Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	976.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish

Sotib olish

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
QO`QON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
JISMONIY MADANIYAT FAKULTETI
SPORT VA HARAKATLI O’YINLAR KAFEDRASI
JM 03/21-GURUX TALABASI
ERKINBOYEV KAMRON ZAYLOBIDDIN O ‘ ’ G ‘ ’ LINING
“SPORT VA HARAKATLI O’YINLARNI O’QITISH MEDODIKASI FANIDAN”
KURS ISHI
Mavzu: KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARINI HARAKAT
FAOLIYATINI OSHIRISH

Ilmiy rahbar: U.Sultonov
Qo`qon - 2024
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 3
I BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT FAOLIYATINI OSHIRISHNING NAZARIY
ASOSLARI ..................................................................................................................................................... 6
1.1. Katta guruh yoshidagi bolalarda harakat faoliyati tushunchasi ............................................................. 6
1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati rivojlanishining psixologik-fiziologik xususiyatlari . 8
1.3. Harakat faoliyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar va sezgir davrlar .......................................... 10
I BOB BO’YICHA XULOSA ............................................................................................................................ 14
II BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT FAOLIYATINI OSHIRISHNING AMALIY
ASOSLARI ................................................................................................................................................... 17
2.1. Harakat faoliyatini rivojlantirishda qo’llaniladigan vositalar va metodlar ........................................... 17
2.2. Katta guruh bolalari uchun harakatli o’yinlar — asosiy ta’sir vositasi sifatida ..................................... 19
2.3. Katta guruhda harakat faoliyatini oshirish bo’yicha mashg’ulotlarni tashkil etish metodikasi ............ 22
II BOB BO’YICHA XULOSA ........................................................................................................................... 25
XULOSA ...................................................................................................................................................... 27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................................................................................ 31

KIRISH
Maktabgacha ta’lim jarayoni ilmiy asoslangan bo ‘ ’ lishi lozim. Buni
ta’minlash uchun pedagog tarbiyaviy jarayonning asosiy holatlarini chuqur bilishi
va unga qat’iy rioya qilishi zarur. Maktabgacha ta’lim jarayoni deganda biz
quyidagilarni: vazifalar, tamoyillar, vositalar, metodlar va pedagogik ta’sir
mexanizmlarini nazarda tutib, tarbiyalanuvchining jismoniy, ruhiy va ijtimoiy
rivojlanishini yagona uzviy jarayon sifatida tasavvur qilamiz. Bu ilmiy asoslangan
va amaliy jihatdan sinovdan o ‘ ’ tgan tizimdir. Uning samaradorligi bolalarda
salomatlikni mustahkamlash, harakat malakalari shakllanishi va jismoniy
rivojlanishning izchil ta’minlanishi bilan belgilanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati ularning rivojlanishida hal
qiluvchi o ‘ ’ rin tutadi. Harakat – bu bola uchun nafaqat jismoniy mashq, balki
idrok, tafakkur va emotsional holatning faol namoyon bo ‘ ’ lishidir. Harakat
faoliyati bolada mustaqillik, tashabbuskorlik, chaqqonlik, irodaviy sifatlar va
jamoada o ‘ ’ zini tuta bilish kabi psixologik sifatlarning shakllanishiga bevosita
ta’sir etadi. Bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalar orasida harakat faolligi
yetarli emasligi, o ‘ ’ tirib qolish holatlarining ko ‘ ’ payishi, texnologik vositalardan
ortiqcha foydalanish natijasida jismoniy rivojlanishning pasayishi kabi muammolar
kuzatilmoqda. Bu esa katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini oshirish
masalasini dolzarb qilib qo ‘ ’ yadi.
Maktabgacha ta’lim muassasalarining asosiy vazifalaridan biri bolalarni
harakat faoliyatiga jalb etish, ularda harakat malaka va ko ‘ ’ nikmalarini
shakllantirishdir. Har bir mashg ‘ ’ ulot, har bir harakatli o ‘ ’ yin bolalarning
organizmida ijobiy anatomik-fiziologik o ‘ ’ zgarishlar yuzaga keltirishi,
sog ‘ ’ lomlashtirishga xizmat qilishi va ularning har tomonlama rivojlanishiga
yordam berishi lozim. Katta guruh yoshidagi bolalarda harakat faoliyatining
to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etilishi ularning umurtqa pog ‘ ’ onasi, nafas olish tizimi, yurak-qon

tomir tizimi faoliyatini mustahkamlaydi, mushaklar faoliyatini rivojlantiradi hamda
kelajakda sport mashg ‘ ’ ulotlari va maktab jismoniy tarbiyasi uchun mustahkam
poydevor yaratadi.
Zamonaviy maktabgacha ta’limda harakat faoliyatining mazmunini
takomillashtirish, mashg ‘ ’ ulotlarni qiziqarli, samarali va bolalarning yosh
xususiyatlariga mos tarzda tashkil etish muhim hisoblanadi. O ‘ ’ yin texnikasi,
harakat malakalari, sport elementlari, mashqlar majmualari hamda turli jismoniy
mashqlarning uyg ‘ ’ unlashtirilgan holda qo ‘ ’ llanishi katta guruh
tarbiyalanuvchilarining harakat faolligini sezilarli oshiradi. Chunki harakat
faoliyati nafaqat jismoniy tayyorgarlik, balki bolalarning ruhiy-emotsional ahvoli,
intizomi va intellektual rivojiga ham ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Shu sababli mazkur kurs ishi mavzusi sifatida “Katta guruh
tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish” masalasining tanlanishi bejiz
emas. Mavzuning dolzarbligi maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat
faoliyatining yetarli bo ‘ ’ lmasligi va uni oshirish bo ‘ ’ yicha ilmiy-metodik
yondashuvlarni amaliyotga tatbiq etish zarurati bilan belgilanadi.
Mazkur ishning ob’ekti – katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini
oshirish jarayoni.
Kurs ishining predmeti – harakat faoliyatini rivojlantirishda qo ‘ ’ llaniladigan
vosita, metod va texnologiyalar.
Kurs ishining maqsadi – katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat
faoliyatini oshirishga qaratilgan samarali usullarni tahlil qilish va asoslashdan
iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
1. Katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatining o ‘ ’ rni va
ahamiyatini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish;
2. Harakat faoliyatini oshirishning metodik asoslarini aniqlash;

3. Katta guruhda harakat faoliyatini rivojlantirishda o ‘ ’ yinlar, mashqlar va
texnik usullarning samaradorligini o ‘ ’ rganish;
4. Harakat faoliyatini oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Harakat faoliyati pedagogik jarayon sifatida bolani har tomonlama kamol
toptirishga xizmat qiladi. Katta guruh yoshidagi tarbiyalanuvchilarda harakat
malakalarini shakllantirish va jismoniy rivojlanishni ta’minlash bugungi kunda
maktabgacha ta’limning eng muhim vazifalaridan biridir. Shu bois mazkur
tadqiqot nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga egadir.

I BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT
FAOLIYATINI OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Katta guruh yoshidagi bolalarda harakat faoliyati tushunchasi
Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati ularning umumiy
rivojlanishida markaziy o ‘ ’ rin tutadi. Chunki harakat inson hayot faoliyatining
tabiiy ehtiyoji bo ‘ ’ lib, bola tug ‘ ’ ilgan lahzadan boshlab tashqi muhit bilan o ‘ ’ zaro
munosabatga kirishishda aynan harakat orqali o ‘ ’ zini namoyon qiladi. Katta guruh
yoshidagi bolalarda harakat faoliyati nafaqat jismoniy rivojlanishning asosiy
ko ‘ ’ rsatkichlaridan biri, balki psixologik, irodaviy va ijtimoiy jarayonlarning
shakllanishida ham yetakchi omil sifatida namoyon bo ‘ ’ ladi. Harakat faoliyati
jarayoni orqali bola o ‘ ’ zining jismoniy kuchini, chaqqonligini, koordinatsiyasini,
muvozanatini, tezkorligini va mustaqil harakat qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
Katta guruh yoshidagi bolalarda harakat faoliyatining mazmuni
murakkablashib boradi. Bu davrda ular nafaqat oddiy yugurish, sakrash, sudralish
kabi bazaviy harakatlarni, balki murakkab harakatlar tizimini ham o ‘ ’ zlashtira
boshlaydilar. Shu bois katta guruh yoshida harakat faoliyatini to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etish
pedagogdan chuqur ilmiy yondashuvni, har bir mashqning mazmuni, yuklama
darajasi, mashqlar ketma-ketligi va bolalarning yosh xususiyatlariga mos ravishda
tanlanishini talab etadi. Katta guruhda harakat faoliyatining rivojlanishi bolaning
tayanch-harakat apparati, yurak-qon tomir tizimi, nafas olish faoliyati va
mushaklar kuchining izchil mustahkamlanishini ta’minlaydi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun harakat faoliyati o ‘ ’ yin shaklida tashkil
etilganda yanada samarali bo ‘ ’ ladi. Chunki o ‘ ’ yinda bola nafaqat harakat qiladi,
balki vazifani bajarish uchun fikrlaydi, vaziyatga mos qarorlar qabul qiladi, o ‘ ’ z
harakatlarini boshqa bolalar harakatlari bilan muvofiqlashtiradi, ijtimoiy
munosabatlarga kirishadi va o ‘ ’ zini jamoada tutishni o ‘ ’ rganadi. O ‘ ’ yin faoliyati

bolaning psixik jarayonlarini – idrokni, xotirani, tafakkurni, tasavvurni, diqqatni –
faollashtirib, harakatni ongli ravishda bajarishga undaydi.
Katta guruh yoshida harakat faoliyati bolaning emotsional holati bilan ham
chambarchas bog ‘ ’ liq. Harakat jarayonida hosil bo ‘ ’ ladigan ijobiy emotsiyalar
bolaning organizmida fiziologik faollikni oshiradi, quvnoqlik, o ‘ ’ yin faolligi va
irodaviy sifatlar shakllanishiga xizmat qiladi. Shuning uchun harakat faoliyati faqat
jismoniy rivojlanish vositasi emas, balki tarbiyaviy jarayonning muhim tarkibiy
qismi hisoblanadi. Harakat jarayonida bola o ‘ ’ zini nazorat qilishni, qiyinchiliklarni
yengib o ‘ ’ tishni, maqsadga intilishni, o ‘ ’ z harakatlarini boshqalarnikidan
farqlashni o ‘ ’ rganadi.
Harakat faoliyati tushunchasi ilmiy adabiyotlarda keng tahlil qilingan bo ‘ ’ lib,
uning mazmuni bolalarning jismoniy faolligi, murakkab harakatlarni bajarish
qobiliyati, jismoniy sifatlari (kuch, chaqqonlik, epchillik, muvozanat), mashqlarni
bajarish texnikasi va ularni kundalik hayotda qo ‘ ’ llash ko ‘ ’ nikmalari bilan
tavsiflanadi. Katta guruh tarbiyalanuvchilari bu jarayonlarning barchasini
o ‘ ’ zlashtirish uchun eng qulay davr hisoblanadi. Chunki aynan shu yoshda
mushaklar kuchi faollashadi, harakatni boshqarish qobiliyati o ‘ ’ sadi, miya yarim
sharlari faoliyati takomillashadi, koordinatsiya va tezkorlik yuqori sur’atlarda
shakllanadi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, katta guruh yoshidagi bolalarda harakat
faoliyatini oshirish — ularning sog ‘ ’ lom rivojlanishini ta'minlash, turmush tarzini
faollashtirish va bo ‘ ’ lajak maktab ta’limi uchun jismoniy poydevor yaratishning
ajralmas qismidir. Ustun jihati shundaki, harakat jarayonida bola o ‘ ’ zini erkin his
qiladi, faol bo ‘ ’ ladi, tashabbus ko ‘ ’ rsatadi va o ‘ ’ z imkoniyatlarini namoyon etadi.
Bu esa tarbiyaviy jarayonning samaradorligini oshirib, bolaning jismoniy va psixik
salomatligining mustahkamlanishiga olib keladi.

1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati rivojlanishining
psixologik-fiziologik xususiyatlari
Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati rivojlanishi organizmning
umumiy fiziologik yetilishi, markaziy nerv tizimining rivojlanish darajasi, psixik
jarayonlarning faolligi va shaxsiy xususiyatlarning shakllanishi bilan bevosita
bog ‘ ’ liqdir. Katta guruh yoshiga kelib bola organizmi ancha takomillashgan
bo ‘ ’ ladi: mushaklar tizimi mustahkamlanadi, harakat koordinatsiyasi
barqarorlashadi, muvozanatni saqlash qobiliyati ortadi, qo ‘ ’ l va oyoq mushaklari
bo ‘ ’ yicha harakatlarni aniqlik bilan boshqarish imkoniyati paydo bo ‘ ’ ladi. Bu
jarayonlar harakat faoliyatini rivojlantirishning muhim fiziologik asosini tashkil
etadi.
Bu yoshdagi bolalarda markaziy nerv tizimining faoliyati tezkor sur’atlarda
takomillashib boradi. Miya po ‘ ’ stlog ‘ ’ idagi nerv aloqalari soni ortishi, mushaklar
va nerv impulslarining uyg ‘ ’ unlashuvi harakatlarni yanada aniq va boshqariladigan
holga keltiradi. Aynan shu davrda analizatorlar — ko ‘ ’ ruv, eshituv, vestibulyar
tizim faol rivojlanadi, bu esa bolada harakatni sezish, baholash va moslashtirish
qobiliyatini kuchaytiradi. Shu sababli katta guruh yoshidagi bolalarga
murakkabroq harakat turlari — yugurish, sakrash, to ‘ ’ p bilan o ‘ ’ ynash,
koordinatsion mashqlar, muvozanat mashqlari — berilishi fiziologik jihatdan
to ‘ ’ g ‘ ’ ri va o ‘ ’ z vaqtida hisoblanadi.
Harakat faoliyatining rivojlanishi bola psixikasining shakllanishiga ham
kuchli ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Katta guruh yoshidagi bolalarda tafakkur jarayonlarining
o ‘ ’ sishi, nutq faoliyatining kengayishi, xotira va diqqatning barqarorlashuvi
harakatni ongli ravishda bajarish imkonini yaratadi. Masalan, bola endi mashqni
nafaqat takrorlaydi, balki uning maqsadini tushinadi, harakatni qanday bajarish
kerakligini idrok etadi, mashq davomiyligini boshqaradi, xatolarini anglaydi va

tuzatishga harakat qiladi. Mazkur psixologik jarayonlar harakat faoliyatining
murakkablashishiga sabab bo ‘ ’ ladi.
Emotsional rivojlanish ham harakat faoliyatini belgilovchi muhim omillardan
biridir. Maktabgacha yoshdagi bola o ‘ ’ yin jarayonida kuchli ijobiy emotsiyalarni
boshdan kechiradi, harakat davomida quvonadi, muvaffaqiyatdan zavqlanadi,
jamoada o ‘ ’ ynash jarayonida o ‘ ’ z hissiy holatini boshqara olishni o ‘ ’ rganadi. Bu
esa harakat faoliyatiga ichki motivatsiyani kuchaytiradi. Shuning uchun harakat
faoliyati bolada ijobiy emotsional fonni shakllantiradi, stressni kamaytiradi, ruhiy
barqarorlikni oshiradi va ijtimoiy moslashuv jarayonini yengillashtiradi.
Katta guruh yoshidagi bolalarning fiziologik rivojlanishidagi yana bir muhim
xususiyat — bu ularning energiya sarfi darajasining yuqoriligi. Bu yoshda
metabolik jarayonlar faol, mushaklar tonusi yuqori, organizmning tabiiy ehtiyoji
— harakatdir. Agar harakatga bo ‘ ’ lgan ehtiyoj qondirilmasa, bola charchash,
asabiylashish, diqqatning tarqoqlanishi kabi belgilarni ko ‘ ’ rsatishi mumkin.
Demak, kattalar bola faoliyatini to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etmasa, jismoniy va psixik
rivojlanishning tabiiy ritmi buzilishi ehtimoli mavjud.
Shuningdek, katta guruh yoshida bolaning ijtimoiy-psixologik rivojlanishi
kuchayadi. Bola o ‘ ’ z harakatini boshqa bolalar harakati bilan muvofiqlashtirishni
o ‘ ’ rganadi, jamoa o ‘ ’ yinlarida o ‘ ’ z rolini anglaydi, muayyan qoidalarga amal
qilishga odatlanadi, o ‘ ’ z harakatlariga javobgarlik bilan yondashishni
o ‘ ’ zlashtiradi. Bu jarayonlarda harakat faoliyatining o ‘ ’ rni beqiyosdir. Chunki
harakat bola uchun tabiiy muloqot vositasidir: u o ‘ ’ ynaydi, yuguradi, sakraydi,
atrofdagilarni kuzatadi, ularga moslashadi va ularga ta’sir o ‘ ’ tkazadi.
Fiziologlar ta’kidlashicha, aynan 5–6 yoshli davr muskullar rivojlanishining
sezgir davri hisoblanadi. Bu davrda mushak tolalari faol o ‘ ’ sadi, mushak kuchi
ortadi, bo ‘ ’ g ‘ ’ imlar harakatchanligi yuqori bo ‘ ’ ladi, gormonlar faolligi kuchayadi.
Shuning uchun harakat faoliyatini oshirish bo ‘ ’ yicha mashqlar va o ‘ ’ yinlar aynan

shu yoshda eng katta natijani beradi. Bundan tashqari, koordinatsiya, tezkorlik,
epchillik, chaqqonlik, muvozanatni saqlash kabi jismoniy sifatlarning
shakllanishidagi eng muhim davr katta guruh yoshi hisoblanadi.
Psixologik nuqtai nazardan ham katta guruh yoshidagi harakat faoliyatining
o ‘ ’ ziga xos xususiyati shundaki, bola harakatni anglab bajaradi, irodaviy sifatlari
shakllanadi, xatti-harakatni boshqarish malakalari mustahkamlanadi. Bola o ‘ ’ z
xatolarini ko ‘ ’ ra boshlaydi, o ‘ ’ zini baholashga harakat qiladi, o ‘ ’ yin qoidalarini
tahlil qiladi, raqibning harakatiga moslashadi, bu esa kelajakning mantiqiy
tafakkur, o ‘ ’ zini boshqarish va ijtimoiy ko ‘ ’ nikmalari uchun poydevor yaratadi.
Yuqoridagilardan ko ‘ ’ rinib turibdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat
faoliyatining psixologik va fiziologik rivojlanishi murakkab, ko ‘ ’ p omillar bilan
bog ‘ ’ liq jarayondir. Katta guruh yoshida harakat faoliyatini oshirish — bolaning
tabiiy ehtiyojini qondirish, sog ‘ ’ lom rivojlanishni ta’minlash, psixik barqarorlikni
mustahkamlash va maktab ta’limiga tayyorgarlikni oshirishning eng muhim
pedagogik shartlaridan biridir.
1.3. Harakat faoliyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar va sezgir
davrlar
Harakat faoliyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar maktabgacha
yoshdagi bolalarda jismoniy, psixik va ijtimoiy rivojlanishning yetakchi
yo ‘ ’ nalishlarini belgilab beradigan murakkab tizimni tashkil etadi. Katta guruh
yoshida bu omillar yanada sezilarli ahamiyat kasb etib, bolaning umumiy
rivojlanish sur’atiga, harakat malakalari shakllanishiga, mushaklar tizimining
takomillashuviga, koordinatsiya jarayonlarining rivojlanishiga, shuningdek,
psixologik barqarorlikning mustahkamlanishiga bevosita ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Harakat
faoliyatining samarali rivojlanishi uchun bola organizmi anatomik-fiziologik
jihatdan yetilishi, psixik jarayonlar barqarorlashuvi, motivatsion tizim faol

bo ‘ ’ lishi va tarbiyaviy sharoit to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etilishi talab etiladi. Bolaning
harakat faoliyati rivojiga eng avvalo biologik omillar ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Biologik omillar deganda bolaning genetik xususiyatlari, o ‘ ’ smirlikka
kelmagan davrdagi gormonlar faolligi, mushak va suyak tizimining rivojlanish
sur’atlari, nerv tizimi yetilish darajasi, yurak-qon tomir tizimining funksional
imkoniyatlari kabi jihatlar tushuniladi. Katta guruh yoshida bolaning mushak
tolalari faol o ‘ ’ sadi, suyak to ‘ ’ qimalari mustahkamlanadi, bo ‘ ’ g ‘ ’ imlar
harakatchanligi yuqori bo ‘ ’ ladi. Shu sababli bu davr harakat malakalarini
shakllantirish uchun eng qulay sezgir bosqichlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
koordinatsiya, tezkorlik, muvozanat, sakrash va yugurish texnikalarini
o ‘ ’ zlashtirish uchun bu yosh eng yuqori samara beradigan davrdir.
Biologik omillar bilan bir qatorda bolalarning harakat faoliyatiga ijtimoiy
muhit ham kuchli ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Oilaning jismoniy faollikka bo ‘ ’ lgan
munosabati, ota-onalarning o ‘ ’ zi bilan shug ‘ ’ ullanish darajasi, hovli yoki uy
sharoitining harakatni qo ‘ ’ llab-quvvatlashi, guruhdagi bolalar o ‘ ’ rtasida sog ‘ ’ lom
raqobatning mavjudligi, pedagog rahbarligidagi mashqlar sifati harakat
faoliyatining oshishida muhim omillardir. Agar bola har kuni harakatga undovchi
muhitda bo ‘ ’ lsa, uning harakatga bo ‘ ’ lgan ichki motivatsiyasi mustahkamlanadi.
Aksincha, agar bola ko ‘ ’ proq o ‘ ’ tirib qolsa, televizor yoki planshet oldida vaqt
o ‘ ’ tkazsa, jismoniy faollik keskin kamayadi va bu uning jismoniy rivojlanishiga
salbiy ta’sir qiladi. Psixologik omillar ham harakat faoliyatining rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etadi. Bolaning o ‘ ’ ziga bo ‘ ’ lgan ishonchi, muvaffaqiyatga
intilishi, irodaviy sifatlari, his-tuyg ‘ ’ ularini boshqarish qobiliyati, muloqotchanlik
va o ‘ ’ yin jarayonida faol ishtirok etish istagi harakat malakalarining shakllanishiga
sezilarli darajada ta’sir qiladi.
Agar bola o ‘ ’ z harakatining natijasini ko ‘ ’ ra olsa, maqtov eshitsa yoki
rag ‘ ’ bat his qilsa, u faolroq mashg ‘ ’ ulotlar bajaradi. Shuningdek, pedagogning

psixologik yondashuvi, uning bolani ruhlantirishi, qiyin mashqlarni asta-sekin
tushuntirishi, motivatsiya berishi orqali bola o ‘ ’ z harakat imkoniyatlarini
kengaytiradi. Bu jarayonda emotsional qo ‘ ’ llab-quvvatlash asosiy omillardan
biridir, chunki katta guruh yoshidagi bolalarda emotsiyalar harakatga bo ‘ ’ lgan
munosabatni belgilaydi. Harakat faoliyatining rivojlanishiga shuningdek pedagogik
omillar ham kuchli ta’sir qiladi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni to ‘ ’ g ‘ ’ ri metodika asosida tashkil etish, harakat
mashqlarining ketma-ketligi, yuklama darajasining yoshga mos tanlanishi,
murakkablikning bosqichma-bosqich oshirilishi va har bir bolaga individual
yondashuv harakat malakalarining sifatli o ‘ ’ sishini ta’minlaydi. Katta guruhda
mashg ‘ ’ ulotlar tizimli, rejalashtirilgan va maqsadli o ‘ ’ tkazilganda harakat faoliyati
sezilarli oshadi. Masalan, harakatli o ‘ ’ yinlar, sport elementlariga asoslangan
mashqlar, mushaklarni mustahkamlovchi mashqlar, koordinatsion vazifalar, to ‘ ’ p
bilan mashqlar va estafeta o ‘ ’ yinlari katta samarani beradi. Mashg ‘ ’ ulotlar notekis
tashkil etilganda esa bola bir xil harakatlarni takrorlab zerikadi yoki aksincha,
haddan tashqari yuklama tufayli charchaydi, bu esa jismoniy rivojlanishni
sekinlashtiradi. Tabiiy muhit omillari ham harakat faoliyatining rivojlanishida
alohida o ‘ ’ rin tutadi. Tabiatda, ochiq havoda harakat qilish, toza havo ta’sirida
yugurish, sakrash, to ‘ ’ siqlardan o ‘ ’ tish, tabiat unsurlari bilan bog ‘ ’ liq harakatlar
bolaning organizmiga katta ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Tabiiy muhit mushaklar faoliyatini faollashtiradi, immun tizimini
kuchaytiradi, yurak-qon tomir tizimi faoliyatini yaxshilaydi, kislorod almashinuvi
jarayonini kuchaytiradi. Shuning uchun ko ‘ ’ pgina mutaxassislar harakat
faoliyatining katta qismi tashqarida o ‘ ’ tkazilishini tavsiya etadilar. Endi harakat
faoliyatida sezgir davrlar haqida to ‘ ’ xtaladigan bo ‘ ’ lsak, pedagogika va fiziologiya
fanlarida «sezgir davr» tushunchasi bolaning ma’lum harakat malakasini eng oson,
eng samarali va eng tez o ‘ ’ zlashtira oladigan davri sifatida ta’riflanadi. Katta guruh

yoshidagi bolalarda aynan jismoniy sifatlar uchun sezgir davr boshlanadi. Masalan,
chaqqonlik va tezkorlik 5–6 yoshda eng yaxshi rivojlanadi. Bu davrda bola
yugurish, to ‘ ’ pni ushlash, uloqtirish, sakrash kabi harakatlarni tez o ‘ ’ zlashtiradi.
Koordinatsiya sezgir davri ham shu yoshga to ‘ ’ g ‘ ’ ri keladi, chunki nerv tizimi va
mushaklar o ‘ ’ rtasidagi impulslarga javob qaytarish tezligi ortadi. Muvozanatni
saqlash sezgir davri 5 yoshdan 6,5 yoshgacha bo ‘ ’ lgan davrni o ‘ ’ z ichiga oladi. Bu
davrda bola baland joydan tushish, tor yo ‘ ’ lakchada yurish, bir oyoqda turib
sakrash kabi mashqlarni eng samarali o ‘ ’ zlashtiradi.
Kuch sifatining sezgir davri esa odatda 6 yoshdan 7 yoshgacha davom etadi.
Bu davrda mushaklar faol rivojlanadi, suyaklarda kalsifikatsiya jarayonlari
kuchayadi, mushak kuchini oshiruvchi mashqlar ancha samarali bo ‘ ’ ladi. Harakat
malakalarini o ‘ ’ zlashtirishdagi sezgir davrlarni e’tiborga olmaslik mashg ‘ ’ ulot
samaradorligini kamaytiradi. Chunki bola o ‘ ’ z rivojlanish bosqichiga mos
bo ‘ ’ lmagan mashqlarni bajarishda qiynaladi, bu esa motivatsiyaning pasayishiga
olib keladi. Aksincha, sezgir davrga to ‘ ’ g ‘ ’ ri mos mashqlar bolaning harakat
faoliyatini tez o ‘ ’ sishiga, koordinatsiyani tez shakllanishiga, irodaviy sifatlarning
mustahkamlanishiga olib keladi.
Harakat faoliyatiga ta’sir etuvchi omillar ichida xavfsizlik omili ham muhim
o ‘ ’ rin tutadi. Bola harakat jarayonida o ‘ ’ zini xavfsiz his qilsa, mashqlarga faolroq
kirishadi. Pedagogning harakat jarayonini to ‘ ’ g ‘ ’ ri boshqarishi, xavf tug ‘ ’ dirishi
mumkin bo ‘ ’ lgan harakatlardan ogohlantirishi, shikastlanishning oldini olishi,
mashqlar joyini to ‘ ’ g ‘ ’ ri tanlashi harakat faoliyatining sifatini oshiradi. Shu bilan
birga, bolaga xavfsizlik qoidalarini o ‘ ’ rgatish uning mustaqil harakat faoliyatida
ham ehtiyotkor bo ‘ ’ lishiga yordam beradi.

I BOB BO ‘ ’ YICHA XULOSA
Katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat faoliyatini oshirish masalasi
maktabgacha ta’lim tizimining eng muhim pedagogik yo ‘ ’ nalishlaridan biri
hisoblanadi. I bob davomida olib borilgan ilmiy-nazariy tahlillar shuni
ko ‘ ’ rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun harakat nafaqat jismoniy
rivojlanish jarayoni, balki psixologik, aqliy va ijtimoiy kamolotning ajralmas
tarkibiy qismidir. Harakat faoliyati bolada chaqqonlik, epchillik, muvozanat,
koordinatsiya, tezkorlik, kuch kabi jismoniy sifatlarni shakllantiradi. Shuningdek,
harakat jarayonida bolaning nutqi faollashadi, idroki kengayadi, tafakkuri boyiydi
va irodaviy sifatlari rivojlanadi.
Katta guruh yoshiga kelib bolaning harakat faoliyatida sezilarli
murakkabliklar paydo bo ‘ ’ ladi. Aynan shu davr mushaklar tizimi, suyaklar
strukturasining mustahkamlanishi, nerv tizimi faoliyatining takomillashuvi,
analizatorlar o ‘ ’ rtasidagi integratsiyaning kuchayishi bilan izohlanadi. Bu bosqich
jismoniy sifatlar, ayniqsa koordinatsiya, tezkorlik, muvozanatni shakllantirish
uchun eng qulay sezgir davr hisoblanadi. Shu bois harakat faoliyatini rivojlantirish
bo ‘ ’ yicha mashqlar, o ‘ ’ yinlar va jismoniy mashg ‘ ’ ulotlar aynan katta guruh
yoshida eng yuqori samarani beradi.
Harakat faoliyatini rivojlantirishga biologik omillar, psixologik jarayonlar,
ijtimoiy muhit, pedagogik sharoitlar, mashg ‘ ’ ulot metodikasi, hamda bolalarning
individual xususiyatlari bevosita ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Bu omillar uyg ‘ ’ un holda
tashkil etilganda harakat faoliyati samarali rivojlanadi. Pedagogning to ‘ ’ g ‘ ’ ri
yondashuvi, mashg ‘ ’ ulotlarni yosh xususiyatlariga mos tashkil etishi, bolalarda
motivatsiyani uyg ‘ ’ otishi harakat faoliyatining barqaror oshishiga sabab bo ‘ ’ ladi.
Shuningdek, harakat faoliyatining rivoji bolaning sog ‘ ’ lig ‘ ’ i, emotsional
holati, muloqotga kirishish qobiliyati, jamoaviy o ‘ ’ yinlarda ishtirok etish darajasi,
o ‘ ’ zini boshqarish ko ‘ ’ nikmalariga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Katta guruh yoshidagi

bolalar harakatni o ‘ ’ yin orqali idrok etganlari uchun, pedagogik jarayonni qiziqarli,
mazmunli va tizimli tashkil etish zarurdir.
I bob natijalari shuni ko ‘ ’ rsatadiki, katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat
faoliyatini oshirishga yo ‘ ’ naltirilgan ilmiy-nazariy yondashuvlar va pedagogik
shart-sharoitlar to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etilganda bolalarning har tomonlama rivojlanishi
samarali ta’minlanadi. Demak, harakat faoliyati maktabgacha ta’lim jarayonida
markaziy o ‘ ’ rinni egallaydi va bolalarning psixofiziologik sog ‘ ’ lom rivoji uchun
asosiy omillardan biri sifatida qaralishi lozim.
Yuqorida bayon etilgan mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, katta
guruh tarbiyalanuvchilari uchun harakat faoliyati nafaqat jismoniy tarbiyaning
asosiy komponenti, balki ularning intellektual va ijtimoiy rivojlanishining ham hal
qiluvchi omillaridan biri sifatida qaraladi. Harakat faoliyati jarayonida bola atrof-
muhit bilan faol muloqotga kirishadi, yangi harakat turlarini sinab ko ‘ ’ radi, o ‘ ’ zini
turli vaziyatlarda sinovdan o ‘ ’ tkazadi, bu esa uning mustaqil qaror qabul qilish,
vaziyatga moslashish, o ‘ ’ z harakatlarini rejalashtirish kabi kognitiv
ko ‘ ’ nikmalarini boyitadi. Mazkur ko ‘ ’ nikmalar esa bola kelajakda maktab
ta’limiga tayyor bo ‘ ’ lishi, dars mashg ‘ ’ ulotlarida diqqatni boshqarish,
topshiriqlarni bajarish va irodaviy barqarorlikni saqlashda muhim ahamiyatga ega
bo ‘ ’ ladi.
I bob doirasida o ‘ ’ rganilgan ilmiy qarashlar shuni ko ‘ ’ rsatadiki, harakat
faoliyati sezgir davrlarga to ‘ ’ g ‘ ’ ri mos tashkil etilganda bola o ‘ ’ zining tabiiy
imkoniyatlarini to ‘ ’ liq ochib bera oladi. Sezgir davrlar — bu bolaning ma’lum bir
jismoniy sifatni eng tez, eng samarali va eng barqaror o ‘ ’ zlashtiradigan davrlar
bo ‘ ’ lib, katta guruh yoshidagi bolalarda koordinatsiya, chaqqonlik, tezkorlik,
epchillik va muvozanat kabi sifatlar aynan shu davrda eng yuqori sur’atlar bilan
rivojlanadi. Shu bois harakat mashqlari, o ‘ ’ yinlar va jismoniy faoliyatni

rejalashtirishda ushbu davrlarning hisobga olinishi pedagog uchun muhim metodik
talab hisoblanadi.
Bundan tashqari, harakat faoliyatini rivojlantirishda psixologik omillar ham
katta ahamiyatga ega ekani ta’kidlandi. Bola faol harakat jarayonida o ‘ ’ zida
ishonch, jasorat, qat’iyatlilik, maqsadga intilish kabi muhim shaxsiy sifatlarni
shakllantiradi. Jamoa o ‘ ’ yinlari esa bola ichki tartib-intizomini mustahkamlash,
hamkorlikda ishlash, o ‘ ’ z harakatlarini boshqalar bilan muvofiqlashtirish, ijtimoiy
qoidalarga amal qilish ko ‘ ’ nikmalarini rivojlantiradi. Bu jarayonlar psixologik
yetuklikni ta’minlab, bolada kommunikativ kompetensiyaning shakllanishiga
xizmat qiladi.
Harakat faoliyatining rivojiga ta’sir etuvchi omillar tahlili shuni ko ‘ ’ rsatadiki,
pedagogik jarayonning samaradorligi ko ‘ ’ p jihatdan pedagogning kasbiy mahorati,
uslubiy tayyorgarligi va individual yondashuviga bog ‘ ’ liqdir. Pedagog
mashg ‘ ’ ulotlarni yoshga mos, o ‘ ’ yin elementlari bilan boyitilgan, qiziqarli, tizimli
va izchil tarzda tashkil etgan taqdirda bola harakat faoliyatida barqaror yuksalish
kuzatiladi. Aks holda, noto ‘ ’ g ‘ ’ ri tanlangan mashqlar, bir xil harakatlarning
ortiqcha takrorlanishi, haddan tashqari yuklama yoki aksincha, yetarli faollikning
bo ‘ ’ lmasligi jismoniy rivojlanish jarayonini sustlashtirishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini
oshirish — bu ko ‘ ’ p omillar uyg ‘ ’ unligini talab qiladigan murakkab pedagogik
jarayon bo ‘ ’ lib, u bolalarning sog ‘ ’ lom hayot tarzini shakllantirish, jismoniy
sifatlarini rivojlantirish, psixologik barqarorligini ta’minlash, ijtimoiy
adaptatsiyasini yaxshilash va maktab ta’limiga tayyorlik darajasini oshirishda
beqiyos ahamiyat kasb etadi. Shu bois, I bobda yoritilgan nazariy qarashlar harakat
faoliyatini ilmiy asoslangan tarzda tashkil etish uchun mustahkam metodik
poydevor vazifasini bajaradi.

II BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT
FAOLIYATINI OSHIRISHNING AMALIY ASOSLARI
2.1. Harakat faoliyatini rivojlantirishda qo ‘ ’ llaniladigan vositalar va metodlar
Katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini rivojlantirish jarayoni
o ‘ ’ z mohiyatiga ko ‘ ’ ra murakkab, ko ‘ ’ p omillarni o ‘ ’ z ichiga oluvchi va tizimli
ravishda amalga oshirilishi lozim bo ‘ ’ lgan pedagogik jarayondir. Bu jarayonni
samarali tashkil etish uchun bir qator vositalar, metodlar, texnologiyalar va
pedagogik yondashuvlar qo ‘ ’ llaniladi. Harakat faoliyatini shakllantirish vositalari
pedagogikaning jismoniy tarbiya bo ‘ ’ yicha asosiy kategoriyalaridan biri bo ‘ ’ lib,
ular bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarzda tanlanishi, bosqichma-bosqich
murakkablashtirilishi va doimiy takomillashtirib borilishi zarur.
Harakat faoliyatini rivojlantirish uchun qo ‘ ’ llaniladigan asosiy vositalar ichida
eng birinchisi — jismoniy mashqlar hisoblanadi. Jismoniy mashqlar bola
tanasining mushak tizimini mustahkamlash, bo ‘ ’ g ‘ ’ imlar harakatchanligini
oshirish, yurak-qon tomir tizimini faollashtirish, nafas olishni yaxshilash va
umumiy jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishda katta ahamiyatga ega. Katta
guruh yoshidagi bolalar uchun jismoniy mashqlar harakatli o ‘ ’ yinlar, estafetalar,
yugurish mashqlari, sakrash mashqlari, sport elementlariga asoslangan mashqlar
orqali amalga oshiriladi. Bu mashqlar nafaqat jismoniy sifatlarni rivojlantiradi,
balki bolalarda irodaviy sifatlar — maqsadga intilish, qat’iyatlilik, o ‘ ’ zini
boshqarish, vazifani oxirigacha bajarish ko ‘ ’ nikmalarini ham shakllantiradi.
Keyingi muhim vosita — harakatli o ‘ ’ yinlardir. Harakatli o ‘ ’ yinlar
bolalarning tabiiy ehtiyojiga mos bo ‘ ’ lib, jismoniy faollikni oshirishda eng
samarali shakllardan biri sifatida qaraladi. Harakatli o ‘ ’ yinlar jarayonida bola
nafaqat jismonan, balki aqliy va emotsional jihatdan ham faol bo ‘ ’ ladi.
O ‘ ’ yinlarning qiziqarliligi, syujetning dinamikligi, topqirlik talab qilishi
bolalarning diqqatini jalb qiladi, ularda ichki motivatsiyani kuchaytiradi. Katta

guruh yoshida qo ‘ ’ llaniladigan o ‘ ’ yinlar bolalarning o ‘ ’ zaro munosabatini
yaxshilaydi, jamoaviy faoliyatni rivojlantiradi, maqsadga yo ‘ ’ naltirilgan harakatni
shakllantiradi, qoidalarga bo ‘ ’ ysunish, vaqtni sezish, vaziyatga mos qaror qabul
qilish kabi ko ‘ ’ nikmalarni rivojlantiradi.
Harakat faoliyatini rivojlantirishda qo ‘ ’ llaniladigan yana bir vosita —
mashg ‘ ’ ulotlarning texnik va modal yo ‘ ’ nalishlaridir. Masalan, to ‘ ’ p bilan
bajariladigan mashqlar qo ‘ ’ l mushaklarini mustahkamlaydi, ko ‘ ’ rish-idrok
faoliyatini kuchaytiradi, koordinatsiyani oshiradi. Halqa, arqon, gimnastik
tayoqcha kabi jihozlardan foydalanish esa bolalarning harakatni boshqarish
qobiliyatini rivojlantiradi, o ‘ ’ z harakatini o ‘ ’ lchashni, masofani sezishni,
muvozanatni saqlashni o ‘ ’ rgatadi. Sport elementlariga asoslangan mashqlar —
mini-futbol, yengil atletika elementlari, sakrash texnikalari, uloqtirish mashqlari —
bolalarda kuch, epchillik, muvozanat va tezlik sifatlarini rivojlantiradi.
Metodlar ichida ko ‘ ’ rgazmali metod alohida ahamiyatga ega. Katta guruh
yoshidagi bolalar harakatni ko ‘ ’ rish orqali tez o ‘ ’ zlashtiradilar, shuning uchun
pedagog mashqlarni aniq, ravon, to ‘ ’ liq namoyish qilishi zarur. Ko ‘ ’ rgazmali
metodlar video ko ‘ ’ rsatmalar, rasmlar, modellar, animatsiyalardan foydalanish
orqali yanada samarali amalga oshiriladi. Bu metod orqali bola harakatning
to ‘ ’ g ‘ ’ ri bajarilishini aniq tasavvur qiladi.
Amaliy metod esa mashqlarni takrorlash, mustahkamlash va
murakkablashtirish asosida tashkil etiladi. Amaliy mashqlar davomida pedagog
bolaga individual yondashadi, xatolarni ko ‘ ’ rsatadi, tuzatish yo ‘ ’ llarini beradi. Bu
metod harakatni takomillashtirish, mushak xotirasini shakllantirish va
avtomatlashtirish jarayonida muhim rol o ‘ ’ ynaydi.
Shuningdek, o ‘ ’ yin metodlari ham katta ahamiyatga ega. O ‘ ’ yin metodlari
orqali mashqlar bolalar uchun qiziqarli, syujetli, maqsadli vaziyatlar orqali
beriladi. Masalan, "tezkor jo ‘ ’ ja", "quvnoq mashina", "sherlar va kiyiklar", "topni

kim oldi?", "yo ‘ ’ ldan o ‘ ’ tish" kabi o ‘ ’ yinlar bolalarning harakat faolligini oshiradi,
raqobat, hamkorlik, sezgirlik, tezkor reaktsiya kabi ko ‘ ’ nikmalarni rivojlantiradi.
Harakat faoliyatini rivojlantirishda rag ‘ ’ batlantirish metodlari ham muhim
o ‘ ’ rin tutadi. Maqtov, ishonch bildirish, kichik mukofotlar, ijobiy baholash bolada
harakatga bo ‘ ’ lgan ichki ehtiyojni kuchaytiradi. Rag ‘ ’ bat metodlari bola
psixologiyasini qo ‘ ’ llab-quvvatlaydi, uning o ‘ ’ z harakatiga bo ‘ ’ lgan ishonchini
orttiradi va mashg ‘ ’ ulotda faol ishtirok etishga undaydi.
Umuman olganda, harakat faoliyatini rivojlantirishda qo ‘ ’ llaniladigan
vositalar va metodlar o ‘ ’ zaro uyg ‘ ’ unlikda qo ‘ ’ llanilgandagina yuqori natija beradi.
Pedagog bu vositalarni tizimli ravishda birlashtirishi, mashqlarni yosh
xususiyatlariga mos rejalashtirishi, mashg ‘ ’ ulotlarni qiziqarli va samarali shaklda
tashkil etishi zarur. Shunda katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat faoliyati
samarali rivojlanadi, jismoniy sifatlari mustahkamlanadi va ularning sog ‘ ’ lom
rivojlanishi ta’minlanadi.
2.2. Katta guruh bolalari uchun harakatli o ‘ ’ yinlar — asosiy ta’sir vositasi
sifatida
Katta guruh yoshidagi bolalar uchun harakatli o ‘ ’ yinlar harakat faoliyatini
rivojlantirishning eng samarali va tabiiy vositalaridan biri hisoblanadi. Chunki
o ‘ ’ yin bolaning asosiy faoliyati bo ‘ ’ lib, unda jismoniy, psixologik, emotsional va
ijtimoiy rivojlanish jarayonlari bir-biri bilan uzviy bog ‘ ’ liq holda amalga oshadi.
Harakatli o ‘ ’ yinlar bolalarning tabiiy ehtiyojiga mos ravishda tashkil etilganda
ularning qiziqishini oshiradi, faol harakatga undaydi, mushak faoliyatini
kengaytiradi va jismoniy sifatlarning shakllanishiga katta ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Katta
guruh yoshidagi bolalar harakatli o ‘ ’ yinlar orqali jismonan chiniqadi, chaqqonlik,
tezkorlik, epchillik kabi sifatlari rivojlanadi, musobaqalashish, maqsadga intilish,
o ‘ ’ zini boshqarish kabi irodaviy fazilatlar shakllanadi.

Harakatli o ‘ ’ yinlar o ‘ ’ z tabiatiga ko ‘ ’ ra bolalar uchun eng qulay ta’lim
shaklidir. O ‘ ’ yin jarayonida bola harakatni majburiyat sifatida emas, balki zavq
bilan, o ‘ ’ zi istagan holda bajaradi. Bu holat esa uning harakatni ongli, faol va
ijobiy emotsional fon bilan bajarishiga imkon yaratadi. Katta guruhda harakatli
o ‘ ’ yinlardan foydalanishning yana bir muhim jihati shundaki, ular orqali bolalarda
musobaqa elementi shakllanadi. Musobaqa elementi bolaning ichki motivatsiyasini
kuchaytiradi, uni faolroq harakatga undaydi, vazifani oxirigacha bajarishga,
g ‘ ’ alaba uchun intilishga ruhlantiradi. Bunday o ‘ ’ yinlar bolalarda mustaqillik,
tashabbuskorlik, qat’iyat kabi irodaviy sifatlarni ham rivojlantiradi.
Harakatli o ‘ ’ yinlarning yana bir muhim funksiyasi — bu ijtimoiylashuv
jarayoniga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatishidir. O ‘ ’ yin davomida bola o ‘ ’ z tengdoshlariga
moslashadi, jamoa bilan faol hamkorlik qiladi, o ‘ ’ yin qoidalariga bo ‘ ’ ysunadi,
rollarni bajaradi, muloqotga kirishadi va ijtimoiy vaziyatlarda o ‘ ’ zini tutishni
o ‘ ’ rganadi. Jamoada o ‘ ’ ynash orqali bola ijtimoiy kompetensiyalarni — o ‘ ’ z fikrini
bildirish, boshqalarni tinglash, yordam berish, hamkorlikda harakat qilish,
jamoaviy mas’uliyatni his qilish — kabi ko ‘ ’ nikmalarni rivojlantiradi.
Katta guruh yoshida qo ‘ ’ llaniladigan harakatli o ‘ ’ yinlar o ‘ ’ z tuzilishi va
mazmuni bilan turlicha bo ‘ ’ lib, ular bolalarda turli jismoniy sifatlarni
rivojlantirishga xizmat qiladi. Masalan, tezkor yugurishni talab qiladigan o ‘ ’ yinlar
(masalan, “Kim tezroq?”, “Poygachi quyonlar”) chaqqonlik va tezkorlikni
rivojlantiradi. Koordinatsiya talab qiladigan o ‘ ’ yinlar (masalan, “Halqadan o ‘ ’ t!”,
“To ‘ ’ pni ilib ol!”, “Bir oyoqda sakra”) bola harakatini boshqarish, muvozanatni
saqlash, harakatni aniq bajarish ko ‘ ’ nikmalarini mustahkamlaydi. Uloqtirish va
ushlash bilan bog ‘ ’ liq o ‘ ’ yinlar esa qo ‘ ’ l mushaklarining rivojlanishiga, ko ‘ ’ z–
qo ‘ ’ l koordinatsiyasining takomillashuviga yordam beradi.
Harakatli o ‘ ’ yinlar bolaning nutq faoliyatini ham rivojlantiradi. O ‘ ’ yin
jarayonida bola o ‘ ’ yin qoidalarini eshitadi, tushunadi, qoidaga bo ‘ ’ ysunadi, o ‘ ’ z

fikrini bildiradi, tengdoshlari bilan muloqot qiladi. Bu esa uning nutq madaniyati,
so ‘ ’ z boyligi, muloqotchanligi va psixologik faolligini oshiradi. Harakatli
o ‘ ’ yinlarning yana bir xususiyati — ular bolaning emotsional holatini
barqarorlashtirishi, ijobiy kayfiyat shakllantirishi, stressni kamaytirishi, o ‘ ’ zini
qulay his qilishiga yordam berishidir.
Pedagogning harakatli o ‘ ’ yinlarni to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etishi yuqori natijaga
erishish uchun asosiy shartlardan biridir. Pedagog har bir o ‘ ’ yin mazmunini
tushuntirishi, o ‘ ’ yin jarayonida xavfsizlik qoidalariga rioya qildirish, o ‘ ’ yinda faol
qatnashmagan bolalarni ham jarayonga jalb etish va har bir bola uchun psixologik
qulay muhit yaratishi lozim. O ‘ ’ yin jarayonida tenglik, adolat, o ‘ ’ zaro hurmat
tamoyillari ustuvor bo ‘ ’ lishi kerak. Pedagogning o ‘ ’ yin jarayoniga rahbarligi bola
shaxsiy rivojiga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Harakatli o ‘ ’ yinlar bolaning biologik rivojlanishiga ham mos keladi. Katta
guruh yoshidagi bolalarda jismoniy faollik ehtiyoji yuqori bo ‘ ’ lgani uchun
harakatli o ‘ ’ yinlar energiyani to ‘ ’ g ‘ ’ ri sarflashga yordam beradi. Jismoniy faollik
yetarli bo ‘ ’ lmagan bolalarda charchoq, asabiylik, diqqatning tarqoqligi, uyqu
buzilishi, energiya to ‘ ’ planishi kabi holatlar kuzatilishi mumkin. Shu sababli
harakatli o ‘ ’ yinlar bolaning energiya almashinuvini muvozanatlashtiradi, uning
umumiy sog ‘ ’ lig ‘ ’ iga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, harakatli o ‘ ’ yinlar katta guruh yoshidagi bolalarning
harakat faoliyatini rivojlantirishda eng muhim pedagogik vosita hisoblanadi. Ular
bolaning jismoniy rivojlanishi, psixologik yetilishi, nutq madaniyati, ijtimoiy
muloqot ko ‘ ’ nikmalari va emotsional barqarorligini ta’minlaydi. Shu sababli
maktabgacha ta’lim jarayonida harakatli o ‘ ’ yinlarga keng o ‘ ’ rin berilishi zarur.

2.3. Katta guruhda harakat faoliyatini oshirish bo ‘ ’ yicha mashg ‘ ’ ulotlarni
tashkil etish metodikasi
Katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini oshirish bo ‘ ’ yicha
mashg ‘ ’ ulotlarni to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etish metodikasi maktabgacha ta’lim tizimida
jismoniy tarbiyaning samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Mashg ‘ ’ ulotlar bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarzda, ularning
fiziologik imkoniyatlarini hisobga olgan holda, sog ‘ ’ lomlashtirish, rivojlantirish va
tarbiyaviy maqsadlarni uyg ‘ ’ unlashtirgan holda tashkil etilishi lozim. Metodik
yondashuvning to ‘ ’ g ‘ ’ ri tanlanishi nafaqat bolalarning harakat malakalarini
rivojlantiradi, balki ularda jismoniy faollikka nisbatan ijobiy munosabatni
shakllantiradi, mashg ‘ ’ ulotlarga qiziqish uyg ‘ ’ otadi va ular uchun faol, mazmunli
hamda emotsional jihatdan boy ta’lim muhiti yaratadi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni tashkil etishda eng avvalo ularning tuzilishi va bosqichma-
bosqich amalga oshirilishi muhimdir. Katta guruhda har bir mashg ‘ ’ ulot an’anaviy
ravishda uch bosqichdan iborat bo ‘ ’ ladi: kirish (tayyorlov) qismi, asosiy qism va
yakuniy qism. Tayyorlov qismi mashg ‘ ’ ulotga kirishish, bolalarni faol harakatga
tayyorlash, mushaklarni isitish va organizmni yuklama olishga moslashtirish uchun
xizmat qiladi. Bu bosqichda bajariladigan mashqlar sodda, ritmik va takroriy
bo ‘ ’ lib, ular qo ‘ ’ l, oyoq, tana mushaklarini faollashtirishga qaratilgan bo ‘ ’ ladi.
Tayyorlov qismidagi mashqlar nafas olishni normallashtiradi, yurak urish tezligini
faol holatga keltiradi va asosiy harakatlar uchun psixologik tayyorgarlikni
ta’minlaydi.
Mashg ‘ ’ ulotning asosiy qismi harakat faoliyatining markaziy bo ‘ ’ g ‘ ’ inini
tashkil etadi. Bu qismda o ‘ ’ zlashtirilishi lozim bo ‘ ’ lgan harakat malakalari,
harakatli o ‘ ’ yinlar, sport elementlari, koordinatsion mashqlar, muvozanat va
tezkorlikni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar amalga oshiriladi. Asosiy qism
metodik jihatdan mazmunli, qiziqarli va bolalarning qiziqishini oshiruvchi tarzda

tashkil etilishi lozim. Pedagog har bir mashqni bolalarga aniq ko ‘ ’ rsatib beradi,
ularning harakatni bajarish texnikasiga e’tibor qaratadi, xatolarni vaqtida
ko ‘ ’ rsatadi va to ‘ ’ g ‘ ’ rilaydi. Mashqlar murakkabligi esa bolalarning tayyorgarlik
darajasi va sezgir davrlari hisobga olingan holda bosqichma-bosqich oshiriladi.
Harakatli o ‘ ’ yinlar asosiy qismda alohida o ‘ ’ rin tutadi. O ‘ ’ yinlar bolalarning
tabiiy harakat ehtiyojini qondirish, ularni faol harakatga jalb etish, jamoaviy
faoliyatni shakllantirish va musobaqa elementi orqali motivatsiyani oshirishda
samarali vosita hisoblanadi. Asosiy qismda qo ‘ ’ llaniladigan o ‘ ’ yinlar bolalarning
harakat malakalarini mustahkamlash, koordinatsiyani yaxshilash, muvozanatni
shakllantirish, yugurish va sakrash kabi bazaviy harakatlarni takomillashtirishga
xizmat qiladi. Pedagog o ‘ ’ yin jarayonida qoidalarni tushuntiradi, bolalarni o ‘ ’ yin
jarayoniga to ‘ ’ liq jalb etadi, faol bo ‘ ’ lmagan bolalarni rag ‘ ’ batlantiradi va o ‘ ’ yin
davomida xavfsizlik qoidalariga qat’iy rioya qilinishini ta’minlaydi.
Mashg ‘ ’ ulotning yakuniy qismi esa organizmni tinchlantirish, nafas olishni
me’yorga keltirish, mushaklarni bo ‘ ’ shashtirish va mashg ‘ ’ ulotni ijobiy emotsional
fon bilan yakunlashga qaratiladi. Bu bosqichda engil mashqlar, cho ‘ ’ zilish
mashqlari, tinchlantiruvchi o ‘ ’ yinlar yoki ritmik sekin harakatlar qo ‘ ’ llaniladi.
Yakuniy qism bolalarda mashg ‘ ’ ulotdan ijobiy taassurot qoldiradi, psixologik
barqarorlikni oshiradi va ularni keyingi mashg ‘ ’ ulotlarga tayyorlaydi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni samarali tashkil etishning yana bir muhim metodik jihati —
individual yondashuvdir. Katta guruhda bolalarning jismoniy tayyorgarlik darajasi,
chaqqonlik, koordinatsiya, tezkorlik kabi sifatlari turlicha bo ‘ ’ lganligi uchun
pedagog har bir bolaga alohida yondashishi, topshiriqlarni individual ravishda
moslashtirishi zarur. Ba’zi bolalar murakkab mashqlarni tez o ‘ ’ zlashtirsa, ayrimlari
uchun qo ‘ ’ shimcha ko ‘ ’ rsatmalar, misollar, ko ‘ ’ rgazmali materiallar kerak
bo ‘ ’ lishi mumkin. Individual yondashuv har bir bolaning muvaffaqiyatini

ta’minlaydi, o ‘ ’ ziga bo ‘ ’ lgan ishonchni oshiradi va mashg ‘ ’ ulotlarda faol ishtirok
etishga undaydi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni tashkil etishda o ‘ ’ yin metodlari, ko ‘ ’ rgazmali metodlar,
og ‘ ’ zaki tushuntirish, amaliy namoyish, takrorlash, bosqichma-bosqich o ‘ ’ rgatish
kabi metodlardan kompleks tarzda foydalanish tavsiya etiladi. Bu metodlarning
uyg ‘ ’ unligi mashg ‘ ’ ulotlarni qiziqarli, samarali va mazmunli qiladi. Har bir mashq
bolalarning yosh xususiyatlari, psixologik holati, mushak tizimining rivojlanish
darajasi va umumiy jismoniy faolligiga mos tanlanishi kerak.
Shuningdek, mashg ‘ ’ ulotni tashkil etishda xavfsizlik qoidalariga qat’iy amal
qilish talab etiladi. Mashq bajariladigan joy toza, xavfsiz, harakatlanishga qulay
bo ‘ ’ lishi kerak. Jihozlar yoshga mos, og ‘ ’ ir bo ‘ ’ lmagan, bolalar uchun xavf
tug ‘ ’ dirmaydigan bo ‘ ’ lishi zarur. Pedagog mashqlarni boshlashdan avval bolalarga
xavfsizlik bo ‘ ’ yicha qisqa tushuntirish beradi, mashg ‘ ’ ulot davomida esa jarayonni
doimiy nazorat qilib boradi.
Umuman olganda, metodik jihatdan to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etilgan mashg ‘ ’ ulotlar
katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatining tizimli rivojlanishini
ta’minlaydi, jismoniy sifatlarni shakllantiradi, bolalarda sog ‘ ’ lom turmush tarziga
qiziqishni kuchaytiradi va ularning umumiy jismoniy rivojlanishiga mustahkam
zamin yaratadi.

II BOB BO ‘ ’ YICHA XULOSA
Tadqiqotning ikkinchi bobida katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat
faoliyatini oshirishning amaliy asoslari yoritildi. Avvalo, harakat faoliyatini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi vosita va metodlar tizimi tahlil qilinib, ularning
maktabgacha ta’lim muassasasi sharoitida qo ‘ ’ llanish imkoniyatlari ko ‘ ’ rsatib
berildi. Tajribalar shuni tasdiqlaydiki, jismoniy tarbiya mashg ‘ ’ ulotlari, ertalabki
gimnastika, harakatli o ‘ ’ yinlar, sport elementlari, musiqali ritmik mashqlar hamda
individual yondashuv bolalarda harakat ko ‘ ’ nikmalarini shakllantirishda yuqori
samara beradi.
Bobda harakatli o ‘ ’ yinlarning katta guruh yoshidagi bolalar uchun eng kuchli
ta’sir vositasi ekani asoslab berildi. Harakatli o ‘ ’ yinlar jarayonida bolalarning
chaqqonlik, muvozanat, koordinatsiya, chidamlilik kabi jismoniy sifatlari
shakllanadi, shuningdek, ijtimoiy ko ‘ ’ nikmalari, bir-biriga hurmat va hamkorlikda
harakat qilish qobiliyatlari rivojlanadi. O ‘ ’ yin jarayonining emotsional jihatdan
boyligi bolalarda harakatga bo ‘ ’ lgan ichki motivatsiya va qiziqishni kuchaytiradi.
Shuningdek, katta guruhda harakat faoliyatini oshirish mashg ‘ ’ ulotlarini
tashkil etish metodikasi o ‘ ’ rganilib, mashg ‘ ’ ulotlarni bosqichma-bosqich
rejalashtirish, yoshga mos yuklama berish, xavfsizlik qoidalariga amal qilish,
individual va differensial yondashuv tamoyillari asosida olib borish zarurligi
ta’kidlandi. Mashg ‘ ’ ulotlarning muntazamligi, didaktik o ‘ ’ yin elementlaridan
foydalanish va tarbiyachi tomonidan to ‘ ’ g ‘ ’ ri motivatsiya berish bolalarning
umumiy jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatishi aniqlangan.
Yakuniy xulosaga ko ‘ ’ ra, maktabgacha ta’lim muassasalarida harakat
faoliyatini oshirishga qaratilgan tizimli yondashuv, harakatli o ‘ ’ yinlar va
zamonaviy pedagogik metodlar bolalarning jismoniy rivojlanishini ta’minlovchi
eng samarali yo ‘ ’ ldir. Bobda keltirilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar tarbiyachilarga

mashg ‘ ’ ulotlar jarayonini yanada mazmunli va samarali tashkil etishga yordam
beradi.
Tadqiqot davomida shuningdek, mashg ‘ ’ ulotlarni tashkil etishda didaktik
materiallardan foydalanish, sport anjomlari bilan ishlash, bolalarni juftlik va
guruhli mashqlar orqali birgalikda harakatlantirish ijobiy natijalar berishi
aniqlandi. Harakat faoliyatini oshirish jarayonida tarbiyachining rahbarlik
qobiliyati, pedagogik mahorati, bolalar bilan to ‘ ’ g ‘ ’ ri muloqot o ‘ ’ rnatishi ham
muhim omillardan biri sifatida belgilandi. Tajriba-sinov mashg ‘ ’ ulotlari
ko ‘ ’ rsatdiki, mashg ‘ ’ ulotlar jarayonida bolalarning individual xususiyatlari,
jismoniy tayyorgarlik darajasi va psixologik holatiga mos yondashuv
qo ‘ ’ llanilganda yuqori natijaga erishish mumkin.
Shu bilan birga, harakat faoliyatini oshirishda xavfsizlik qoidalariga amal
qilish, mashqlarni yosh imkoniyatlariga mos tarzda tanlash, yuklamaning
bosqichma-bosqich oshirilishi, dam olish vaqtini to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etish kabi
metodik tamoyillar o ‘ ’ z samarasini beradi. Harakatli o ‘ ’ yinlar va jismoniy
mashg ‘ ’ ulotlar muntazamligini ta’minlash, ularni ta’lim jarayonida tizimli
qo ‘ ’ llash bolalarning nafaqat jismoniy, balki ruhiy va ijtimoiy rivojlanishiga ham
ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Yuqorida keltirilgan amaliy tahlillar asosida aytish mumkinki, katta guruh
tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini oshirish samaradorligi pedagogik
jarayonning to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etilishi, ta’sir vositalarining rang-barangligi, o ‘ ’ yin
elementlarining ustuvorligi va bolalarda harakatga bo ‘ ’ lgan qiziqishning
shakllantirilishiga bevosita bog ‘ ’ liqdir. Mazkur bobda keltirilgan nazariy va amaliy
tavsiyalar maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyachilari uchun harakat faoliyatini
tizimli ravishda amalga oshirishda metodik asos va amaliy yo ‘ ’ riqnoma sifatida
xizmat qiladi.

Natijaga ko ‘ ’ ra, harakatli o ‘ ’ yinlar majmuini to ‘ ’ g ‘ ’ ri tanlash, mashqlarni
yosh xususiyatlariga moslashtirish, emotsional muhit yaratish hamda bolalarning
faol ishtirokini ta’minlash katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat
rivojlanishini sezilarli darajada jadallashtiradi.
XULOSA
Mazkur tadqiqot ishida katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat faoliyatini
oshirishning nazariy va amaliy asoslari kompleks ravishda o ‘ ’ rganildi.
Maktabgacha ta’lim tizimida harakat faoliyati bolani har tomonlama
rivojlantirishning asosiy vositasi sifatida baholanadi. Chunki harakat bolaning
tabiiy ehtiyoji bo ‘ ’ lib, uning psixologik, jismoniy va ijtimoiy rivojlanish jarayonida
muhim o ‘ ’ rin egallaydi. Harakat faoliyatini ilmiy asosda tashkil etish tarbiyachi
uchun metodik yondashuv, bolaning individual xususiyatlarini inobatga olish va
ta’lim-tarbiya jarayonini to ‘ ’ g ‘ ’ ri rejalashtirishga imkon beradi.
Tadqiqotning nazariy qismida harakat faoliyati tushunchasi, uning mazmuni
va bolalar rivojlanishidagi tutgan o ‘ ’ rni chuqur tahlil qilindi. Ilmiy manbalarda
maktabgacha yosh davri bolaning jismoniy rivojlanishida eng sezgir davrlardan
biri ekani ta’kidlanadi. Ayniqsa, 5–6 yosh oralig ‘ ’ i sezgir davr bo ‘ ’ lib, bolalarda
harakat ko ‘ ’ nikmalarining faol shakllanish jarayoni kuzatiladi. Bu davrda bolaning
chaqqonlik, muvozanatni saqlash, koordinatsiya, tezkorlik va chidamlilik kabi
sifatlari yanada faol rivojlanadi. Tadqiqotda ushbu sifatlarni rivojlantirishning
pedagogik asoslari va metodlari belgilandi.
Nazariy tahlillar shuni ko ‘ ’ rsatdiki, harakat faoliyati bolaning nafaqat
jismoniy salomatligini mustahkamlaydi, balki uning kognitiv rivojlanishiga, nutq
madaniyati shakllanishiga, tashabbuskorlik va ijodkorlik qobiliyatini oshirishiga
xizmat qiladi. Jismoniy faoliyatning psixologik ta’siri tufayli bola o ‘ ’ zini erkin
tutadi, mustaqil qaror qabul qiladi va ijtimoiy muhitda moslashuv ko ‘ ’ nikmalariga

ega bo ‘ ’ ladi. Harakat jarayonida bolaning emotsional holati barqarorlashadi,
kayfiyati ko ‘ ’ tariladi va ijtimoiy me’yor va qoidalarga rioya qilish shakllanadi.
Tadqiqotning amaliy qismida katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat
faoliyatini oshirishga qaratilgan samarali usullar tahlil qilindi. Harakatli o ‘ ’ yinlar,
jismoniy mashqlar, ertalabki gimnastika, sport anjomlari bilan mashg ‘ ’ ulotlar,
musiqali ritmik harakatlar kabi vositalar eng samarali usullar sifatida tanlandi.
Harakatli o ‘ ’ yinlar bolaning tabiiy harakat ehtiyojiga asoslangan bo ‘ ’ lib, o ‘ ’ yin
orqali bola o ‘ ’ z harakatlarini boshqarishni, tez qaror qabul qilishni, jamoada
harakat qilishni o ‘ ’ rganadi. Bu jarayon bolada o ‘ ’ z-o ‘ ’ zini boshqarish, intizom va
irodaviy sifatlarni shakllantiradi.
Amaliy tajriba shuni ko ‘ ’ rsatdiki, mashg ‘ ’ ulotlarni tizimli tashkil etish,
bolalarga yoshiga mos yuklama berish, harakatlar ketma-ketligiga rioya qilish va
xavfsizlik qoidalarini to ‘ ’ liq bajarish harakat faoliyatining samaradorligini
oshiradi. Mashg ‘ ’ ulotlar odatda “motivatsiya – tushuntirish – bajarish – tahlil”
tamoyili asosida olib boriladi. Tarbiyachi bolaning harakatlariga individual
yondashadi, jismoniy tayyorgarlik darajasini hisobga oladi, ijtimoiy faol
bo ‘ ’ lmagan bolalarni rag ‘ ’ batlantiradi. Bu yondashuv natijasida har bir bola
mashg ‘ ’ ulotlarda faol ishtirok etadi.
Tadqiqot jarayonida o ‘ ’ tkazilgan tajriba-sinov ishlari natijalari ham umumiy
xulosani tasdiqlaydi. Tajriba guruhi va nazorat guruhi o ‘ ’ rtasida olingan natijalar
taqqoslanganda, harakat faoliyatini oshirish uchun zamonaviy metodlar
qo ‘ ’ llanilgan tajriba guruhidagi bolalarda sezilarli o ‘ ’ sish kuzatildi. Ularning
chaqqonlik darajasi, muvozanatni saqlash qobiliyati, tezkorlik va koordinatsiya
ko ‘ ’ rsatkichlari an’anaviy mashg ‘ ’ ulotlar bilan shug ‘ ’ ullangan nazorat guruhiga
nisbatan yuqori bo ‘ ’ lishi aniqlangan. Bu metodlar zamonaviy pedagogik
yondashuvlar bilan boyitilgan mashg ‘ ’ ulotlarning samarali ekanini isbotlaydi.

Tajribalar davomida shuningdek, harakat faoliyati bolalarning ijtimoiy
aloqalarini ham rivojlantirishi kuzatildi. O ‘ ’ yin davomida bolalar bir-biri bilan
muloqot qiladi, jamoada harakat qiladi, tengdoshlariga yordam beradi va
musobaqalarda to ‘ ’ g ‘ ’ ri o ‘ ’ ynashni o ‘ ’ rganadi. Bu esa ularning ijtimoiy moslashuv
qobiliyatiga ijobiy ta’sir qiladi. Shuning uchun harakatli o ‘ ’ yinlar nafaqat jismoniy,
balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega.
Katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat faoliyatini oshirishda
tarbiyachining roli alohida e’tiborga loyiq. Tarbiyachi o ‘ ’ yin jarayonini
boshqaradi, bolalarni rag ‘ ’ batlantiradi, emotsional muhit yaratadi, har bir bolaga
individual yondashadi. Tarbiyachining pedagogik mahorati va tashkilotchilik
qobiliyati mashg ‘ ’ ulotlar samaradorligini oshiruvchi eng muhim omillardan biri
hisoblanadi. Shuningdek, mashg ‘ ’ ulotlarni rejalashtirish, mashqlar majmuasini
tanlash, yuklama me’yorini hisoblash, xavfsizlik talablariga rioya qilish ham
tarbiyachining mas’uliyatli vazifasidir.
Tadqiqot umumlashtirilgan holda shuni ko ‘ ’ rsatadiki, katta guruh
tarbiyalanuvchilari uchun harakat faoliyatini oshirishda harakatli o ‘ ’ yinlar eng
universal vositadir. Chunki o ‘ ’ yin bolaning ichki ehtiyojiga mos keladi, uni
majburlamaydi, balki qiziqish orqali harakatga undaydi. Bola o ‘ ’ zi bilmagan holda
jismonan rivojlanadi, mashqlar bajaradi, koordinatsiya qobiliyatini shakllantiradi
va tezkor fikrlashga o ‘ ’ rganadi. Harakatli o ‘ ’ yinlarning emotsional xususiyatlari
ham bolada quvonch, ijobiy his-tuyg ‘ ’ ular, o ‘ ’ ziga ishonch va mustaqil bo ‘ ’ lish
sifatlarini rivojlantiradi.
Yakuniy xulosa sifatida ta’kidlash joizki, maktabgacha ta’lim muassasalarida
harakat faoliyatini oshirishga qaratilgan pedagogik jarayonni tizimli tashkil etish
bolalarning har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi. Harakatli o ‘ ’ yinlar,
jismoniy mashqlar va innovatsion metodlar majmuasi bolalarda yuqori jismoniy
faollikni ta’minlaydi, sog ‘ ’ lom turmush tarziga bo ‘ ’ lgan ehtiyojni shakllantiradi va

maktab ta’limiga tayyorgarlik jarayonini yanada sifatli qiladi. Tadqiqot natijalari
amaliyotga tatbiq etilishi orqali maktabgacha ta’lim sifatini oshirishga xizmat
qiladi.
Mazkur tadqiqotda ishlab chiqilgan tavsiyalar tarbiyachilar uchun metodik
qo ‘ ’ llanma sifatida foydalanilishi mumkin. Mashg ‘ ’ ulotlarni tashkil etishda bolalar
yosh xususiyatlari, individual rivojlanish dinamikasi, psixologik holati va jismoniy
imkoniyatlarini hisobga olish muhimdir. Harakatli o ‘ ’ yinlar majmuasidan
foydalanish, mashqlarni bosqichma-bosqich murakkablashtirish, emotsional muhit
yaratish va rag ‘ ’ batlantirish tizimini qo ‘ ’ llash natijada yuqori samara beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ ’ YXATI
I. O ‘ ’ zbek tilidagi manbalar
1. Karimova R.X., Qo ‘ ’ ziyeva S.M. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. —
Toshkent: «Fan», 2021.
2. Abduqodirov A.A. Maktabgacha ta’limda jismoniy tarbiya. — Toshkent:
«Iqtisod-moliya», 2019.
3. Qodirova F.R. Bolalarda jismoniy rivojlanishning psixologik asoslari. —
Toshkent: «Universitet», 2020.
4. Mamatova L.Yu. Maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy rivoji. —
Toshkent: «Sano-standart», 2022.
5. Yo ‘ ’ ldosheva D. Harakatli o ‘ ’ yinlar metodikasi. — Toshkent: «Yangi
nashr», 2023.
6. Jo ‘ ’ rayev P. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. — Toshkent:
«O ‘ ’ qituvchi», 2018.
7. Mamatqulova R. Bolalar psixologiyasi. — Toshkent: «Fan va
texnologiya», 2017.
8. Qahhorova N.A. Maktabgacha ta’limda innovatsion texnologiyalar. —
Toshkent: «Ilm Ziyo», 2021.
9. Inomova M. Maktabgacha ta’lim muassasasida jismoniy tarbiya. —
Toshkent: 2020.
10. O ‘ ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori: “Maktabgacha ta’lim
tizimini rivojlantirish konsepsiyasi”. — Toshkent, 2019.
II. Rus tilidagi manbalar
11. Белая К . Ю . Дошкольная педагогика . Учебник для педагогов. —
Москва: Академия, 2020.
12. Смирнова Е.О. Двигательная активность детей дошкольного
возраста. — Москва: Просвещение, 2019.

13. Комаров Л. Теория и методика физического воспитания
дошкольников. — Санкт-Петербург: Питер, 2017.
14. Лях В.И. Игровые технологии в физическом воспитании детей. —
Москва: Феникс, 2018.
15. Новоселов С.А. Психофизиология развития ребенка. — Москва:
Академический проект, 2021.
III. Xorijiy adabiyotlar
16. Piaget J. Psychology of the Child. — New York: Basic Books, 2005.
17. Montessori M. The Absorbent Mind. — Oxford: Clio Press, 2007.
18. Vygotsky L.S. Mind in Society. — Cambridge: Harvard University
Press, 1978.
19. Gallahue D., Donnelly F. Developmental Physical Education for All
Children. — Champaign: Human Kinetics, 2017.
20. Payne V., Isaacs L. Human Motor Development. — New York:
Routledge, 2020.
IV. Internet manbalari
21. O ‘ ’ zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi
rasmiy sayti. — https://uzedu.uz
22. O ‘ ’ zbekiston Respublikasi Davlat ta’lim standartlari (DTS).
23. UNESCO: Early Childhood Development. — https://unesco.org

Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish

Sotib olish