Tabiiy fanlarni oʻqitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	433.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Tabiiy fanlarni oʻqitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari

Sotib olish

Tabiiy fanlarni o qitish va baholashningʻ
zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari
MUNDARIJA:
I BOB TABIIY FANLARNI O QITISHNING ZAMONAVIY SHAKLLARI
ʻ
VA METODLARI
1.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish
1.2 Tabiiy fanalarni o’qitishda zamonaviy interfaol metodlardan foydalanish
II BOB BOSHLANG’ICH SINFLARDA TABIIY FANLARNI
O’QITISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
2.1 Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o`tishda amaliy ishlarni tashkil etish
2.2 Boshlang’ich sinf o’qituvchilarda tabiiy fanlarni o’qitishda tabiatga nisbatan
ijobiy muhitni shakllantirish
III BOB TABIIY FANLARNI O’QITISHDA STEAM YONDASHUV VA
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR VA AKT VOSITALARIDAN
FOYDALANISHNING
3.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda STEAM yondashuv
3.2 Tabiiy fan darslarida pedagogik texnologiyalar va AKT vositalaridan
foydalanishning ahamiyati
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

KIRISH
Hozirgi kunda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida tabiiy fanlarni
o’qitish va baholash jarayoni alohida o’rin tutadi. Global raqobatbardoshlik
davrida yosh avlodning tabiiy-ilmiy dunyoqarashini shakllantirish, ularning ijodiy
va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu
jarayonni samarali tashkil etishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol
metodlar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanish katta
ahamiyatga ega.
Ta'lim jarayonida tabiiy fanlarni o’qitish va baholashning zamonaviy
shakllari, metodlari va texnologiyalaridan foydalanish tobora dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Zamonaviy jamiyatning ilm-fan, texnologiyalar va innovatsiyalar
bilan bog’liq yuksak talablariga mos ravishda, o’quvchilarning ilmiy bilimlarga
qiziqishini oshirish, mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish va amaliy
ko’nikmalarini shakllantirish zarurat bo’lib qolmoqda.
Mavzuning dolzarbligi . Ta'limning sifatini oshirish va o’quvchilarning
tabiat qonuniyatlarini chuqur tushunishini ta'minlash uchun yangi o’qitish usullari
va texnologiyalardan foydalanish zaruratga aylandi. Ayniqsa, tabiiy fanlarni
STEAM yondashuvi asosida o’qitish, interfaol usullardan foydalanish,
boshlang’ich sinflardan boshlab amaliy ishlarni tashkil etish ta'limning mazmunini
boyitadi va samaradorligini oshiradi. Shuningdek, o’quvchilarni tabiatni asrashga,
ekologik muammolarni tushunishga va hal qilishga yo’naltirish bugungi kundagi
muhim vazifalardan biridir.
Kurs ishining obyekti . Tabiiy fanlarni o’qitish jarayonining zamonaviy
shakllari, metodlari va texnologiyalari.
Kurs ishining predmeti . Tabiiy fanlarni o’qitish va baholashda zamonaviy
texnologiyalar va metodlarni qo’llashning ta'lim jarayoniga ta'siri.
Kurs ishining maqsadi . Tabiiy fanlarni o’qitish jarayonida zamonaviy
shakl, metod va texnologiyalardan foydalanish samaradorligini tahlil qilish hamda
ularni rivojlantirish bo’yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining vazifalari:
2

 Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish
imkoniyatlarini tahlil qilish.
 Interfaol metodlar va AKT vositalaridan foydalanishning samaradorligini
aniqlash.
 Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o’qitishning amaliy va nazariy
asoslarini aniqlash.
 STEAM yondashuvining tabiiy fanlar ta'limidagi afzalliklarini yoritish.
 O’quvchilar orasida ekologik madaniyatni shakllantirish uchun zamonaviy
yondashuvlardan foydalanish imkoniyatlarini ko’rsatish.
Mazkur ishda tabiiy fanlarni o’qitish va baholashda innovatsion
texnologiyalarning o’rni va ahamiyati har tomonlama o’rganilib, mavjud tajriba
asosida yangi g’oyalar taklif etiladi. Bu, o’z navbatida, o’quv jarayonining sifatini
oshirish va yosh avlodning ilmiy bilimlarga qiziqishini kuchaytirishga xizmat
qiladi.
3

I BOB TABIIY FANLARNI O QITISHNING ZAMONAVIY SHAKLLARIʻ
VA METODLARI
1.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish
Hozirgi kunda boshlang’ich sinf o’quvchilarini o’qitishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Sababi boshlang’ich sinf o’quvchilarini anglash, yod olish,
tushunishga harakat qilish va qiziqish kabi psixologik harakteristikalari mukkamal
rivojlanayotgan hisoblanadi. Shundan, tabiiy va ijtimoiy fanlarni o’qitish ularning
mazmun mohiyatini bolalar psixologik qobiliyatlaridan kelib chiqqaan holda
o’rgatish samarali natijalarga olib kelmoqda. Shu bois ko’plagan rivojlangan
mamalakatlar ta’lim tizimlarida va dunyodagi pedagoglar tomonidan zamonaviy
innovatsion pedagogic texnologiyalarni ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy
etish bo’yicha bir qator izlanishlar olib borilmoqda.Hozirgi ta`lim jarayoni 4 K
Moduli asosida tashkil etilmoqda
4K nima degani?
4K yondashuvi o’z nomi bilan 4 ta tamoyilni o’z ichiga oladi:
1.Kritik (tanqidiy) fikrlash.
2.Kreativ fikrlash:
3.Kommunikativlik.
4.Kollaboratsiya
Kritik (tanqidiy) fikrlash: Ushbu metodologiya o’quvchilarning axborotni
tanqidiy baholash, o’z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko’nikmalarini
rivojlantirishni o’z ichiga oladi. O’quvchilar muammolarga tahliliy nuqtayi
nazardan yondashishni o’rganadi va mantiqiy fikrlash asosida o’z nuqtayi nazarini
shakllantiradi.
Kreativ fikrlash: O’quvchilar o’z maqsadlariga erishish uchun yangi
yondashuvlarni qo’llashni o’rganadi, innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va
ijodiy muammolarni hal qilish ko’nikmalariga ega bo’ladi.
4

Kommunikativlik: O’quvchilar o’z fikrlarini aniq, ravshan ifodalashga,
suhbatdoshni tinglashga va tushunishga, ma’lumotni yetkazishda til vositalaridan
unumli foydalanishga o’rganadi.
Kollaboratsiya: Darsliklar o’quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradigan tarzda tuzilgan. Bu o’quvchilarga hamkorlik
qilish, samarali fikr almashish va o’zaro qo’llab-quvvatlash ko’nikmalarini
o’rganishga ko’maklashadi. Tabiiy fanlar alohida predmet sifatida o’qitish 1-
sinfdan boshlanadi. O’quv materiali «Tabiat jismlari», «O’simlik va hayvonot
olami», «Sog’ligimizni saqlaymiz» va «Ekologiya» mavzulariga birlashtirilgan.
Tabiiy fanlar bo’yicha dastur kichik yoshdagi maktab o’quvchilariga faqat jonajon
tabiat go’zalligi va boyliklarinigina emas, balki respublikamizning tabiatini
o’rganishga ham imkon beradi. Tabiiy fanlarni o’qitishda o’quvchilarning ilmiy-
tabiiy dunyoqarashlarini shakllantirish va kengaytirish, mantiqiy fikrlashga
o’rgatishda har bir dars mavzuyini bayon qilishga e’tibor beriladi. O’quvchilar
topshiriqlarni individual bajarish jarayonida ularning aqliy faoliyati jalb etiladi, o’z
bilimi, kuchi va qobiliyatiga bo’lgan ishonch ortadi. Buning natijasida har bir
shaxs o’z imkoniyati darajasida rivojlanadi. Shu tarzda tashkil etilgan bilish
faoliyatida vaqtdan unumli foydalaniladi. Pirovard natijada ta’lim samaradorligi
ortadi. Ta’limning zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan foydalanib o’tiladigan
darslarda o’quvchilarning bilish faoliyati individual tarzda tashkil etiladi.
«Klaster» metodi. Ushbu metod o’quvchilarga muammolar (mavzular) xususida
erkin, ochiq o’ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit
yaratishga yordam beradi. «Klaster» metodi turli xil g’oyalar o’rtasidagi aloqalar
to’g’risida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi. Bu
metod aniq obyektga yo’naltirilmagan fikrlash shakli hisoblanadi. Undan
foydalanish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog’liq ravishda
amalga oshadi. «Klaster» metodidan o’quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh
asosida tashkil etiladigan mashg’ulotlar jarayonida foydalanish mumkin. Guruh
asosida tashkil etilayotgan mashg’ulotlarda ushbu metod guruh a’zolari tomonidan
bildirilayotgan g’oyalarning majmuyi tarzida namoyon bo’ladi. Bu esa guruhning
5

har bir a’zosi tomonidan ilgari surilayotgan g’oyalarni uyg’unlashtirish hamda ular
o’rtasidagi aloqalarni topa olish imkoniyatini yaratadi. «6x6» metodining afzallik
jihatlari quyidagilardir:
«6 x 6» metodi. «6 x 6» metodi yordamida bir vaqtning o’zida 36 nafar
o’quvchini muayyan faoliyatga jalb etish orqali ma’lum topshiriq yoki masalani
hal etish, shuningdek, guruhlarning har bir a’zosi imkoniyatlarini aniqlash,
ularning qarashlarini bilib olish mumkin. Bu metod asosida tashkil etilayotgan
darsda har birida 6 nafardan ishtirokchi bo’lgan 6 ta guruh o’qituvchi tomonidan
o’rtaga tashlangan muammoni muhokama qiladi. Belgilangan vaqt nihoyasiga
yetgach, o’qituvchi 6 ta guruhni qayta tuzadi. Qaytadan shakllangan guruhlarning
har birida avvalgi 6 ta guruhdan bittadan vakil bo’ladi. Yangi shakllangan guruh
a’zolari o’z jamoadoshlariga avvalgi guruhi tomonidan muammo yechimi sif atida
taqdim etilgan xulosani bayon etib beradilar va mazkur yechimlarni birgalikda
muhokama qiladilar. «6x6» metodining afzallik jihatlari quyidagilardan iborat: -
guruhlarning har bir a’zosini f aol bo’lishiga undaydi; -ular tomonidan shaxsiy
qarashlarning ifoda etilishini ta’minlaydi; - guruhning boshqa a’zolarining
fikrlarini tinglay olish ko’nikmalarini hosil qiladi; - ilgari surilayotgan bir hecha
fikrni umumlashtira olish, shuningdek, o’z fikrini himoya qilishga o’rgatadi. Eng
muhimi, har bir o’quvchi qisqa vaqt (15-20 daqiqa) davomida ham munozara
qatnashchisi, ham ma’ruzachi sifatida faoliyat ko’rsatadi. Ushbu metod
qo’llanilayotgan mashg’ulotlarda guruhlar tomonidan bir yoki bir necha mavzu
(tnuammo) ni muhokama qilish imkoniyati mavjud. «6 x 6» metodidan ta’lim
jarayonida foydalanish o’qituvchidan faollik, pedagogik mahorat, guruhlarni
maqsadga muvofiq shakllantira olish layoqatiga ega bo’lishni talab etadi.
Guruhlarning to’g’ri shakllantirilmasligi topshiriq yoki vazifalarning to’g’ri hal
etilmasligiga sabab bo’lishi mumkin. Ushbu metod yordamida mashg’ulotlar
quyidagi tartibda tashkil etiladi: 1. O’qituvchi mashg’ulot boshlanishidan oldin 6 ta
stol atrofiga 6 tadan stul qo’yib chiqadi. 2. 6 ta varaqqa turli xil 6 ta topshiriq yozib
chiqiladi. Varaqlarga I dan VI gacha rim raqami yozib qo’yiladi. Bu varaqlar 6 ta
stolning har biriga qo’yib chiqiladi. 3. O’quvchilar o’qituvchi tomonidan 6 ta
6

guruhga bo’linadilar. O’quvchilarni guruhlarga bo’lishda o’qituvchi quyidagicha
yo’l tutadi. Har bir o’quvchiga 1 dan 36 gacha raqamlangan varaqchalardan birini
olish taklif etiladi. Bu varaqlarda rim raqami bilan stol raqami ko’rsatilgan bo’ladi.
Har bir o’quvchi o’zi tanlagan varaqchadagi rim raqami bilan ko’rsatilgan stol
atrofiga qo’yilgan stuldan joy egallaydi. 4. O’quvchilar joylashib olganlaridan
so’ng o’qituvchi stol ustiga qo’yilgan topshiriqlarni bajarish uchun ma’lum vaqtni
(5-10 minut) belgilaydi, munozara jarayoni boshlanganini e’lon qiladi. 5.
O’qituvchi guruhlarning faoliyatini kuzatib boradi, kerakli o’rinlarda guruh
a’zolariga maslahatlar beradi, yo’1-yo’riqlar ko’rsatadi. Belgilangan vaqt
tugagach, guruhlardan munozaralarni yakunlashlarini so’raydi. 6. Munozara uchun
belgilangan vaqt nihoyasiga yetgach, o’qituvchi guruhlarni qaytadan
shakllantiradi. Yangidan shakllangan har bir guruhda avvalgi 6 ta guruhning har
biridan bir nafar vakil bo’lishiga alohida e’tibor qaratiladi. O’quvchilar o’z
o’rinlarini almashtirib olganlaridan so’ng belgilangan vaqt (5-10 minut) ichida
guruh a’zolari avvalgi guruhlariga topshirilgan vazifa va uning yechimi xususida
guruhdoshlariga so’zlab beradilar. Shu tartibda qabul qilingan xulosalarni
muhokama qiladilar va yakuniy xulosaga keladilar. «6x6» metodini ayrim boblar
yoki o’quv yili choragi bo’yicha o’tilgan mavzularni takro rlash va mustahkamlash
maqsadida o’tkazish maqsadga muvofiq bo’ladi.
""Aqliy hujum" usuli
«Aqliy hujum» metodi muayyan mavzu yuzasidan berilgan muammolarni
hal etishda keng qo’llaniladigan metod hisoblanadi. Bu metod o’quvchilarni
muammo xususida keng va har tomonlama fikr yuritish, shuningdek, o’z
tasavvurlari va g’oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma’lum ko’nikma hamda
malakalarni hosil qilishga yordam beradi. Ushbu metod yordamida tashkil etilgan
dars jarayonida ixtiyoriy muammolar yuzasidan bir necha original yechimlarni
topish imkoniyati tug’iladi. Mazkur metodni qo’llashdan ko’zlangan asosiy
maqsad o’quvchilarni muammo xususida keng va chuqur fikr yuritishga
o`rgatishdan iborat. «Aqliy hujum» biror muammoni yechishda guruh
qatnashchilari tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to'plab, ular orqali
7

ma'lum bir yechimga kelinadigan eng samarali usuldir. U to'g'ri va ijodiy
qo'llanilganda shaxsni erkin, ijodiy va nostandart fikrlashga o'rgatadi. "Aqliy
hujum" yordamida turli xil muammolarni hal qilishning yo'llari izlanadi. Bu usul
guruhning har bir a'zosi fikrini tezda yig'ish va umumlashtirish imkonini beradi.
"Aqliy hujum"ni, o'quvchilar muammo haqida yetarli ma'lumotga ega bo'lmagan
hollarda ham qo'llash mumkin. Bu kutilmagan, oddiy shiroitda aqlga kelmaydigan
antiqa yechimlar tonish imkonini beradi. "Aqliy hujum" usulidan foydalanilganda,
odatda mashg'ulot ikki bosqichdan iborat bo'ladi: birinchi bosqich - taklif bosqichi
("aqliy hujumning o'zi) va ikkinchi bosqich - tahlil hamda yechimlarni saralash
bosqichi. Bosqichlar o'rtasida kichik tanaffus berilsa, maqsadga muvofiq bo'ladi.
O'quvchilarga bilimni bayon qilish metodlari ham tarbiyavi ahamiyatga
ega, o'quvchilarning barcha faoliyatlari bilimlarni o'zlashtirish jarayoni bilan
bog'liqdir. Shu munosabat bilan tabiatshunoslikni o'qitish o'qituvchi uchun
tarbiyaviy ishlarda katta imkoniyatlar beradi. Tabiatshu noslikni o'qitishda og'zaki,
ko'rgazmali, amaliy va boshqa metodlardan foydalaniladi. Bolalarning ijodiy
faolligi, individual qobiliyatlarini ochishga qaratilgan metodlar tobora ko'proq
qo'llanilmoqda. Tabiatshunoslik bo'yicha mashg'ulotlami sinfdan va maktabda:
tashqari tadbirlar: ochiq havodagi o'yinlar, o'lkashunoslik ekskursiyalari, yurishlar
bilan chambarchas bog'lamoq zarur. Tabiiy fanlarni o’qitishda, boshqa didaktik
o’yinlar bilan bir qatorda o’yin mashqlardan o’z o’rinda va samarali foydalanish
maqsadga muvofiq. O’yin mashqlar uchun televideniya va matbuot orqali berib
borilayotgan va o`quvchlarning eng qiziq mashg’ulotiga aylangan o’yinlarni
andoza qilib olish mumkin. Bular jumlasiga “Zakovat”, “Zigzag”, “Zinama zina”,
“Aqliy hujum” kabilarni kiritish mumkin. Mazkur o’yinlarda o`quvchlar avvalo
o’z kuchi va bilimlarini sinab ko’radilar va yana ularning aksariyati
shu o’yinlar ishtirokchisi bo’lishi orzu qiladilar.
“Zinama-zina” texnologiyasi
Texnologiyaning tavsifi. Ushbu mashg`ulot o`quvchi larni o`tilgan yoki
o`tilishi kerak bo`lgan mavzu bo`yicha yakka va kichik jamoa bo`lib fikrlash
hamda xotirlash, o`zlashtirilgan bilimlarni yodga tushirib, to`plangan fikrlarni
8

umumlashtira olish va ularni yozma, rasm, chizma ko`rinishida ifodalay olishga
o`rgatadi. Bu texnologiya o`quvchilar bilan bir guruh ichida yakka holda yoki
guruhlarga ajratilgan holda yozma ravishda o`tkaziladi va taqdimot qilinadi.
Texnologiyaning maqsadi. O`quvchilarni erkin, mustaqil va mantiqiy
fikrlashga, jamoa bo`lib ishlashga, izlanishga, fikrlarni jamlab ulardan nazariy va
amaliy tushuncha hosil qilishga, jamoaga o`z fikri bilan ta’sir eta olishga, uni
ma’qullashga, shuningdek, mavzuning tayanch tushunchalariga izoh berishda
egallagan bilimlarini qo`llay olishga o`rgatish. Texnologiyaning qo`llanishi:
ma’ruza(imkoniyat va sharoit bo`lsa), seminar, amaliy va laboratoriya
mashg`ulotlarida yakka tartibda yoki kichik guruhlarda o`tkazish hamda nazorat
darslarida qo`llanilishi mumkin. Mashg`ulotda qo`llaniladigan vositalar: A-3, A-4
formatlarda tayyorlangan (mavzuni ajratilgan kichik mavzuchalar soniga mos)
chap tomoniga kichik mavzular yozilgan tarqatma materiallar, flomaster(yoki
rangli qalam)lar. Mashg`ulotni o`tkazish tartibi:
o`qituvchi o`quvchilarni mavzular soniga qarab 3-5kishidan iborat kichik
guruhlarga ajratadi (guruhlar soni 4 yoki 5ta bo`lgani ma’qul);
o`quvchilar mashg`ulotning maqsadi va uning o`tkazilish tartibi bilan

tanishtiriladi.Har bir guruhga qog`ozning chap qismida kichik mavzu yozuvi
bo`lgan varaqlar tarqatiladi;
o`qituvchi guruh a’zolarin tarqatma materialda yozilgan kichik mavzular

bilan tanishishlarini va shu mavzu asosida bilganlarini flomaster yordamida
qog`ozdagi bo`sh joyiga jamoa bilan birgalikda fikrlashib yozib chiqish vazifasini
beradi va vaqt belgilaydi;
guruh a’zolari birgalikda tarqatma materialda berilgan kichik mavzuni

yozma(yoki rasm, yoki chizma) ko`rinishida ifoda etadilar.Bunda guruh a’zolari
kichik mavzu bo`yicha imkon boricha to`laroq ma’lumot berishlari kerak bo`ladi.
Tarqatma materiallar to`ldirilgach, guruh a’zolaridan bir kishi taqdimot

qiladi.Taqdimot vaqtida guruhlar tomonidan tayyorlangan materialar, albatta,
auditoriya(sinf) doskasiga mantiqan tagma-tag(zina shaklida) ilinadi;
9

O`qituvchi guruhlar tomonidan tayyorlangan materiallarga izoh berib,
ularni baholaydi va mashg`ulotni yakunlaydi. “Zigzag» metodi Sinf o`quvchilari
7ta guruhga bo`linadilar va guruhlar nomlanadi. Guruhlarda yangi mavzu
mohiyatini yorituvchi matn qismlarga ajratiladi va ajratilgan qismlar mazmuni
bilan tanishib chiqish vazifasi guruhlarga topshiriladi. O`quvchilar matnlarni
diqqat bilan o`rganadilar va gapirib beradilar. Vaqtni tejash maqsadida guruh
a’zolari orasidan liderlar belgilanadi va qayd etilgan vazifa ular tomonidan
bajariladi. Liderlarning fikrlari guruh a’zolari tomonidan to`ldirilishi mumkin.
Barcha guruhlarning o`quvchilari o`zlariga topshirilgan matn mazmuni xususida
so`zlab berganlaridan so`ng, matnlar guruhlararo almashtirilib, avvalgi faoliyat
takrorlanadi. Guruhlarga bir necha matnlar taqdim etiladi. Shu tarzda barcha
matnlar mazmuni guruhlar tomonidan o`rganib chiqilgach o`quvchilar o`tilgan
mavzu bo`yicha asosiy tushunchalarni ajratadilar, ularning o`zaro mantiqiy
bog`liqligini aniqlaydilar, yuzaga kelgan g`oyalar asosida mavzuga oid sxema
ishlab chiqiladi. So`ngra o`zlashtirilgan bilimlar asosida o`quvchilarning o`zlariga
shunday sxemalarni ishlab chiqish vazifasi topshiriladi.
Har qanday o’yinlar kabi pedagogik jarayonlarda foydalaniladigan o’yinlar
ham o’zining aniq maqsadi va natijasiga ega bo’ladi. Ta’lim muassasalarida ko’p
holatlarda rolli va kasbiy xarakterga ega ishbilarmonlik o’yinlarian foydalaniladi.
Muhimi pedagogik maqsadlarda qo’llaniladigan o’yinli texnologiyalarining asosini
o`quvchilarning faollik va tezkorlikka asoslangan faoliyati tashkil etadi. Pedagogik
o’yinlar yangi o’quv materialini o’zlashtirish, mustahkamlash, o`quvchining ijodiy
qobiliyatini rivojlantirish, umumiy ko’nikma, malakalarini shakllantirish kabi
masalalarni yechishga qaratiladi. Ular yordamida o`quvchilar turli holatlardan
o’quv materialini tushunish, uning negizida ma’lum ko’nikma, malaka va sifatni
o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi. Mazkur ilmiy maqolada keltirilgan
innovatsion pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq qilish
samarali natijalarga olib keladi. Shuningdek, boshlang’ich sinf o’quvchilarida tabiy
fanlarni o’qitishda pedagogik texnologiyalarni o’yinli usullarga asoslangan holda
ishlab chiqish bolalarda mazkur fanlarni tushunish va oson o’zlashtirish
10

qobiliyatlartining rivojlanishiga olib keladi. Shu bois, boshlang’ich sinf
o’quvchilarining o’zlashtirish qobiliyatlari va psixologik xususiyatlarini hisobga
olgan holda o’yinli metodlardan va ushbu metodlar asosida axborot texnologiyalri
imkoniyatlaridan foydalanib media matreialalrdan foydalanish taklif etiladi. 1

1.2 Tabiiy fanalarni o’qitishda zamonaviy interfaol metodlardan foydalanish
Ta’limda pedagogik texnalogiyalar asoslanish va innovatsiyaga intilish,
o’quvni faollashtirishga qaratilgan turli interfaol metodlardan foydalanish ta’lim
maqsadini samarali amalga oshirishga yordam beradi.
Dars loyixasini tuzishga o’qituvchi o’zining ish shakllari va
o’quvchilarning ko’nikmani egallash jarayonidagi ishlari doirasini aniq belgilab
olishi lozim. Shuningdek u qanday o’qitish metodlaridan foydalanishi ham muhim
ahamiyatga ega. Bunda ko’proq interfaol metodlarga e’tiborni qaratish ta’lim
samaradorligini oshiradi..
1.Yangilik kashf etish orqali o'rganish (evristik) usuli
Bu yondoshuv o'quvchilarning egallagan nazariy bilimlarini tadbiq etish
bilan bir qatorda ularning o'z-o'zlarini rag'batlantirish orqali bilim va ko'nikmalar
to'plashlariga sharoit yaratadi.
Metodning asosiy tamoyillari quyidagicha:
1. O'rganishdan maqsadni avvaldan aniqlab olish talab qilinadi.
2. O'rganish jarayoni ma'lum bir topshiriqqa yo'naltirilgan bo'lishi kerak.
3. Topshiriq quyidagilarni ta'minlaydi:
< Tayanch ma'lumot olish uchun asos
< O'quvchi uchun notanish bo'lgan ma'lumotga chuqur kirib borishiga
undaydigan so'rovga e'tibor berish
< Oldindan aniqlangan va o'rganishga asoslangan natijalar.
4. Muvaffaqiyat – faoliyat-yutuq motivatsiyasiga asoslangan.
5. Guruhdagi hamkorlik:
< fikr va faoliyatni rag'batlantiradi
1
https://betpublication.org/index.php/sit/article/view/9223/9334
11

7. O'qituvchi asosan o'qish jarayonini yengillashtiruvchi va ikki tomonlama
fikr-
Mulohazalar bilan ta'minlovchi shaxs vazifasini o'taydi. Kamdan-kam
hollarda o'qituvchi ma'lumot bilan ta'minlaydi.
2.Shkalalashtirish metod.
Ta'rifi: Bir varaq qog'ozda ikki qutb: “juda ko'p” va “juda kam” tomonlarga
ega bo'lgan shkala chiziladi (Shkalaning uzunligi erkin ravishda o'qituvchi
tomonidan belgilanishi mumkin).
Ishtirokchilarga muhokama qilinayotgan mavzu bo'yicha shkalada, o'z
xabardorligi va bilimdonligiga qarab, bir nuqta chizib (qo'yib) qo'yish taklif etiladi.
Mashq yakunida o'qituvchi xulosa chiqaradi.
Izoh: Ishtirokchilar mavzu ko'rib chiqilgandan keyin yana bir bor
o'zlarining naqadar
bilimdonliklarini belgilashlari uchun shkalalashtirish takroran o'tkazilishi
mumkin.
Mavzuni o'rganish jarayonining boshida belgilab qo'yilgan shkala eng
oxirgi belgilangan shkala bilan solishtiriladi, va guruhning masala yoki mavzuni
tushunish yoki o'zlashtirishda olg'a harakatlanishi belgilab qo'yiladi.
Foydalanish doiralari.Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, o'quvchilarning
o'rganilayotgan mavzu bo'yicha bilimlari va tajribasini aniqlab olish uchun.
3.Uchta to'g'ri va bitta noto'g'ri metodi
Ta'rifi .Har bir ishtirokchi bir varaq qog'ozda o'rganilayotgan yoki
o'rganilgan mavzu bo'yicha uchta to'g'ri fikr va bitta noto'g'ri fikrni yozadi.
Ishtirokchilar juftliklarga to'planadilar, varaqlar bilan almashadilar va qaysi fikr
noto'g'ri bo'lgan ekanligini aniqlaydilar.
Foydalanish doiralari Uy ishini tekshirish vaqtida, tabiiy va aniq fanlarda
mavzuni mustahkamlashda foydalanish mumkin.
Afzalliklari Kuzatuvchanlikni rivojlantiradi, axborotni tanlab olish
ko'nikmasini ishlab chiqadi, bolalarni xato topish va fikrlarni ifodalashga o'rgatadi,
o'qituvchiga o'quvchilarning bilimlarini tekshirishga imkon beradi.
12

Qiyinchiliklari Materialni o'zlashtirib ololmagan bolalar topshiriqni
uddalay olmasliklari xavfi bor.
O'qituvchiga fikrlar aniqligi va to'g'riligini kuzatish, mashqni o'tkazish
uchun vaqtni mo'ljallab olish qiyin, chunki o'quvchilarda ko'pincha fikrlarni aniq
ifodalash ko'nikmasi mavjud bo'lmaydi.
4.Svetafor metodi .
Ta'rifi .Ma'lum mavzuni o'rganish vaqtida o'qituvchi u bo'yicha tezislarni
tayyorlaydi (5-7ta, mavzuning murakkabligiga qarab). Tezislar navbatma-navbat
doskaga yoziladi (tasviri tushiriladi yoki oldindan tayyorlangan plakatlar shaklida
ilib qo'yiladi). O'quvchilarga o'ylab chiqish uchun 1 daqiqa vaqt beriladi. So'ng
tezis bilan rozi bo'lgan har bir o'quvchi yashil kartochkani ko'taradi; rozi bo'lmagan
– qizil kartochkani; ikkilanayotgan yoki qaror qabul qilishda betaraf bo'lishni
xohlayotgan – sariq kartochkani yuqoriga ko'taradi. Agar ishtirokchilar fikri asosan
bir-biriga mos keladigan bo'lsa, o'qituvchi navbatdagi tezisga o'tadi. Agar tezis
muhokama qilinishni talab qilsa, ishtirokchilardan o'z qarorlarini asoslab berish
iltimos qilinadi.
Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, topshiriqlar ma'lum
o'quv mavzusiga va ma'lum yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirilgandan
keyin.
Afzalliklari Ushbu mashq barcha o'quvchilarning fikrini bilib olishga
imkon beradi: hech kim oddiygina tomoshabin bo'lib qolmaydi. Ishtirokchilarning
ko'pchiligida mashq boshlanganidan keyin birozdan so'ng nuqtai nazardagi
tafovutlar sabablarini bilish va o'z fikrini asoslash bo'yicha kuchli qiziqish paydo
bo'ladi. O'quvchilarning nutqini, o'z nuqtai nazarini himoya qilish, asoslash
qobiliyatini rivojlantiradi.
Qiyinchiliklari Agar vaqt cheklovlari sababli munozara o'tkazishga imkon
bo'lmasa, ushbu uslubdan foydalanish kerak emas. Agar tezislarning ko'pchiligi
bo'yicha ishtirokchilar fikri bir-biriga mos kelsa, mashqqa bo'lgan qiziqish tezda
yo'qoladi. Mashq o'tkazish uchun resurslarni puxtalik bilan tayyorlashni talab
qiladi.
13

5.Maqsad sari bir qadam metodi.
Ta'rifi Mashq qo'yilgan maqsadga erishish uchun amalga oshirish mumkin
va lozim bo'lgan harakatlarni aniqlashtirishga qaratilgan. Ishtirokchilardan
gorizontal chiziq chizish va unda teng masofada 11ta nuqta qo'yish va ularni 0dan
10gacha bo'lgan raqamlar bilan belgilab chiqish iltimos qilinadi. Bu chiziq
maqsadga erishish yo'lini ifodalaydi.Chap tomondagi nuqta (0) maqsadga umuman
erishilmaganligini aks ettiradi, o'ng tomondagi chiziq esa (10) maqsadga butunlay
va eng muvaffaqiyatli ravishda erishilganligi vaziyatidan darak beradi.
Ishtirokchilardan ushbu har bir ikki nuqtaning oldida eng yomon va eng
yaxshi vaziyatni ta'riflaydigan bir necha so'zlarni yozish iltimos qilinadi.
Shundan so'ng ishtirokchilardan hosil bo'lgan shkala yordamida o'zlarining
ishdagi ahvollarini – ular maqsadga qanchalik yaqinlashib qolganlarini baholash
iltimos qilinadi.
Ishtirokchilar tegishli raqamni belgilaydilar va uning yonida ishlarning
joriy ahvolini
ifodalaydigan bir necha so'zlarni yozadilar. Keyin esa ulardan ularning
hozirgi vaziyatini aks ettiradigan nuqtadan navbatdagi nuqtagacha strelka chizish
iltimos qilinadi. «Bu maqsadingizga erishish uchun eng qisqa yo'l. Hozircha bu
maqsadga to'liq erishib bo'lmasa-da, biroq hech bo'lmasa bu qadamni amalga
oshirish mumkin va kerak. Bu qadamni amalga oshirish uchun siz qanday aniq
harakatlarni qilishingiz mumkin va aynan qachon siz buni bajarishingizni o'ylab
ko'ring va yozib oling».
Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, savollarni ma'lum
o'quv mavzusi va turli yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirishda.
Afzalliklari Ushbu mashq masalalarni aniqlashtirish qobiliyatini
rivojlantirish va unga erishish yo'lidagi qadamlarni tushunishga hamda
mulohazalar yuritishdan aniq harakatlarga o'tishga imkon beradi. Ko'pincha odam
istayotgan maqsadiga kerakli xususiyatlar va sharoitlarga ega bo'lmaganligi uchun
emas, balki maqsad uning uchun juda yrik bo'lib ko'ringanligi va odam unga
erishish jarayonini hozirning o'zidayoq qilish mumkin va lozim bo'lgan aniq
14

harakatlarga, bosqichlarga ajrata olmasligi uchun erisholmaydi. Mashq ushbu
cheklovni hech bo'lmasa qisman bartaraf etishga imkon beradi.
6.G'oyaviy charxpalak metodi
Ta'rifi1. Kichik guruhning (4-5 kishidan iborat) har bir ishtirokchisiga toza
oq varaq beriladi va bir xil savol beriladi (zarur bo'lganda o'qituvchi guruhning har
bir ishtirokchisi uchun turli savollarni tayyorlashi va taklif qilishi mumkin). Barcha
ishtirokchilar og'zaki fikr almashmasdan, o'zlarining varaqlarida savollarga bo'lgan
javoblarning o'z-o'zidan aqlga kelib qoladigan ifodalarini yozadilar.
2. Ifodalar yozilgan varaqlar vaqt tanqisligi sababli soat millarining
harakatlanishi
bo'yicha kichik guruhdagi qo'shnilarga uzatiladi. Bunday varaqni olgandan
so'ng har bir ishtirokchi varaqda mavjud yozuvlarni takrorlamasdan, yangi yozuv
kiritishi lozim. Har bir ishtirokchining varag'i yana o'ziga qaytib kelgandan so'ng
ish yakunlanadi. Ushbu bosqichda yozuvlar tahlil qilinmaydi, baholanmaydi va
tanlab olinmaydi (ushbu uslubiyatning «aqliy hujum» bilan ayrim o'xshashligi ana
shunda namoyon bo'ladi).
3. Kichik guruhlarda ishtirokchilar tomonidan ifodalangan javoblar va
takliflarning muhokamasi o'tkazilib, ularning eng muhimlari va dolzarblari
yakuniy ro'yxatga kiritiladi.
4. Kichik guruhlar ishlanmalarining natijalari bilan almashish. Barcha
kichik guruhlar
navbatma-navbat yakuniy ro'yxatdan o'z ifodalarini taklif etadilar. Agar bu
ifoda yuzasidan boshqa guruhlar e'tiroz bildirmasalar u oxirgi ro'yxatga kiritiladi.
Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, topshiriqlar ma'lum
o'quv mavzusiga va ma'lum yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirilgandan
keyin.
Afzalliklari Taklif etilgan masalalarni izchil muhokama qilishni tashkil
etish, so'ng jamoa bo'lib qarorni qabul qilish; bilimlarni dolzarblashtirish va
mavjud tajribani aniqlash.
15

Qiyinchiliklari Agar ishtirokchilardan biri ushbu mavzu bo'yicha yaxshi
tayyorlanmagan bo'lsa, u butun jarayonni to'xtatib qolishi mumkin. Mazkur
vaziyatda o'quvchiga muhokama etilayotgan masalalar bo'yicha darslikdan yoki
boshqa adabiyotdan foydalanishga ruxsat berish mumkin, lekin bu uning bahosiga
albatta ta'sir ko'rsatishi to'g'risida ogohlantirib qo'yish kerak.
7. Loyihalar usuli
Ta'rifi Loyihalar – bu o'quvchilar tomonidan uzoq vaqt davomida turli
mavzularni mustaqil ravishda o'rganish bo'lib, bu jarayon oxirida ular o'z ishlarini
taqdim etadilar.
Loyihalar ma'lum bosqichlarga ega. Barcha bosqichlarda eng muhimi –
o'quvchiga o'zining ta'lim olishi uchun javob berishga ruxsat etishdan iborat.
Mavzu yoki muammo.
O'qituvchi tomonidan belgilanib, sinfga tanlab olish asosida taqdim etilishi
mumkin, masalan, “aqliy hujum” yo'li bilan. Masala yoki muammo o'quvchilarda
bevosita qiziqish uyg'otadigan bo'lsa, soz bo'ladi. O'quvchilar mavzuni o'rganish
jarayonida “adashib” qolmasliklari uchun, masala aniq qo'yilishi lozim.
O'z navbatida, siz loyiha ustida ishlash bo'yicha biron alohida uslubni yoki
o'quvchilar o'z ishlarida qo'llashlari mumkin bo'lgan texnik moslamalarni taklif
qilishingiz mumkin. Masalan, magnitofon.
Rejalashtirish. O'qituvchilar va o'quvchilar loyiha ustidagi ishlar qachon
boshlanishi, qancha vaqt egallashi, qanday resurslar qo'llanilishi, ular qayerdan
olinishi, o'quvchilar bitta-bitta bo'libmi yoki guruhlarda ishlaydilarmi, bir xil yoki
har xil mavzular bo'yichami – hal qilishlari lozim.
Tadqiqotlar o'tkazish tajribasiga ega bo'lmagan o'quvchilarga guruhlarda
ishlash osonroq bo'lsa kerak. Ushbu bosqichda loyiha qanday yakunlanishini hal
qilish muhim ahamiyatga ega.
Material yig'ish,uslublar. Loyiha ustida ishlash tez vaqtda turli
ko'nikmalarni singdiradi. Masalan, sog'lom turmush tarziga tegishli bo'lgan
tadqiqotchilik loyihasi mikrohudud yashovchilari oldiga, poliklinikaga tashrif
buyurishlar, interv`yu, adabiyot o'rganish, fotosuratga olish, statistika
16

ma'lumotlarini yig'ish va materialni tahlil qilish kabi jarayonlarni o'ziga kiritishi
mumkin. Ijodiy loyihani bajarish uchun texnik ko'nikmalar va qobiliyatlar,
masalan, videokamera bilan ishlash; transparant va plakatlarni tayyorlash uchun -
badiiy ko'nikmalar kerak bo'lib qolishi mumkin.
O'quvchilardan tadqiqotchilik, ijtimoiy va ijodiy kabi qobiliyatlarning
barchasini talab etadigan loyihalar eng yaxshi hisoblanadi. Ushbu bosqichda
o'qituvchi savollarga javob berishi yoki maslahat berishi mumkin, lekin o'quvchilar
o'z ishlarini bajarish uchun o'zlari javob berishlari kerak.
Tadqiqot natijasi. Bu hisobot, fil`m, ko'rgazma, audiokasseta, ma'ruza,
rasm, she'r bo'lishi mumkin. Bajarilgan ish nafaqat o'quvchilar tadqiqotlarining
natijasini, balki ularning loyiha ustidagi ishlarining turli bosqichlarini ifodalashi;
o'quvchilar o'rganilayotgan mavzuga nisbatan qanday hissiyotlarni boshdan
kechirganlarini aks ettirishi maqsadga muvofiq bo'ladi. Misol uchun, o'z
shaharlarida alkogolizmga qarshi plakatlar kampaniyasini o'tkazgan o'quvchilar
o'zlarining ish ustidagi fotosuratlarini taqdim etishlari va qanday qilib plakatlar
dizaynini tanlaganlari va tuzganlari to'g'risida yozishlari mumkin. Ish sinfga yoki
yanada kengroq auditoriyaga taqdim etilishi mumkin. Masalan, sizning
tumaningizda atrof-muhitni saqlashga tegishli bo'lgan loyiha mahalliy gazetani
qiziqtirib qolishi mumkin yoki munitsipal hokimiyat atrof-muhitga yetkazilgan
zarar tadqiq etilgan ishlarning natijalari bilan tanishishni istab qolishlari mumkin.
Baholash. Loyihalar odatda ko'p predmetlarni qamrab olishi sababli,
ehtimol, ishlarni bir necha o'qituvchilarga baholashga to'g'ri kelishi mumkin.
Loyihada qo'llanilgan turli ko'nikmalar va qobiliyatlar ham baholanishi lozim,
bunday baholash faqat akademik bilimlar asosida bajarilishi kerak emas.
Foydalanish doiralari Tabiiy va aniq fanlarni o'qitishda, topshiriqlar ma'lum
o'quv mavzusiga va ma'lum yoshdagi o'quvchilar guruhiga moslashtirilgandan
keyin.
Afzalliklari O'quvchilarga alohida predmetlaro'rtasidagi, maktabdagi
mashg'ulotlar va tashqi dunyo o'rtasidagi aloqani ko'rishga yordam beradi.
17

O'quvchilarni biron faoliyatni olib borish, o'z vaqtini rejalashtirish va
jadval bo'yicha ishlash uchun o'z-o'zini tashkillashtirishga o'rgatadi.
O'quvchilarga o'qituvchi boshchiligida ta'lim olish jarayonini boshqarishga
imkon beradi.
O'quvchilar ham bir-biri bilan, ham maktabdan tashqarida turli odamlar
bilan hamkorlik qilishlari uchun imkon yaratadi.
O'quvchilarni o'z tadqiqotlarining natijalarini va o'z fikrini ifodalash va
omma oldida himoya qilishga o'rgatadi, va bu o'quvchilar huquqlarini targ'ib
etishda muhim ko'nikma hisoblanadi. 2
2
https://zenodo.org/record/6557690/files/Jamolova%20Shalola%20Sulaymonovna.pdf
18

II BOB BOSHLANG’ICH SINFLARDA TABIIY FANLARNI
O’QITISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
2.1 Boshlang’ich sinflarda tabiiy fanlarni o`tishda amaliy ishlarni tashkil etish
O’quvchilarning bolajak kasbiy sifatlarini shakllantirishda nazariy bilimlar
bilan bir qatorda amaliyot ham muhim orin egallaydi. Tabiiy ilmiy bilimlar uzoq
yillar davomida amaliy faoliyat tufayli qo’lga kiritilgan. Atrof muhitni bilishda,
anglashda ilmiy tajriba, amaliy bilimlar muhim rol o’ynab kelgan va kelmoqda.
Ma’lumki, tabiatshunoslik keng qamrovli moddiy dunyoni rang-barang
xususiyatlari, tabiatning har xil voqea hodisalarini o rganuvchi fan bolib, ilmiy
tajriba asosida shakllanadi, amaliyot esa mazkur fanning poydevori hisoblanadi.
Insoniyatni tabiat qonunlari haqidagi bilimga asoslangan amaliy faoliyati bilish
jarayonini, ilm-fan taraqqiyotini belgilaydi. Amaliyot - haqiqat mezonidir.
Bilimlarga ehtiyoj amaliyotda tug’iladi va ularning to’g’riligi amaliyot orqali
tekshiriladi hamda tasdiqlanadi.
Bilim odamlar miyasida oz-ozidan paydo bolmasdan, balki muayyan ish
faoliyatida shakllanadi. Amaliyot insonni tabiat bilan munosabatida asosiy omil
bolib, bu oz navbatida, odamlarning o’zaro munosabnatlari tizimida, ijtimoiy
ishlab chiqarishda muhim rol oynaydi. Amaliyotning asosiy turlari moddiy ishlab
chiqarish va ilmiy tajriba hisoblanadi. Ilmiy - tabiiy amaliyot quyidagi vazifalarni
bajaradi.
1. Amaliyot bilish jarayonining rivojlantiruvchi omil. U nazariy bilimlarni
umumlashtirib, ularni hayotiy jarayonlardan ajralishga yol qoymaydi.
2. Amaliyot bilishning buyurtmasi, ilovasi va maqsadi hamdir.
3. Amaliyot bilish jarayoninig haqiqiy ekanligini ko’rsatuvchi mezondir.
Tabiatshunoslikdagi amaliyot ilmiy ishlab chiqarishning asosiy omili bolib
kelmoqda. Amaliyot nazariyani paydo bo’lishiga, ilmiy shakllanishiga va
rivojlanishiga olib keladi.
Bilishning aniqligi muayyan obekt haqidagi ma’lumotning haqiqat ekanligi
bilan tasdiqlanadi. Ayni paytda, sharoit boshqacha bo’lsa, haqiqat ham boshqacha
19

bolishi mumkin. Masalan, oddiy sharoit va bosimda suv 100oC da qaynaydi. Lekin
bosim o’zgarsa yoki og’ir suv bolsa, u aniq -konkret hisoblanadi.
Ma’lum tizimdagi haqiqat boshqa sharoitda butunlay o’zgarishi mumkin.
G’oyaning amaliyotda tasdiqlanishi haqiqatning asosiy omili hisoblanadi. Amaliy
ishlarga o’rgatish boshlang’ich sinflardan boshlanishi maqsadga muvofiqdir.
Amaliy uslublar o’qituvchi tomonidan tashkil qilinadigan va
yo’naltiriladigan, o’quvchilar fikrini rivojlantirishga mo’ljallagan so’z,
ko’rgazmalilik va amaliy ishning o’zaro murakkab bog’lanishida bo’lishini
ko’rsatadi.
Amaliy uslublar qo’llanilishi o’quvchilar retseptorlari va effektorlarining
jadal faoliyati bilan bog’liq. Amaliy uslublar o’rganilgan materialni chuqur
tushunib yetishga, ko’nikma va malakalar hosil qilishga imkoniyat yaratadi.
Amaliy uslublarni qo’llashga o’quvchilar faoliyatining o’zi, bilim manbai
hisoblanadi. Bunday usullar sirasiga og’zaki, yozma mashqlar, laboratoriya ishlari,
maktab yer maydoni, tirik tabiat burchagida, sinfdan tashqari bajariladigan
mashg’ulotlar kiradi.
Amaliy uslublarning turlariga [2]:
1. Oquvchilarning tarqatma didaktik material bilan turli narsalar yasashi.
2. Rasm chizishi.
3. Tabiat obyektlarini tanib olish va aniqlash bo’yicha ishlari.
4. Hodisalarni kuzatish va qayd qilishlari.
5. Tajriba o’tkazishlari (tajriba vositasida masalalarni hal qilish) kiradi.
Amaliy ish boshlanishi oldidan qo’yilgan savol, muammo, masalaga
o’quvchilar uning natijalari bilan javob berishlari kerak.
Tabiatshunoslik darslari tanib olish va aniqlash amaliy metodlarining bir
turi bo’lib, tarqalgan o’simliklarni yoki ularning qismlarini farqiga borib, tanib
olish xususiyatlarini o’rgatadi.
Taqqoslashdagi farqga borish o’quvchining aniqlash qobiliyatini
rivojlantiradi. Farq qilish va aniqlash bo’yicha ishlar darslardagina olib borilmaydi,
o’qituvchi tabiatga uyushtiriladigan ekskursiyalarda ham o’simliklarni topish va
20

to’plashni, namunalar yig’ishni, ularning yoshi, vegetativ usullari, tuproq
kesmalari, moslashishlarini, o’zgaruvchanlikni o’quvchilarning o’zlashtira olish
qobiliyatlariga qarab tanlab berishi kerak. O’simliklar, ular qismlarining shaklini
bilib olish bo’yicha ishlarni o’quvchilar uy vazifasi sifatida bajaradilar.
Osimliklarni yoshini tabiatda nafaqat yillik halqalardan balki osimliklarni yillik
shoxlanishiga qarab aniqlash mumkin. Osimlik bahordan kuzgacha o’sish davriga
ega, kuzdan bahorgacha tinim davri boladi. Bu osimlikning bir yoshi demakdir,
ikkinchi yilda yana o sish, shoxlanish sodir bo ladi. Shoxlanish orasidagi masofa o
simlikning bir yoshi hisoblanadi, buni o quvchilarga tabiatda tushuntirish talab
etiladi. O’quvchilar amaliy bilimga ega bo’ladilar, daraxtlar yoshini kesmasdan
turib ham aniqlash mumkinligini bilib oladilar. Bu ekologik, hamda ilmiy
tushunchalarni shakllantiradi.
Tabiatshunoslikni o’qitish metodlari ti/imida amaliy ishlar tabiat haqidagi
bilimlarni o zlashtirishda katta rol o’ynaydi. Amaliy ishlar o’quvchilarni ular
faoliyati jarayonida har xil mehnat operatsiyalariga o’rgatish metodidir. Amaliy
ishlarga o’quvchilarning ekskursiya vaqtida tabiiy materiallar yig’ish, maktab oldi
yer maydonidagi va tirik tabiat burchagidagi o’simliklarni parvarish qilish,
gerbariy va kolleksiyalar tuzish, mulyaj, maket, ko’rgazmali qurollar tayyorlash
kabi faoliyat turlari kiradi.
Birinchi sinfdan boshlab o’quvchilar "Atrofimizdagi olam" darsligini
o’qish jarayonida bevosita kuzatishlar yo’li bilan o’rganadilar. Bu mashg’ulotlarda
oquvchilarning fikrlash faoliyatini tashkil qilishga yordam beruvchi har xil
jihozlardan va avvalo ko’rgazmali qurollardan foydalaniladi. Ko’rgazmali
qurollarga tabiiy yoki haqiqiy ob’ektlar kiradi.
Tabiiy qurollar-tabiat jismlaridir. Ular o’rganilayotgan mavzular to’g’risida,
bolalarda tabiat haqida tushunchalar hosil bo’lishiga imkon beradi. Chunki sinfda
jonli tabiatni o’rganish uchun har xil xona o’simliklari hamda o’z joylarining
daraxtlari uchun xos bo’lgan shoxchalar, barglar, gullar, meva va urug’lar bolishi
mumkin. Tabiatshunoslik darslarida tabiat burchagida o’stirilayotgan
o’simliklardan, shuningdek gerbariy va ekskursiyadan olib kelingan o’simliklardan
21

foydalaniladi. Shuningdek, tabiiy ob’ektlardan hayvonlarni o’rganishda ham
foydalansa boladi. Ko’pgina hayvonlarni bolalarga sinfda (jonli tabiat burchagida)
ko’rsatish mumkin bo’lsa ham ekskursiyalarga afzallik berish kerak boladi, chunki
bunda o’quvchilar faqat ularning tashqi ko’rinishini emas, balki xulq-atvorlari
bilan tanishish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Tirik hayvonlar bo’lmaganda ularning
chuchelalari (tulumlari), mulyajlari yoki fotosuratlari va rasmlaridan foydalanish
mumkin. Jonsiz tabiatni o’rganishda ham tabiiy tarqatma materiali, masalan, har
xil rangdagi granit, kvars, dala shipati, loy, qum, kal’sit (bo’r, marmar, ohak, har xil
toshko’mir, temir, mis rudalarining namunalari, shuningdek metallar hamda
qotishmalar) temir, cho’yan, polat, alyuminiy, tuproq namunalari va boshqalar bo’
lish mumkin. O’ quvchilarga bevosita qabul qilish mumkin bo’lmagan tabiat
jismlari va hodisalari to’ g’ risida aniq va to’gri tasavvurlar hosil qilish uchun
ko’rsatiluvchi qurollardan foydalaniladi. Tabiatshunoslik bo’yicha devoriy
o’lkashunoslik suratlaridan, foydalanish mumkin. Ular tabiatning o’lkashunoslik
ob’ektlari to’grisida tasavvur va tushunchalar shakllantirishga yordam beradi.
Sinflarda bosma rasmlari, ularni ifodalovchi matnlari, o’ quvchilar uchun savol va
topshiriqlari bo’lgan "Kuzatishlar kundaliklari"dan foydalanish zarur.
Tabiatshunoslik materiallarini amaliy o zlashtirishda xarita-sxemalarni
chizish katta o’rin tutadi. Ularni qo’llanish yo’lida (ufq tomonlarini aniqlashda)
maktab hovlisidagi narsalarning joylashishining oddiy rasmini chizish birinchi
qadam bo’ladi. Kartografik tasvirlarni o’quvchilar tomonidan o’zlashtirishni
tekshirish uchun xarita-sxemalardan foydalanish qulay.
O’quvchilarni amaliy bilimlarini sinash maqsadida 4-sinflarda quyidagi
muammoli savollarni o’rtaga tashlash mumkin. Yozning jazirama issig’ida cho’lda
turibsiz. Amaliy kuzatish bilimlaringizga tayanib, turgan joyingizdan orientir olib,
janub tomonni belgilang. Amaliy tabiatni kuzatish natijasida quyidagi faktorlar
asosida janubni aniqlash mumkin: 1) sudralib yuruvchi hayvonlar o’z inini kirish
yo’lini doim janubga qaratadi; 2) qushlar o’z uyasini doimo janub tomonga
qo’yadi; 3) osimliklar shoxlari doimo janub tomonga egilgan; 4) osimlik
22

poyasining janub tomoni doimo yog’onlashgan boladi; 5) barxan qumlar bir uchi
shimolda ikkini uchi esa janubga yotgan boladi.
O quvchilarga har xil narsalarni berib rasm, fotosurat va gugurt qutisi,
kubik, stakan boshqa narsalarni olib chiqib, o’xshashlik farqlarini topishni
topshiradi, so’ng geometrik figuralarni tarqatadi, uni o’quvchilar daftar varag’iga
ustiga qo’yib atrofini qalam bilan qog’ozga chizadilar. Topshiriq bajarilgandan
keyin narsaning yuqoridan ko’rinishini plan deyiladi degan xulosaga olib keladi.
Undan keyin stolning plani chizdiriladi. Agar o’quvchilar narsalarning kattaliliga
qiynalsalar tasvirlanadigan narsani shartli ravishda kichraytirish mumkinligini
tushuntiradi. (Masalan 10, 20 marta)
Dasturlashtirilgan o’qitish uchun quyidagilar kerak:
-o’quv materialining puxta tahlili, uning qat’iy tanlanish va mantiqiy
ketma-ketlik bo’yicha bo’linishi;
-o’quvchilarning bilim olish faoliyatini tekshirishdagi rahbarlik.
Dasturlashtirilgan o’qitishda o’quvchilarning o’quv materialini qo’llashda
faolligi va mustaqilligi ortadi, o’qitish jarayonini individuallashtirish imkoni paydo
bo’ladi, texnik vositali o’qitish keng qo’llaniladi, o’qitish va o’quvchi mehnatini
oqilona tashkil etishga erishiladi. Nazorat ishlarini dasturlashtirishning tamoyili
o’quvchilarning og’zaki javoblarini shartli belgilar va chiziqlar bilan yozma
ravishda. Ularning afzal jihati shundaki, ular qisqa vaqt ichida har bir o’quvchining
o’tilgan mavzuni o’zlashtirish darajasini aniqlay oladi. Tajriba atrof olam bilan
tanishish darslarida bilim olish faoliyatini faollashtirish maqsadida
dasturlashtirilgan o’qitish usullaridan foydalanishning afzalliklarini ko’rsatadi. Bu
usullarning afzalligi shundaki, o’quv materialini o’zlashtirish darajasini
o’quvchilarning o’zlari shu dars mobaynida tekshirishlari mumkin. 2 - sinfda
dasturlashtirilgan o’qitishda tezis turidagi tarqatma topshiriqlar, raqamlar, tarqatma
testlar, grafik topshiriqlardan foydalanish mumkin.
Grafik topshiriqlarini bajarayotganda o’quvchilarga « —» noto’g’ri javob,
«1» — to’g’ri javob ekanligini tushuntirish lozim. O’qituvchida esa grafik usuldagi
javoblarni tezda aniqlashga moslashtirilgan asbob bo’lishi kerak. Masalan:
23

21- mart — Navro’z bayrami.
1- sentabr — Ustozlar va murabbiylar kuni.
1- oktabr — Mustaqillik bayrami.
8- dekabr — O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni.
«So’z top» o’yini. Bu metoddan darsning hamma qismlarida foydalanish
mumkin. O’qituvchi qushlar, hayvonlar, meva, sabzavotlar haqida bir so’z aytadi,
o’quvchilar davom ettiradilar. O’qituvchi boshlagan so’z qaysi harf bilan tugasa,
o’quvchi shu harfdan boshlangan so’zni aytishi kerak.
Masalan: tulki — ilon — ninachi — it — tipratikan — nortuya — yalqov
(panda) — ayiq — qarg’a — ari va hokazo. Bu usul o’quvchilarni tezkorlik bilan
fikr yuritib, javob berishga hamda xotirasini mustahkamlashga yordam beradi.
«Klaster» usuli. Bu usul o’quvchiga berilgan mavzu bo’yicha erkin o’ylash
va fikrlarini bemalol bayon etish uchun sharoit yaratadi. Bu usulda o’quvchi
nimani o’ylagan bo’lsa, shuni aytadi va yozadi. Yozilgan fikrlar to’g’ri yoki
noto’g’ri bo’lishidan qat’i nazar muhokama qilinmaydi va belgilangan vaqtgacha
davom etadi. Bu sinfning har bir o’quvchisi tomonidan ilgari surilayotgan
g’oyalarni uyg’unlashtirib, ular o’rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash
imkoniyatini yaratadi. «Klastyer» usuli yangi mavzuni boshlashdan avval
o’quvchini darsga qiziqtirib, shu mavzu bo’yicha oldin egallagan bilimlarini
aniqlash maqsadida hamda o’tilgan mavzuni mustahkamlash uchun o’tkaziladi.
Masalan, «O’lkamizdagi uy va yovvoyi hayvonlar» mavzusi.
«Mozaika», ya’ni mayda bo’laklardan yaxlit ko’rinishni hosil qilish. Bunda
qushlar, hayvonlar, daraxtlar, mevalarning rasmlari bo’laklarga bo’linib, har bir
guruhga alohida tarqatiladi. Guruhlarning qatnashchilari bo’lakchalarni bir butun
ko’rinishga keltiradilar. Guruh sardorlari yaxlit holga kelgan hayvon, meva yoki
daraxt haqida gapirib beradilar.
«To’xtab o’qish» usuli. O’qituvchi matn bilan tanishtirish jarayonida bir
necha marta to’xtab, o’quvchilarga savollar bilan murojaat qiladi. Savollar aynan
matnga tegishli bo’lishi zarur. Yoki o’quvchi matn o’qish jarayonida to’xtatilib,
24

nima haqida o’qiganligi so’raladi. Bu usul orqali o’quvchilarning diqqati
jamlanadi, mustaqil fikrlash ko’nikmalari shakllanadi.
«Zanjir» usuli. Bu usulni she’r, topishmoq, maqollar berilgan darslarda
qo’llash maqsadga mu-vofiqdir. O’quvchilar tartib bilan ketma-ket berilgan she’r
misrasi yoki topishmoq qatorini aytadilar. Bu usul qo’llanganda o’quvchi uyalib
qolmasligi uchun berilgan she’r, maqol, topishmoqni yod olishga majbur bo’ladi.
«Rasmli rebus» o’yini. Sinf o’quvchilari uch guruhga bo’linadilar. Har bir
guruhga rasmlar tarqatadi. Berilgan rasmlar nomining bosh harflaridan hayvon
yoki qushlar nomi kelib chiqishi kerak. Masalan, it, laylak, ohu, ninachi — non,
anor, rediska, chinni gul, arpa — archa.
«Kim tez bajaradi» o’yini. O’quvchilar uch guruhga bo’linadilar. Har bir
guruhga 5 tadan hayvonlar yoki qushlar rasmlari teskari qilib beriladi. Belgilangan
vaqt ichida (1—2 daqiqada) o’quvchilar hayvon yoki qushlarni yovvoyi yoki uy
hayvonlari guruhlariga ajratadilar. Topishmoqni birinchi bo’lib xatosiz bajargan
guruh g’olib hisoblanadi.
«O’z guruhingni top» o’yini. O’quvchilarga rangli buklangan qog’ozlar
tarqatiladi. Ularga hayvon va parrandalar nomi yozilgan bo’ladi. O’qituvchi
o’quvchilarga qog’ozda rasmi berilgan hayvon yoki parranda qanday tovush
chiqarsa, ular ham shunday tovush chiqarib o’z guruhini topishlarini tushuntiradi.
1. Mushuk (miyov-miyov). 2. Kuchuk (vov-vov). 3. Xo’roz (qu-qu-qu-qu).
4. Sigir (mo’-mo’). Guruhga bo’linib olganlaridan so’ng guruhga tegishli hayvon
yoki parrandalar haqida bilganlarini so’zlab beradilar.
Uzoq vaqt davom etadigan kuzatish va tajribalar uchun jonli tabiat
burchagi tashkil qilinishi kerak, u yerda hayvon va osimliklarni saqlash va
zaruratga qarab ulardan tabiatshunoslikni o’rganishda foydalanish mumkin.
Burchak shunindek o’ quvchilarning darsdan va sinfdan tashqari ishlari uchun
moddiy baza hisoblanadi. Bu yerda ular yilning istagan vaqtida ish olib borishlari
mumkin ekskursiya jonli tabiat burchagi tashkil qilishning boshlanini bo’lishi
mumkin. Suv havzasidagi hayot bilan o’quvchilar mollyuska, ninachi qurtlari, har
xil qo’ng’izlar, gambuziya, peskar (tanga baliq), shuningdek suv o’simliklarining
25

barchasi akvarium, shisha banka idishlarga joylashtiriladi. Bog’ va polizdarda
ko’pincha meva, rezavor meva hamda sabzavod o’simliklari zararkunandalarning
g’umbak va qurtlari uchraydi. Jonli tabiat burchagi uchun alohida xona ajratgan
ma’qul. Bunday imkoniyat bo’lmaganda osimlik va hayvonlarni tabiatshunoslik
xonasida yoki sinfda joylashtiriladi. Jonli tabiat burchagi uchun xona yorug’
bo’lishi, deraza ro’parasiga har xil tokchalarga suv hayvonlari hamda osimliklari
bo’lgan akvariumlarni qo’yish qulay bo’ladi. Burchakda hayvonlar uchun
ajratilgan joy ularning tabiatdagi hayot sharoitlariga muvofiq bo’lishi kerak.
Akvariumni zoomagazindan olish ma’qul. Ammo akvarium sifatida xohlagan
shisha idishdan foydalanish mumkin, lekin shuni hisobga olish mumkinki, baliqlar
to’rtburchak idishda yaxshi ko’rinadi. Akvariumdagi baliqlar soni uning katta-
kichikligiga (o’lchamiga) va undagi o’simliklarning soniga muvofiq bo’lishi kerak.
Bunda yutiladigan va chiqariladigan kislarodning balansi ta’minlansin.
Akvariumda yashovchilarga doimiy parvarish zarur, oziqni zoomagazindan sotib
olish mumkin. Baliqlarni ularni shartli refleks hosil qilishi uchun muayyan vaqtda
oziqlantirish kerak. Bolalar termometr bilan o’lchab, suv haroratini tekshirib
borishga o’rganishlari lozim. Sudralib yuruvchilar va suvda ham quruqda
yasovchilar uchun xilma-xil ko’rinish va katta kichikliqdagi terrariumlar kiritiladi.
Odatdagi terrarium metalldan yoki yog’ochdan tayyorlangan yashik bo’lib, yon va
tepa devorlari shisha va to’rdan iboratdir. Shisha devor terrariumda yashovchilarni
kuzatish, yon devor hamda tepasining to’rdan bo’lishi ham ventilyasiyasini ta’
minlash imkoniyatini beradi.
Jonli tabiat burchagining o’simlik va hayvonlari uning asosini tashkil
qiladi. Unga qarab jihozlar tanlanadi. O’simlik va hayvonlar tanlovi
tabiatshunoslik dasturiga qarab, o’lkashunoslik xususiyatlarini hisobga olib
belgilanadi. Barcha xona o simliklari ularning nomlari va qachon va qayerdan
olinganligi to’g’risida ma’lumotlar yozilgan etiketkalar bo’lishlari zarur.
O’simliklardan avval shundaylarni tanlash kerakki, ular yordamida namlik,
issiqlik, yorug’lik, suv iste’mol qilishdagi farqlarini, jumladan quruq iqlimga
(kaktus, aloe) nam iqlimga moslangan o’simliklarni, tropik o’simliklarni
26

(navro’zgul), yorug’lik sevuvchi (xina) va soyaga chidamli (aspidistra)
o’simliklarini namoyish qilish mumkin bo’lsin. Keyin shunday o’simliklar
tanglanadiki, ular masalan, yorongul, fuksiya, begoniya, kaktus, tradeskansiya,
elodeya, binafsha kabilarning har xil turlari yordamida turlicha tajribalar
o’tkaziladi.
Maktab o’quv tajriba maydonchasi bevosita maktab yaqinida bo’lishi, yer
tekis, yaxshi tuproqli, soya tushmaydigan bo’lishi kerak. Uning atrofini albatta
o’rash kerak bo’ladi. Maktab tajriba maydonchasi agrotexnika nuqtai nazardan
namunali bo’lsin. Tajriba maydonchasini tashkil qilishda o’quvchilar o’tkazadigan
mashg’ulotlar, mehnat qurollarini saqlash uchun kichikroq xona bo’lishini
mo’ljallash kerak. O’quv tajriba maydonchasidagi ishlarni butun sinf bilan dars
vaqtida o’tkaziladigan majburiy ishlarga, o’quvchilarning darsdan tashqari
vaqtlarda (uy vazifasi yoki yozgi topshiriq tarzida) bajaradigan majburiy ishlarga
va yosh tabiatshunoslik to’garagi a’zolarining ishlariga ajratish mumkin.
O’quvchilar kuz davrida daraxt, buta va o’simliklar bilan, ular barglari va
gullari shakllari hamda ranglarining xilma-xilligi va chiroyliligi bilan, qo’l bilan
ishlatiladigan asboblar (xaskash, zambil) va ular bilan ishlash uslublari bilan
tanishadilar. Bahorda birinchi sinf o’quvchilari bilan o’quv tajriba maydonchasida
amaliy ishlar o’tkaziladi. Ularni urug’larni ekish va ularni parvarish qilish,
sug’orish, o’toq qilish, tayanch qoziqlarini qoqish qoidalarini bilib oladilar.
Birinchi sinf o’quvchilari urug’larni ekishga tayyorlaydilar va yerga ekadilar,
o’simliklarni parvarish qiladilar. O’quvchilar kuzda o’quv-tajriba maydonchasidagi
ishlar vaqtida amal qilinishi kerak bo lgan mehnat haftaligi va shaxsiy gigiena
qoidalari bilan, urug’larni yig’ ish va saqlash qoidalari bilan tanishadilar, kuzda
tuproqqa ishlov berishga tayyorlaydilar, to’kilgan barg va shoxlarni yigib oladilar,
o’simlik qoldiqlari va axlatlarni chiqarib tashlaydilar. Katta yoshdagi o’quvchilar
eski tuproqni chopib beradilar. Bahorda o’quvchilar gul manzarali hamda dukkakli
o’simliklarning urug’larini ekishga tayyorlaydilar, buning uchun yirik va sog’lom
urug larni tanglab oladilar ularni ivitadilar va undiradilar (uruglarni tuproqqa
ekish) o’ simliklarni o’ stiradilar. Keyin materialni xaskash bilan tekislaydilar.
27

Yerga urug’lar ekish bilan ustini bir yo’la ko’madilar, o’ simliklarni keyingi
parvarishini olib boradilar.
O’quvchilar kuzda xaskash va belkurak bilan ishlashda mehnat xavfsizligi
va shaxsiy gigiena qoidalari bilan tanishadilar, maydonchada o’stirilgan
o’simliklarning urug’larini yig’adilar maydonchani o’simlik qoldiqlaridan
tozalaydilar, o’g’it soladilar, tuproqni ag’darib chopadilar, ikkinchi sinfdagi o’qish
davrida maktab oldi o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlar yakunini chiqaradilar,
maktab ko’rgazmasi uchun materiallar tayyorlaydilar. O’quvchilar ildizmeva
(rediska, lavlagi, sabzi) va bir yillik gul manzarali o’simliklarning (kosmeya, astra,
itog’iz, gultojixo’roz) urug’larini ekishga tayyorlaydilar. Ko’chat qalinligini ildiz
mevalar ekishga tayyorlaydilar, o’g’itlarning ildiz mevalar hosiliga va gul
manzarali o’simliklarning o’sishi va rivojlanishiga ta’sirini aniqlash bo’yicha
tajriba va kuzatishlar olib boradilar. Ildiz meva va gul manzarali o’ simliklar
urug’larini yerga ekadilar, tajribalar qo’yadilar va ekinlarga qaraydilar.
Sug’oradilar, o’toq va yagona qiladilar ko’chat o’tkazadilar.
O’quvchilar kuz davrida hosilni yig’adilar va hisobga oladilar, ularni
saqlash qoidalari bilan tanishadilar, urug’lar yig’adilar, tuproqqa ishlov beradilar,
rezavor, buta va mevali daratlarni qishga tayyorlaydilar. Bundan tashqari
o’quvchilar mevali daraxtlarning tanasi hamda asosiy poyasidagi eski
po’stloqlarini olib tashlaydilar, tana atrofiga tuproq tashlaydilar, unga o’git
soladilar va manzarali butalar o’tkazadilar.
Boshlangich sinf o’qituvchisi o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlarni
tashkil qila borib, iqlim sharoitlarini, maktabning hududida joylanishini hisobga
olishi va barcha masalalarni biologiya o’quvchisi bilan kelishib olishi lozim.
Tajriba yosh tabiatshunosning qishloq xo jalik tajribalari va qo’shimcha amaliy
ishlari bazasidir: chunki u yerda tabiatshunoslik darslarida o’rganiladigan o’
simliklar o’ stiradi.
Boshlangich sinfdan boshlab o’z o’lkalarini, o’z joylarini o’rganadilar,
tabiat ustida kuzatishlar olib boradilar, ekskursiyalar o’tkazadilar. Boshlangich
maktabda o’qish vaqtida ularda boy aniq material to’planadi va bu material
28

o’lkashunoslik burchagida joylashtiriladi. Vaqt o’tishi bilan o’lkashunoslik
burchagida boshlangich maktabni ilgarigi bitiruvchilari chiqqan eng qimmatli
materiallar to’planib boradi, undan tabiatshunoslikni o’qitishda sistemali ravishda
foydalaniladi. O’lkashunoslik burchagi tabiatshunoslik xonasida yoki alohida
sinfda barpo etiladi. Material uch bo’ limga ajratiladi: bizning o’ lka, ob-havo va
tabiat belgilari. 3
2.2 Boshlang’ich sinf o’qituvchilarda tabiiy fanlarni o’qitishda tabiatga
nisbatan ijobiy muhitni shakllantirish
Respublikamizda ekоlоgik tа’lim sаmаrаdоrligining nаzаriy аsоslаngаn vа
tаjribа-sinоvlar tаsdiqlаngаn kо’rsаtkichlаri pedаgоgikа instituti bо’lаjаk
о’qituvchilаrining kаsbiy tаyyоrgаrligi dаrаjаsining оshishini kо’rsаtаdigаn
mа’lumоtlаrni оbyektiv bаhоlаsh imkоnini berаdi. Ekоlоgik tа’lim insоnning аtrоf-
muhit bilаn munоsаbаtlаrini uyg’unlаshtirishgа qаrаtilgаn; hаyоt sifаtini
belgilаydigаn tаbiаtning bir qismi sifаtidа о’zini аnglаsh; uning hоlаti uchun
jаvоbgаrlikni shаkllаntirish. Bu tаbiiy muhitni muhоfаzа qilish vа himоyа qilish,
uning mа’nаviy vа mоddiy qаdriyаtlаrini о’zlаshtirish mаjburiyаtlаrini chuqur
аnglаsh оrqаli pedаgоgik tа’sir subyektining ufqlаrini sezilаrli dаrаjаdа
kengаytirish vа bоyitishgа qаrаtilgаn ekоlоgik tа’limning rivоjlаnаyоtgаn
funksiyаsidаn dаlоlаt berаdi. Zаmоnаviy sivilizаtsiyаni sаqlаb qоlish vа yаnаdа
rivоjlаntirish shаrti. Ekоlоgiyа vа аtrоf-muhit muhоfаzаsi ilmi hаmdа аmаliyоti
о’zigа xоs rivоjlаnish tаrixigа egа.
XX аsr оxiridа ekоlоgik tа’lim-tаrbiyа nаzаriyаsi vа metоdikаsini ishlаb
chiqishdаgi dаstlаbki qаdаm tаbiаtni muhоfаzа qilish vаzifаlаrini hаl etishgа
yо’nаltirilgаn, оdаmning tаbiаtni muhоfаzа qilish fаоliyаti esа uning аsоsiy
mаzmunigа аylаngаn. Birоq tаbiаtni muhоfаzа qilish tа’lim - tаrbiyаsi, о’shа
pаytdаgi tаjribаlаr kо’rsаtgаnidek, оdаmning tаbiаtgа uyg’un munоsаbаtini
shаkllаntirishdа muhim о’rin egallamаgаn.
Atrof-muhit va tаbiаt – insоn uchun gо’yоki beshik, bаmisоli оnа quchоg’i.
Uning bаg’ri keng, qаlbi esа insоn uchun hаmishа оchiq. U о’z sаxоvаti, nоz-
3
https://cyberleninka.ru/article/n/boshlang-ich-sinflarda-tabiiy-fanlarni-o-tishda-amaliy-ishlarni-tashkil-etish/
viewer
29

ne’mаtlаrini insоnlаrdаn аslо аyаmаydi. Yer esа jаmiki bоyliklаr, nоz-ne’mаtlаr
mаnbаi. Shu bоis insоniyаt tоmоnidаn e’zоzlаnib, ulug’lаnib, оnа - zаmin deyа
e’tirоf etilаdi. Bugungi kundа tаhdid sоlаyоtgаn eng kаttа muаmmо – ekоlоgik
hаlоkаtning оldini оlishdа аtrоf-muhitni mehr-muhаbbаt vа shаfqаt bilаn muhоfаzа
qilish, e’zоzlаsh insоniyаtgа yоrdаm berishi mumkin.
Jonajon tаbiаtimizdаn fоydаlаnish − jаmiyаtning mоddiy vа mа’nаviy-
mаdаniy ehtiyоjlаrini qоndirish mаqsаdidа tаbiiy shаrоit vа resurslаr xilmа-
xilligidаn fоydаlаnish shаkllаri vа ulаrni muhоfаzа qilish chоrа-tаdbirlаri mаjmui.
Tаbiаtdаn fоydаlаnish bо’yichа hаr bir tаdbir uni muhоfаzа qilish bilаn birgа
qо’shib оlib bоrilgаndаginа аtrоf-muhit iflоslаnishining оldini оlish mumkin
bо’lаdi. Bu jаmiyаtning iste’mоlchilikdаn tаbiаtni muhоfаzа qilishgаchа bо’lgаn
tаshqi dunyо bilаn munоsаbаtlаr tаbiаtini tubdаn о’zgаrtirishgа tаyyоr emаsligidаn
dаlоlаt berаdi; jоnlаntirish zаrurаti milliy tizimning bаrchа qismlаridа ekоlоgik
tа’limgа qаrаtilgаnligidа. Tabiatga bo’lgan ijobiy munоsаbаt ustunligidаn dаlоlаt
berаdi. Fikrlаsh jаrаyоnlаrining tа’siri uning hissiylik dаrаjаsi bilаn bоg’liq. Hissiy
jihаtdаn rаng-bаrаng mаzmungа egа bо’lib, u nаfаqаt subyektning mа’lum bir
lаhzаdаgi yоki hоzirgi vаziyаtdаgi hоlаtini, bаlki uning mа’lum bir dаvrdаgi
rivоjlаnish yо’nаlishini hаm аks ettirаdi. Yuqorida ayib o’tilganidek ijоbiy psixо-
emоtsiоnаl fоn yаrаtаdi, qаdriyаtlаrni о’zlаshtirish uchun zаrur shаrt-shаrоitlаr
vоsitаlаridаn biri tаbiаtdir, ekоlоgik tа’lim, аsоsiy uning vazifasi shаxsiy
rivоjlаnish vа tаkоmillаshtirish mаqsаdlаri tizimi sifаtidа hаyоtiy qаdriyаtlаr
yо’nаlishlаrini shаkllаntirishdir. Atrof-muhit bilаn о’zаrо munоsаbаtdа bо’lish
uchun keng imkоniyаtlаr yаrаtаdi о’z-о’zini nаmоyоn qilish, о’zini nаmоyоn qilish
vа о’zini о’zi bilish, bu kаsbiy pedаgоgik ekоlоgik mаkоnni sezilаrli dаrаjаdа
kengаytirаdi. Yuqоri dаrаjа kаsbiy vа pedаgоgik ekоlоgik tаyyоrgаrlik ekоlоgik
tа’limni uning аjrаlmаs tаrkibiy qismi sifаtidа idrоk etishgа yоrdаm berаdi, imkоn
berаdi, bо’lаjаk о’qituvchining shаxsiy qаdriyаtlаri tizimini qаytа qurish; ijtimоiy
shаrtli stаndаrtlаrni о’rgаnish xulq-аtvоr nоrmаlаri vа qоidаlаrining tuzilishi
sifаtidа tаbiаt bilаn о’zаrо munоsаbаt vа uning xаvfsizligini tа’minlаsh. Tizim-
inergetik metоdоlоgiyаsi vа ijtimоiy-pedаgоgik kаsbiy fаоliyаtni tаshkil etish
30

аlgоritmini ishlаb chiqishgа imkоn berdi. Ekоlоgik tа’limgа yо’nаltirilgаn bо’lаjаk
о’qituvchilаrning kаsbiy-pedаgоgik ekоlоgik tаyyоrgаrligining nаzаriy mоdelini
ishlаb chiqish. Tabiatdagi ekоlоgik tа’limgа yо’nаltirilgаn bо’lаjаk о’qituvchining
kаsbiy-pedаgоgik ekоlоgik tаyyоrgаrligi jаrаyоnini tаshkil etish аlgоritmi ekоlоgik
tа’lim nаtijаlаrini bаshоrаt qilish sаmаrаdоrligi bir qаtоr оmillаr bilаn bоg’liq: bu
jаrаyоnning tаrkibiy murаkkаbligi, uning mаzmunini tаshkil etuvchi
elementlаrning kо’pligi; kо’p dаrаjаli ulаr о’rtаsidаgi munоsаbаtlаr; Ekоlоgik
tа’limning mаqsаd vа vаzifаlаrining vоsitаlаr, usullаr, tаshkil etish, shаrt-
shаrоitlаrni tаnlаsh, оbyektiv bаhоlаsh mezоnlаrini ishlаb chiqish vа bоshqalarаlаr
bilаn о’zаrо bоg’liqligi. Ekоlоgik bilim tizimlаri, аmаliy ekоlоgik fаоliyаt
qоbiliyаtlаri vа mаlаkаlаri. Аlоhidа аhаmiyаtgа egа nаzаriy mоdel ekоlоgik
tа’limni fаоliyаtning bоshqalarа sоhаlаridаn tаshqаridа kо’rib chiqish mumkin
emаsligi sаbаbli оlinаdi: о’quv, ilmiy, jаmоаt, mаdаniy. Bu ekоlоgik tа’limning
mаqsаdlаri, vаzifаlаri, funksiyаlаri vа tаmоyillаrini ishlаb chiqishni tаlаb qilаdi,
ulаrni bilish imkоn berаdi jаrаyоnni bоshqalarаrish mexаnizmini prоfessiоnаl
tаrzdа аniqlаng pedаgоgik o’z bо’lаjаk о’qituvchilаrini pedаgоgik ekоlоgik
tаrbiyаlаsh.
Tаbiаtni muhоfаzа qilish − hоzirgi vа kelgusi аvlоdlаr mаnfааtlаri yо’lidа
tаbiiy resurslаr vа tаbiiy muhitni, jumlаdаn, yеr, yеr оsti bоyliklаrini, flоrа vа
fаunаdа turlаr xilmа-xilligini, suv vа hаvоning tоzаligini sаqlаsh, tо’g’ri
fоydаlаnish vа qаytа tiklаshgа yо’nаltirilgаn, ilmiy аsоslаngаn mаhаlliy, dаvlаt vа
xаlqаrо chоrа-tаdbirlаr mаjmui. Ekоlоgiyа, pedаgоgikа, ilmiy tаdqiqоtlаr
nаtijаlаrini qiyоsiy tаhlil qilish vа umumlаshtirish, psixоlоgiyа, shuningdek,
tаdqiqоtimiz mа’lumоtlаri аniqlаshgа imkоn berdi. Ekоlоgik tа’lim jаrаyоnini
tizimli-strukturаviy tа’minlаsh fоydаlаnish bilаn bоg’liq integrаtiv аsоslаngаn,
shаxsiy fаоliyаt, sinergetik vа bоshqalarа yоndаshuvlаr. Bu munоsаbаtlаrni
hisоbgа оlgаn hоldа о’rgаnilаyоtgаn jаrаyоnni kо’rib chiqish imkоnini berаdi,
uning turli tаrkibiy qismlаri vа elementlаrining о’zаrо bоg’liqligi.
Integrаtsiyаlаshgаn yоndаshuv keng qаmrоvli dаsturni tа’minlаydi, qаrаtilgаn
tа’lim jаrаyоni tizimining elementlаri belgilаngаn mаqsаdgа erishish uchun. Ushbu
31

yоndаshuv inklyuziyаgа hissа qо’shаdi, metоdоlоgiyаsi tоmоnidаn ishlаb
chiqilgаn tа’lim muhitidа о’quvchilаrning ekоlоgik tаrbiyаsi pedаgоgikа
universiteti о’rgаnishgа аsоslаngаn о’zini rivоjlаntirish vа о’z-о’zini tаshkil etish
ijtimоiy vа tаbiаt hоdisаlаri. Sinergiyаdа tоpilаdi tizimli yоndаshuv g’оyаsini
аmаlgа оshirish, kibernetikа vа bоshqalarа bilimlаrni qаdim zаmоnlаrdаn tо
hоzirgi dаvrgаchа ijtimоiy rivоjlаnish. Sinergetik yоndаshuv tаbiаtdаn о’rgаnishni
tаlаb qilаdi; аsоsiy tаdqiqоt usullаri sifаtidа tаhlil, tаjribа-sinоv vа hоkаzоlаrdаn
fоydаlаnаdi, uslubiy jihаtdаn fаrqlаnаdi оngning stereоtiplаrini еngishgа yоrdаm
berаdigаn everistik yо’nаlish; Bu yоndаshuv tа’lim tizimining о’zаrо tа’sir qilish
usullаrini аniqlаsh vа fоydаlаnish imkоnini berаdi, bоshqalarаlаr bilаn universitet
dаvlаt tаshkilоtlаri, qо’mitаlаr, mаrkаzlаr; mumkin ulаrning о’zgаruvchаnligi
аsоsidа birgаlikdа rivоjlаnish yо’nаlishlаri; аtrоf-muhit pаrаmetrlаrining hоlаti
tо’g’risidа yаngi mа’lumоtlаrni о’zlаshtirish аsоsidа qаytа аlоqаning tа’sirini
hisоbgа оlish vа hоkаzо. Аsоsiy g’оyа shаxsаn fаоliyаt yоndаshuvi subyektni
uning fаzilаtlаri, qоbiliyаtlаri, ehtiyоjlаri nаmоyоn bо’lаdigаn fаоliyаtgа kiritish
zаrurаtidаn ibоrаt; individuаl rivоjlаnish vа tаkоmillаshtirishning istiqbоllаri vа
аsоsiy yо’nаlishlаri оchilаdi. Аmаliy ekоlоgik fаоliyаt kо’nikmаlаrining
еtishmasligi аsоsiy hisоblаnаdi, muhitgа tо’sqinlik qilаdi. Tа’lim yuqоri о’zigа
xоsliklаr kаsbiy-pedаgоgik tа’lim uning shаkllаnishigа qаrаtilgаnligidаn ibоrаt,
mutаxаssis о’qituvchilаr bilаn о’rtа mаktаb kаsbiy-pedаgоgik bоlаlаr uchun
muhаbbаt, sаbr-tоqаt, аdоlаt vа bоshqalarаlаr, shаxsiy hаlоllik, mustаqillik,
mehnаtsevаrlik vа bоshqalarа xоssаlаri.
Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, atrоf-muhitni muhоfаzа qilish −
insоniyаtning sоg’lоm yаshаshi vа fаоliyаt kо’rsаtishi muhitini, yа’ni tаbiiy, tаbiiy-
аntrоpоgen vа аntrоpоgen obyektlarni, ekоlоgik tizimlаrni vа tаbiiy resurslаrni
sаqlаsh, qаytа tiklаsh vа ulаrdаn tо’g’ri fоydаlаnishgа, оdаm fаоliyаtining аtrоf-
muhitgа sаlbiy tа’sirini cheklаshgа, mаhаlliy vа mintаqаviy qulаy shаrоitlаrni bir
mаrоmdа sаqlаb, shаxsning аtrоf-muhit bilаn о’zаrо munоsаbаtini uyg’unlаshtirish
32

vа ekоlоgik ehtiyоjlаrini qоndirishgа qаrаtilgаn bаrchа chоrа-tаdbirlаr mаjmui
hisoblanadi. 4
III BOB TABIIY FANLARNI O’QITISHDA STEAM YONDASHUV VA
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR VA AKT VOSITALARIDAN
FOYDALANISHNING
3.1 Tabiiy fanlarni o’qitishda steam yondashuv
Bugungi davr dunyo ta’limi oldiga ham katta vazifalarni qo’ymoqda.
Bunda qo’yilgan asosiy talab yosh avlodni ma’naviy-axloqiy va intellektual
rivojlantirishni sifat jihatidan yangi darajaga ko’tarish, tez o’zgarayotgan dunyoga
moslashishni o’rgatishdan iboratdir. Shu bilan birga o’quv-tarbiya jarayoniga
ta’limning innovatsion shakllari va usullarini joriy etishga qaratilgan.
Shuningdek, uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini sifat jihatidan yangilash va
ta’lim samaradorligini oshirishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur.
Har bir o’quvchining qiziqishlari, ehtiyojlari, qobiliyatlari, shaxsiy sifatlari,
intellektual xususiyatlarini aniqlash, o’quvchilarda o’qishga sog’lom, kuchli va
ta’sirchan motivasiyani shakllantirish;
iqtidorli va iste’dodli o’quvchilarni tanlash va individual yondashish,
zamonaviy kasblarni egallash qobiliyatini rivojlantirish;
yoshlarni tarbiyalash va ularning bandligini ta’minlashda maktabdan
tashqari ta’limning zamonaviy usullarini va yo’nalishlarini joriy etish;
o’qitish metodikasini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga
zamonaviy axborotkommunikasiya texnologiyalari va innovatsion loyihalarni joriy
etish.
Ta’lim sifatini yangi bosqichga ko’tarish maqsadida 2018-yil 5-sentabrda
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Xalq ta’limi boshqaruv tizimini
takomillashtirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida»gi PF-5538-son
4
https://cyberleninka.ru/article/n/boshlang-ich-sinf-o-qituvchilarda-tabiiy-fanlarni-o-qitishda-tabiatga-nisbatan-
ijobiy-muhitni-shakllantirish/viewer
33

Farmoni qabul qilindi. Unda xalq ta’limi tizimini isloh qilishning asosiy
yo’nalishlari sifatida:
Xalq ta’limi tizimiga ilg’or xorijiy tajribani, o’quv-tarbiya jarayoniga
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni, shu jumladan ta’lim berishning
innovatsion usullarini joriy etish, o’quv va o’quv-uslubiy adabiyotlarning yangi
avlodini yaratish, fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish
belgilangan.
Ushbu Farmon ijrosini ta’minlash maqsadida qabul qilingan O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-sentabrdagi “Xalq ta’limi tizimiga
boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi № PP-
3931 son qarori bilan tasdiqlangan “2018-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasi
xalq ta’limi tizimini yanada takomillashtirish bo’yicha chora-tadbirlar dasturi”
ning II bo’lim, 11 bandida: Umumiy o’rta ta’limning yangi davlat ta’lim
standartlari va o’quv dasturlarini takomillashtirish va shu bilan birga STEAM (fan,
texnologiya, muhandislik va matematika) metodlarini bosqichma-bosqich
amaliyotga joriy etish belgilab berilgan.
Mazkur vazifalarni bajarish uchun avvalo ta’lim ishtirokchilari –
pedagoglar, metodistlar, o’quvchilar, ota-onalar va boshqalar STEAM metodi va
ta’lim sifati yo’nalishida o’tkaziladigan xalqaro tadqiqotlar haqida ma’lumotlarni
bilishi hamda ularni amaliyotda qo’llash uchun malakalarga ega bo’lishlari zarur
bo’ladi.
STEAM- nima?
Bu abbreviatura quyidagicha o’qiladi:
STEAM: S – science, T – technology, E – engineering, A – art, M –
mathematics, ya’ni, S – ilm-fan, T - texnologiya, E - muxandislik, A - san’at, M -
matematika, yoki tabiiy fanlar ta’limi, texnologiya, injenerlik san’ati, ijodkorlik,
matematika degan ma’noni bildiradi.
Bir so’z bilan aytganda STEAM zamon talablari asosida xalqaro miqyosda
o’quvchilarga ta’lim-tarbiya berishda umumta’lim fanlari bo’yicha fanlararo
bog’lanish va amaliy yondashuvni kuchaytirishga qaratilgan umumiy reja.
34

STEAM atamasi ilk marta amerikalik bakteriolog olim tomonidan 1990-
yillarda Amerika Qo’shma Shtatlarida yuqori texnologiyalarga ega kompaniyalar
o’zining ko’pchilik kadrlarining yangi texnologiyalarni qo’llashda yetarli malakasi
yo’qligi muammosi kelib chiqishi natijasida vujudga kelgan va bugungi kunda
hukumat darajasida ta’lim tizimida joriy etilgan.
STEAM o’ziga tabiiy fanlar, texnologiya, injenerlik san’ati, ijodkorlik,
matematika fanlarining amaliy jihatlarini umumlashtirib integratsiyalashni nazarda
tutadi.
STEAM-TA’LIMINING MUHIMLIGI
STEAM - kundalik hayotning ilmiy-tadqiqot, texnika taraqqiyoti
konsepsiyalari bilan ta’limning integrativ yondashuvini taqazo etadi. Bunday
yondashuvdan maqsad - ta’lim berish orqali butun dunyo taraqqiyoti va
iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlashda maktab, jamoatchilikni jalb
qilib, ilmiy savodxonlik, raqobatbardoshlikni targ’ib qilishga qaratilgan.
Hozirgi kunda yangiliklar, yuqori texnikaviy-texnologik innovatsiyalar,
ma’lumotlar oqimining o’sib borishi hayotning barcha jabhalarida to’rtinchi
texnologik inqilobni yuzaga keltirmoqda. Shaxsning qiziqishlari va jamiyatning
talablari o’zgarmoqda.
STEAM o’quvchilarning ilmiy-texnika yo’nalishlarida kompetensiyalarini
rivojlantirishga qaratilgan bo’lib, ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirib, ish va o’qish jarayonlarida duch keladigan muammo va
qiyinchiliklarga yechim topish ko’nikmalarini shakllantiradi.
STEAM - bu real hayot talablaridan kelib chiqqan holda akademik ilmiy–
texnikaviy konsepsiya doirasida integrasiyalashgan holda o’qitishdir.
Integrasiyalashgan ta’limni joriy etishdan ko’zlangan maqsad - bu ta’lim
jamiyat, ish va dunyoni bir butun holda tasavvur etish va ular o’rtasida barqaror
aloqa o’rnatadi.
O’quvchilarda tabiatni butun bir borliq sifatida, olamning yagona
manzarasini anglashi, ekologik muammolarni tushunishi hamda tabiiy resurslardan
35

oqilona foydalanish ko’nikmalarini, tabiat va jamiyat taraqqiyotiga o’z hissasini
qo’sha oladigan kompetent shaxs etib tarbiyalaydi.
STEAM ta’limi tabiiy va iqtisodiy fanlar yo’nalishida o’quvchilarning
egallagan bilim, ko’nikma va malakalarini kundalik hayot bilan bog’liqligini
ko’rsatishda dars va sinfdan tashqari mashg’ulotlarda o’quv tadqiqotlarini
o’tkazish, tajribalarni bajarish, loyihalashtirishga yo’naltirilgan ijodkorligini
tarbiyalash, yangiliklar yaratishga bo’lgan qiziqishlarini rivojlantiradi.
STEAM yondashuvining asosiy xususiyati bunda o’quvchilar ko’pchilik
fanlarni samarali o’rganishda aqli hamda qo’llaridan foydalanishadi, bilimlarni
mustaqil “egallashadi”. O’quvchilar o’quv mashg’ulotlarida tajribalar o’tkazishadi,
modellarni konstruksiyalaydi, musiqa va filmlarni mustaqil yaratishadi, robotlarni
yasashadi, ya’ni o’z g’oyalarini amalga oshiradilar va mahsulot yaratishadi.
STEAM –ta’limining afzalliklari
1. Ta’lim berishni o’quv fanlari bo’yicha emas, balki “ mavzu” lar bo’yicha
integratsiyalab olib borish. STEAM –ta’limida fanlararo aloqa va loyihalash
metodi birlashtirilgan bo’lib, uning asosida tabiiy fanlarni texnologiyaga,
muhandislik ijodiyotga va matematikaga integratsiya qilish yotadi. Bunda
muhandislik bilan bog’liq kasblarga bo’lgan tayyorgarlik amalga oshiriladi.
2. Ilmiy-texnik bilimlarni real hayotda qo’llash. STEAM ta’limida amaliy
mashg’ulotlar yordamida bolalarga ilmiy–texnik bilimlaridan real hayotda
foydalanish namoyish qilinadi. Har bir darsda o’quvchilar zamonaviy industriya
modellarini ishlab chiqadi, quradi, va modelini rivojlantiradi. Ular aniq loyihani
o’rganadi, natijada real mahsulotning prototipini yaratadilar.
3.Tanqidiy tafakkur ko’nikmalarini rivojlantirish va muammolarni
yechishda STEAM
– dasturi, bolalar kundalik hayotlarida duch keladigan qiyinchiliklarni
yengishda zarur bo’ladigan tanqidiy tafakkur va muammolarni yechish
ko’nikmalarini rivojlantiradi.
Masalan, bolalar tez yuradigan mashina modelini yig’adilar, so’ngra uni
sinovdan o’tkazadilar.
36

STEAM–ta’limining an’anaviy ta’limdan farqi nimada?
Umumta’lim maktablarida an’anaviy ta’lim o’quvchilarda muayyan fan
yo’nalishida DTS asosida belgilangan bilim, ko’nikma va malakalarni
shakllantirishga qaratilgan.
STEAM–ta’limi DTS asosida beriladigan bilim, ko’nikma va
malakalarning ilmiy jihatdan qanday qilib kundalik hayot bilan bog’liqligini
ko’rsatish orqali sinfdagi dars mashg’ulotlari va maktabdan tashqari ta’lim
jarayonida o’quvchilarning o’quv tadqiqotlarini o’tkazish, tajribalarni bajarib
ko’rish, loyihalashtirishga yo’naltirilgan ijodkorligini tarbiyalash, yangiliklar
yaratishga bo’lgan qiziqishlarini rivojlantirishga qaratilgan.
Tabiiy va aniq fanlaridan ta’lim berishda avval ham konstruksiyalashtirish,
dasturlash masalalarida o’quvchilar bilan maktabda va maktabdan tashqari
ta’limda samolyotsozlik, yosh texnik yo’nalishlaridagi ishlar tashkil qilingan.
Mehnat ta’limi darslarida turli kasblar bilan tanishtirilib, ayrim yo’nalishlar
bo’yicha zarur ko’nikmalar shakllantirilgan bo’lsa, hozirda insonlar mehnatini
yengillashtirishga qaratilgan turli texnika asboblari va uskunalarning takomillashib
borayotganligi misol qilish mumkin.
STEAM–ta’limini joriy etishdan asosiy maqsad – o’quvchi yoshlarning
qiziqishlarini maktab yoshidan erta aniqlash va iqtidorini, ijodkorligini
rivojlantirishga yo’naltirish, yangiliklarni hayotga tatbiq etish orqali ilmiy
izlanuvchan, yaratuvchan kadrlarni tarbiyalash.
Shunga ko’ra, ta’limning yangi tizimiga o’tishda pedagoglarni qayta
tayyorlash masalasiga ham jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Bunda kelajak
texnologiyalar taraqqiyotiga qaratilgan ekan, o’quvchilarni tarbiyalaydigan
o’qituvchilar texnologiyalarning kelajagini to’g’ri belgilab olishi, bu yo’lda har
qanday to’siqlarni bartaraf etib, bor imkoniyatlarni ishga solish va o’quvchilarning
dunyoqarashini cheksiz kengaytirib borish maqsad qilib olindi. 5
3.2 Tabiiy fan darslarida pedagogik texnologiyalar va AKT vositalaridan
foydalanishning ahamiy
5
https://avloniy.uz/uploads/textbooks/5fd8cd5f505b92e615e47b7e4fa92bce.pdf
37

XXI asrda ta’lim jarayonida bo’layotgan o’zgarishlar o’qituvchilarning
kasbiy kompetensiyasini o’zgartirishni talab etmoqda. O’qituvchining kasbiy
rivojlanishida kreativlik, kognitivlik, intelektual ,kommunikativlik,mehnat, shaxsiy
rivojlanish kabi fazilatlarning uyg’unligi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jumladan
pedagogning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuyg’ularida,muayyan
faoliyat turlarida namoyon bo’ladi.P.Torrensning fikricha kreativlik : muammoga
yoki ilmiy farazlarni ilgari surish ,farazlarni tekshirish va o’zgartitish , qaror
natijalarini shakllantirish asosida muammoni aniqlash , yechumini topishda bilim
va amaliy harakatlarni o’zaro bog’liqligini ifodalaydi. Zamonaviy darslarni tashkil
etishda o’qituvchilardan yangi texnologiyalarni qo’llashda yuksak kasbiy mahorat
talab etiladi.Maktablarda integrasiyalashgan darslarni tashkil etishda xam kasbiy
sifatlar muhim sanaladi.
Integratsiyalashgan dars - mavzu yoki hodisani o'rganishda bir vaqtning
o'zida bir nechta fanlar bo'yicha o'qitishni birlashtiradigan maxsus dars turi.
Bunday darslar integrator vazifasini bajaradigan yetakchi fan va yetakchi fan
materialini chuqurlashtirish, kengaytirish, aniqlashtirishga hissa qo'shadigan
yordamchi fanlar bilan o’zaro bog’lanishi tufayli an’anaviy darslardan ajralib
turadi. Integratsiyalashgan darslar turli xil fanlarni to'liq birlashtiradi., hayot
xavfsizligi asoslari yoki dunyo kabi integrativ mavzularni keltirib chiqarishi
mumkin. Masalan, yetakchi fanning o'qitish usullarini saqlab qolgan holda, siz
fanlarning mazmunini birlashtirishingiz mumkin.
Shuningdek, faqat bitta fan mazmunini saqlab qolgan holda turli fanlarni
o’qitish metodikasini birlashtirish mumkin. O'qituvchilar integratsiyalashgan
darsga kamdankam holatlarda asosan quyidagi hollarda murojaat qilishadi:
- Agar o'quv dasturlari va darsliklarda bir xil materialning takrorlanishi
aniqlansa;
- Mavzuni o'rganish uchun vaqt chegarasi va parallel fandan tayyor
tarkibdan foydalanish istagi bilan;
38

- Fanlararo va umumlashtirilgan kategoriyalarni (harakat, vaqt, rivojlanish,
kattalik va boshqalar), inson hayoti va faoliyatining turli tomonlarini qamrab
oluvchi qonunlar, tamoyillarni o'rganishda;
- Turli fanlarda bir xil hodisalar, faktlarni tavsiflash va izohlashdaqarama-
qarshiliklarni aniqlashda;
- Fanni o`qitishning muammoli, rivojlantiruvchi metodini yaratishda.
O’qituvchi darsda pedagogik jarayonning har qanday tarkibiy qismlarini
birlashtirish mumkin: maqsadlar, tamoyillar, o'qitishning mazmuni, usullari va
vositalari. Masalan, mavzuning mazmuni, unda integratsiyalashuv uchun uning har
qanday tarkibiy qismlarini ajratib ko'rsatish mumkin: tushunchalar, qonunlar,
tamoyillar, ta'riflar, belgilar, hodisalar, farazlar, hodisalar, faktlar, g'oyalar,
muammolar va boshqalar.
Ushbu qismlar orqali intellektual, amaliy ko'nikma va qobiliyatlar
birlashtiriladi. Turli fanlardan bo`lgan bu komponentlar bir darsda birlashtirilib,
tizim hosil qiladi, o`quv materiali ularning atrofida to`planib, yangi tizimga
kiritiladi. O’qituvchi darsni tashkil etishda tizimni tashkil etuvchi omil asosiy
hisoblanadi, chunki uni qurishning yangi ishlab chiqilgan usuli va texnologiyasi
shu bilan belgilanadi. O'quv jarayonining tarkibiy qismlarini birlashtirish, ya'ni
to'g'ri bog'lash uchun dastlab ma'lum harakatlarni bajarish kerak. Ushbu
tayyorgarlik faoliyati davomida o'qituvchi quyidagilarni belgilaydi:
1. Integratsiyalashgan darsni o'tkazish uchun sizning motivlaringiz va
uning maqsadi; Integratsiyaning tarkibi, ya'ni birlashtirilgan komponentlar
yig'indisi;
2. Integratsiya shakli;
3. Birlashtirilayotgan material orasidagi
bog'lanishlarning tabiati;
4. Materialning joylashishining tuzilishi (ketma-ketligi);
5. Uni taqdim etish usullari va texnikasi;
6. O’quvchilar tomonidan yangi materialni qayta
ishlash usullari;
39

7. Integratsiyalashgan fan o'qituvchilari bilan rollarni taqsimlash;
8. Dars samaradorligini baholash mezonlari;
9. Ushbu darsda o'quvchilarning bilimini nazorat qilish shakllari va turlari.
10. Integratsiyalashgan darsni tayyorlashning bir necha bosqichlari:
O'qituvchini darsning ushbu turidan foydalanishga undagan motivlar uning ta'lim
jarayonida aniqlagan qarama-qarshiliklari va ularni hal qilish uchun idrok etilgan
ehtiyojlar bilan belgilanadi. Maqsad qo'yib, uni qisqa va aniq shakllantirgandan
so'ng, o'qituvchi uni bir darsda birlashtirish uchun materialni tanlaydi, ya'ni
integratsiya tarkibini belgilaydi. Bu integratsiyalashgan darsni yaratishda ishtirok
etuvchi fan o'qituvchisi bilan birgalikda amalga oshiriladi. Bu bosqichda faqat
integratsiyaning mazmunli asosini tashkil etuvchi ta’lim mavzulari va ularning
alohida qismlari tanlanadi.. Albatta, integratsiya shakllaridan birini tanlashga
pedagogning pedagogik integratsiya hodisasi, uning turlari, shakllari, tuzilmalari
va amalga oshirish texnologiyalari haqidagi bilimlari sezilarli darajada ta’sir qiladi.
O’quvchilarning rivojlanish darajasi ularning turli fanlardan bilimlarni
birlashtira olish qobiliyatiga ham ta'sir qiladi. Bunday holda, ushbu turdagi
darslarda ishtirok etishning amaliy tajribasi ham talab qilinadi va keyingi
integratsiyalashgan darslar ishtirokchilar uchun osonroq bo'ladi. Darsning maqsadi
aniqlangandan so'ng, bilimlarning integrallashuvchi bloklari belgilanadi.Xulosa
qilib aytganda darslarni integrasiylab o’qitishda o’qituvchi kreativ
bo’lihi,mavzularni ozaro bog’lab, o’quvchilarda hayotiy ko’nikmalarni
shakllantirishi, dunyoni yaxlit idrok eta olishida yetarli bilimlarni yetkazib bera
olish qobiliyatiga ega bo’lishi kerak. 6
6
https://nauchniyimpuls.ru/index.php/sf/article/download/8856/5652
40

XULOSA
Tabiiy fanlarni o’qitish va baholashda zamonaviy yondashuvlar, metodlar
va texnologiyalardan foydalanish bugungi kunda ta’lim jarayonining ajralmas
qismiga aylangan. Mazkur kurs ishida tabiiy fanlarni o’qitishning innovatsion
usullarini joriy qilishning ahamiyati va samaradorligi ko’rib chiqildi. Tadqiqot
davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarning roli: Tabiiy fanlarni o’qitishda
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, jumladan, interfaol metodlar, dars jarayonini
qiziqarli va samarali tashkil qilish imkonini beradi. Bu esa o’quvchilarning
fanlarga bo’lgan qiziqishini oshirish bilan birga, ularning bilimlarini
chuqurlashtiradi.
Boshlang’ich ta’limda amaliyotning ahamiyati: Boshlang’ich sinflarda
tabiiy fanlarni o’qitishda amaliy ishlar va kuzatuvlar orqali tabiatga bo’lgan
qiziqish va muhabbatni shakllantirish mumkin. Bu usul bolalarning bilimlarini
nafaqat nazariy, balki hayotiy ko’nikmalar asosida mustahkamlashga yordam
beradi.
STEAM yondashuvining samaradorligi: STEAM (fan, texnologiya,
muhandislik, san’at va matematika integratsiyasi) yondashuvi tabiiy fanlarni
o’qitishda o’quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv yordamida o’quvchilar nafaqat nazariy
bilimlarni egallashadi, balki ularni hayotiy muammolarni hal qilishda qo’llay
olishadi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining o’rni: Dars jarayonida AKT
vositalaridan foydalanish, masalan, virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar va
multimedia resurslari, o’quvchilar uchun murakkab mavzularni tushunarli va
qiziqarli tarzda o’zlashtirish imkonini yaratadi.
Mazkur kurs ishi natijasida tabiiy fanlarni zamonaviy yondashuvlar asosida
o’qitishning nafaqat ta’lim jarayonini takomillashtirish, balki o’quvchilarda
tabiatga bo’lgan mas’uliyat hissini shakllantirishda ham muhim ekanligi isbotlandi.
41

Ushbu yondashuvlarni tizimli qo’llash kelajak avlodning intellektual va ma’naviy
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Yakuniy tavsiyalar sifatida ta’lim muassasalarida zamonaviy texnologiyalar
va metodlarni joriy qilishni rag’batlantirish, o’qituvchilar malakasini oshirish va
ilmiy-amaliy tadbirlarni ko’paytirish zarurligi taklif etiladi.
42

ILOVALAR
1 – ILOVA
STEAM qisqartmasidagi fanlarning mazmuni va mohiyatin
Manba:Internet saytidan olindi [15]
2 – ILOVA
Frebelning didaktik tizimi" o’quv moduli
43

Manba:Internet saytidan olindi [15]
44

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Adizov B.R. Boshlang’ich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari.
Pеd.fan.dok. diss. T., 2003-yil
2. Azizxo’jaеv N.N. Zamonaviy pеdagogik tеxnologiyalar (Rеklama - rеjalar).
– Toshkеnt, 2002-yil
3. D. Sharipova, D.P. Xodiyeva, M. K. Shirinov Tabiatshunoslik va uni o’qitish
metodikasi Toshkent, "Barkamol fayz media" nashriyoti, 2018-yil.
4. M.Nuriddinova. "Tabiatshunoslik o’qitish metodikasi" Toshkent, O’qituvchi
2005-yil
5. A.Baxronov, Tabiatshunoslik 3-sinf umumiy o’rta ta’lim maktablari uchun
darslik. T; Cho’lpon NMIU 2012 y.
6. A.Baxronov Tabiatshunoslik 4-sinf umumiy o’rta ta’lim maktablari uchun
darslik. T; Sharq NMIU 2011 y.
7. G.M.Sayfullaev. Tabiatshunosllik darslarida sinfdan tashqari ishlarni tashkil
etish. O`quv qo`llanma Buxoro-2020.
8. Suyunov D.A. Boshlang’ich sinf o’quvchilarda matematika fanini o’qitishda
aqliy tafakkurini shakllantirishda mental arifmetikaning o’rni. “Boshlang’ich
ta’lim: samarali ta’lim amaliyoti, muammolari, istiqbollari”., mavzusida Xalqaro
ilmiy-amaliy anjuman materiallari to’plami. 17-18-may 2024-yil. II qism
9. Xoliqov A. Pedagogik mahorat. O’quv qo’llanma. - T., 2010
10. Milliy o’quv dasturini amaliyotga joriy etish: Kimyo fani o’qituvchi va
metodistlari uchun metodik qo’llanma, Toshkent: 2022.
11. Xodjayev B. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent 2017.
12. 2. Ishmuhammedov R.J. Yuldashev M.A. Ta’lim va tarbiyada innovatsion
pedagogik texnologiyalar. – Toshkent 2013.
13. Avliyakulov N.X., Musayeva N.N. Pedagogik texnologiya. Darslik.
Toshkent. Tafakkur Bo`stoni – 2012.
14. Polyankina S.Yu. Ta'lim falsafasining kategorik apparatida integratsiya
tushunchasi. Falsafa va ta'lim №2, 2013
45

15. https://tiuedu.uz/media/books/
2024/05/27/3.OQUV_QOLLANMA..STEAM_SONGGI.pdf
46

Tabiiy fanlarni oʻqitish va baholashning zamonaviy shakllari, metodlari va texnologiyalari

Sotib olish