Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 433.9KB
Xaridlar 1
Yuklab olingan sana 05 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Tabiiy fanlarni oʻqitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari

Sotib olish
Tabiiy fanlarni o qitish va baholashningʻ zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari MUNDARIJA: I BOB TABIIY FANLARNI O QITISHNING ZAMONAVIY SHAKLLARI ʻ VA METODLARI 1.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish 1.2 Tabiiy fanalarni o’qitishda zamonaviy interfaol metodlardan foydalanish II BOB BOSHLANG’ICH SINFLARDA TABIIY FANLARNI O’QITISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI 2.1 Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o`tishda amaliy ishlarni tashkil etish 2.2 Boshlang’ich sinf o’qituvchilarda tabiiy fanlarni o’qitishda tabiatga nisbatan ijobiy muhitni shakllantirish III BOB TABIIY FANLARNI O’QITISHDA STEAM YONDASHUV VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR VA AKT VOSITALARIDAN FOYDALANISHNING 3.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda STEAM yondashuv 3.2 Tabiiy fan darslarida pedagogik texnologiyalar va AKT vositalaridan foydalanishning ahamiyati XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 KIRISH Hozirgi kunda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida tabiiy fanlarni o’qitish va baholash jarayoni alohida o’rin tutadi. Global raqobatbardoshlik davrida yosh avlodning tabiiy-ilmiy dunyoqarashini shakllantirish, ularning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu jarayonni samarali tashkil etishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanish katta ahamiyatga ega. Ta'lim jarayonida tabiiy fanlarni o’qitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalaridan foydalanish tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy jamiyatning ilm-fan, texnologiyalar va innovatsiyalar bilan bog’liq yuksak talablariga mos ravishda, o’quvchilarning ilmiy bilimlarga qiziqishini oshirish, mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish va amaliy ko’nikmalarini shakllantirish zarurat bo’lib qolmoqda. Mavzuning dolzarbligi . Ta'limning sifatini oshirish va o’quvchilarning tabiat qonuniyatlarini chuqur tushunishini ta'minlash uchun yangi o’qitish usullari va texnologiyalardan foydalanish zaruratga aylandi. Ayniqsa, tabiiy fanlarni STEAM yondashuvi asosida o’qitish, interfaol usullardan foydalanish, boshlang’ich sinflardan boshlab amaliy ishlarni tashkil etish ta'limning mazmunini boyitadi va samaradorligini oshiradi. Shuningdek, o’quvchilarni tabiatni asrashga, ekologik muammolarni tushunishga va hal qilishga yo’naltirish bugungi kundagi muhim vazifalardan biridir. Kurs ishining obyekti . Tabiiy fanlarni o’qitish jarayonining zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari. Kurs ishining predmeti . Tabiiy fanlarni o’qitish va baholashda zamonaviy texnologiyalar va metodlarni qo’llashning ta'lim jarayoniga ta'siri. Kurs ishining maqsadi . Tabiiy fanlarni o’qitish jarayonida zamonaviy shakl, metod va texnologiyalardan foydalanish samaradorligini tahlil qilish hamda ularni rivojlantirish bo’yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining vazifalari: 2  Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish imkoniyatlarini tahlil qilish.  Interfaol metodlar va AKT vositalaridan foydalanishning samaradorligini aniqlash.  Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o’qitishning amaliy va nazariy asoslarini aniqlash.  STEAM yondashuvining tabiiy fanlar ta'limidagi afzalliklarini yoritish.  O’quvchilar orasida ekologik madaniyatni shakllantirish uchun zamonaviy yondashuvlardan foydalanish imkoniyatlarini ko’rsatish. Mazkur ishda tabiiy fanlarni o’qitish va baholashda innovatsion texnologiyalarning o’rni va ahamiyati har tomonlama o’rganilib, mavjud tajriba asosida yangi g’oyalar taklif etiladi. Bu, o’z navbatida, o’quv jarayonining sifatini oshirish va yosh avlodning ilmiy bilimlarga qiziqishini kuchaytirishga xizmat qiladi. 3 I BOB TABIIY FANLARNI O QITISHNING ZAMONAVIY SHAKLLARIʻ VA METODLARI 1.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish Hozirgi kunda boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Sababi boshlang’ich sinf o’quvchilarini anglash, yod olish, tushunishga harakat qilish va qiziqish kabi psixologik harakteristikalari mukkamal rivojlanayotgan hisoblanadi. Shundan, tabiiy va ijtimoiy fanlarni o’qitish ularning mazmun mohiyatini bolalar psixologik qobiliyatlaridan kelib chiqqaan holda o’rgatish samarali natijalarga olib kelmoqda. Shu bois ko’plagan rivojlangan mamalakatlar ta’lim tizimlarida va dunyodagi pedagoglar tomonidan zamonaviy innovatsion pedagogic texnologiyalarni ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish bo’yicha bir qator izlanishlar olib borilmoqda.Hozirgi ta`lim jarayoni 4 K Moduli asosida tashkil etilmoqda 4K nima degani? 4K yondashuvi o’z nomi bilan 4 ta tamoyilni o’z ichiga oladi: 1.Kritik (tanqidiy) fikrlash. 2.Kreativ fikrlash: 3.Kommunikativlik. 4.Kollaboratsiya Kritik (tanqidiy) fikrlash: Ushbu metodologiya o’quvchilarning axborotni tanqidiy baholash, o’z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko’nikmalarini rivojlantirishni o’z ichiga oladi. O’quvchilar muammolarga tahliliy nuqtayi nazardan yondashishni o’rganadi va mantiqiy fikrlash asosida o’z nuqtayi nazarini shakllantiradi. Kreativ fikrlash: O’quvchilar o’z maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni qo’llashni o’rganadi, innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy muammolarni hal qilish ko’nikmalariga ega bo’ladi. 4 Kommunikativlik: O’quvchilar o’z fikrlarini aniq, ravshan ifodalashga, suhbatdoshni tinglashga va tushunishga, ma’lumotni yetkazishda til vositalaridan unumli foydalanishga o’rganadi. Kollaboratsiya: Darsliklar o’quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradigan tarzda tuzilgan. Bu o’quvchilarga hamkorlik qilish, samarali fikr almashish va o’zaro qo’llab-quvvatlash ko’nikmalarini o’rganishga ko’maklashadi. Tabiiy fanlar alohida predmet sifatida o’qitish 1- sinfdan boshlanadi. O’quv materiali «Tabiat jismlari», «O’simlik va hayvonot olami», «Sog’ligimizni saqlaymiz» va «Ekologiya» mavzulariga birlashtirilgan. Tabiiy fanlar bo’yicha dastur kichik yoshdagi maktab o’quvchilariga faqat jonajon tabiat go’zalligi va boyliklarinigina emas, balki respublikamizning tabiatini o’rganishga ham imkon beradi. Tabiiy fanlarni o’qitishda o’quvchilarning ilmiy- tabiiy dunyoqarashlarini shakllantirish va kengaytirish, mantiqiy fikrlashga o’rgatishda har bir dars mavzuyini bayon qilishga e’tibor beriladi. O’quvchilar topshiriqlarni individual bajarish jarayonida ularning aqliy faoliyati jalb etiladi, o’z bilimi, kuchi va qobiliyatiga bo’lgan ishonch ortadi. Buning natijasida har bir shaxs o’z imkoniyati darajasida rivojlanadi. Shu tarzda tashkil etilgan bilish faoliyatida vaqtdan unumli foydalaniladi. Pirovard natijada ta’lim samaradorligi ortadi. Ta’limning zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan foydalanib o’tiladigan darslarda o’quvchilarning bilish faoliyati individual tarzda tashkil etiladi. «Klaster» metodi. Ushbu metod o’quvchilarga muammolar (mavzular) xususida erkin, ochiq o’ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit yaratishga yordam beradi. «Klaster» metodi turli xil g’oyalar o’rtasidagi aloqalar to’g’risida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi. Bu metod aniq obyektga yo’naltirilmagan fikrlash shakli hisoblanadi. Undan foydalanish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog’liq ravishda amalga oshadi. «Klaster» metodidan o’quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosida tashkil etiladigan mashg’ulotlar jarayonida foydalanish mumkin. Guruh asosida tashkil etilayotgan mashg’ulotlarda ushbu metod guruh a’zolari tomonidan bildirilayotgan g’oyalarning majmuyi tarzida namoyon bo’ladi. Bu esa guruhning 5 har bir a’zosi tomonidan ilgari surilayotgan g’oyalarni uyg’unlashtirish hamda ular o’rtasidagi aloqalarni topa olish imkoniyatini yaratadi. «6x6» metodining afzallik jihatlari quyidagilardir: «6 x 6» metodi. «6 x 6» metodi yordamida bir vaqtning o’zida 36 nafar o’quvchini muayyan faoliyatga jalb etish orqali ma’lum topshiriq yoki masalani hal etish, shuningdek, guruhlarning har bir a’zosi imkoniyatlarini aniqlash, ularning qarashlarini bilib olish mumkin. Bu metod asosida tashkil etilayotgan darsda har birida 6 nafardan ishtirokchi bo’lgan 6 ta guruh o’qituvchi tomonidan o’rtaga tashlangan muammoni muhokama qiladi. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach, o’qituvchi 6 ta guruhni qayta tuzadi. Qaytadan shakllangan guruhlarning har birida avvalgi 6 ta guruhdan bittadan vakil bo’ladi. Yangi shakllangan guruh a’zolari o’z jamoadoshlariga avvalgi guruhi tomonidan muammo yechimi sif atida taqdim etilgan xulosani bayon etib beradilar va mazkur yechimlarni birgalikda muhokama qiladilar. «6x6» metodining afzallik jihatlari quyidagilardan iborat: - guruhlarning har bir a’zosini f aol bo’lishiga undaydi; -ular tomonidan shaxsiy qarashlarning ifoda etilishini ta’minlaydi; - guruhning boshqa a’zolarining fikrlarini tinglay olish ko’nikmalarini hosil qiladi; - ilgari surilayotgan bir hecha fikrni umumlashtira olish, shuningdek, o’z fikrini himoya qilishga o’rgatadi. Eng muhimi, har bir o’quvchi qisqa vaqt (15-20 daqiqa) davomida ham munozara qatnashchisi, ham ma’ruzachi sifatida faoliyat ko’rsatadi. Ushbu metod qo’llanilayotgan mashg’ulotlarda guruhlar tomonidan bir yoki bir necha mavzu (tnuammo) ni muhokama qilish imkoniyati mavjud. «6 x 6» metodidan ta’lim jarayonida foydalanish o’qituvchidan faollik, pedagogik mahorat, guruhlarni maqsadga muvofiq shakllantira olish layoqatiga ega bo’lishni talab etadi. Guruhlarning to’g’ri shakllantirilmasligi topshiriq yoki vazifalarning to’g’ri hal etilmasligiga sabab bo’lishi mumkin. Ushbu metod yordamida mashg’ulotlar quyidagi tartibda tashkil etiladi: 1. O’qituvchi mashg’ulot boshlanishidan oldin 6 ta stol atrofiga 6 tadan stul qo’yib chiqadi. 2. 6 ta varaqqa turli xil 6 ta topshiriq yozib chiqiladi. Varaqlarga I dan VI gacha rim raqami yozib qo’yiladi. Bu varaqlar 6 ta stolning har biriga qo’yib chiqiladi. 3. O’quvchilar o’qituvchi tomonidan 6 ta 6 guruhga bo’linadilar. O’quvchilarni guruhlarga bo’lishda o’qituvchi quyidagicha yo’l tutadi. Har bir o’quvchiga 1 dan 36 gacha raqamlangan varaqchalardan birini olish taklif etiladi. Bu varaqlarda rim raqami bilan stol raqami ko’rsatilgan bo’ladi. Har bir o’quvchi o’zi tanlagan varaqchadagi rim raqami bilan ko’rsatilgan stol atrofiga qo’yilgan stuldan joy egallaydi. 4. O’quvchilar joylashib olganlaridan so’ng o’qituvchi stol ustiga qo’yilgan topshiriqlarni bajarish uchun ma’lum vaqtni (5-10 minut) belgilaydi, munozara jarayoni boshlanganini e’lon qiladi. 5. O’qituvchi guruhlarning faoliyatini kuzatib boradi, kerakli o’rinlarda guruh a’zolariga maslahatlar beradi, yo’1-yo’riqlar ko’rsatadi. Belgilangan vaqt tugagach, guruhlardan munozaralarni yakunlashlarini so’raydi. 6. Munozara uchun belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach, o’qituvchi guruhlarni qaytadan shakllantiradi. Yangidan shakllangan har bir guruhda avvalgi 6 ta guruhning har biridan bir nafar vakil bo’lishiga alohida e’tibor qaratiladi. O’quvchilar o’z o’rinlarini almashtirib olganlaridan so’ng belgilangan vaqt (5-10 minut) ichida guruh a’zolari avvalgi guruhlariga topshirilgan vazifa va uning yechimi xususida guruhdoshlariga so’zlab beradilar. Shu tartibda qabul qilingan xulosalarni muhokama qiladilar va yakuniy xulosaga keladilar. «6x6» metodini ayrim boblar yoki o’quv yili choragi bo’yicha o’tilgan mavzularni takro rlash va mustahkamlash maqsadida o’tkazish maqsadga muvofiq bo’ladi. ""Aqliy hujum" usuli «Aqliy hujum» metodi muayyan mavzu yuzasidan berilgan muammolarni hal etishda keng qo’llaniladigan metod hisoblanadi. Bu metod o’quvchilarni muammo xususida keng va har tomonlama fikr yuritish, shuningdek, o’z tasavvurlari va g’oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma’lum ko’nikma hamda malakalarni hosil qilishga yordam beradi. Ushbu metod yordamida tashkil etilgan dars jarayonida ixtiyoriy muammolar yuzasidan bir necha original yechimlarni topish imkoniyati tug’iladi. Mazkur metodni qo’llashdan ko’zlangan asosiy maqsad o’quvchilarni muammo xususida keng va chuqur fikr yuritishga o`rgatishdan iborat. «Aqliy hujum» biror muammoni yechishda guruh qatnashchilari tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to'plab, ular orqali 7 ma'lum bir yechimga kelinadigan eng samarali usuldir. U to'g'ri va ijodiy qo'llanilganda shaxsni erkin, ijodiy va nostandart fikrlashga o'rgatadi. "Aqliy hujum" yordamida turli xil muammolarni hal qilishning yo'llari izlanadi. Bu usul guruhning har bir a'zosi fikrini tezda yig'ish va umumlashtirish imkonini beradi. "Aqliy hujum"ni, o'quvchilar muammo haqida yetarli ma'lumotga ega bo'lmagan hollarda ham qo'llash mumkin. Bu kutilmagan, oddiy shiroitda aqlga kelmaydigan antiqa yechimlar tonish imkonini beradi. "Aqliy hujum" usulidan foydalanilganda, odatda mashg'ulot ikki bosqichdan iborat bo'ladi: birinchi bosqich - taklif bosqichi ("aqliy hujumning o'zi) va ikkinchi bosqich - tahlil hamda yechimlarni saralash bosqichi. Bosqichlar o'rtasida kichik tanaffus berilsa, maqsadga muvofiq bo'ladi. O'quvchilarga bilimni bayon qilish metodlari ham tarbiyavi ahamiyatga ega, o'quvchilarning barcha faoliyatlari bilimlarni o'zlashtirish jarayoni bilan bog'liqdir. Shu munosabat bilan tabiatshunoslikni o'qitish o'qituvchi uchun tarbiyaviy ishlarda katta imkoniyatlar beradi. Tabiatshu noslikni o'qitishda og'zaki, ko'rgazmali, amaliy va boshqa metodlardan foydalaniladi. Bolalarning ijodiy faolligi, individual qobiliyatlarini ochishga qaratilgan metodlar tobora ko'proq qo'llanilmoqda. Tabiatshunoslik bo'yicha mashg'ulotlami sinfdan va maktabda: tashqari tadbirlar: ochiq havodagi o'yinlar, o'lkashunoslik ekskursiyalari, yurishlar bilan chambarchas bog'lamoq zarur. Tabiiy fanlarni o’qitishda, boshqa didaktik o’yinlar bilan bir qatorda o’yin mashqlardan o’z o’rinda va samarali foydalanish maqsadga muvofiq. O’yin mashqlar uchun televideniya va matbuot orqali berib borilayotgan va o`quvchlarning eng qiziq mashg’ulotiga aylangan o’yinlarni andoza qilib olish mumkin. Bular jumlasiga “Zakovat”, “Zigzag”, “Zinama zina”, “Aqliy hujum” kabilarni kiritish mumkin. Mazkur o’yinlarda o`quvchlar avvalo o’z kuchi va bilimlarini sinab ko’radilar va yana ularning aksariyati shu o’yinlar ishtirokchisi bo’lishi orzu qiladilar. “Zinama-zina” texnologiyasi Texnologiyaning tavsifi. Ushbu mashg`ulot o`quvchi larni o`tilgan yoki o`tilishi kerak bo`lgan mavzu bo`yicha yakka va kichik jamoa bo`lib fikrlash hamda xotirlash, o`zlashtirilgan bilimlarni yodga tushirib, to`plangan fikrlarni 8 umumlashtira olish va ularni yozma, rasm, chizma ko`rinishida ifodalay olishga o`rgatadi. Bu texnologiya o`quvchilar bilan bir guruh ichida yakka holda yoki guruhlarga ajratilgan holda yozma ravishda o`tkaziladi va taqdimot qilinadi. Texnologiyaning maqsadi. O`quvchilarni erkin, mustaqil va mantiqiy fikrlashga, jamoa bo`lib ishlashga, izlanishga, fikrlarni jamlab ulardan nazariy va amaliy tushuncha hosil qilishga, jamoaga o`z fikri bilan ta’sir eta olishga, uni ma’qullashga, shuningdek, mavzuning tayanch tushunchalariga izoh berishda egallagan bilimlarini qo`llay olishga o`rgatish. Texnologiyaning qo`llanishi: ma’ruza(imkoniyat va sharoit bo`lsa), seminar, amaliy va laboratoriya mashg`ulotlarida yakka tartibda yoki kichik guruhlarda o`tkazish hamda nazorat darslarida qo`llanilishi mumkin. Mashg`ulotda qo`llaniladigan vositalar: A-3, A-4 formatlarda tayyorlangan (mavzuni ajratilgan kichik mavzuchalar soniga mos) chap tomoniga kichik mavzular yozilgan tarqatma materiallar, flomaster(yoki rangli qalam)lar. Mashg`ulotni o`tkazish tartibi: o`qituvchi o`quvchilarni mavzular soniga qarab 3-5kishidan iborat kichik guruhlarga ajratadi (guruhlar soni 4 yoki 5ta bo`lgani ma’qul); o`quvchilar mashg`ulotning maqsadi va uning o`tkazilish tartibi bilan  tanishtiriladi.Har bir guruhga qog`ozning chap qismida kichik mavzu yozuvi bo`lgan varaqlar tarqatiladi; o`qituvchi guruh a’zolarin tarqatma materialda yozilgan kichik mavzular  bilan tanishishlarini va shu mavzu asosida bilganlarini flomaster yordamida qog`ozdagi bo`sh joyiga jamoa bilan birgalikda fikrlashib yozib chiqish vazifasini beradi va vaqt belgilaydi; guruh a’zolari birgalikda tarqatma materialda berilgan kichik mavzuni  yozma(yoki rasm, yoki chizma) ko`rinishida ifoda etadilar.Bunda guruh a’zolari kichik mavzu bo`yicha imkon boricha to`laroq ma’lumot berishlari kerak bo`ladi. Tarqatma materiallar to`ldirilgach, guruh a’zolaridan bir kishi taqdimot  qiladi.Taqdimot vaqtida guruhlar tomonidan tayyorlangan materialar, albatta, auditoriya(sinf) doskasiga mantiqan tagma-tag(zina shaklida) ilinadi; 9 O`qituvchi guruhlar tomonidan tayyorlangan materiallarga izoh berib, ularni baholaydi va mashg`ulotni yakunlaydi. “Zigzag» metodi Sinf o`quvchilari 7ta guruhga bo`linadilar va guruhlar nomlanadi. Guruhlarda yangi mavzu mohiyatini yorituvchi matn qismlarga ajratiladi va ajratilgan qismlar mazmuni bilan tanishib chiqish vazifasi guruhlarga topshiriladi. O`quvchilar matnlarni diqqat bilan o`rganadilar va gapirib beradilar. Vaqtni tejash maqsadida guruh a’zolari orasidan liderlar belgilanadi va qayd etilgan vazifa ular tomonidan bajariladi. Liderlarning fikrlari guruh a’zolari tomonidan to`ldirilishi mumkin. Barcha guruhlarning o`quvchilari o`zlariga topshirilgan matn mazmuni xususida so`zlab berganlaridan so`ng, matnlar guruhlararo almashtirilib, avvalgi faoliyat takrorlanadi. Guruhlarga bir necha matnlar taqdim etiladi. Shu tarzda barcha matnlar mazmuni guruhlar tomonidan o`rganib chiqilgach o`quvchilar o`tilgan mavzu bo`yicha asosiy tushunchalarni ajratadilar, ularning o`zaro mantiqiy bog`liqligini aniqlaydilar, yuzaga kelgan g`oyalar asosida mavzuga oid sxema ishlab chiqiladi. So`ngra o`zlashtirilgan bilimlar asosida o`quvchilarning o`zlariga shunday sxemalarni ishlab chiqish vazifasi topshiriladi. Har qanday o’yinlar kabi pedagogik jarayonlarda foydalaniladigan o’yinlar ham o’zining aniq maqsadi va natijasiga ega bo’ladi. Ta’lim muassasalarida ko’p holatlarda rolli va kasbiy xarakterga ega ishbilarmonlik o’yinlarian foydalaniladi. Muhimi pedagogik maqsadlarda qo’llaniladigan o’yinli texnologiyalarining asosini o`quvchilarning faollik va tezkorlikka asoslangan faoliyati tashkil etadi. Pedagogik o’yinlar yangi o’quv materialini o’zlashtirish, mustahkamlash, o`quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirish, umumiy ko’nikma, malakalarini shakllantirish kabi masalalarni yechishga qaratiladi. Ular yordamida o`quvchilar turli holatlardan o’quv materialini tushunish, uning negizida ma’lum ko’nikma, malaka va sifatni o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi. Mazkur ilmiy maqolada keltirilgan innovatsion pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq qilish samarali natijalarga olib keladi. Shuningdek, boshlang’ich sinf o’quvchilarida tabiy fanlarni o’qitishda pedagogik texnologiyalarni o’yinli usullarga asoslangan holda ishlab chiqish bolalarda mazkur fanlarni tushunish va oson o’zlashtirish 10 qobiliyatlartining rivojlanishiga olib keladi. Shu bois, boshlang’ich sinf o’quvchilarining o’zlashtirish qobiliyatlari va psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda o’yinli metodlardan va ushbu metodlar asosida axborot texnologiyalri imkoniyatlaridan foydalanib media matreialalrdan foydalanish taklif etiladi. 1 1.2 Tabiiy fanalarni o’qitishda zamonaviy interfaol metodlardan foydalanish Ta’limda pedagogik texnalogiyalar asoslanish va innovatsiyaga intilish, o’quvni faollashtirishga qaratilgan turli interfaol metodlardan foydalanish ta’lim maqsadini samarali amalga oshirishga yordam beradi. Dars loyixasini tuzishga o’qituvchi o’zining ish shakllari va o’quvchilarning ko’nikmani egallash jarayonidagi ishlari doirasini aniq belgilab olishi lozim. Shuningdek u qanday o’qitish metodlaridan foydalanishi ham muhim ahamiyatga ega. Bunda ko’proq interfaol metodlarga e’tiborni qaratish ta’lim samaradorligini oshiradi.. 1.Yangilik kashf etish orqali o'rganish (evristik) usuli Bu yondoshuv o'quvchilarning egallagan nazariy bilimlarini tadbiq etish bilan bir qatorda ularning o'z-o'zlarini rag'batlantirish orqali bilim va ko'nikmalar to'plashlariga sharoit yaratadi. Metodning asosiy tamoyillari quyidagicha: 1. O'rganishdan maqsadni avvaldan aniqlab olish talab qilinadi. 2. O'rganish jarayoni ma'lum bir topshiriqqa yo'naltirilgan bo'lishi kerak. 3. Topshiriq quyidagilarni ta'minlaydi: < Tayanch ma'lumot olish uchun asos < O'quvchi uchun notanish bo'lgan ma'lumotga chuqur kirib borishiga undaydigan so'rovga e'tibor berish < Oldindan aniqlangan va o'rganishga asoslangan natijalar. 4. Muvaffaqiyat – faoliyat-yutuq motivatsiyasiga asoslangan. 5. Guruhdagi hamkorlik: < fikr va faoliyatni rag'batlantiradi 1 https://betpublication.org/index.php/sit/article/view/9223/9334 11 7. O'qituvchi asosan o'qish jarayonini yengillashtiruvchi va ikki tomonlama fikr- Mulohazalar bilan ta'minlovchi shaxs vazifasini o'taydi. Kamdan-kam hollarda o'qituvchi ma'lumot bilan ta'minlaydi. 2.Shkalalashtirish metod. Ta'rifi: Bir varaq qog'ozda ikki qutb: “juda ko'p” va “juda kam” tomonlarga ega bo'lgan shkala chiziladi (Shkalaning uzunligi erkin ravishda o'qituvchi tomonidan belgilanishi mumkin). Ishtirokchilarga muhokama qilinayotgan mavzu bo'yicha shkalada, o'z xabardorligi va bilimdonligiga qarab, bir nuqta chizib (qo'yib) qo'yish taklif etiladi. Mashq yakunida o'qituvchi xulosa chiqaradi. Izoh: Ishtirokchilar mavzu ko'rib chiqilgandan keyin yana bir bor o'zlarining naqadar bilimdonliklarini belgilashlari uchun shkalalashtirish takroran o'tkazilishi mumkin. Mavzuni o'rganish jarayonining boshida belgilab qo'yilgan shkala eng oxirgi belgilangan shkala bilan solishtiriladi, va guruhning masala yoki mavzuni tushunish yoki o'zlashtirishda olg'a harakatlanishi belgilab qo'yiladi. Foydalanish doiralari.Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, o'quvchilarning o'rganilayotgan mavzu bo'yicha bilimlari va tajribasini aniqlab olish uchun. 3.Uchta to'g'ri va bitta noto'g'ri metodi Ta'rifi .Har bir ishtirokchi bir varaq qog'ozda o'rganilayotgan yoki o'rganilgan mavzu bo'yicha uchta to'g'ri fikr va bitta noto'g'ri fikrni yozadi. Ishtirokchilar juftliklarga to'planadilar, varaqlar bilan almashadilar va qaysi fikr noto'g'ri bo'lgan ekanligini aniqlaydilar. Foydalanish doiralari Uy ishini tekshirish vaqtida, tabiiy va aniq fanlarda mavzuni mustahkamlashda foydalanish mumkin. Afzalliklari Kuzatuvchanlikni rivojlantiradi, axborotni tanlab olish ko'nikmasini ishlab chiqadi, bolalarni xato topish va fikrlarni ifodalashga o'rgatadi, o'qituvchiga o'quvchilarning bilimlarini tekshirishga imkon beradi. 12 Qiyinchiliklari Materialni o'zlashtirib ololmagan bolalar topshiriqni uddalay olmasliklari xavfi bor. O'qituvchiga fikrlar aniqligi va to'g'riligini kuzatish, mashqni o'tkazish uchun vaqtni mo'ljallab olish qiyin, chunki o'quvchilarda ko'pincha fikrlarni aniq ifodalash ko'nikmasi mavjud bo'lmaydi. 4.Svetafor metodi . Ta'rifi .Ma'lum mavzuni o'rganish vaqtida o'qituvchi u bo'yicha tezislarni tayyorlaydi (5-7ta, mavzuning murakkabligiga qarab). Tezislar navbatma-navbat doskaga yoziladi (tasviri tushiriladi yoki oldindan tayyorlangan plakatlar shaklida ilib qo'yiladi). O'quvchilarga o'ylab chiqish uchun 1 daqiqa vaqt beriladi. So'ng tezis bilan rozi bo'lgan har bir o'quvchi yashil kartochkani ko'taradi; rozi bo'lmagan – qizil kartochkani; ikkilanayotgan yoki qaror qabul qilishda betaraf bo'lishni xohlayotgan – sariq kartochkani yuqoriga ko'taradi. Agar ishtirokchilar fikri asosan bir-biriga mos keladigan bo'lsa, o'qituvchi navbatdagi tezisga o'tadi. Agar tezis muhokama qilinishni talab qilsa, ishtirokchilardan o'z qarorlarini asoslab berish iltimos qilinadi. Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, topshiriqlar ma'lum o'quv mavzusiga va ma'lum yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirilgandan keyin. Afzalliklari Ushbu mashq barcha o'quvchilarning fikrini bilib olishga imkon beradi: hech kim oddiygina tomoshabin bo'lib qolmaydi. Ishtirokchilarning ko'pchiligida mashq boshlanganidan keyin birozdan so'ng nuqtai nazardagi tafovutlar sabablarini bilish va o'z fikrini asoslash bo'yicha kuchli qiziqish paydo bo'ladi. O'quvchilarning nutqini, o'z nuqtai nazarini himoya qilish, asoslash qobiliyatini rivojlantiradi. Qiyinchiliklari Agar vaqt cheklovlari sababli munozara o'tkazishga imkon bo'lmasa, ushbu uslubdan foydalanish kerak emas. Agar tezislarning ko'pchiligi bo'yicha ishtirokchilar fikri bir-biriga mos kelsa, mashqqa bo'lgan qiziqish tezda yo'qoladi. Mashq o'tkazish uchun resurslarni puxtalik bilan tayyorlashni talab qiladi. 13 5.Maqsad sari bir qadam metodi. Ta'rifi Mashq qo'yilgan maqsadga erishish uchun amalga oshirish mumkin va lozim bo'lgan harakatlarni aniqlashtirishga qaratilgan. Ishtirokchilardan gorizontal chiziq chizish va unda teng masofada 11ta nuqta qo'yish va ularni 0dan 10gacha bo'lgan raqamlar bilan belgilab chiqish iltimos qilinadi. Bu chiziq maqsadga erishish yo'lini ifodalaydi.Chap tomondagi nuqta (0) maqsadga umuman erishilmaganligini aks ettiradi, o'ng tomondagi chiziq esa (10) maqsadga butunlay va eng muvaffaqiyatli ravishda erishilganligi vaziyatidan darak beradi. Ishtirokchilardan ushbu har bir ikki nuqtaning oldida eng yomon va eng yaxshi vaziyatni ta'riflaydigan bir necha so'zlarni yozish iltimos qilinadi. Shundan so'ng ishtirokchilardan hosil bo'lgan shkala yordamida o'zlarining ishdagi ahvollarini – ular maqsadga qanchalik yaqinlashib qolganlarini baholash iltimos qilinadi. Ishtirokchilar tegishli raqamni belgilaydilar va uning yonida ishlarning joriy ahvolini ifodalaydigan bir necha so'zlarni yozadilar. Keyin esa ulardan ularning hozirgi vaziyatini aks ettiradigan nuqtadan navbatdagi nuqtagacha strelka chizish iltimos qilinadi. «Bu maqsadingizga erishish uchun eng qisqa yo'l. Hozircha bu maqsadga to'liq erishib bo'lmasa-da, biroq hech bo'lmasa bu qadamni amalga oshirish mumkin va kerak. Bu qadamni amalga oshirish uchun siz qanday aniq harakatlarni qilishingiz mumkin va aynan qachon siz buni bajarishingizni o'ylab ko'ring va yozib oling». Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, savollarni ma'lum o'quv mavzusi va turli yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirishda. Afzalliklari Ushbu mashq masalalarni aniqlashtirish qobiliyatini rivojlantirish va unga erishish yo'lidagi qadamlarni tushunishga hamda mulohazalar yuritishdan aniq harakatlarga o'tishga imkon beradi. Ko'pincha odam istayotgan maqsadiga kerakli xususiyatlar va sharoitlarga ega bo'lmaganligi uchun emas, balki maqsad uning uchun juda yrik bo'lib ko'ringanligi va odam unga erishish jarayonini hozirning o'zidayoq qilish mumkin va lozim bo'lgan aniq 14 harakatlarga, bosqichlarga ajrata olmasligi uchun erisholmaydi. Mashq ushbu cheklovni hech bo'lmasa qisman bartaraf etishga imkon beradi. 6.G'oyaviy charxpalak metodi Ta'rifi1. Kichik guruhning (4-5 kishidan iborat) har bir ishtirokchisiga toza oq varaq beriladi va bir xil savol beriladi (zarur bo'lganda o'qituvchi guruhning har bir ishtirokchisi uchun turli savollarni tayyorlashi va taklif qilishi mumkin). Barcha ishtirokchilar og'zaki fikr almashmasdan, o'zlarining varaqlarida savollarga bo'lgan javoblarning o'z-o'zidan aqlga kelib qoladigan ifodalarini yozadilar. 2. Ifodalar yozilgan varaqlar vaqt tanqisligi sababli soat millarining harakatlanishi bo'yicha kichik guruhdagi qo'shnilarga uzatiladi. Bunday varaqni olgandan so'ng har bir ishtirokchi varaqda mavjud yozuvlarni takrorlamasdan, yangi yozuv kiritishi lozim. Har bir ishtirokchining varag'i yana o'ziga qaytib kelgandan so'ng ish yakunlanadi. Ushbu bosqichda yozuvlar tahlil qilinmaydi, baholanmaydi va tanlab olinmaydi (ushbu uslubiyatning «aqliy hujum» bilan ayrim o'xshashligi ana shunda namoyon bo'ladi). 3. Kichik guruhlarda ishtirokchilar tomonidan ifodalangan javoblar va takliflarning muhokamasi o'tkazilib, ularning eng muhimlari va dolzarblari yakuniy ro'yxatga kiritiladi. 4. Kichik guruhlar ishlanmalarining natijalari bilan almashish. Barcha kichik guruhlar navbatma-navbat yakuniy ro'yxatdan o'z ifodalarini taklif etadilar. Agar bu ifoda yuzasidan boshqa guruhlar e'tiroz bildirmasalar u oxirgi ro'yxatga kiritiladi. Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, topshiriqlar ma'lum o'quv mavzusiga va ma'lum yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirilgandan keyin. Afzalliklari Taklif etilgan masalalarni izchil muhokama qilishni tashkil etish, so'ng jamoa bo'lib qarorni qabul qilish; bilimlarni dolzarblashtirish va mavjud tajribani aniqlash. 15 Qiyinchiliklari Agar ishtirokchilardan biri ushbu mavzu bo'yicha yaxshi tayyorlanmagan bo'lsa, u butun jarayonni to'xtatib qolishi mumkin. Mazkur vaziyatda o'quvchiga muhokama etilayotgan masalalar bo'yicha darslikdan yoki boshqa adabiyotdan foydalanishga ruxsat berish mumkin, lekin bu uning bahosiga albatta ta'sir ko'rsatishi to'g'risida ogohlantirib qo'yish kerak. 7. Loyihalar usuli Ta'rifi Loyihalar – bu o'quvchilar tomonidan uzoq vaqt davomida turli mavzularni mustaqil ravishda o'rganish bo'lib, bu jarayon oxirida ular o'z ishlarini taqdim etadilar. Loyihalar ma'lum bosqichlarga ega. Barcha bosqichlarda eng muhimi – o'quvchiga o'zining ta'lim olishi uchun javob berishga ruxsat etishdan iborat. Mavzu yoki muammo. O'qituvchi tomonidan belgilanib, sinfga tanlab olish asosida taqdim etilishi mumkin, masalan, “aqliy hujum” yo'li bilan. Masala yoki muammo o'quvchilarda bevosita qiziqish uyg'otadigan bo'lsa, soz bo'ladi. O'quvchilar mavzuni o'rganish jarayonida “adashib” qolmasliklari uchun, masala aniq qo'yilishi lozim. O'z navbatida, siz loyiha ustida ishlash bo'yicha biron alohida uslubni yoki o'quvchilar o'z ishlarida qo'llashlari mumkin bo'lgan texnik moslamalarni taklif qilishingiz mumkin. Masalan, magnitofon. Rejalashtirish. O'qituvchilar va o'quvchilar loyiha ustidagi ishlar qachon boshlanishi, qancha vaqt egallashi, qanday resurslar qo'llanilishi, ular qayerdan olinishi, o'quvchilar bitta-bitta bo'libmi yoki guruhlarda ishlaydilarmi, bir xil yoki har xil mavzular bo'yichami – hal qilishlari lozim. Tadqiqotlar o'tkazish tajribasiga ega bo'lmagan o'quvchilarga guruhlarda ishlash osonroq bo'lsa kerak. Ushbu bosqichda loyiha qanday yakunlanishini hal qilish muhim ahamiyatga ega. Material yig'ish,uslublar. Loyiha ustida ishlash tez vaqtda turli ko'nikmalarni singdiradi. Masalan, sog'lom turmush tarziga tegishli bo'lgan tadqiqotchilik loyihasi mikrohudud yashovchilari oldiga, poliklinikaga tashrif buyurishlar, interv`yu, adabiyot o'rganish, fotosuratga olish, statistika 16 ma'lumotlarini yig'ish va materialni tahlil qilish kabi jarayonlarni o'ziga kiritishi mumkin. Ijodiy loyihani bajarish uchun texnik ko'nikmalar va qobiliyatlar, masalan, videokamera bilan ishlash; transparant va plakatlarni tayyorlash uchun - badiiy ko'nikmalar kerak bo'lib qolishi mumkin. O'quvchilardan tadqiqotchilik, ijtimoiy va ijodiy kabi qobiliyatlarning barchasini talab etadigan loyihalar eng yaxshi hisoblanadi. Ushbu bosqichda o'qituvchi savollarga javob berishi yoki maslahat berishi mumkin, lekin o'quvchilar o'z ishlarini bajarish uchun o'zlari javob berishlari kerak. Tadqiqot natijasi. Bu hisobot, fil`m, ko'rgazma, audiokasseta, ma'ruza, rasm, she'r bo'lishi mumkin. Bajarilgan ish nafaqat o'quvchilar tadqiqotlarining natijasini, balki ularning loyiha ustidagi ishlarining turli bosqichlarini ifodalashi; o'quvchilar o'rganilayotgan mavzuga nisbatan qanday hissiyotlarni boshdan kechirganlarini aks ettirishi maqsadga muvofiq bo'ladi. Misol uchun, o'z shaharlarida alkogolizmga qarshi plakatlar kampaniyasini o'tkazgan o'quvchilar o'zlarining ish ustidagi fotosuratlarini taqdim etishlari va qanday qilib plakatlar dizaynini tanlaganlari va tuzganlari to'g'risida yozishlari mumkin. Ish sinfga yoki yanada kengroq auditoriyaga taqdim etilishi mumkin. Masalan, sizning tumaningizda atrof-muhitni saqlashga tegishli bo'lgan loyiha mahalliy gazetani qiziqtirib qolishi mumkin yoki munitsipal hokimiyat atrof-muhitga yetkazilgan zarar tadqiq etilgan ishlarning natijalari bilan tanishishni istab qolishlari mumkin. Baholash. Loyihalar odatda ko'p predmetlarni qamrab olishi sababli, ehtimol, ishlarni bir necha o'qituvchilarga baholashga to'g'ri kelishi mumkin. Loyihada qo'llanilgan turli ko'nikmalar va qobiliyatlar ham baholanishi lozim, bunday baholash faqat akademik bilimlar asosida bajarilishi kerak emas. Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, topshiriqlar ma'lum o'quv mavzusiga va ma'lum yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirilgandan keyin. Afzalliklari O'quvchilarga alohida predmetlaro'rtasidagi, maktabdagi mashg'ulotlar va tashqi dunyo o'rtasidagi aloqani ko'rishga yordam beradi. 17 O'quvchilarni biron faoliyatni olib borish, o'z vaqtini rejalashtirish va jadval bo'yicha ishlash uchun o'z-o'zini tashkillashtirishga o'rgatadi. O'quvchilarga o'qituvchi boshchiligida ta'lim olish jarayonini boshqarishga imkon beradi. O'quvchilar ham bir-biri bilan, ham maktabdan tashqarida turli odamlar bilan hamkorlik qilishlari uchun imkon yaratadi. O'quvchilarni o'z tadqiqotlarining natijalarini va o'z fikrini ifodalash va omma oldida himoya qilishga o'rgatadi, va bu o'quvchilar huquqlarini targ'ib etishda muhim ko'nikma hisoblanadi. 2 2 https://zenodo.org/record/6557690/files/Jamolova%20Shalola%20Sulaymonovna.pdf 18 II BOB BOSHLANG’ICH SINFLARDA TABIIY FANLARNI O’QITISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI 2.1 Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o`tishda amaliy ishlarni tashkil etish O’quvchilarning bolajak kasbiy sifatlarini shakllantirishda nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliyot ham muhim orin egallaydi. Tabiiy ilmiy bilimlar uzoq yillar davomida amaliy faoliyat tufayli qo’lga kiritilgan. Atrof muhitni bilishda, anglashda ilmiy tajriba, amaliy bilimlar muhim rol o’ynab kelgan va kelmoqda. Ma’lumki, tabiatshunoslik keng qamrovli moddiy dunyoni rang-barang xususiyatlari, tabiatning har xil voqea hodisalarini o rganuvchi fan bolib, ilmiy tajriba asosida shakllanadi, amaliyot esa mazkur fanning poydevori hisoblanadi. Insoniyatni tabiat qonunlari haqidagi bilimga asoslangan amaliy faoliyati bilish jarayonini, ilm-fan taraqqiyotini belgilaydi. Amaliyot - haqiqat mezonidir. Bilimlarga ehtiyoj amaliyotda tug’iladi va ularning to’g’riligi amaliyot orqali tekshiriladi hamda tasdiqlanadi. Bilim odamlar miyasida oz-ozidan paydo bolmasdan, balki muayyan ish faoliyatida shakllanadi. Amaliyot insonni tabiat bilan munosabatida asosiy omil bolib, bu oz navbatida, odamlarning o’zaro munosabnatlari tizimida, ijtimoiy ishlab chiqarishda muhim rol oynaydi. Amaliyotning asosiy turlari moddiy ishlab chiqarish va ilmiy tajriba hisoblanadi. Ilmiy - tabiiy amaliyot quyidagi vazifalarni bajaradi. 1. Amaliyot bilish jarayonining rivojlantiruvchi omil. U nazariy bilimlarni umumlashtirib, ularni hayotiy jarayonlardan ajralishga yol qoymaydi. 2. Amaliyot bilishning buyurtmasi, ilovasi va maqsadi hamdir. 3. Amaliyot bilish jarayoninig haqiqiy ekanligini ko’rsatuvchi mezondir. Tabiatshunoslikdagi amaliyot ilmiy ishlab chiqarishning asosiy omili bolib kelmoqda. Amaliyot nazariyani paydo bo’lishiga, ilmiy shakllanishiga va rivojlanishiga olib keladi. Bilishning aniqligi muayyan obekt haqidagi ma’lumotning haqiqat ekanligi bilan tasdiqlanadi. Ayni paytda, sharoit boshqacha bo’lsa, haqiqat ham boshqacha 19 bolishi mumkin. Masalan, oddiy sharoit va bosimda suv 100oC da qaynaydi. Lekin bosim o’zgarsa yoki og’ir suv bolsa, u aniq -konkret hisoblanadi. Ma’lum tizimdagi haqiqat boshqa sharoitda butunlay o’zgarishi mumkin. G’oyaning amaliyotda tasdiqlanishi haqiqatning asosiy omili hisoblanadi. Amaliy ishlarga o’rgatish boshlang’ich sinflardan boshlanishi maqsadga muvofiqdir. Amaliy uslublar o’qituvchi tomonidan tashkil qilinadigan va yo’naltiriladigan, o’quvchilar fikrini rivojlantirishga mo’ljallagan so’z, ko’rgazmalilik va amaliy ishning o’zaro murakkab bog’lanishida bo’lishini ko’rsatadi. Amaliy uslublar qo’llanilishi o’quvchilar retseptorlari va effektorlarining jadal faoliyati bilan bog’liq. Amaliy uslublar o’rganilgan materialni chuqur tushunib yetishga, ko’nikma va malakalar hosil qilishga imkoniyat yaratadi. Amaliy uslublarni qo’llashga o’quvchilar faoliyatining o’zi, bilim manbai hisoblanadi. Bunday usullar sirasiga og’zaki, yozma mashqlar, laboratoriya ishlari, maktab yer maydoni, tirik tabiat burchagida, sinfdan tashqari bajariladigan mashg’ulotlar kiradi. Amaliy uslublarning turlariga [2]: 1. Oquvchilarning tarqatma didaktik material bilan turli narsalar yasashi. 2. Rasm chizishi. 3. Tabiat obyektlarini tanib olish va aniqlash bo’yicha ishlari. 4. Hodisalarni kuzatish va qayd qilishlari. 5. Tajriba o’tkazishlari (tajriba vositasida masalalarni hal qilish) kiradi. Amaliy ish boshlanishi oldidan qo’yilgan savol, muammo, masalaga o’quvchilar uning natijalari bilan javob berishlari kerak. Tabiatshunoslik darslari tanib olish va aniqlash amaliy metodlarining bir turi bo’lib, tarqalgan o’simliklarni yoki ularning qismlarini farqiga borib, tanib olish xususiyatlarini o’rgatadi. Taqqoslashdagi farqga borish o’quvchining aniqlash qobiliyatini rivojlantiradi. Farq qilish va aniqlash bo’yicha ishlar darslardagina olib borilmaydi, o’qituvchi tabiatga uyushtiriladigan ekskursiyalarda ham o’simliklarni topish va 20 to’plashni, namunalar yig’ishni, ularning yoshi, vegetativ usullari, tuproq kesmalari, moslashishlarini, o’zgaruvchanlikni o’quvchilarning o’zlashtira olish qobiliyatlariga qarab tanlab berishi kerak. O’simliklar, ular qismlarining shaklini bilib olish bo’yicha ishlarni o’quvchilar uy vazifasi sifatida bajaradilar. Osimliklarni yoshini tabiatda nafaqat yillik halqalardan balki osimliklarni yillik shoxlanishiga qarab aniqlash mumkin. Osimlik bahordan kuzgacha o’sish davriga ega, kuzdan bahorgacha tinim davri boladi. Bu osimlikning bir yoshi demakdir, ikkinchi yilda yana o sish, shoxlanish sodir bo ladi. Shoxlanish orasidagi masofa o simlikning bir yoshi hisoblanadi, buni o quvchilarga tabiatda tushuntirish talab etiladi. O’quvchilar amaliy bilimga ega bo’ladilar, daraxtlar yoshini kesmasdan turib ham aniqlash mumkinligini bilib oladilar. Bu ekologik, hamda ilmiy tushunchalarni shakllantiradi. Tabiatshunoslikni o’qitish metodlari ti/imida amaliy ishlar tabiat haqidagi bilimlarni o zlashtirishda katta rol o’ynaydi. Amaliy ishlar o’quvchilarni ular faoliyati jarayonida har xil mehnat operatsiyalariga o’rgatish metodidir. Amaliy ishlarga o’quvchilarning ekskursiya vaqtida tabiiy materiallar yig’ish, maktab oldi yer maydonidagi va tirik tabiat burchagidagi o’simliklarni parvarish qilish, gerbariy va kolleksiyalar tuzish, mulyaj, maket, ko’rgazmali qurollar tayyorlash kabi faoliyat turlari kiradi. Birinchi sinfdan boshlab o’quvchilar "Atrofimizdagi olam" darsligini o’qish jarayonida bevosita kuzatishlar yo’li bilan o’rganadilar. Bu mashg’ulotlarda oquvchilarning fikrlash faoliyatini tashkil qilishga yordam beruvchi har xil jihozlardan va avvalo ko’rgazmali qurollardan foydalaniladi. Ko’rgazmali qurollarga tabiiy yoki haqiqiy ob’ektlar kiradi. Tabiiy qurollar-tabiat jismlaridir. Ular o’rganilayotgan mavzular to’g’risida, bolalarda tabiat haqida tushunchalar hosil bo’lishiga imkon beradi. Chunki sinfda jonli tabiatni o’rganish uchun har xil xona o’simliklari hamda o’z joylarining daraxtlari uchun xos bo’lgan shoxchalar, barglar, gullar, meva va urug’lar bolishi mumkin. Tabiatshunoslik darslarida tabiat burchagida o’stirilayotgan o’simliklardan, shuningdek gerbariy va ekskursiyadan olib kelingan o’simliklardan 21 foydalaniladi. Shuningdek, tabiiy ob’ektlardan hayvonlarni o’rganishda ham foydalansa boladi. Ko’pgina hayvonlarni bolalarga sinfda (jonli tabiat burchagida) ko’rsatish mumkin bo’lsa ham ekskursiyalarga afzallik berish kerak boladi, chunki bunda o’quvchilar faqat ularning tashqi ko’rinishini emas, balki xulq-atvorlari bilan tanishish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Tirik hayvonlar bo’lmaganda ularning chuchelalari (tulumlari), mulyajlari yoki fotosuratlari va rasmlaridan foydalanish mumkin. Jonsiz tabiatni o’rganishda ham tabiiy tarqatma materiali, masalan, har xil rangdagi granit, kvars, dala shipati, loy, qum, kal’sit (bo’r, marmar, ohak, har xil toshko’mir, temir, mis rudalarining namunalari, shuningdek metallar hamda qotishmalar) temir, cho’yan, polat, alyuminiy, tuproq namunalari va boshqalar bo’ lish mumkin. O’ quvchilarga bevosita qabul qilish mumkin bo’lmagan tabiat jismlari va hodisalari to’ g’ risida aniq va to’gri tasavvurlar hosil qilish uchun ko’rsatiluvchi qurollardan foydalaniladi. Tabiatshunoslik bo’yicha devoriy o’lkashunoslik suratlaridan, foydalanish mumkin. Ular tabiatning o’lkashunoslik ob’ektlari to’grisida tasavvur va tushunchalar shakllantirishga yordam beradi. Sinflarda bosma rasmlari, ularni ifodalovchi matnlari, o’ quvchilar uchun savol va topshiriqlari bo’lgan "Kuzatishlar kundaliklari"dan foydalanish zarur. Tabiatshunoslik materiallarini amaliy o zlashtirishda xarita-sxemalarni chizish katta o’rin tutadi. Ularni qo’llanish yo’lida (ufq tomonlarini aniqlashda) maktab hovlisidagi narsalarning joylashishining oddiy rasmini chizish birinchi qadam bo’ladi. Kartografik tasvirlarni o’quvchilar tomonidan o’zlashtirishni tekshirish uchun xarita-sxemalardan foydalanish qulay. O’quvchilarni amaliy bilimlarini sinash maqsadida 4-sinflarda quyidagi muammoli savollarni o’rtaga tashlash mumkin. Yozning jazirama issig’ida cho’lda turibsiz. Amaliy kuzatish bilimlaringizga tayanib, turgan joyingizdan orientir olib, janub tomonni belgilang. Amaliy tabiatni kuzatish natijasida quyidagi faktorlar asosida janubni aniqlash mumkin: 1) sudralib yuruvchi hayvonlar o’z inini kirish yo’lini doim janubga qaratadi; 2) qushlar o’z uyasini doimo janub tomonga qo’yadi; 3) osimliklar shoxlari doimo janub tomonga egilgan; 4) osimlik 22 poyasining janub tomoni doimo yog’onlashgan boladi; 5) barxan qumlar bir uchi shimolda ikkini uchi esa janubga yotgan boladi. O quvchilarga har xil narsalarni berib rasm, fotosurat va gugurt qutisi, kubik, stakan boshqa narsalarni olib chiqib, o’xshashlik farqlarini topishni topshiradi, so’ng geometrik figuralarni tarqatadi, uni o’quvchilar daftar varag’iga ustiga qo’yib atrofini qalam bilan qog’ozga chizadilar. Topshiriq bajarilgandan keyin narsaning yuqoridan ko’rinishini plan deyiladi degan xulosaga olib keladi. Undan keyin stolning plani chizdiriladi. Agar o’quvchilar narsalarning kattaliliga qiynalsalar tasvirlanadigan narsani shartli ravishda kichraytirish mumkinligini tushuntiradi. (Masalan 10, 20 marta) Dasturlashtirilgan o’qitish uchun quyidagilar kerak: -o’quv materialining puxta tahlili, uning qat’iy tanlanish va mantiqiy ketma-ketlik bo’yicha bo’linishi; -o’quvchilarning bilim olish faoliyatini tekshirishdagi rahbarlik. Dasturlashtirilgan o’qitishda o’quvchilarning o’quv materialini qo’llashda faolligi va mustaqilligi ortadi, o’qitish jarayonini individuallashtirish imkoni paydo bo’ladi, texnik vositali o’qitish keng qo’llaniladi, o’qitish va o’quvchi mehnatini oqilona tashkil etishga erishiladi. Nazorat ishlarini dasturlashtirishning tamoyili o’quvchilarning og’zaki javoblarini shartli belgilar va chiziqlar bilan yozma ravishda. Ularning afzal jihati shundaki, ular qisqa vaqt ichida har bir o’quvchining o’tilgan mavzuni o’zlashtirish darajasini aniqlay oladi. Tajriba atrof olam bilan tanishish darslarida bilim olish faoliyatini faollashtirish maqsadida dasturlashtirilgan o’qitish usullaridan foydalanishning afzalliklarini ko’rsatadi. Bu usullarning afzalligi shundaki, o’quv materialini o’zlashtirish darajasini o’quvchilarning o’zlari shu dars mobaynida tekshirishlari mumkin. 2 - sinfda dasturlashtirilgan o’qitishda tezis turidagi tarqatma topshiriqlar, raqamlar, tarqatma testlar, grafik topshiriqlardan foydalanish mumkin. Grafik topshiriqlarini bajarayotganda o’quvchilarga « —» noto’g’ri javob, «1» — to’g’ri javob ekanligini tushuntirish lozim. O’qituvchida esa grafik usuldagi javoblarni tezda aniqlashga moslashtirilgan asbob bo’lishi kerak. Masalan: 23 21- mart — Navro’z bayrami. 1- sentabr — Ustozlar va murabbiylar kuni. 1- oktabr — Mustaqillik bayrami. 8- dekabr — O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni. «So’z top» o’yini. Bu metoddan darsning hamma qismlarida foydalanish mumkin. O’qituvchi qushlar, hayvonlar, meva, sabzavotlar haqida bir so’z aytadi, o’quvchilar davom ettiradilar. O’qituvchi boshlagan so’z qaysi harf bilan tugasa, o’quvchi shu harfdan boshlangan so’zni aytishi kerak. Masalan: tulki — ilon — ninachi — it — tipratikan — nortuya — yalqov (panda) — ayiq — qarg’a — ari va hokazo. Bu usul o’quvchilarni tezkorlik bilan fikr yuritib, javob berishga hamda xotirasini mustahkamlashga yordam beradi. «Klaster» usuli. Bu usul o’quvchiga berilgan mavzu bo’yicha erkin o’ylash va fikrlarini bemalol bayon etish uchun sharoit yaratadi. Bu usulda o’quvchi nimani o’ylagan bo’lsa, shuni aytadi va yozadi. Yozilgan fikrlar to’g’ri yoki noto’g’ri bo’lishidan qat’i nazar muhokama qilinmaydi va belgilangan vaqtgacha davom etadi. Bu sinfning har bir o’quvchisi tomonidan ilgari surilayotgan g’oyalarni uyg’unlashtirib, ular o’rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash imkoniyatini yaratadi. «Klastyer» usuli yangi mavzuni boshlashdan avval o’quvchini darsga qiziqtirib, shu mavzu bo’yicha oldin egallagan bilimlarini aniqlash maqsadida hamda o’tilgan mavzuni mustahkamlash uchun o’tkaziladi. Masalan, «O’lkamizdagi uy va yovvoyi hayvonlar» mavzusi. «Mozaika», ya’ni mayda bo’laklardan yaxlit ko’rinishni hosil qilish. Bunda qushlar, hayvonlar, daraxtlar, mevalarning rasmlari bo’laklarga bo’linib, har bir guruhga alohida tarqatiladi. Guruhlarning qatnashchilari bo’lakchalarni bir butun ko’rinishga keltiradilar. Guruh sardorlari yaxlit holga kelgan hayvon, meva yoki daraxt haqida gapirib beradilar. «To’xtab o’qish» usuli. O’qituvchi matn bilan tanishtirish jarayonida bir necha marta to’xtab, o’quvchilarga savollar bilan murojaat qiladi. Savollar aynan matnga tegishli bo’lishi zarur. Yoki o’quvchi matn o’qish jarayonida to’xtatilib, 24 nima haqida o’qiganligi so’raladi. Bu usul orqali o’quvchilarning diqqati jamlanadi, mustaqil fikrlash ko’nikmalari shakllanadi. «Zanjir» usuli. Bu usulni she’r, topishmoq, maqollar berilgan darslarda qo’llash maqsadga mu-vofiqdir. O’quvchilar tartib bilan ketma-ket berilgan she’r misrasi yoki topishmoq qatorini aytadilar. Bu usul qo’llanganda o’quvchi uyalib qolmasligi uchun berilgan she’r, maqol, topishmoqni yod olishga majbur bo’ladi. «Rasmli rebus» o’yini. Sinf o’quvchilari uch guruhga bo’linadilar. Har bir guruhga rasmlar tarqatadi. Berilgan rasmlar nomining bosh harflaridan hayvon yoki qushlar nomi kelib chiqishi kerak. Masalan, it, laylak, ohu, ninachi — non, anor, rediska, chinni gul, arpa — archa. «Kim tez bajaradi» o’yini. O’quvchilar uch guruhga bo’linadilar. Har bir guruhga 5 tadan hayvonlar yoki qushlar rasmlari teskari qilib beriladi. Belgilangan vaqt ichida (1—2 daqiqada) o’quvchilar hayvon yoki qushlarni yovvoyi yoki uy hayvonlari guruhlariga ajratadilar. Topishmoqni birinchi bo’lib xatosiz bajargan guruh g’olib hisoblanadi. «O’z guruhingni top» o’yini. O’quvchilarga rangli buklangan qog’ozlar tarqatiladi. Ularga hayvon va parrandalar nomi yozilgan bo’ladi. O’qituvchi o’quvchilarga qog’ozda rasmi berilgan hayvon yoki parranda qanday tovush chiqarsa, ular ham shunday tovush chiqarib o’z guruhini topishlarini tushuntiradi. 1. Mushuk (miyov-miyov). 2. Kuchuk (vov-vov). 3. Xo’roz (qu-qu-qu-qu). 4. Sigir (mo’-mo’). Guruhga bo’linib olganlaridan so’ng guruhga tegishli hayvon yoki parrandalar haqida bilganlarini so’zlab beradilar. Uzoq vaqt davom etadigan kuzatish va tajribalar uchun jonli tabiat burchagi tashkil qilinishi kerak, u yerda hayvon va osimliklarni saqlash va zaruratga qarab ulardan tabiatshunoslikni o’rganishda foydalanish mumkin. Burchak shunindek o’ quvchilarning darsdan va sinfdan tashqari ishlari uchun moddiy baza hisoblanadi. Bu yerda ular yilning istagan vaqtida ish olib borishlari mumkin ekskursiya jonli tabiat burchagi tashkil qilishning boshlanini bo’lishi mumkin. Suv havzasidagi hayot bilan o’quvchilar mollyuska, ninachi qurtlari, har xil qo’ng’izlar, gambuziya, peskar (tanga baliq), shuningdek suv o’simliklarining 25 barchasi akvarium, shisha banka idishlarga joylashtiriladi. Bog’ va polizdarda ko’pincha meva, rezavor meva hamda sabzavod o’simliklari zararkunandalarning g’umbak va qurtlari uchraydi. Jonli tabiat burchagi uchun alohida xona ajratgan ma’qul. Bunday imkoniyat bo’lmaganda osimlik va hayvonlarni tabiatshunoslik xonasida yoki sinfda joylashtiriladi. Jonli tabiat burchagi uchun xona yorug’ bo’lishi, deraza ro’parasiga har xil tokchalarga suv hayvonlari hamda osimliklari bo’lgan akvariumlarni qo’yish qulay bo’ladi. Burchakda hayvonlar uchun ajratilgan joy ularning tabiatdagi hayot sharoitlariga muvofiq bo’lishi kerak. Akvariumni zoomagazindan olish ma’qul. Ammo akvarium sifatida xohlagan shisha idishdan foydalanish mumkin, lekin shuni hisobga olish mumkinki, baliqlar to’rtburchak idishda yaxshi ko’rinadi. Akvariumdagi baliqlar soni uning katta- kichikligiga (o’lchamiga) va undagi o’simliklarning soniga muvofiq bo’lishi kerak. Bunda yutiladigan va chiqariladigan kislarodning balansi ta’minlansin. Akvariumda yashovchilarga doimiy parvarish zarur, oziqni zoomagazindan sotib olish mumkin. Baliqlarni ularni shartli refleks hosil qilishi uchun muayyan vaqtda oziqlantirish kerak. Bolalar termometr bilan o’lchab, suv haroratini tekshirib borishga o’rganishlari lozim. Sudralib yuruvchilar va suvda ham quruqda yasovchilar uchun xilma-xil ko’rinish va katta kichikliqdagi terrariumlar kiritiladi. Odatdagi terrarium metalldan yoki yog’ochdan tayyorlangan yashik bo’lib, yon va tepa devorlari shisha va to’rdan iboratdir. Shisha devor terrariumda yashovchilarni kuzatish, yon devor hamda tepasining to’rdan bo’lishi ham ventilyasiyasini ta’ minlash imkoniyatini beradi. Jonli tabiat burchagining o’simlik va hayvonlari uning asosini tashkil qiladi. Unga qarab jihozlar tanlanadi. O’simlik va hayvonlar tanlovi tabiatshunoslik dasturiga qarab, o’lkashunoslik xususiyatlarini hisobga olib belgilanadi. Barcha xona o simliklari ularning nomlari va qachon va qayerdan olinganligi to’g’risida ma’lumotlar yozilgan etiketkalar bo’lishlari zarur. O’simliklardan avval shundaylarni tanlash kerakki, ular yordamida namlik, issiqlik, yorug’lik, suv iste’mol qilishdagi farqlarini, jumladan quruq iqlimga (kaktus, aloe) nam iqlimga moslangan o’simliklarni, tropik o’simliklarni 26 (navro’zgul), yorug’lik sevuvchi (xina) va soyaga chidamli (aspidistra) o’simliklarini namoyish qilish mumkin bo’lsin. Keyin shunday o’simliklar tanglanadiki, ular masalan, yorongul, fuksiya, begoniya, kaktus, tradeskansiya, elodeya, binafsha kabilarning har xil turlari yordamida turlicha tajribalar o’tkaziladi. Maktab o’quv tajriba maydonchasi bevosita maktab yaqinida bo’lishi, yer tekis, yaxshi tuproqli, soya tushmaydigan bo’lishi kerak. Uning atrofini albatta o’rash kerak bo’ladi. Maktab tajriba maydonchasi agrotexnika nuqtai nazardan namunali bo’lsin. Tajriba maydonchasini tashkil qilishda o’quvchilar o’tkazadigan mashg’ulotlar, mehnat qurollarini saqlash uchun kichikroq xona bo’lishini mo’ljallash kerak. O’quv tajriba maydonchasidagi ishlarni butun sinf bilan dars vaqtida o’tkaziladigan majburiy ishlarga, o’quvchilarning darsdan tashqari vaqtlarda (uy vazifasi yoki yozgi topshiriq tarzida) bajaradigan majburiy ishlarga va yosh tabiatshunoslik to’garagi a’zolarining ishlariga ajratish mumkin. O’quvchilar kuz davrida daraxt, buta va o’simliklar bilan, ular barglari va gullari shakllari hamda ranglarining xilma-xilligi va chiroyliligi bilan, qo’l bilan ishlatiladigan asboblar (xaskash, zambil) va ular bilan ishlash uslublari bilan tanishadilar. Bahorda birinchi sinf o’quvchilari bilan o’quv tajriba maydonchasida amaliy ishlar o’tkaziladi. Ularni urug’larni ekish va ularni parvarish qilish, sug’orish, o’toq qilish, tayanch qoziqlarini qoqish qoidalarini bilib oladilar. Birinchi sinf o’quvchilari urug’larni ekishga tayyorlaydilar va yerga ekadilar, o’simliklarni parvarish qiladilar. O’quvchilar kuzda o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlar vaqtida amal qilinishi kerak bo lgan mehnat haftaligi va shaxsiy gigiena qoidalari bilan, urug’larni yig’ ish va saqlash qoidalari bilan tanishadilar, kuzda tuproqqa ishlov berishga tayyorlaydilar, to’kilgan barg va shoxlarni yigib oladilar, o’simlik qoldiqlari va axlatlarni chiqarib tashlaydilar. Katta yoshdagi o’quvchilar eski tuproqni chopib beradilar. Bahorda o’quvchilar gul manzarali hamda dukkakli o’simliklarning urug’larini ekishga tayyorlaydilar, buning uchun yirik va sog’lom urug larni tanglab oladilar ularni ivitadilar va undiradilar (uruglarni tuproqqa ekish) o’ simliklarni o’ stiradilar. Keyin materialni xaskash bilan tekislaydilar. 27 Yerga urug’lar ekish bilan ustini bir yo’la ko’madilar, o’ simliklarni keyingi parvarishini olib boradilar. O’quvchilar kuzda xaskash va belkurak bilan ishlashda mehnat xavfsizligi va shaxsiy gigiena qoidalari bilan tanishadilar, maydonchada o’stirilgan o’simliklarning urug’larini yig’adilar maydonchani o’simlik qoldiqlaridan tozalaydilar, o’g’it soladilar, tuproqni ag’darib chopadilar, ikkinchi sinfdagi o’qish davrida maktab oldi o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlar yakunini chiqaradilar, maktab ko’rgazmasi uchun materiallar tayyorlaydilar. O’quvchilar ildizmeva (rediska, lavlagi, sabzi) va bir yillik gul manzarali o’simliklarning (kosmeya, astra, itog’iz, gultojixo’roz) urug’larini ekishga tayyorlaydilar. Ko’chat qalinligini ildiz mevalar ekishga tayyorlaydilar, o’g’itlarning ildiz mevalar hosiliga va gul manzarali o’simliklarning o’sishi va rivojlanishiga ta’sirini aniqlash bo’yicha tajriba va kuzatishlar olib boradilar. Ildiz meva va gul manzarali o’ simliklar urug’larini yerga ekadilar, tajribalar qo’yadilar va ekinlarga qaraydilar. Sug’oradilar, o’toq va yagona qiladilar ko’chat o’tkazadilar. O’quvchilar kuz davrida hosilni yig’adilar va hisobga oladilar, ularni saqlash qoidalari bilan tanishadilar, urug’lar yig’adilar, tuproqqa ishlov beradilar, rezavor, buta va mevali daratlarni qishga tayyorlaydilar. Bundan tashqari o’quvchilar mevali daraxtlarning tanasi hamda asosiy poyasidagi eski po’stloqlarini olib tashlaydilar, tana atrofiga tuproq tashlaydilar, unga o’git soladilar va manzarali butalar o’tkazadilar. Boshlangich sinf o’qituvchisi o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlarni tashkil qila borib, iqlim sharoitlarini, maktabning hududida joylanishini hisobga olishi va barcha masalalarni biologiya o’quvchisi bilan kelishib olishi lozim. Tajriba yosh tabiatshunosning qishloq xo jalik tajribalari va qo’shimcha amaliy ishlari bazasidir: chunki u yerda tabiatshunoslik darslarida o’rganiladigan o’ simliklar o’ stiradi. Boshlangich sinfdan boshlab o’z o’lkalarini, o’z joylarini o’rganadilar, tabiat ustida kuzatishlar olib boradilar, ekskursiyalar o’tkazadilar. Boshlangich maktabda o’qish vaqtida ularda boy aniq material to’planadi va bu material 28 o’lkashunoslik burchagida joylashtiriladi. Vaqt o’tishi bilan o’lkashunoslik burchagida boshlangich maktabni ilgarigi bitiruvchilari chiqqan eng qimmatli materiallar to’planib boradi, undan tabiatshunoslikni o’qitishda sistemali ravishda foydalaniladi. O’lkashunoslik burchagi tabiatshunoslik xonasida yoki alohida sinfda barpo etiladi. Material uch bo’ limga ajratiladi: bizning o’ lka, ob-havo va tabiat belgilari. 3 2.2 Boshlang’ich sinf o’qituvchilarda tabiiy fanlarni o’qitishda tabiatga nisbatan ijobiy muhitni shakllantirish Respublikamizda ekоlоgik tа’lim sаmаrаdоrligining nаzаriy аsоslаngаn vа tаjribа-sinоvlar tаsdiqlаngаn kо’rsаtkichlаri pedаgоgikа instituti bо’lаjаk о’qituvchilаrining kаsbiy tаyyоrgаrligi dаrаjаsining оshishini kо’rsаtаdigаn mа’lumоtlаrni оbyektiv bаhоlаsh imkоnini berаdi. Ekоlоgik tа’lim insоnning аtrоf- muhit bilаn munоsаbаtlаrini uyg’unlаshtirishgа qаrаtilgаn; hаyоt sifаtini belgilаydigаn tаbiаtning bir qismi sifаtidа о’zini аnglаsh; uning hоlаti uchun jаvоbgаrlikni shаkllаntirish. Bu tаbiiy muhitni muhоfаzа qilish vа himоyа qilish, uning mа’nаviy vа mоddiy qаdriyаtlаrini о’zlаshtirish mаjburiyаtlаrini chuqur аnglаsh оrqаli pedаgоgik tа’sir subyektining ufqlаrini sezilаrli dаrаjаdа kengаytirish vа bоyitishgа qаrаtilgаn ekоlоgik tа’limning rivоjlаnаyоtgаn funksiyаsidаn dаlоlаt berаdi. Zаmоnаviy sivilizаtsiyаni sаqlаb qоlish vа yаnаdа rivоjlаntirish shаrti. Ekоlоgiyа vа аtrоf-muhit muhоfаzаsi ilmi hаmdа аmаliyоti о’zigа xоs rivоjlаnish tаrixigа egа. XX аsr оxiridа ekоlоgik tа’lim-tаrbiyа nаzаriyаsi vа metоdikаsini ishlаb chiqishdаgi dаstlаbki qаdаm tаbiаtni muhоfаzа qilish vаzifаlаrini hаl etishgа yо’nаltirilgаn, оdаmning tаbiаtni muhоfаzа qilish fаоliyаti esа uning аsоsiy mаzmunigа аylаngаn. Birоq tаbiаtni muhоfаzа qilish tа’lim - tаrbiyаsi, о’shа pаytdаgi tаjribаlаr kо’rsаtgаnidek, оdаmning tаbiаtgа uyg’un munоsаbаtini shаkllаntirishdа muhim о’rin egallamаgаn. Atrof-muhit va tаbiаt – insоn uchun gо’yоki beshik, bаmisоli оnа quchоg’i. Uning bаg’ri keng, qаlbi esа insоn uchun hаmishа оchiq. U о’z sаxоvаti, nоz- 3 https://cyberleninka.ru/article/n/boshlang-ich-sinflarda-tabiiy-fanlarni-o-tishda-amaliy-ishlarni-tashkil-etish/ viewer 29 ne’mаtlаrini insоnlаrdаn аslо аyаmаydi. Yer esа jаmiki bоyliklаr, nоz-ne’mаtlаr mаnbаi. Shu bоis insоniyаt tоmоnidаn e’zоzlаnib, ulug’lаnib, оnа - zаmin deyа e’tirоf etilаdi. Bugungi kundа tаhdid sоlаyоtgаn eng kаttа muаmmо – ekоlоgik hаlоkаtning оldini оlishdа аtrоf-muhitni mehr-muhаbbаt vа shаfqаt bilаn muhоfаzа qilish, e’zоzlаsh insоniyаtgа yоrdаm berishi mumkin. Jonajon tаbiаtimizdаn fоydаlаnish − jаmiyаtning mоddiy vа mа’nаviy- mаdаniy ehtiyоjlаrini qоndirish mаqsаdidа tаbiiy shаrоit vа resurslаr xilmа- xilligidаn fоydаlаnish shаkllаri vа ulаrni muhоfаzа qilish chоrа-tаdbirlаri mаjmui. Tаbiаtdаn fоydаlаnish bо’yichа hаr bir tаdbir uni muhоfаzа qilish bilаn birgа qо’shib оlib bоrilgаndаginа аtrоf-muhit iflоslаnishining оldini оlish mumkin bо’lаdi. Bu jаmiyаtning iste’mоlchilikdаn tаbiаtni muhоfаzа qilishgаchа bо’lgаn tаshqi dunyо bilаn munоsаbаtlаr tаbiаtini tubdаn о’zgаrtirishgа tаyyоr emаsligidаn dаlоlаt berаdi; jоnlаntirish zаrurаti milliy tizimning bаrchа qismlаridа ekоlоgik tа’limgа qаrаtilgаnligidа. Tabiatga bo’lgan ijobiy munоsаbаt ustunligidаn dаlоlаt berаdi. Fikrlаsh jаrаyоnlаrining tа’siri uning hissiylik dаrаjаsi bilаn bоg’liq. Hissiy jihаtdаn rаng-bаrаng mаzmungа egа bо’lib, u nаfаqаt subyektning mа’lum bir lаhzаdаgi yоki hоzirgi vаziyаtdаgi hоlаtini, bаlki uning mа’lum bir dаvrdаgi rivоjlаnish yо’nаlishini hаm аks ettirаdi. Yuqorida ayib o’tilganidek ijоbiy psixо- emоtsiоnаl fоn yаrаtаdi, qаdriyаtlаrni о’zlаshtirish uchun zаrur shаrt-shаrоitlаr vоsitаlаridаn biri tаbiаtdir, ekоlоgik tа’lim, аsоsiy uning vazifasi shаxsiy rivоjlаnish vа tаkоmillаshtirish mаqsаdlаri tizimi sifаtidа hаyоtiy qаdriyаtlаr yо’nаlishlаrini shаkllаntirishdir. Atrof-muhit bilаn о’zаrо munоsаbаtdа bо’lish uchun keng imkоniyаtlаr yаrаtаdi о’z-о’zini nаmоyоn qilish, о’zini nаmоyоn qilish vа о’zini о’zi bilish, bu kаsbiy pedаgоgik ekоlоgik mаkоnni sezilаrli dаrаjаdа kengаytirаdi. Yuqоri dаrаjа kаsbiy vа pedаgоgik ekоlоgik tаyyоrgаrlik ekоlоgik tа’limni uning аjrаlmаs tаrkibiy qismi sifаtidа idrоk etishgа yоrdаm berаdi, imkоn berаdi, bо’lаjаk о’qituvchining shаxsiy qаdriyаtlаri tizimini qаytа qurish; ijtimоiy shаrtli stаndаrtlаrni о’rgаnish xulq-аtvоr nоrmаlаri vа qоidаlаrining tuzilishi sifаtidа tаbiаt bilаn о’zаrо munоsаbаt vа uning xаvfsizligini tа’minlаsh. Tizim- inergetik metоdоlоgiyаsi vа ijtimоiy-pedаgоgik kаsbiy fаоliyаtni tаshkil etish 30 аlgоritmini ishlаb chiqishgа imkоn berdi. Ekоlоgik tа’limgа yо’nаltirilgаn bо’lаjаk о’qituvchilаrning kаsbiy-pedаgоgik ekоlоgik tаyyоrgаrligining nаzаriy mоdelini ishlаb chiqish. Tabiatdagi ekоlоgik tа’limgа yо’nаltirilgаn bо’lаjаk о’qituvchining kаsbiy-pedаgоgik ekоlоgik tаyyоrgаrligi jаrаyоnini tаshkil etish аlgоritmi ekоlоgik tа’lim nаtijаlаrini bаshоrаt qilish sаmаrаdоrligi bir qаtоr оmillаr bilаn bоg’liq: bu jаrаyоnning tаrkibiy murаkkаbligi, uning mаzmunini tаshkil etuvchi elementlаrning kо’pligi; kо’p dаrаjаli ulаr о’rtаsidаgi munоsаbаtlаr; Ekоlоgik tа’limning mаqsаd vа vаzifаlаrining vоsitаlаr, usullаr, tаshkil etish, shаrt- shаrоitlаrni tаnlаsh, оbyektiv bаhоlаsh mezоnlаrini ishlаb chiqish vа bоshqalarаlаr bilаn о’zаrо bоg’liqligi. Ekоlоgik bilim tizimlаri, аmаliy ekоlоgik fаоliyаt qоbiliyаtlаri vа mаlаkаlаri. Аlоhidа аhаmiyаtgа egа nаzаriy mоdel ekоlоgik tа’limni fаоliyаtning bоshqalarа sоhаlаridаn tаshqаridа kо’rib chiqish mumkin emаsligi sаbаbli оlinаdi: о’quv, ilmiy, jаmоаt, mаdаniy. Bu ekоlоgik tа’limning mаqsаdlаri, vаzifаlаri, funksiyаlаri vа tаmоyillаrini ishlаb chiqishni tаlаb qilаdi, ulаrni bilish imkоn berаdi jаrаyоnni bоshqalarаrish mexаnizmini prоfessiоnаl tаrzdа аniqlаng pedаgоgik o’z bо’lаjаk о’qituvchilаrini pedаgоgik ekоlоgik tаrbiyаlаsh. Tаbiаtni muhоfаzа qilish − hоzirgi vа kelgusi аvlоdlаr mаnfааtlаri yо’lidа tаbiiy resurslаr vа tаbiiy muhitni, jumlаdаn, yеr, yеr оsti bоyliklаrini, flоrа vа fаunаdа turlаr xilmа-xilligini, suv vа hаvоning tоzаligini sаqlаsh, tо’g’ri fоydаlаnish vа qаytа tiklаshgа yо’nаltirilgаn, ilmiy аsоslаngаn mаhаlliy, dаvlаt vа xаlqаrо chоrа-tаdbirlаr mаjmui. Ekоlоgiyа, pedаgоgikа, ilmiy tаdqiqоtlаr nаtijаlаrini qiyоsiy tаhlil qilish vа umumlаshtirish, psixоlоgiyа, shuningdek, tаdqiqоtimiz mа’lumоtlаri аniqlаshgа imkоn berdi. Ekоlоgik tа’lim jаrаyоnini tizimli-strukturаviy tа’minlаsh fоydаlаnish bilаn bоg’liq integrаtiv аsоslаngаn, shаxsiy fаоliyаt, sinergetik vа bоshqalarа yоndаshuvlаr. Bu munоsаbаtlаrni hisоbgа оlgаn hоldа о’rgаnilаyоtgаn jаrаyоnni kо’rib chiqish imkоnini berаdi, uning turli tаrkibiy qismlаri vа elementlаrining о’zаrо bоg’liqligi. Integrаtsiyаlаshgаn yоndаshuv keng qаmrоvli dаsturni tа’minlаydi, qаrаtilgаn tа’lim jаrаyоni tizimining elementlаri belgilаngаn mаqsаdgа erishish uchun. Ushbu 31 yоndаshuv inklyuziyаgа hissа qо’shаdi, metоdоlоgiyаsi tоmоnidаn ishlаb chiqilgаn tа’lim muhitidа о’quvchilаrning ekоlоgik tаrbiyаsi pedаgоgikа universiteti о’rgаnishgа аsоslаngаn о’zini rivоjlаntirish vа о’z-о’zini tаshkil etish ijtimоiy vа tаbiаt hоdisаlаri. Sinergiyаdа tоpilаdi tizimli yоndаshuv g’оyаsini аmаlgа оshirish, kibernetikа vа bоshqalarа bilimlаrni qаdim zаmоnlаrdаn tо hоzirgi dаvrgаchа ijtimоiy rivоjlаnish. Sinergetik yоndаshuv tаbiаtdаn о’rgаnishni tаlаb qilаdi; аsоsiy tаdqiqоt usullаri sifаtidа tаhlil, tаjribа-sinоv vа hоkаzоlаrdаn fоydаlаnаdi, uslubiy jihаtdаn fаrqlаnаdi оngning stereоtiplаrini еngishgа yоrdаm berаdigаn everistik yо’nаlish; Bu yоndаshuv tа’lim tizimining о’zаrо tа’sir qilish usullаrini аniqlаsh vа fоydаlаnish imkоnini berаdi, bоshqalarаlаr bilаn universitet dаvlаt tаshkilоtlаri, qо’mitаlаr, mаrkаzlаr; mumkin ulаrning о’zgаruvchаnligi аsоsidа birgаlikdа rivоjlаnish yо’nаlishlаri; аtrоf-muhit pаrаmetrlаrining hоlаti tо’g’risidа yаngi mа’lumоtlаrni о’zlаshtirish аsоsidа qаytа аlоqаning tа’sirini hisоbgа оlish vа hоkаzо. Аsоsiy g’оyа shаxsаn fаоliyаt yоndаshuvi subyektni uning fаzilаtlаri, qоbiliyаtlаri, ehtiyоjlаri nаmоyоn bо’lаdigаn fаоliyаtgа kiritish zаrurаtidаn ibоrаt; individuаl rivоjlаnish vа tаkоmillаshtirishning istiqbоllаri vа аsоsiy yо’nаlishlаri оchilаdi. Аmаliy ekоlоgik fаоliyаt kо’nikmаlаrining еtishmasligi аsоsiy hisоblаnаdi, muhitgа tо’sqinlik qilаdi. Tа’lim yuqоri о’zigа xоsliklаr kаsbiy-pedаgоgik tа’lim uning shаkllаnishigа qаrаtilgаnligidаn ibоrаt, mutаxаssis о’qituvchilаr bilаn о’rtа mаktаb kаsbiy-pedаgоgik bоlаlаr uchun muhаbbаt, sаbr-tоqаt, аdоlаt vа bоshqalarаlаr, shаxsiy hаlоllik, mustаqillik, mehnаtsevаrlik vа bоshqalarа xоssаlаri. Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, atrоf-muhitni muhоfаzа qilish − insоniyаtning sоg’lоm yаshаshi vа fаоliyаt kо’rsаtishi muhitini, yа’ni tаbiiy, tаbiiy- аntrоpоgen vа аntrоpоgen obyektlarni, ekоlоgik tizimlаrni vа tаbiiy resurslаrni sаqlаsh, qаytа tiklаsh vа ulаrdаn tо’g’ri fоydаlаnishgа, оdаm fаоliyаtining аtrоf- muhitgа sаlbiy tа’sirini cheklаshgа, mаhаlliy vа mintаqаviy qulаy shаrоitlаrni bir mаrоmdа sаqlаb, shаxsning аtrоf-muhit bilаn о’zаrо munоsаbаtini uyg’unlаshtirish 32 vа ekоlоgik ehtiyоjlаrini qоndirishgа qаrаtilgаn bаrchа chоrа-tаdbirlаr mаjmui hisoblanadi. 4 III BOB TABIIY FANLARNI O’QITISHDA STEAM YONDASHUV VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR VA AKT VOSITALARIDAN FOYDALANISHNING 3.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda steam yondashuv Bugungi davr dunyo ta’limi oldiga ham katta vazifalarni qo’ymoqda. Bunda qo’yilgan asosiy talab yosh avlodni ma’naviy-axloqiy va intellektual rivojlantirishni sifat jihatidan yangi darajaga ko’tarish, tez o’zgarayotgan dunyoga moslashishni o’rgatishdan iboratdir. Shu bilan birga o’quv-tarbiya jarayoniga ta’limning innovatsion shakllari va usullarini joriy etishga qaratilgan. Shuningdek, uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini sifat jihatidan yangilash va ta’lim samaradorligini oshirishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur. Har bir o’quvchining qiziqishlari, ehtiyojlari, qobiliyatlari, shaxsiy sifatlari, intellektual xususiyatlarini aniqlash, o’quvchilarda o’qishga sog’lom, kuchli va ta’sirchan motivasiyani shakllantirish; iqtidorli va iste’dodli o’quvchilarni tanlash va individual yondashish, zamonaviy kasblarni egallash qobiliyatini rivojlantirish; yoshlarni tarbiyalash va ularning bandligini ta’minlashda maktabdan tashqari ta’limning zamonaviy usullarini va yo’nalishlarini joriy etish; o’qitish metodikasini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga zamonaviy axborotkommunikasiya texnologiyalari va innovatsion loyihalarni joriy etish. Ta’lim sifatini yangi bosqichga ko’tarish maqsadida 2018-yil 5-sentabrda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Xalq ta’limi boshqaruv tizimini takomillashtirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida»gi PF-5538-son 4 https://cyberleninka.ru/article/n/boshlang-ich-sinf-o-qituvchilarda-tabiiy-fanlarni-o-qitishda-tabiatga-nisbatan- ijobiy-muhitni-shakllantirish/viewer 33 Farmoni qabul qilindi. Unda xalq ta’limi tizimini isloh qilishning asosiy yo’nalishlari sifatida: Xalq ta’limi tizimiga ilg’or xorijiy tajribani, o’quv-tarbiya jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni, shu jumladan ta’lim berishning innovatsion usullarini joriy etish, o’quv va o’quv-uslubiy adabiyotlarning yangi avlodini yaratish, fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish belgilangan. Ushbu Farmon ijrosini ta’minlash maqsadida qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-sentabrdagi “Xalq ta’limi tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi № PP- 3931 son qarori bilan tasdiqlangan “2018-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasi xalq ta’limi tizimini yanada takomillashtirish bo’yicha chora-tadbirlar dasturi” ning II bo’lim, 11 bandida: Umumiy o’rta ta’limning yangi davlat ta’lim standartlari va o’quv dasturlarini takomillashtirish va shu bilan birga STEAM (fan, texnologiya, muhandislik va matematika) metodlarini bosqichma-bosqich amaliyotga joriy etish belgilab berilgan. Mazkur vazifalarni bajarish uchun avvalo ta’lim ishtirokchilari – pedagoglar, metodistlar, o’quvchilar, ota-onalar va boshqalar STEAM metodi va ta’lim sifati yo’nalishida o’tkaziladigan xalqaro tadqiqotlar haqida ma’lumotlarni bilishi hamda ularni amaliyotda qo’llash uchun malakalarga ega bo’lishlari zarur bo’ladi. STEAM- nima? Bu abbreviatura quyidagicha o’qiladi: STEAM: S – science, T – technology, E – engineering, A – art, M – mathematics, ya’ni, S – ilm-fan, T - texnologiya, E - muxandislik, A - san’at, M - matematika, yoki tabiiy fanlar ta’limi, texnologiya, injenerlik san’ati, ijodkorlik, matematika degan ma’noni bildiradi. Bir so’z bilan aytganda STEAM zamon talablari asosida xalqaro miqyosda o’quvchilarga ta’lim-tarbiya berishda umumta’lim fanlari bo’yicha fanlararo bog’lanish va amaliy yondashuvni kuchaytirishga qaratilgan umumiy reja. 34 STEAM atamasi ilk marta amerikalik bakteriolog olim tomonidan 1990- yillarda Amerika Qo’shma Shtatlarida yuqori texnologiyalarga ega kompaniyalar o’zining ko’pchilik kadrlarining yangi texnologiyalarni qo’llashda yetarli malakasi yo’qligi muammosi kelib chiqishi natijasida vujudga kelgan va bugungi kunda hukumat darajasida ta’lim tizimida joriy etilgan. STEAM o’ziga tabiiy fanlar, texnologiya, injenerlik san’ati, ijodkorlik, matematika fanlarining amaliy jihatlarini umumlashtirib integratsiyalashni nazarda tutadi. STEAM-TA’LIMINING MUHIMLIGI STEAM - kundalik hayotning ilmiy-tadqiqot, texnika taraqqiyoti konsepsiyalari bilan ta’limning integrativ yondashuvini taqazo etadi. Bunday yondashuvdan maqsad - ta’lim berish orqali butun dunyo taraqqiyoti va iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlashda maktab, jamoatchilikni jalb qilib, ilmiy savodxonlik, raqobatbardoshlikni targ’ib qilishga qaratilgan. Hozirgi kunda yangiliklar, yuqori texnikaviy-texnologik innovatsiyalar, ma’lumotlar oqimining o’sib borishi hayotning barcha jabhalarida to’rtinchi texnologik inqilobni yuzaga keltirmoqda. Shaxsning qiziqishlari va jamiyatning talablari o’zgarmoqda. STEAM o’quvchilarning ilmiy-texnika yo’nalishlarida kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan bo’lib, ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirib, ish va o’qish jarayonlarida duch keladigan muammo va qiyinchiliklarga yechim topish ko’nikmalarini shakllantiradi. STEAM - bu real hayot talablaridan kelib chiqqan holda akademik ilmiy– texnikaviy konsepsiya doirasida integrasiyalashgan holda o’qitishdir. Integrasiyalashgan ta’limni joriy etishdan ko’zlangan maqsad - bu ta’lim jamiyat, ish va dunyoni bir butun holda tasavvur etish va ular o’rtasida barqaror aloqa o’rnatadi. O’quvchilarda tabiatni butun bir borliq sifatida, olamning yagona manzarasini anglashi, ekologik muammolarni tushunishi hamda tabiiy resurslardan 35 oqilona foydalanish ko’nikmalarini, tabiat va jamiyat taraqqiyotiga o’z hissasini qo’sha oladigan kompetent shaxs etib tarbiyalaydi. STEAM ta’limi tabiiy va iqtisodiy fanlar yo’nalishida o’quvchilarning egallagan bilim, ko’nikma va malakalarini kundalik hayot bilan bog’liqligini ko’rsatishda dars va sinfdan tashqari mashg’ulotlarda o’quv tadqiqotlarini o’tkazish, tajribalarni bajarish, loyihalashtirishga yo’naltirilgan ijodkorligini tarbiyalash, yangiliklar yaratishga bo’lgan qiziqishlarini rivojlantiradi. STEAM yondashuvining asosiy xususiyati bunda o’quvchilar ko’pchilik fanlarni samarali o’rganishda aqli hamda qo’llaridan foydalanishadi, bilimlarni mustaqil “egallashadi”. O’quvchilar o’quv mashg’ulotlarida tajribalar o’tkazishadi, modellarni konstruksiyalaydi, musiqa va filmlarni mustaqil yaratishadi, robotlarni yasashadi, ya’ni o’z g’oyalarini amalga oshiradilar va mahsulot yaratishadi. STEAM –ta’limining afzalliklari 1. Ta’lim berishni o’quv fanlari bo’yicha emas, balki “ mavzu” lar bo’yicha integratsiyalab olib borish. STEAM –ta’limida fanlararo aloqa va loyihalash metodi birlashtirilgan bo’lib, uning asosida tabiiy fanlarni texnologiyaga, muhandislik ijodiyotga va matematikaga integratsiya qilish yotadi. Bunda muhandislik bilan bog’liq kasblarga bo’lgan tayyorgarlik amalga oshiriladi. 2. Ilmiy-texnik bilimlarni real hayotda qo’llash. STEAM ta’limida amaliy mashg’ulotlar yordamida bolalarga ilmiy–texnik bilimlaridan real hayotda foydalanish namoyish qilinadi. Har bir darsda o’quvchilar zamonaviy industriya modellarini ishlab chiqadi, quradi, va modelini rivojlantiradi. Ular aniq loyihani o’rganadi, natijada real mahsulotning prototipini yaratadilar. 3.Tanqidiy tafakkur ko’nikmalarini rivojlantirish va muammolarni yechishda STEAM – dasturi, bolalar kundalik hayotlarida duch keladigan qiyinchiliklarni yengishda zarur bo’ladigan tanqidiy tafakkur va muammolarni yechish ko’nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, bolalar tez yuradigan mashina modelini yig’adilar, so’ngra uni sinovdan o’tkazadilar. 36 STEAM–ta’limining an’anaviy ta’limdan farqi nimada? Umumta’lim maktablarida an’anaviy ta’lim o’quvchilarda muayyan fan yo’nalishida DTS asosida belgilangan bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan. STEAM–ta’limi DTS asosida beriladigan bilim, ko’nikma va malakalarning ilmiy jihatdan qanday qilib kundalik hayot bilan bog’liqligini ko’rsatish orqali sinfdagi dars mashg’ulotlari va maktabdan tashqari ta’lim jarayonida o’quvchilarning o’quv tadqiqotlarini o’tkazish, tajribalarni bajarib ko’rish, loyihalashtirishga yo’naltirilgan ijodkorligini tarbiyalash, yangiliklar yaratishga bo’lgan qiziqishlarini rivojlantirishga qaratilgan. Tabiiy va aniq fanlaridan ta’lim berishda avval ham konstruksiyalashtirish, dasturlash masalalarida o’quvchilar bilan maktabda va maktabdan tashqari ta’limda samolyotsozlik, yosh texnik yo’nalishlaridagi ishlar tashkil qilingan. Mehnat ta’limi darslarida turli kasblar bilan tanishtirilib, ayrim yo’nalishlar bo’yicha zarur ko’nikmalar shakllantirilgan bo’lsa, hozirda insonlar mehnatini yengillashtirishga qaratilgan turli texnika asboblari va uskunalarning takomillashib borayotganligi misol qilish mumkin. STEAM–ta’limini joriy etishdan asosiy maqsad – o’quvchi yoshlarning qiziqishlarini maktab yoshidan erta aniqlash va iqtidorini, ijodkorligini rivojlantirishga yo’naltirish, yangiliklarni hayotga tatbiq etish orqali ilmiy izlanuvchan, yaratuvchan kadrlarni tarbiyalash. Shunga ko’ra, ta’limning yangi tizimiga o’tishda pedagoglarni qayta tayyorlash masalasiga ham jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Bunda kelajak texnologiyalar taraqqiyotiga qaratilgan ekan, o’quvchilarni tarbiyalaydigan o’qituvchilar texnologiyalarning kelajagini to’g’ri belgilab olishi, bu yo’lda har qanday to’siqlarni bartaraf etib, bor imkoniyatlarni ishga solish va o’quvchilarning dunyoqarashini cheksiz kengaytirib borish maqsad qilib olindi. 5 3.2 Tabiiy fan darslarida pedagogik texnologiyalar va AKT vositalaridan foydalanishning ahamiy 5 https://avloniy.uz/uploads/textbooks/5fd8cd5f505b92e615e47b7e4fa92bce.pdf 37 XXI asrda ta’lim jarayonida bo’layotgan o’zgarishlar o’qituvchilarning kasbiy kompetensiyasini o’zgartirishni talab etmoqda. O’qituvchining kasbiy rivojlanishida kreativlik, kognitivlik, intelektual ,kommunikativlik,mehnat, shaxsiy rivojlanish kabi fazilatlarning uyg’unligi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jumladan pedagogning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuyg’ularida,muayyan faoliyat turlarida namoyon bo’ladi.P.Torrensning fikricha kreativlik : muammoga yoki ilmiy farazlarni ilgari surish ,farazlarni tekshirish va o’zgartitish , qaror natijalarini shakllantirish asosida muammoni aniqlash , yechumini topishda bilim va amaliy harakatlarni o’zaro bog’liqligini ifodalaydi. Zamonaviy darslarni tashkil etishda o’qituvchilardan yangi texnologiyalarni qo’llashda yuksak kasbiy mahorat talab etiladi.Maktablarda integrasiyalashgan darslarni tashkil etishda xam kasbiy sifatlar muhim sanaladi. Integratsiyalashgan dars - mavzu yoki hodisani o'rganishda bir vaqtning o'zida bir nechta fanlar bo'yicha o'qitishni birlashtiradigan maxsus dars turi. Bunday darslar integrator vazifasini bajaradigan yetakchi fan va yetakchi fan materialini chuqurlashtirish, kengaytirish, aniqlashtirishga hissa qo'shadigan yordamchi fanlar bilan o’zaro bog’lanishi tufayli an’anaviy darslardan ajralib turadi. Integratsiyalashgan darslar turli xil fanlarni to'liq birlashtiradi., hayot xavfsizligi asoslari yoki dunyo kabi integrativ mavzularni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, yetakchi fanning o'qitish usullarini saqlab qolgan holda, siz fanlarning mazmunini birlashtirishingiz mumkin. Shuningdek, faqat bitta fan mazmunini saqlab qolgan holda turli fanlarni o’qitish metodikasini birlashtirish mumkin. O'qituvchilar integratsiyalashgan darsga kamdankam holatlarda asosan quyidagi hollarda murojaat qilishadi: - Agar o'quv dasturlari va darsliklarda bir xil materialning takrorlanishi aniqlansa; - Mavzuni o'rganish uchun vaqt chegarasi va parallel fandan tayyor tarkibdan foydalanish istagi bilan; 38 - Fanlararo va umumlashtirilgan kategoriyalarni (harakat, vaqt, rivojlanish, kattalik va boshqalar), inson hayoti va faoliyatining turli tomonlarini qamrab oluvchi qonunlar, tamoyillarni o'rganishda; - Turli fanlarda bir xil hodisalar, faktlarni tavsiflash va izohlashdaqarama- qarshiliklarni aniqlashda; - Fanni o`qitishning muammoli, rivojlantiruvchi metodini yaratishda. O’qituvchi darsda pedagogik jarayonning har qanday tarkibiy qismlarini birlashtirish mumkin: maqsadlar, tamoyillar, o'qitishning mazmuni, usullari va vositalari. Masalan, mavzuning mazmuni, unda integratsiyalashuv uchun uning har qanday tarkibiy qismlarini ajratib ko'rsatish mumkin: tushunchalar, qonunlar, tamoyillar, ta'riflar, belgilar, hodisalar, farazlar, hodisalar, faktlar, g'oyalar, muammolar va boshqalar. Ushbu qismlar orqali intellektual, amaliy ko'nikma va qobiliyatlar birlashtiriladi. Turli fanlardan bo`lgan bu komponentlar bir darsda birlashtirilib, tizim hosil qiladi, o`quv materiali ularning atrofida to`planib, yangi tizimga kiritiladi. O’qituvchi darsni tashkil etishda tizimni tashkil etuvchi omil asosiy hisoblanadi, chunki uni qurishning yangi ishlab chiqilgan usuli va texnologiyasi shu bilan belgilanadi. O'quv jarayonining tarkibiy qismlarini birlashtirish, ya'ni to'g'ri bog'lash uchun dastlab ma'lum harakatlarni bajarish kerak. Ushbu tayyorgarlik faoliyati davomida o'qituvchi quyidagilarni belgilaydi: 1. Integratsiyalashgan darsni o'tkazish uchun sizning motivlaringiz va uning maqsadi; Integratsiyaning tarkibi, ya'ni birlashtirilgan komponentlar yig'indisi; 2. Integratsiya shakli; 3. Birlashtirilayotgan material orasidagi bog'lanishlarning tabiati; 4. Materialning joylashishining tuzilishi (ketma-ketligi); 5. Uni taqdim etish usullari va texnikasi; 6. O’quvchilar tomonidan yangi materialni qayta ishlash usullari; 39 7. Integratsiyalashgan fan o'qituvchilari bilan rollarni taqsimlash; 8. Dars samaradorligini baholash mezonlari; 9. Ushbu darsda o'quvchilarning bilimini nazorat qilish shakllari va turlari. 10. Integratsiyalashgan darsni tayyorlashning bir necha bosqichlari: O'qituvchini darsning ushbu turidan foydalanishga undagan motivlar uning ta'lim jarayonida aniqlagan qarama-qarshiliklari va ularni hal qilish uchun idrok etilgan ehtiyojlar bilan belgilanadi. Maqsad qo'yib, uni qisqa va aniq shakllantirgandan so'ng, o'qituvchi uni bir darsda birlashtirish uchun materialni tanlaydi, ya'ni integratsiya tarkibini belgilaydi. Bu integratsiyalashgan darsni yaratishda ishtirok etuvchi fan o'qituvchisi bilan birgalikda amalga oshiriladi. Bu bosqichda faqat integratsiyaning mazmunli asosini tashkil etuvchi ta’lim mavzulari va ularning alohida qismlari tanlanadi.. Albatta, integratsiya shakllaridan birini tanlashga pedagogning pedagogik integratsiya hodisasi, uning turlari, shakllari, tuzilmalari va amalga oshirish texnologiyalari haqidagi bilimlari sezilarli darajada ta’sir qiladi. O’quvchilarning rivojlanish darajasi ularning turli fanlardan bilimlarni birlashtira olish qobiliyatiga ham ta'sir qiladi. Bunday holda, ushbu turdagi darslarda ishtirok etishning amaliy tajribasi ham talab qilinadi va keyingi integratsiyalashgan darslar ishtirokchilar uchun osonroq bo'ladi. Darsning maqsadi aniqlangandan so'ng, bilimlarning integrallashuvchi bloklari belgilanadi.Xulosa qilib aytganda darslarni integrasiylab o’qitishda o’qituvchi kreativ bo’lihi,mavzularni ozaro bog’lab, o’quvchilarda hayotiy ko’nikmalarni shakllantirishi, dunyoni yaxlit idrok eta olishida yetarli bilimlarni yetkazib bera olish qobiliyatiga ega bo’lishi kerak. 6 6 https://nauchniyimpuls.ru/index.php/sf/article/download/8856/5652 40 XULOSA Tabiiy fanlarni o’qitish va baholashda zamonaviy yondashuvlar, metodlar va texnologiyalardan foydalanish bugungi kunda ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylangan. Mazkur kurs ishida tabiiy fanlarni o’qitishning innovatsion usullarini joriy qilishning ahamiyati va samaradorligi ko’rib chiqildi. Tadqiqot davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: Zamonaviy pedagogik texnologiyalarning roli: Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, jumladan, interfaol metodlar, dars jarayonini qiziqarli va samarali tashkil qilish imkonini beradi. Bu esa o’quvchilarning fanlarga bo’lgan qiziqishini oshirish bilan birga, ularning bilimlarini chuqurlashtiradi. Boshlang’ich ta’limda amaliyotning ahamiyati: Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o’qitishda amaliy ishlar va kuzatuvlar orqali tabiatga bo’lgan qiziqish va muhabbatni shakllantirish mumkin. Bu usul bolalarning bilimlarini nafaqat nazariy, balki hayotiy ko’nikmalar asosida mustahkamlashga yordam beradi. STEAM yondashuvining samaradorligi: STEAM (fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika integratsiyasi) yondashuvi tabiiy fanlarni o’qitishda o’quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv yordamida o’quvchilar nafaqat nazariy bilimlarni egallashadi, balki ularni hayotiy muammolarni hal qilishda qo’llay olishadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni: Dars jarayonida AKT vositalaridan foydalanish, masalan, virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar va multimedia resurslari, o’quvchilar uchun murakkab mavzularni tushunarli va qiziqarli tarzda o’zlashtirish imkonini yaratadi. Mazkur kurs ishi natijasida tabiiy fanlarni zamonaviy yondashuvlar asosida o’qitishning nafaqat ta’lim jarayonini takomillashtirish, balki o’quvchilarda tabiatga bo’lgan mas’uliyat hissini shakllantirishda ham muhim ekanligi isbotlandi. 41 Ushbu yondashuvlarni tizimli qo’llash kelajak avlodning intellektual va ma’naviy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Yakuniy tavsiyalar sifatida ta’lim muassasalarida zamonaviy texnologiyalar va metodlarni joriy qilishni rag’batlantirish, o’qituvchilar malakasini oshirish va ilmiy-amaliy tadbirlarni ko’paytirish zarurligi taklif etiladi. 42 ILOVALAR 1 – ILOVA STEAM qisqartmasidagi fanlarning mazmuni va mohiyatin Manba:Internet saytidan olindi [15] 2 – ILOVA Frebelning didaktik tizimi" o’quv moduli 43 Manba:Internet saytidan olindi [15] 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Adizov B.R. Boshlang’ich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari. Pеd.fan.dok. diss. T., 2003-yil 2. Azizxo’jaеv N.N. Zamonaviy pеdagogik tеxnologiyalar (Rеklama - rеjalar). – Toshkеnt, 2002-yil 3. D. Sharipova, D.P. Xodiyeva, M. K. Shirinov Tabiatshunoslik va uni o’qitish metodikasi Toshkent, "Barkamol fayz media" nashriyoti, 2018-yil. 4. M.Nuriddinova. "Tabiatshunoslik o’qitish metodikasi" Toshkent, O’qituvchi 2005-yil 5. A.Baxronov, Tabiatshunoslik 3-sinf umumiy o’rta ta’lim maktablari uchun darslik. T; Cho’lpon NMIU 2012 y. 6. A.Baxronov Tabiatshunoslik 4-sinf umumiy o’rta ta’lim maktablari uchun darslik. T; Sharq NMIU 2011 y. 7. G.M.Sayfullaev. Tabiatshunosllik darslarida sinfdan tashqari ishlarni tashkil etish. O`quv qo`llanma Buxoro-2020. 8. Suyunov D.A. Boshlang’ich sinf o’quvchilarda matematika fanini o’qitishda aqliy tafakkurini shakllantirishda mental arifmetikaning o’rni. “Boshlang’ich ta’lim: samarali ta’lim amaliyoti, muammolari, istiqbollari”., mavzusida Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari to’plami. 17-18-may 2024-yil. II qism 9. Xoliqov A. Pedagogik mahorat. O’quv qo’llanma. - T., 2010 10. Milliy o’quv dasturini amaliyotga joriy etish: Kimyo fani o’qituvchi va metodistlari uchun metodik qo’llanma, Toshkent: 2022. 11. Xodjayev B. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent 2017. 12. 2. Ishmuhammedov R.J. Yuldashev M.A. Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogik texnologiyalar. – Toshkent 2013. 13. Avliyakulov N.X., Musayeva N.N. Pedagogik texnologiya. Darslik. Toshkent. Tafakkur Bo`stoni – 2012. 14. Polyankina S.Yu. Ta'lim falsafasining kategorik apparatida integratsiya tushunchasi. Falsafa va ta'lim №2, 2013 45 15. https://tiuedu.uz/media/books/ 2024/05/27/3.OQUV_QOLLANMA..STEAM_SONGGI.pdf 46

Tabiiy fanlarni oʻqitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari

Sotib olish