini oshirishga, innovatsion g’oyalarning rivojlanishiga va
milliy ilm-fan taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Shuningdek, KAA xizmatining maqsad va vazifalari orasida
raqamlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng
foydalanish alohida o’rin tutadi. Hozirgi vaqtda foydalanuvchilar adabiyotlarni
faqat jismoniy shaklda emas, balki elektron nusxalarda ham olishga qiziqish
14

bildirmoqda. Shu bois, kutubxonalararo abonoment jarayonida elektron pochta,
maxsus onlayn platformalar va kutubxona kataloglari integratsiyasidan foydalanish
asosiy vazifalardan biri bo’lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, KAA tizimining maqsad va vazifalari nafaqat
foydalanuvchiga kerakli manbani taqdim etish bilan cheklanmaydi. U ilmiy
salohiyatni oshirish, ta’lim sifatini rivojlantirish, madaniy-ma’rifiy ehtiyojlarni
qondirish, hududiy tenglikni ta’minlash va xalqaro integratsiyani kengaytirishga
xizmat qiladi. Shuning uchun ushbu tizimni har tomonlama rivojlantirish, uni
zamonaviy texnologiyalar bilan uyg’unlashtirish – bugungi kunning eng dolzarb
vazifalaridan biridir.
15

II BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING AMALIY
JIHATLARI
2.1. Kutubxonalararo abonoment xizmatidan foydalanish tartibi
Kutubxonalararo abonoment (KAA) xizmatidan foydalanish tartibi mazkur
tizimning samarali faoliyatini belgilovchi asosiy me’yoriy-amaliy yo’nalishlardan
biri hisoblanadi. Foydalanuvchilar uchun bu tartibning aniq va qulay bo’lishi KAA
xizmatining ommalashishiga, unga bo’lgan ishonchning ortishiga va xizmatdan
foydalanish ko’lamining kengayishiga olib keladi.
Avvalo, KAA xizmatidan foydalanish huquqi kimlarga berilishi masalasi
muhimdir. Odatda, bu xizmatdan ilmiy-tadqiqotchilar, oliy ta’lim muassasalari
professor-o’qituvchilari, magistrant va talabalar, shuningdek, madaniy-
ma’rifiy sohaga qiziquvchi keng jamoatchilik foydalanishi mumkin. Har bir
kutubxona ichki nizomiga muvofiq foydalanuvchi toifalarini belgilab qo’yadi.
Xizmat tartibining birinchi bosqichi – buyurtma berish jarayoni dir.
Foydalanuvchi o’ziga zarur bo’lgan adabiyot haqida aniq ma’lumotlarni (muallif,
sarlavha, nashr yili, sahifa raqamlari va h.k.) ko’rsatgan holda buyurtma blankasini
to’ldiradi yoki elektron shaklda ariza topshiradi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra,
O’zbekiston Milliy kutubxonasida KAA bo’yicha buyurtmalarning 60 foizi aynan
elektron shaklda amalga oshirilmoqda, bu esa jarayonning tezkorligini ta’minlaydi.
Ikkinchi bosqich – kutubxonalararo kelishuv . Buyurtma qabul qilgan
kutubxona boshqa fond bilan bog’lanib, kerakli adabiyot mavjudligini aniqlaydi.
Agar adabiyot mavjud bo’lsa, uni yuborish shartlari belgilanadi: muddat,
foydalanish shakli (asl nusxa yoki nusxa ko’chirish), qaytarish shartlari.
Uchinchi bosqich – adabiyotni yetkazib berish va undan foydalanish . Bu
jarayonda muhim qoidalar amal qiladi:
– Kitob va boshqa manbalar odatda faqat kutubxona hududida foydalanish
uchun taqdim etiladi;
– Asl nusxada yuborilgan adabiyotlar muayyan muddat ichida qaytarilishi
shart;
16

– Elektron hujjatlar faqat shaxsiy foydalanish uchun beriladi, ularni
ko’paytirish va tarqatish mualliflik huquqiga zid hisoblanadi.
KAA xizmatidan foydalanishda yana bir muhim jihat – muddatlarni
belgilash . Odatda, kitob va jurnallar 15–30 kun muddatga yuboriladi. Zarurat
tug’ilganda muddat uzaytirilishi mumkin, ammo bu kutubxonalararo kelishuv
asosida amalga oshiriladi.
Shuningdek, xizmatdan foydalanishda to’lov tartibi masalasi ham mavjud.
Aksariyat hollarda milliy kutubxonalararo abonoment xizmatlari bepul taqdim
etiladi, biroq ayrim hollarda (masalan, hujjatlarning nusxalarini tayyorlash yoki
pochta xarajatlari uchun) ma’lum miqdorda to’lov olinishi mumkin. Xorijiy
kutubxonalardan adabiyot olishda esa xalqaro tariflar qo’llaniladi.
KAA xizmatidan foydalanish tartibida foydalanuvchi huquq va
majburiyatlari ham belgilangan. Foydalanuvchi:
– adabiyotdan faqat shaxsiy ilmiy yoki o’quv maqsadlarida foydalanishi;
– uni uchinchi shaxslarga bermasligi;
– adabiyotga zarar yetkazmasligi;
– belgilangan muddatda qaytarishi shart.
Agar foydalanuvchi bu qoidalarga rioya qilmasa, unga KAA xizmatidan
foydalanish vaqtincha cheklanishi yoki butunlay to’xtatilishi mumkin. Shu bois,
xizmatdan foydalanish tartibini qat’iy saqlash KAA tizimining barqaror ishlashi
uchun juda muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, KAA xizmatidan foydalanish tartibi foydalanuvchilar
bilan kutubxonalar o’rtasidagi o’zaro ishonch va mas’uliyat asosida shakllangan
bo’lib, u aniq belgilangan qoidalar, muddatlar va me’yoriy hujjatlar asosida amalga
oshiriladi. Shu yo’l bilan kutubxonalararo abonoment tizimi foydalanuvchilarning
ilmiy, ta’limiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirishda samarali vosita sifatida
xizmat qiladi.
Kutubxonalararo abonoment (KAA) xizmatidan foydalanish tartibini yanada
batafsilroq tahlil qiladigan bo’lsak, ushbu tizimda foydalanuvchi va kutubxona
o’rtasidagi hamkorlik bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Avvalo, foydalanuvchi
17

tomonidan yuborilgan buyurtmalar bibliografik tekshiruv dan o’tkaziladi, ya’ni
so’ralgan adabiyotning mavjudligi, nashr yili, muallifi va boshqa identifikatsion
ma’lumotlar aniqlanadi. Bu jarayon bibliografik bazalar va elektron kataloglar
orqali tezkor amalga oshiriladi.
Amaliyot shuni ko’rsatadiki, ko’plab foydalanuvchilar adabiyot haqida
yetarli ma’lumot bermaganligi sababli buyurtmalarni bajarish jarayonida
kechikishlar yuz beradi. Shu bois ko’plab kutubxonalar buyurtma shakllariga
qo’shimcha ustunlar kiritgan, masalan: ISBN yoki ISSN raqami, nashriyot nomi va
saqlash inventar raqamlari. Bu esa buyurtmani bajarish jarayonini tezlashtiradi.
Keyingi bosqich – hujjatlarni yetkazib berish usuli ni tanlashdir.
An’anaviy shaklda adabiyotlar pochta orqali yuboriladi, ammo hozirda elektron
yetkazib berish keng qo’llanilmoqda. Masalan, maqola, dissertatsiya avtoreferati
yoki statistik to’plamlarning elektron nusxalari skanerlanib foydalanuvchiga
elektron pochta yoki maxsus kutubxona platformalari orqali taqdim etiladi. Bu
jarayon foydalanuvchilarning vaqt va mablag’ini tejashga xizmat qiladi.
Shuningdek, xizmatdan foydalanish tartibida foydalanuvchi talablari bilan
kutubxona imkoniyatlari o’rtasidagi muvofiqlik ni ta’minlash muhim. Masalan,
nodir va noyob qo’lyozmalar asl nusxada yuborilmaydi, balki ular faqat elektron
nusxa yoki mikrofilm shaklida beriladi. Bu esa adabiyotlarning saqlanish
xavfsizligini ta’minlaydi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, O’zbekiston Milliy kutubxonasi va Toshkent
Davlat Sharqshunoslik universiteti kutubxonasi o’rtasida KAA doirasida 2021-
yilda 1200 dan ortiq buyurtma bajarilgan bo’lib, ularning 70 foizi ilmiy maqolalar,
20 foizi kitoblar, 10 foizi esa boshqa turdagi axborot resurslari hisoblangan. Bu
ko’rsatkich kutubxonalararo hamkorlikning nafaqat keng ko’lamli, balki xilma-xil
adabiyotlar bo’yicha ham faol ekanini ko’rsatadi.
Foydalanish tartibida yana bir muhim masala – foydalanuvchi ehtiyojlarini
monitoring qilish . Ko’plab yirik kutubxonalar KAA orqali tushgan buyurtmalarni
tahlil qilib, qaysi mavzular bo’yicha adabiyotlarga ehtiyoj yuqori ekanini
aniqlashadi. Masalan, texnika, iqtisodiyot va axborot texnologiyalari sohalariga oid
18

buyurtmalar ko’p bo’lsa, shu mavzudagi adabiyotlarni kutubxona o’z fondiga
kiritishga harakat qiladi. Bu esa xizmatni yanada foydali va foydalanuvchi
ehtiyojiga yaqinlashtiradi.
Xizmat tartibida xalqaro amaliyot ham alohida ahamiyatga ega. Masalan,
AQSh va Yevropa davlatlarida KAA xizmatlari maxsus milliy markazlar orqali
muvofiqlashtiriladi (masalan, OCLC – Online Computer Library Center). Bu
markaz orqali foydalanuvchi bir buyurtma topshirishi bilan u minglab
kutubxonalarda qidiriladi va eng tezkor variant tanlanadi. Kelajakda O’zbekistonda
ham shunday yagona platforma yaratish xizmatni tezkor va samarali qiladi.
Xulosa qilib aytganda, KAA xizmatidan foydalanish tartibi foydalanuvchilar
talabini aniq belgilash, buyurtmalarni tezkor bajarish, resurslardan oqilona
foydalanish, adabiyotlarning saqlanishini ta’minlash va xalqaro tajribani milliy
amaliyotga tatbiq etish kabi tamoyillarga asoslanadi.
2.2. Kutubxonalararo abonoment tizimida resurs almashinuvi
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining eng muhim amaliy
jihatlaridan biri – bu resurs almashinuvi dir. Hech bir kutubxona, hatto eng katta
fondlarga ega bo’lgan Milliy kutubxonalar ham foydalanuvchilarining barcha
ehtiyojlarini to’liq qondira olmaydi. Shu sababli resurs almashinuvi kutubxonalar
o’rtasidagi hamkorlikning asosi bo’lib, foydalanuvchilar uchun zarur bo’lgan
manbalarni tezkor taqdim etish imkonini beradi.
Resurs almashinuvi, avvalo, fondlardan oqilona foydalanish ni ta’minlaydi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, O’zbekiston kutubxonalarida mavjud
adabiyotlarning qariyb 40 foizi kamdan-kam foydalaniladi, ammo boshqa hudud
yoki boshqa toifadagi foydalanuvchilar uchun ularning ahamiyati juda katta
bo’lishi mumkin. KAA orqali adabiyotlarni aylanishga kiritish fondlarni
jonlantiradi va ularning qadrini oshiradi.
Resurs almashinuvi ikki asosiy shaklda amalga oshiriladi:
19

1. An’anaviy shakl – kitob, jurnal yoki boshqa bosma manbalarni pochta
orqali yuborish. Bu usul hali ham dolzarb, ayniqsa katta hajmli kitoblar,
darsliklar yoki nodir adabiyotlar uchun.
2. Elektron shakl – adabiyotlarning skanerlangan nusxalarini, maqolalarni,
statistik to’plamlarni yoki elektron resurslarni foydalanuvchiga yetkazib
berish. Hozirgi raqamli davrda aynan elektron shakldagi resurs almashinuvi
KAA tizimining eng tez rivojlanayotgan yo’nalishi hisoblanadi.
Resurs almashinuvi jarayonida kutubxonalar o’rtasida aniq kelishuv va
tartib lar mavjud. Masalan, yuborilgan kitoblar faqat belgilangan muddatda
qaytarilishi shart, ular uchinchi shaxslarga berilmaydi, elektron hujjatlar esa faqat
shaxsiy foydalanish uchun ruxsat etiladi. Bu qoidalar intellektual mulk huquqini
himoya qilishga va manbalarni saqlash xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Resurs almashinuvi tizimida markazlashgan hamkorlik ham muhim rol
o’ynaydi. Ko’pgina davlatlarda milliy kutubxona yoki maxsus markaz KAA
xizmatlarini muvofiqlashtiradi. Masalan, Rossiyada Rossiya davlat kutubxonasi ,
AQShda esa OCLC (Online Computer Library Center) xalqaro miqyosda resurs
almashinuvi platformasini yaratgan. Shu kabi tizim orqali foydalanuvchilar bir
vaqtning o’zida minglab kutubxona fondlariga murojaat qila oladi.
O’zbekiston tajribasida ham asta-sekin elektron kataloglarni yagona
platformaga birlashtirish ishlari amalga oshirilmoqda. Masalan, O’zbekiston Milliy
kutubxonasi, Toshkent davlat texnika universiteti, Toshkent davlat iqtisodiyot
universiteti va boshqa yirik ilmiy kutubxonalar o’zaro elektron kataloglarni
bog’lash ustida ishlamoqda. Kelgusida bu integratsiya KAA doirasida resurs
almashinuvi samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Resurs almashinuvida yana bir muhim yo’nalish – xalqaro hamkorlik dir.
Chunki ko’plab ilmiy izlanishlar uchun zarur manbalar mahalliy kutubxona
fondlarida mavjud bo’lmaydi. Shu sababli, chet el kutubxonalari, ilmiy markazlar
va xalqaro elektron bazalar bilan aloqalar o’rnatish zarur. Masalan, JSTOR,
Springer, Elsevier kabi elektron bazalardan foydalanish orqali minglab ilmiy
maqolalar tadqiqotchilarga yetkazilmoqda.
20

Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, resurs almashinuvi jarayonida
foydalanuvchi ehtiyojlarini doimiy monitoring qilish katta ahamiyatga ega. Qaysi
fan yo’nalishida adabiyotlarga ko’proq ehtiyoj borligi aniqlansa, shu sohada
hamkor kutubxonalardan ko’proq resurs jalb qilinadi. Masalan, so’nggi yillarda
O’zbekistonda iqtisodiyot, IT va tibbiyot yo’nalishidagi adabiyotlarga talab keskin
oshgani kuzatilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, KAA tizimida resurs almashinuvi foydalanuvchilarni
kerakli adabiyot bilan ta’minlashning asosiy mexanizmi bo’lib, fondlardan
samarali foydalanish, intellektual mulkni himoya qilish, milliy va xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish hamda elektron axborot texnologiyalarini qo’llash orqali
yanada keng imkoniyatlarni taqdim etadi.
Kutubxonalararo abonoment tizimida resurs almashinuvi jarayoni o’z
tabiatiga ko’ra ikki tomonlama manfaatli jarayon hisoblanadi. Bir tomondan,
foydalanuvchilar o’zlari uchun zarur bo’lgan ilmiy, o’quv va badiiy adabiyotlarni
qisqa muddat ichida olish imkoniga ega bo’lsa, boshqa tomondan, kutubxona
fondlari imkon qadar samarali ishlatiladi. Chunki har bir kitob yoki manba faqat
bitta muassasa doirasida emas, balki butun tizim miqyosida “faollashtiriladi”.
Resurs almashinuvida alohida o’rin tutadigan jihat – mavjud
imkoniyatlarni uyg’unlashtirish dir. Masalan, ayrim kutubxonalar ilmiy-texnik
adabiyotlar bo’yicha boy fondlarga ega bo’lsa, boshqalar tarixiy yoki badiiy
manbalar bo’yicha kuchliroqdir. Shunday qilib, turli yo’nalishdagi adabiyotlarning
bir-birini to’ldirishi foydalanuvchilar ehtiyojlarini yanada to’liqroq qondirish
imkonini beradi.
O’zbekistonda so’nggi yillarda elektron kataloglarni yagona tizimga
bog’lash bo’yicha amalga oshirilayotgan islohotlar ham aynan resurs almashinuvi
samaradorligini oshirishga qaratilgan. Elektron kutubxona tizimlari
integratsiyasi foydalanuvchiga bir vaqtning o’zida bir necha kutubxona fondidan
izlash imkonini beradi. Masalan, ilmiy maqola yoki monografiya Toshkentdagi
kutubxonada bo’lmasa ham, Samarqand yoki Farg’onadagi oliy ta’lim muassasasi
kutubxonasidan tezda topilishi mumkin.
21

Resurs almashinuvi jarayonida muhim vazifalardan biri – nodir adabiyotlar
bilan ishlash tartibi dir. Bunday adabiyotlar asl nusxada yuborilmaydi, balki
ularning elektron nusxalari yoki mikrofilm variantlari taqdim etiladi. Bu nafaqat
hujjatlarning xavfsizligini ta’minlaydi, balki ularni uzoq muddat saqlash imkonini
ham yaratadi. Shu ma’noda raqamlashtirish jarayoni KAA faoliyatining ajralmas
qismi bo’lib bormoqda.
Xalqaro tajribadan ma’lumki, resurs almashinuvi faqat kitob yoki maqola
bilan cheklanmaydi. Ayrim rivojlangan mamlakatlarda KAA tizimi doirasida
foydalanuvchilarga ilmiy ma’lumotlar bazalari, statistik yig’malar, hatto
raqamli laboratoriya natijalari ham taqdim etiladi. Bu tajribani mahalliy
sharoitga moslashtirish kelajakda O’zbekistonda ham ilmiy hamkorlikni sezilarli
darajada rivojlantirishi mumkin.
Resurs almashinuvi jarayonini yanada samarali qilish uchun texnologik
yechimlar ham muhim. Masalan, QR-kod asosida buyurtma berish, onlayn
platformalar orqali avtomatlashtirilgan almashinuv, elektron hujjatlarni DRM
(Digital Rights Management) texnologiyalari bilan himoya qilish kabi usullar
kutubxonalararo hamkorlikni yanada qulay va xavfsiz qiladi.
Xulosa qilib aytganda, resurs almashinuvi KAA tizimining “yuragi”
hisoblanadi. U foydalanuvchining ehtiyojini tez va sifatli qondirish bilan birga,
kutubxona fondlaridan maksimal darajada foydalanish imkonini beradi. Kelgusida
elektron platformalar, xalqaro hamkorlik va raqamlashtirish jarayonlarini
kengaytirish resurs almashinuvi samaradorligini yanada yuqori bosqichga olib
chiqishi shubhasizdir.
2.3. Kutubxonalararo abonoment faoliyatida zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni
XXI asrda kutubxonalar faoliyatining asosiy tamoyili – bu raqamlashtirish
va tezkor axborot almashinuvi dir. Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimi
ham bundan mustasno emas, chunki foydalanuvchilarning bilim va ma’lumotlarga
bo’lgan talabi yildan-yilga ortib bormoqda. Shu sababli KAA faoliyatida
22

zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) o’rni beqiyos
darajada muhimdir.
Avvalo, AKT kutubxonalararo abonomentni an’anaviy shakldan elektron
shaklga o’tish iga zamin yaratmoqda. Oldin foydalanuvchilar adabiyotlarni faqat
pochta orqali olishgan bo’lsa, bugungi kunda elektron pochta, bulutli xizmatlar,
onlayn kataloglar va elektron platformalar orqali ma’lumot almashinuvi tez va
qulay shaklda amalga oshirilmoqda.
Hozirda O’zbekistondagi ko’plab oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari
elektron katalog lar va raqamli kutubxona tizimlari ni yaratmoqda. Masalan,
O’zbekiston Milliy kutubxonasi, TDIU kutubxonasi va boshqa yirik ilmiy
markazlar elektron ma’lumot bazalarini shakllantirib, ularni foydalanuvchilarga
masofadan turib taqdim etmoqda. Bu esa kutubxonalararo abonomentni yanada
tezkorlashtiradi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari KAA tizimida quyidagi asosiy
vazifalarni bajaradi:
 Elektron kataloglarni integratsiya qilish – foydalanuvchi bir nechta
kutubxona fondini yagona qidiruv tizimi orqali ko’rishi mumkin.
 Onlayn buyurtmalar tizimi – foydalanuvchi kitob yoki maqola uchun
kutubxonaga bormasdan turib internet orqali buyurtma berishi mumkin.
 Elektron resurslarni taqdim etish – maqola, monografiya yoki statistik
materiallarning skanerlangan yoki PDF nusxalari yuboriladi.
 Ma’lumotlarni himoyalash – DRM, elektron imzo va boshqa
texnologiyalar yordamida hujjatlarning mualliflik huquqi saqlanadi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, Yevropa Ittifoqidagi kutubxonalararo
abonoment tizimida so’nggi 10 yil ichida an’anaviy bosma kitoblarni yuborish
hajmi 45 foizga kamaygan, biroq elektron hujjatlar almashinuvi 70 foizga oshgan.
Bu esa AKTning KAA faoliyatida qanchalik muhim o’rin tutishini ko’rsatadi.
O’zbekiston tajribasida ham xalqaro elektron bazalar bilan integratsiya
jarayoni kengayib bormoqda. Masalan, JSTOR, Springer, Scopus va boshqa ilmiy
bazalardan foydalanish imkoniyati ko’plab oliy ta’lim muassasalari uchun yo’lga
23

qo’yilgan. Bu ham KAA faoliyatida ilmiy hamkorlikni kengaytirishning yangi
bosqichi hisoblanadi.
Shuningdek, mobil texnologiyalar va bulutli xizmatlarning rivojlanishi
foydalanuvchilar uchun kutubxonalararo abonomentdan foydalanishni yanada
qulaylashtirmoqda. Bugungi kunda foydalanuvchilar kitob yoki maqolalarni
nafaqat kompyuter orqali, balki smartfon yoki planshet yordamida ham olishlari
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
kutubxonalararo abonoment tizimini tubdan o’zgartirmoqda. Ular orqali tezkorlik,
qulaylik, keng imkoniyatlar, xalqaro hamkorlik va intellektual mulkni himoya
qilish samarali ta’minlanmoqda. Kelgusida AKTni yanada keng joriy etish KAA
tizimini yanada global va integratsiyalashgan shaklga olib chiqishi aniq.
2.3. Kutubxonalararo abonoment faoliyatida zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni
XXI asrda kutubxonalar faoliyatining asosiy tamoyili – bu raqamlashtirish
va tezkor axborot almashinuvi dir. Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimi
ham bundan mustasno emas, chunki foydalanuvchilarning bilim va ma’lumotlarga
bo’lgan talabi yildan-yilga ortib bormoqda. Shu sababli KAA faoliyatida
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) o’rni beqiyos
darajada muhimdir.
Avvalo, AKT kutubxonalararo abonomentni an’anaviy shakldan elektron
shaklga o’tish iga zamin yaratmoqda. Oldin foydalanuvchilar adabiyotlarni faqat
pochta orqali olishgan bo’lsa, bugungi kunda elektron pochta, bulutli xizmatlar,
onlayn kataloglar va elektron platformalar orqali ma’lumot almashinuvi tez va
qulay shaklda amalga oshirilmoqda.
Hozirda O’zbekistondagi ko’plab oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari
elektron katalog lar va raqamli kutubxona tizimlari ni yaratmoqda. Masalan,
O’zbekiston Milliy kutubxonasi, TDIU kutubxonasi va boshqa yirik ilmiy
markazlar elektron ma’lumot bazalarini shakllantirib, ularni foydalanuvchilarga
24

masofadan turib taqdim etmoqda. Bu esa kutubxonalararo abonomentni yanada
tezkorlashtiradi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari KAA tizimida quyidagi asosiy
vazifalarni bajaradi:
 Elektron kataloglarni integratsiya qilish – foydalanuvchi bir nechta
kutubxona fondini yagona qidiruv tizimi orqali ko’rishi mumkin.
 Onlayn buyurtmalar tizimi – foydalanuvchi kitob yoki maqola uchun
kutubxonaga bormasdan turib internet orqali buyurtma berishi mumkin.
 Elektron resurslarni taqdim etish – maqola, monografiya yoki statistik
materiallarning skanerlangan yoki PDF nusxalari yuboriladi.
 Ma’lumotlarni himoyalash – DRM, elektron imzo va boshqa
texnologiyalar yordamida hujjatlarning mualliflik huquqi saqlanadi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra, Yevropa Ittifoqidagi kutubxonalararo
abonoment tizimida so’nggi 10 yil ichida an’anaviy bosma kitoblarni yuborish
hajmi 45 foizga kamaygan, biroq elektron hujjatlar almashinuvi 70 foizga oshgan.
Bu esa AKTning KAA faoliyatida qanchalik muhim o’rin tutishini ko’rsatadi.
O’zbekiston tajribasida ham xalqaro elektron bazalar bilan integratsiya
jarayoni kengayib bormoqda. Masalan, JSTOR, Springer, Scopus va boshqa ilmiy
bazalardan foydalanish imkoniyati ko’plab oliy ta’lim muassasalari uchun yo’lga
qo’yilgan. Bu ham KAA faoliyatida ilmiy hamkorlikni kengaytirishning yangi
bosqichi hisoblanadi.
Shuningdek, mobil texnologiyalar va bulutli xizmatlarning rivojlanishi
foydalanuvchilar uchun kutubxonalararo abonomentdan foydalanishni yanada
qulaylashtirmoqda. Bugungi kunda foydalanuvchilar kitob yoki maqolalarni
nafaqat kompyuter orqali, balki smartfon yoki planshet yordamida ham olishlari
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
kutubxonalararo abonoment tizimini tubdan o’zgartirmoqda. Ular orqali tezkorlik,
qulaylik, keng imkoniyatlar, xalqaro hamkorlik va intellektual mulkni himoya
25

qilish samarali ta’minlanmoqda. Kelgusida AKTni yanada keng joriy etish KAA
tizimini yanada global va integratsiyalashgan shaklga olib chiqishi aniq.
Kutubxonalararo abonoment faoliyatida AKTning o’rni nafaqat tezkorlik va
qulaylik bilan, balki foydalanuvchilar ehtiyojlarini chuqur tahlil qilish imkoniyati
bilan ham bog’liqdir. Zamonaviy dasturiy vositalar yordamida kutubxonalar
foydalanuvchilar qaysi sohada ko’proq manba so’rayotganini aniqlashlari va shu
asosda resurs almashinuvi strategiyasini tuzishlari mumkin. Masalan, so’nggi
yillarda IT, tibbiyot va iqtisodiyot fanlariga oid elektron maqolalarga talab keskin
oshgani kuzatilmoqda.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari KAA tizimiga xalqaro
integratsiya imkoniyatlarini ham taqdim etadi. Masalan, OCLC (Online Computer
Library Center) kabi global tizimlar orqali yuz minglab kutubxonalar bir-birining
fondlaridan foydalanmoqda. O’zbekiston kutubxonalari ham bunday global
tarmoqlarga ulanish orqali xalqaro miqyosdagi ilmiy manbalardan foydalanish
imkoniyatini kengaytirishi mumkin.
AKTning yana bir muhim xususiyati – bu resurslarni raqamlashtirish va
saqlash jarayonini takomillashtirishdir. Kutubxonalararo abonoment doirasida
foydalanuvchilar ko’pincha noyob va tez topilmaydigan adabiyotlarni so’rashadi.
Ularni elektron shaklga o’tkazish, serverlarda xavfsiz saqlash va masofadan taqdim
etish texnologiyalari kutubxonalar faoliyatini samarali qilish bilan birga, ilmiy
merosni asrab qolishga ham xizmat qiladi.
Bundan tashqari, AKT kutubxonalararo abonoment tizimida interaktiv
xizmatlar ni joriy etish imkonini ham yaratmoqda. Masalan, foydalanuvchi
elektron portal orqali adabiyotga buyurtma berishi, uning holatini kuzatib borishi,
elektron nusxani yuklab olishi yoki onlayn konsultatsiya xizmatidan foydalanishi
mumkin. Bu esa foydalanuvchini kutubxona xizmatining faol ishtirokchisiga
aylantiradi.
Statistik ko’rsatkichlarga qaraganda, raqamli xizmatlarni keng joriy etgan
mamlakatlarda foydalanuvchilar soni an’anaviy kutubxona xizmatlariga qaraganda
26

2-3 baravar oshgan. Bu esa kutubxonalararo abonoment tizimida AKTning
samaradorligini amaliy isbotlab beradi.
Kelgusida kutubxonalararo abonoment tizimida sun’iy intellekt va katta
ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalaridan foydalanish imkoniyati ham mavjud.
Bu foydalanuvchilarning oldindan ehtiyojlarini prognoz qilish, eng maqbul resurs
manbalarini aniqlash va buyurtmalarni avtomatlashtirish imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
kutubxonalararo abonomentni nafaqat tezkor va samarali qilmoqda, balki uni
global, raqamli va foydalanuvchi uchun interaktiv tizimga aylantirmoqda. Shu
sababli, AKTni kengroq joriy etish kelajakda KAA tizimining barqaror
rivojlanishida hal qiluvchi omil bo’lib qoladi.
27

I BOB. KUTUBXONALARARO ABONOMENT TIZIMINING
NAZARIY ASOSLARI
1.1. Kutubxonalararo abonoment tizimining paydo bo’lishi va tarixiy
rivojlanishi
Kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining paydo bo’lishi insoniyatning
ilmiy bilim va ma’lumotlarga bo’lgan ehtiyoji ortib borishi bilan chambarchas
bog’liqdir. Ilmiy taraqqiyot va ta’lim jarayonining jadallashuvi natijasida birgina
kutubxona foydalanuvchilarning barcha ehtiyojlarini qondirishga qodir bo’lmagan.
Shu sababli, turli kutubxonalar o’rtasida o’zaro resurs almashish zarurati vujudga
kelgan va bu jarayon asta-sekin kutubxonalararo abonoment tizimiga aylangan.
Tarixiy manbalarga qaraganda, Yevropada XIX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab universitet va ilmiy kutubxonalar o’zaro hamkorlikda adabiyot
almashishni yo’lga qo’ygan. Bu tajriba tez orada boshqa davlatlarda ham keng
tarqalgan. XX asr boshlariga kelib esa ko’plab rivojlangan mamlakatlarda
kutubxonalararo abonoment xizmatlari uchun maxsus qoidalar ishlab chiqilgan va
ular milliy miqyosda tartibga solina boshlangan.
Masalan, Germaniya, Buyuk Britaniya va AQShda kutubxonalararo
abonoment alohida markazlar tomonidan boshqarilgan. AQShda 1902 yilda
Kongress kutubxonasi qoshida ilk bor KAA bo’limi tashkil etilib, u tez orada butun
mamlakat bo’yicha muvofiqlashtiruvchi markaz vazifasini bajargan. Germaniyada
esa 1930-yillardan boshlab ilmiy markaziy kutubxonalar o’rtasida yagona
abonoment tizimi yo’lga qo’yilgan.
O’zbekistonda esa KAA xizmatlari Sovet davri kutubxonachilik tizimi
doirasida shakllangan. XX asrning 50–60-yillaridan boshlab respublika ilmiy
kutubxonalari ittifoqdosh respublikalar fondlaridan adabiyot buyurtma qilish
imkoniyatiga ega bo’lgan. 1991 yildan keyin mustaqillikka erishilgach, milliy
kutubxonachilik siyosatida mustaqil yo’nalishlar shakllandi va KAA xizmatlari
ham yangi asosda rivojlana boshladi.
Bugungi kunda kutubxonalararo abonoment nafaqat an’anaviy kitob va
bosma adabiyotlarni almashishni, balki elektron resurslarni, maqolalar bazalarini
28

va raqamli hujjatlarni ham o’z ichiga oladi. Bu esa zamonaviy sharoitda
foydalanuvchilarga keng imkoniyatlar taqdim etmoqda.
Bugungi kunda xalqaro miqyosda kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimi
ko’plab mamlakatlarda keng qamrovli faoliyat olib bormoqda. Masalan, Buyuk
Britaniyada Britaniya kutubxonasi milliy miqyosdagi asosiy markaz sifatida
xizmat qiladi. U orqali nafaqat Angliya, balki butun Yevropa kutubxonalari
foydalanuvchilari adabiyotlarga buyurtma bera oladilar. Britaniya kutubxonasining
elektron platformasi orqali yiliga 3 milliondan ortiq hujjat almashinuvi amalga
oshiriladi.
Fransiyada esa kutubxonalararo abonoment tizimi ko’proq universitet
kutubxonalari atrofida shakllangan. Ular maxsus konsorsiumlar tuzgan bo’lib,
talabalar va tadqiqotchilar o’z sohasidagi adabiyotlarni turli shaharlardan elektron
yoki bosma shaklda olish imkoniyatiga ega.
Rossiya tajribasi ham diqqatga sazovor. Rossiya Davlat kutubxonasi (sobiq
Lenin kutubxonasi) va Rossiya Milliy kutubxonasi KAA bo’yicha yagona
markazlashgan xizmatlarni ko’rsatib kelmoqda. Ular nafaqat mamlakat ichidagi,
balki MDH davlatlari kutubxonalari bilan ham faol hamkorlik qiladi. Ayniqsa,
elektron kataloglarni yagona tizimga kiritish ishlari katta natija bermoqda.
Osiyo mamlakatlari orasida Yaponiya va Xitoyda kutubxonalararo
abonoment tizimi yuqori darajada rivojlangan. Yaponiya Milliy diet kutubxonasi
orqali butun mamlakat bo’yicha elektron buyurtmalar markazlashgan holda qabul
qilinadi. Xitoyda esa elektron ma’lumotlar bazalari asosida keng ko’lamli resurs
almashinuvi tashkil etilgan bo’lib, foydalanuvchilar tezkor onlayn xizmatlardan
foydalanishlari mumkin.
Xalqaro tajribalar shuni ko’rsatadiki, muvaffaqiyatli KAA tizimi quyidagi
omillarga tayanadi:
 yagona elektron kataloglar va ma’lumot bazalarining mavjudligi;
 kutubxonalararo hamkorlikni muvofiqlashtiruvchi markazlar faoliyati;
 zamonaviy AKT yechimlarini keng qo’llash;
 foydalanuvchilarga tezkor va qulay xizmat ko’rsatish;
29

 xalqaro standartlar va intellektual mulk huquqlariga rioya etish.
Shunday qilib, rivojlangan mamlakatlardagi KAA tajribalari O’zbekiston
uchun ham muhim tajriba manbai bo’lib xizmat qilishi mumkin. Milliy kutubxona,
oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari va ilmiy markazlar o’zaro
integratsiyalashgan holda xalqaro platformalarga ulansa, foydalanuvchilar global
miqyosda bilim resurslaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
3.2. O’zbekiston kutubxonalarida kutubxonalararo abonoment
xizmatini rivojlantirish yo’nalishlari
O’zbekiston kutubxonachilik tizimi mustaqillikdan so’ng yangi davrga
qadam qo’ydi va kutubxonalararo abonoment (KAA) xizmatini rivojlantirish
uchun keng imkoniyatlar yaratildi. Hozirgi kunda mamlakatda yirik ilmiy, o’quv,
axborot-resurs markazlari faoliyat yuritib, foydalanuvchilarga keng ko’lamli
xizmatlarni taklif etmoqda. Biroq KAA tizimi hali to’liq shakllanmagan bo’lib, uni
rivojlantirish bir qator muhim yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.
Birinchidan, yagona elektron kataloglar tizimini yaratish zarur. Bugungi
kunda ko’plab oliy ta’lim muassasalari va ilmiy markazlar o’z elektron
kataloglariga ega, ammo ular o’zaro bog’lanmagan. Shu sababli, yagona milliy
platforma yaratilsa, foydalanuvchilar istalgan kutubxona fondini masofadan turib
izlay olish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Ikkinchidan, kutubxonalararo hamkorlikni muvofiqlashtirish markazi
tashkil etilishi muhim. Masalan, Milliy kutubxona bazasida respublika miqyosidagi
yagona KAA markazi yaratilsa, barcha adabiyot almashinuvi jarayonlari tartibga
solingan va samarali bo’ladi. Bu nafaqat resurslardan oqilona foydalanishni
ta’minlaydi, balki foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatish tezligini ham oshiradi.
Uchinchidan, resurslarni raqamlashtirish va elektron shaklga o’tkazish
kengaytirilishi kerak. Chunki foydalanuvchilar, ayniqsa yoshlar, ko’proq elektron
manbalardan foydalanishga moyildir. Elektron kutubxonalar fondlarini
kengaytirish, xalqaro ma’lumotlar bazalariga ulanish imkoniyatlarini ko’paytirish
KAA xizmatining sifatini oshiradi.
30

To’rtinchidan, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish masalasi dolzarb.
O’zbekiston kutubxonalari JSTOR, Springer, Scopus, EBSCO kabi xalqaro
elektron bazalarga kengroq integratsiya qilinsa, tadqiqotchilar global ilmiy
resurslarga tezkor kirish imkoniga ega bo’ladilar.
Beshinchidan, mutaxassislar malakasini oshirish ham muhim yo’nalish
hisoblanadi. Kutubxonachilar zamonaviy AKT vositalaridan foydalanish, elektron
resurslarni boshqarish va foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatish bo’yicha muntazam
o’quv kurslarida qatnashishlari zarur.
Oltinchidan, moliya va texnik bazani mustahkamlash lozim. KAA
xizmatini samarali yo’lga qo’yish uchun zamonaviy serverlar, skanerlar, dasturiy
ta’minot va internet tarmoqlari yetarli darajada ta’minlanishi shart.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonda kutubxonalararo abonoment xizmatini
rivojlantirish quyidagi yo’nalishlarda amalga oshirilishi lozim: yagona elektron
platforma yaratish, markazlashgan boshqaruv tizimini shakllantirish, elektron
resurslar bazasini kengaytirish, xalqaro hamkorlikni mustahkamlash, kadrlar
salohiyatini oshirish va moddiy-texnik bazani yaxshilash. Ushbu chora-tadbirlar
amalga oshirilsa, KAA tizimi respublika miqyosida samarali ishlash bilan birga,
xalqaro miqyosda ham integratsiyalashgan xizmat ko’rsatishga qodir bo’ladi.
O’zbekiston kutubxonalarida KAA xizmatini rivojlantirish jarayonida yana
bir muhim yo’nalish – hududiy tenglikni ta’minlash dir. Hozirda poytaxtdagi
kutubxonalar resurslari va imkoniyatlari yuqori darajada bo’lsa-da, viloyat va
tuman kutubxonalari bu borada cheklangan sharoitda faoliyat olib bormoqda. Shu
sababli yagona elektron tarmoq orqali chekka hududdagi foydalanuvchilar ham
Milliy kutubxona yoki yirik ilmiy markaz fondlaridan foydalanish imkoniyatiga
ega bo’lishlari kerak. Bu masala ayniqsa oliy ta’lim muassasalari va ilmiy tadqiqot
institutlari uchun dolzarbdir.
Bundan tashqari, KAA xizmatini rivojlantirishda davlat va nodavlat sektor
hamkorligi ni kengaytirish ham muhim. Masalan, tijorat banklari, xalqaro
tashkilotlar yoki homiylar kutubxonalararo abonoment tizimini rivojlantirishga o’z
hissasini qo’shishi mumkin. Bu qo’shimcha moliyaviy manbalarni jalb qilish,
31

zamonaviy texnologiyalarni xarid qilish va elektron bazalarni kengaytirishga
xizmat qiladi.
Yana bir dolzarb yo’nalish – xalqaro standartlarni joriy etish dir. Hozirgi
global axborot makonida MARC21, RDA kabi kataloglashtirish standartlaridan
foydalanish orqali O’zbekiston kutubxonalarini jahon kutubxonalar tizimiga
integratsiya qilish mumkin bo’ladi. Bu esa foydalanuvchilarga xalqaro miqyosdagi
adabiyotlarni tezkor izlab topish va buyurtma qilish imkonini beradi.
KAA xizmatining samaradorligi ko’p jihatdan marketing va targ’ibot
ishlariga ham bog’liq. Aksariyat foydalanuvchilar kutubxonalararo abonoment
mavjudligi haqida to’liq xabardor emas. Shu bois kutubxonalar KAA xizmatini
ommalashtirish uchun turli seminarlar, axborot kunlari, ijtimoiy tarmoqlardagi
sahifalar va maxsus mobil ilovalar orqali keng targ’ibot ishlarini olib borishlari
kerak.
Shu bilan birga, kelgusida KAA xizmatini rivojlantirish uchun sun’iy
intellekt (AI) texnologiyalaridan foydalanish ham istiqbolli hisoblanadi. Masalan,
foydalanuvchilar qaysi yo’nalishdagi adabiyotlarni ko’proq izlayotganini tahlil
qilib, avtomatik ravishda eng dolzarb resurslar tavsiya qilinishi mumkin. Bu esa
nafaqat xizmatni tezkorlashtiradi, balki foydalanuvchi qoniqishini ham oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonda KAA xizmatini rivojlantirish nafaqat
texnik infratuzilma va elektron bazalarni kengaytirishni, balki hududiy tenglik,
xalqaro integratsiya, marketing strategiyalari va sun’iy intellekt kabi ilg’or
yechimlarni ham o’z ichiga olishi zarur. Shu asosda kutubxonalararo abonoment
nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham raqobatbardosh xizmatga aylanishi
mumkin.
3.3. Kutubxonalararo abonoment tizimida innovatsion texnologiyalarni
joriy etish istiqbollari
XXI asr kutubxonachiligi texnologik yangilanishlar davri hisoblanadi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) tezkor rivojlanishi, sun’iy
intellekt, “Big Data”, raqamlashtirish va bulutli texnologiyalarning keng
32

qo’llanilishi kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimini ham tubdan
o’zgartirmoqda. Endilikda foydalanuvchilar bosma adabiyotlarni uzoq kutish
o’rniga elektron nusxalarni bir necha soniya ichida olish imkoniyatiga ega bo’lib
bormoqdalar.
Avvalo, raqamlashtirish jarayonlarini kengaytirish istiqbollardan biri
sanaladi. Kutubxona fondlaridagi nodir qo’lyozmalar, ilmiy dissertatsiyalar, o’quv
qo’llanmalar va boshqa adabiyotlarni raqamlashtirib, yagona elektron platformaga
joylashtirish foydalanuvchilarga tezkor va qulay xizmat ko’rsatish imkonini beradi.
Bu jarayon O’zbekistonning Milliy kutubxonasi hamda oliy ta’lim muassasalari
kutubxonalarida bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda.
Ikkinchidan, mobil ilovalar va onlayn platformalar KAA tizimida katta rol
o’ynaydi. Masalan, maxsus mobil dasturlar orqali foydalanuvchilar istalgan
adabiyotga buyurtma berishlari, kitobning elektron nusxasini olishlari yoki uning
boshqa kutubxonada mavjudligi haqida tezkor ma’lumot olishlari mumkin bo’ladi.
Bu xizmat “foydalanuvchi – kutubxona – resurs” uchligini samarali bog’lab beradi.
Uchinchidan, sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili kelgusida KAA
tizimining rivojlanishida asosiy yo’nalishlardan biri bo’lishi mumkin. AI asosidagi
tavsiya tizimlari foydalanuvchilarning qidiruv odatlarini o’rganib, ularga mos
adabiyotlarni taklif qiladi. Bundan tashqari, sun’iy intellekt kutubxonalararo
buyurtmalar oqimini tahlil qilib, resurslardan samarali foydalanish imkonini
beradi.
To’rtinchidan, bulutli texnologiyalar yordamida kutubxona resurslarini
yagona serverda saqlash va ulardan masofadan turib foydalanish mumkin. Bu usul
katta hajmdagi elektron fondlarni joylashtirish va ularni har qanday hududdan
foydalanish imkoniyatini kengaytiradi.
Beshinchidan, blokcheyn texnologiyasi kelgusida KAA tizimida qo’llanishi
mumkin bo’lgan innovatsion yo’nalishlardan biridir. U orqali intellektual mulk
huquqlarini himoya qilish, foydalanuvchi buyurtmalarini shaffof va xavfsiz qayd
etish imkoniyati yaratiladi.
33

Shuningdek, xalqaro integratsiya ham KAA tizimining kelajagi uchun
muhim istiqbol hisoblanadi. JSTOR, EBSCO, Scopus, Springer kabi yirik
ma’lumotlar bazalariga integratsiya qilish orqali O’zbekiston kutubxonalari
foydalanuvchilarga global ilmiy resurslarga tezkor kirish imkoniyatini taqdim
etadi.
Xulosa qilib aytganda, kelgusida kutubxonalararo abonoment tizimi
innovatsion texnologiyalar bilan uyg’unlashgan holda foydalanuvchilarga tezkor,
qulay va yuqori sifatli xizmat ko’rsatishga qaratiladi. Raqamlashtirish, mobil
ilovalar, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar va xalqaro integratsiya O’zbekiston
kutubxonachiligini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Kelajakda KAA tizimida innovatsion texnologiyalarni joriy etish jarayonida
xalqaro tajribadan foydalanish alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, AQShdagi
Library of Congress va Yevropadagi Europeana platformasi elektron resurslar
almashinuvini yuqori darajada yo’lga qo’ygan. O’zbekiston kutubxonalari ushbu
tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirgan holda qo’llasa, foydalanuvchilarga
xizmat ko’rsatish darajasi yanada oshadi.
Bundan tashqari, integratsiyalashgan ma’lumotlar bazalari KAA tizimini
takomillashtirishning muhim omillaridan biridir. Bu orqali bir vaqtning o’zida bir
nechta kutubxonalarning elektron fondlaridan foydalanish, natijalarni qiyoslash va
eng qulay resursni tanlash imkoniyati yaratiladi. Shu yo’l bilan foydalanuvchilar
izlagan manbani qisqa vaqt ichida topishlari mumkin bo’ladi.
Yana bir muhim istiqbol – virtual va kengaytirilgan reallik (VR va AR)
texnologiyalarini qo’llashdir. Ular orqali foydalanuvchilar kutubxona fondidagi
nodir qo’lyozmalar yoki tarixiy hujjatlarni virtual muhitda ko’rishlari va ulardan
masofadan foydalanishlari mumkin. Bu nafaqat ilmiy-tadqiqot, balki turizm va
madaniy merosni targ’ib qilishda ham katta ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, milliy mobil ekotizim yaratish istiqbolli yo’nalishlardan
hisoblanadi. Agar KAA uchun yagona mobil dastur ishlab chiqilsa,
foydalanuvchilar kutubxonaga borib o’tirishga hojat qoldirmasdan, elektron
34

buyurtmalarni amalga oshirishlari, kitoblar qayerda mavjudligini bilishlari va
tezkor xizmatlardan foydalanishlari mumkin bo’ladi.
KAA tizimini rivojlantirishda yana bir dolzarb masala – kiberxavfsizlik dir.
Elektron resurslarning ommalashuvi bilan ularni himoya qilish,
foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini saqlash va intellektual mulk
huquqlarini himoya qilish masalalari yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Shu
sababli kelgusida kutubxonalar blokcheyn texnologiyasi va xavfsizlik sertifikatlari
orqali xizmatlarni yanada ishonchli qilishlari zarur.
Xulosa qilib aytganda, KAA tizimida innovatsion texnologiyalarni joriy
etish O’zbekiston kutubxonachiligini jahon standartlari darajasiga olib chiqadi.
Raqamlashtirish, sun’iy intellekt, mobil ilovalar, integratsiyalashgan bazalar va
xavfsizlik tizimlari qo’llanilishi bilan kutubxonalar foydalanuvchilar uchun yanada
ochiq, tezkor va qulay bilim manbaiga aylanadi.
35

XULOSA
Ushbu kurs ishida kutubxonalararo abonoment (KAA) tizimining mazmuni,
shakllanish jarayonlari, xalqaro tajribasi va O’zbekiston sharoitida rivojlantirish
istiqbollari keng yoritildi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, KAA tizimi
zamonaviy kutubxonachilik amaliyotida muhim o’rin tutib, foydalanuvchilarga
ma’lumotlar manbalarini tezkor va samarali yetkazib berishda katta ahamiyat kasb
etadi.
Birinchidan, kutubxonalararo abonomentning asosiy vazifasi –
foydalanuvchilarning kitob va boshqa adabiyotlarga bo’lgan talabini qondirish
uchun kutubxonalararo hamkorlikni yo’lga qo’yishdan iborat. Bu tizim ayniqsa
ilmiy-tadqiqot muassasalari, oliy o’quv yurtlari va ilmiy markazlar faoliyatida
dolzarb ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, xalqaro tajriba tahlili shuni ko’rsatdiki, rivojlangan davlatlarda
KAA tizimi markazlashgan boshqaruv, yagona elektron kataloglar, keng qamrovli
raqamlashtirish jarayonlari va xalqaro standartlardan foydalanish orqali samarali
faoliyat yuritmoqda. Masalan, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya va Rossiya
tajribasi O’zbekiston uchun ham qo’llanilishi mumkin bo’lgan ilg’or modellarni
taqdim etadi.
Uchinchidan, O’zbekiston kutubxonalarida KAA xizmatini rivojlantirish
yo’nalishlari sifatida quyidagi vazifalar belgilandi: yagona elektron katalog
yaratish, Milliy kutubxona bazasida KAA markazini tashkil etish, elektron
resurslarni kengaytirish, xalqaro bazalarga integratsiya qilish, kadrlar salohiyatini
oshirish va moliyaviy-texnik imkoniyatlarni mustahkamlash. Bu yo’nalishlar
amaliyotga joriy etilsa, mamlakatdagi kutubxona tizimi foydalanuvchilar uchun
yanada samarali va qulay xizmat ko’rsatishi mumkin.
To’rtinchidan, innovatsion texnologiyalar KAA tizimining kelajagini
belgilab beradi. Raqamlashtirish, mobil ilovalar, sun’iy intellekt, bulutli
texnologiyalar, blokcheyn va kiberxavfsizlik yechimlari yordamida xizmatlarni
tezkor, xavfsiz va sifatli shaklda tashkil etish imkoniyati mavjud. Bu
36

texnologiyalar nafaqat foydalanuvchilar ehtiyojini tezroq qondiradi, balki
kutubxonalararo hamkorlikning global miqyosda rivojlanishiga zamin yaratadi.
Umuman olganda, kutubxonalararo abonoment tizimi O’zbekiston axborot-
kutubxona xizmatlari sohasida raqobatbardoshlikni ta’minlash, milliy ilmiy
salohiyatni oshirish va xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Kelgusida mazkur tizimni takomillashtirish orqali mamlakatimiz
kutubxonalari nafaqat respublika ichida, balki xalqaro maydonda ham o’z o’rniga
ega bo’lishi mumkin.
Shuningdek, kutubxonalararo abonoment tizimining rivoji bevosita milliy
axborot siyosati va davlatning axborot jamiyati qurishdagi strategiyasi bilan uzviy
bog’liq. Bugungi kunda O’zbekistonda raqamli iqtisodiyotni shakllantirish,
elektron hukumat tizimini rivojlantirish, ilmiy va ta’lim sohalarida innovatsion
yondashuvlarni keng joriy etish ishlari olib borilayotgani KAA xizmatini ham
yangi bosqichga olib chiqishi uchun muhim imkoniyatlar yaratmoqda.
Yana bir muhim jihat shundaki, kutubxonalararo abonoment tizimini
samarali yo’lga qo’yish orqali ilmiy izlanishlar samaradorligini oshirish
mumkin. Tadqiqotchilar va talabalar uchun zarur bo’lgan, lekin bevosita ularning
kutubxona fondida mavjud bo’lmagan adabiyotlarni qisqa muddatda olish
imkoniyati ilmiy natijalarning tezroq yuzaga chiqishiga va ularning sifat jihatdan
boyishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, KAA tizimi hududlar o’rtasida bilim tengligini
ta’minlash da ham katta ahamiyatga ega. Masalan, poytaxtdagi yirik
kutubxonalarda mavjud adabiyotlar yoki elektron resurslardan chekka
viloyatlardagi foydalanuvchilar ham erkin foydalanish imkoniga ega bo’lsalar,
bilim olish jarayonida teng imkoniyatlar yaratiladi. Bu esa mamlakat miqyosida
ta’lim va ilmiy izlanishlarning sifatini oshiradi.
KAA tizimining istiqboli haqida gap ketganda, uni xalqaro hamkorliksiz
tasavvur etib bo’lmaydi . O’zbekiston kutubxonalari JSTOR, Springer, Elsevier,
Scopus kabi xalqaro ilmiy bazalarga kengroq integratsiya qilinishi zarur. Bu orqali
37

respublikamiz tadqiqotchilari jahon ilm-fani yutuqlaridan to’liq foydalana oladilar,
o’z ilmiy ishlari esa xalqaro maydonda kengroq e’tirof etiladi.
Xulosa qilib aytganda, kutubxonalararo abonoment tizimi zamonaviy
kutubxonachilikda foydalanuvchi ehtiyojlarini qondirishning eng samarali
vositalaridan biridir. Uni rivojlantirish orqali:
 ilmiy va ta’limiy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish;
 hududiy tenglikni ta’minlash;
 milliy ilmiy salohiyatni mustahkamlash;
 xalqaro axborot almashinuvini kuchaytirish;
 innovatsion texnologiyalarni joriy etish imkoniyati yaratiladi.
Shunday qilib, O’zbekistonda kutubxonalararo abonoment tizimini
takomillashtirish va innovatsion rivojlantirish nafaqat kutubxonachilik faoliyatini,
balki butun ilmiy va ta’limiy jarayonni yangi bosqichga olib chiqadi.
38

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston Respublikasi “Axborot-kutubxona faoliyati to’g’risida”gi
Qonuni. – Toshkent, 2011. https://www.lex.uz
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Axborot-resurs markazlari
faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori. –
Toshkent, 2006. https://www.lex.uz
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O’zbekiston – 2030”
strategiyasi to’g’risidagi Farmoni. – Toshkent, 2020. https://www.lex.uz
4. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Kutubxonalar
faoliyatini modernizatsiya qilish to’g’risida”gi Qarori. – Toshkent, 2018.
https://www.lex.uz
5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo’llab-
quvvatlash va innovatsiyalarni joriy etish to’g’risida”gi Qarori. – Toshkent,
2021. https://www.lex.uz
II. O’quv qo’llanmalar va ilmiy adabiyotlar
6. Abdurahmonova R.X. Axborot-kutubxona xizmatini tashkil etish. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
7. Alimova M. Kutubxonachilik ishi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent:
Turon-Iqbol, 2020.
8. Karimova S. Elektron kutubxonalar va axborot tizimlari. – Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2018.
9. Shodmonov Sh. Axborot jamiyati va kutubxonalar roli. – Toshkent:
Universitet, 2021
10. Ranganathan S.R. The Five Laws of Library Science. – New Delhi,
2006.
11. Line, M.B. Interlibrary Loan and Document Supply: Principles and
Practices. – London: Bowker, 1990.
12. Muir, A. & Oppenheim, C. National Information Policies and Libraries.
– London: Routledge, 2002.
39

13. UNESCO. Libraries in the Information Society: Development and
Innovation. – Paris: UNESCO Publishing, 2017.
14. IFLA. Guidelines for Interlibrary Loan and Resource Sharing. – The
Hague: IFLA Publications, 2019.
III. Internet saytlari
15. www.unesco.org – UNESCO kutubxonachilik bo’yicha dasturlari.
16. www.ifla.org – Xalqaro kutubxonachilar assotsiatsiyasi (IFLA) rasmiy
sayti.
17. www.natlib.uz – O’zbekiston Milliy kutubxonasi rasmiy sayti.
18. www.ziyonet.uz – O’zbekiston ta’lim va kutubxonachilik tarmog’i.
19. www.elibrary.ru – Rossiya ilmiy elektron kutubxonasi.
20. www.jstor.org – Xalqaro ilmiy maqolalar bazasi.
21. www.springer.com – Ilmiy nashrlar va elektron kutubxona resurslari.
22. www.researchgate.net – Ilmiy hamkorlik va resurs almashinuvi
platformasi.
40

Kutubxonalararo abonoment tizimi

Sotib olish