Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 976.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 09 Aprel 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish

Sotib olish
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
QO`QON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
JISMONIY MADANIYAT FAKULTETI 
SPORT VA HARAKATLI O’YINLAR KAFEDRASI
 JM   03/21-GURUX TALABASI
ERKINBOYEV KAMRON ZAYLOBIDDIN  O ‘ ’ G ‘ ’ LINING
“SPORT VA HARAKATLI O’YINLARNI O’QITISH MEDODIKASI FANIDAN”
KURS ISHI
Mavzu:         KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARINI HARAKAT
FAOLIYATINI OSHIRISH                                  Ilmiy rahbar:                                   U.Sultonov  
Qo`qon - 2024
MUNDARIJA 
KIRISH .......................................................................................................................................................... 3
I BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT FAOLIYATINI OSHIRISHNING NAZARIY 
ASOSLARI ..................................................................................................................................................... 6
1.1. Katta guruh yoshidagi bolalarda harakat faoliyati tushunchasi ............................................................. 6
1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati rivojlanishining psixologik-fiziologik xususiyatlari . 8
1.3. Harakat faoliyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar va sezgir davrlar .......................................... 10
I BOB BO’YICHA XULOSA ............................................................................................................................ 14
II BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT FAOLIYATINI OSHIRISHNING AMALIY 
ASOSLARI ................................................................................................................................................... 17
2.1. Harakat faoliyatini rivojlantirishda qo’llaniladigan vositalar va metodlar ........................................... 17
2.2. Katta guruh bolalari uchun harakatli o’yinlar — asosiy ta’sir vositasi sifatida ..................................... 19
2.3. Katta guruhda harakat faoliyatini oshirish bo’yicha mashg’ulotlarni tashkil etish metodikasi ............ 22
II BOB BO’YICHA XULOSA ........................................................................................................................... 25
XULOSA ...................................................................................................................................................... 27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................................................................................ 31 KIRISH
Maktabgacha   ta’lim   jarayoni   ilmiy   asoslangan   bo ‘ ’ lishi   lozim.   Buni
ta’minlash uchun pedagog tarbiyaviy jarayonning asosiy holatlarini chuqur bilishi
va   unga   qat’iy   rioya   qilishi   zarur.   Maktabgacha   ta’lim   jarayoni   deganda   biz
quyidagilarni:   vazifalar,   tamoyillar,   vositalar,   metodlar   va   pedagogik   ta’sir
mexanizmlarini   nazarda   tutib,   tarbiyalanuvchining   jismoniy,   ruhiy   va   ijtimoiy
rivojlanishini yagona uzviy jarayon sifatida tasavvur qilamiz. Bu ilmiy asoslangan
va   amaliy   jihatdan   sinovdan   o ‘ ’ tgan   tizimdir.   Uning   samaradorligi   bolalarda
salomatlikni   mustahkamlash,   harakat   malakalari   shakllanishi   va   jismoniy
rivojlanishning izchil ta’minlanishi bilan belgilanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati ularning rivojlanishida hal
qiluvchi   o ‘ ’ rin   tutadi.   Harakat   –   bu   bola   uchun   nafaqat   jismoniy   mashq,   balki
idrok,   tafakkur   va   emotsional   holatning   faol   namoyon   bo ‘ ’ lishidir.   Harakat
faoliyati   bolada   mustaqillik,   tashabbuskorlik,   chaqqonlik,   irodaviy   sifatlar   va
jamoada   o ‘ ’ zini   tuta   bilish   kabi   psixologik   sifatlarning   shakllanishiga   bevosita
ta’sir etadi. Bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalar orasida harakat faolligi
yetarli   emasligi,   o ‘ ’ tirib   qolish   holatlarining   ko ‘ ’ payishi,   texnologik   vositalardan
ortiqcha foydalanish natijasida jismoniy rivojlanishning pasayishi kabi muammolar
kuzatilmoqda. Bu esa katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini oshirish
masalasini dolzarb qilib qo ‘ ’ yadi.
Maktabgacha   ta’lim   muassasalarining   asosiy   vazifalaridan   biri   bolalarni
harakat   faoliyatiga   jalb   etish,   ularda   harakat   malaka   va   ko ‘ ’ nikmalarini
shakllantirishdir.   Har   bir   mashg ‘ ’ ulot,   har   bir   harakatli   o ‘ ’ yin   bolalarning
organizmida   ijobiy   anatomik-fiziologik   o ‘ ’ zgarishlar   yuzaga   keltirishi,
sog ‘ ’ lomlashtirishga   xizmat   qilishi   va   ularning   har   tomonlama   rivojlanishiga
yordam   berishi   lozim.   Katta   guruh   yoshidagi   bolalarda   harakat   faoliyatining
to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etilishi ularning umurtqa pog ‘ ’ onasi, nafas olish tizimi, yurak-qon tomir tizimi faoliyatini mustahkamlaydi, mushaklar faoliyatini rivojlantiradi hamda
kelajakda   sport   mashg ‘ ’ ulotlari   va   maktab   jismoniy   tarbiyasi   uchun   mustahkam
poydevor yaratadi.
Zamonaviy   maktabgacha   ta’limda   harakat   faoliyatining   mazmunini
takomillashtirish,   mashg ‘ ’ ulotlarni   qiziqarli,   samarali   va   bolalarning   yosh
xususiyatlariga   mos   tarzda   tashkil   etish   muhim   hisoblanadi.   O ‘ ’ yin   texnikasi,
harakat   malakalari,   sport   elementlari,   mashqlar   majmualari   hamda   turli   jismoniy
mashqlarning   uyg ‘ ’ unlashtirilgan   holda   qo ‘ ’ llanishi   katta   guruh
tarbiyalanuvchilarining   harakat   faolligini   sezilarli   oshiradi.   Chunki   harakat
faoliyati nafaqat jismoniy tayyorgarlik, balki bolalarning ruhiy-emotsional ahvoli,
intizomi va intellektual rivojiga ham ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Shu   sababli   mazkur   kurs   ishi   mavzusi   sifatida   “Katta   guruh
tarbiyalanuvchilarini   harakat   faoliyatini   oshirish”   masalasining   tanlanishi   bejiz
emas.   Mavzuning   dolzarbligi   maktabgacha   yoshdagi   bolalarda   harakat
faoliyatining   yetarli   bo ‘ ’ lmasligi   va   uni   oshirish   bo ‘ ’ yicha   ilmiy-metodik
yondashuvlarni amaliyotga tatbiq etish zarurati bilan belgilanadi.
Mazkur ishning ob’ekti – katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat faoliyatini
oshirish jarayoni.
Kurs ishining predmeti  – harakat faoliyatini rivojlantirishda qo ‘ ’ llaniladigan
vosita, metod va texnologiyalar.
Kurs   ishining   maqsadi   –   katta   guruh   tarbiyalanuvchilarining   harakat
faoliyatini   oshirishga   qaratilgan   samarali   usullarni   tahlil   qilish   va   asoslashdan
iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
1.   Katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat   faoliyatining   o ‘ ’ rni   va
ahamiyatini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilish;
2. Harakat faoliyatini oshirishning metodik asoslarini aniqlash; 3.   Katta   guruhda   harakat   faoliyatini   rivojlantirishda   o ‘ ’ yinlar,   mashqlar   va
texnik usullarning samaradorligini o ‘ ’ rganish;
4. Harakat faoliyatini oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Harakat   faoliyati   pedagogik   jarayon   sifatida   bolani   har   tomonlama   kamol
toptirishga   xizmat   qiladi.   Katta   guruh   yoshidagi   tarbiyalanuvchilarda   harakat
malakalarini   shakllantirish   va   jismoniy   rivojlanishni   ta’minlash   bugungi   kunda
maktabgacha   ta’limning   eng   muhim   vazifalaridan   biridir.   Shu   bois   mazkur
tadqiqot nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga egadir. I BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT
FAOLIYATINI OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Katta guruh yoshidagi bolalarda harakat faoliyati tushunchasi
Maktabgacha   yoshdagi   bolalarda   harakat   faoliyati   ularning   umumiy
rivojlanishida   markaziy   o ‘ ’ rin   tutadi.   Chunki   harakat   inson   hayot   faoliyatining
tabiiy ehtiyoji bo ‘ ’ lib, bola tug ‘ ’ ilgan lahzadan boshlab tashqi muhit bilan o ‘ ’ zaro
munosabatga kirishishda aynan harakat orqali o ‘ ’ zini namoyon qiladi. Katta guruh
yoshidagi   bolalarda   harakat   faoliyati   nafaqat   jismoniy   rivojlanishning   asosiy
ko ‘ ’ rsatkichlaridan   biri,   balki   psixologik,   irodaviy   va   ijtimoiy   jarayonlarning
shakllanishida   ham   yetakchi   omil   sifatida   namoyon   bo ‘ ’ ladi.   Harakat   faoliyati
jarayoni   orqali   bola   o ‘ ’ zining   jismoniy   kuchini,   chaqqonligini,   koordinatsiyasini,
muvozanatini, tezkorligini va mustaqil harakat qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
Katta   guruh   yoshidagi   bolalarda   harakat   faoliyatining   mazmuni
murakkablashib boradi. Bu davrda ular nafaqat oddiy yugurish, sakrash, sudralish
kabi   bazaviy   harakatlarni,   balki   murakkab   harakatlar   tizimini   ham   o ‘ ’ zlashtira
boshlaydilar. Shu bois katta guruh yoshida harakat faoliyatini to ‘ ’ g ‘ ’ ri tashkil etish
pedagogdan   chuqur   ilmiy   yondashuvni,   har   bir   mashqning   mazmuni,   yuklama
darajasi, mashqlar ketma-ketligi va bolalarning yosh xususiyatlariga mos ravishda
tanlanishini   talab   etadi.   Katta   guruhda   harakat   faoliyatining   rivojlanishi   bolaning
tayanch-harakat   apparati,   yurak-qon   tomir   tizimi,   nafas   olish   faoliyati   va
mushaklar kuchining izchil mustahkamlanishini ta’minlaydi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun harakat faoliyati o ‘ ’ yin shaklida tashkil
etilganda   yanada   samarali   bo ‘ ’ ladi.   Chunki   o ‘ ’ yinda   bola   nafaqat   harakat   qiladi,
balki   vazifani   bajarish   uchun   fikrlaydi,   vaziyatga   mos   qarorlar   qabul   qiladi,   o ‘ ’ z
harakatlarini   boshqa   bolalar   harakatlari   bilan   muvofiqlashtiradi,   ijtimoiy
munosabatlarga   kirishadi   va   o ‘ ’ zini   jamoada   tutishni   o ‘ ’ rganadi.   O ‘ ’ yin   faoliyati bolaning psixik jarayonlarini – idrokni, xotirani, tafakkurni, tasavvurni, diqqatni –
faollashtirib, harakatni ongli ravishda bajarishga undaydi.
Katta   guruh   yoshida   harakat   faoliyati   bolaning   emotsional   holati   bilan   ham
chambarchas   bog ‘ ’ liq.   Harakat   jarayonida   hosil   bo ‘ ’ ladigan   ijobiy   emotsiyalar
bolaning   organizmida   fiziologik   faollikni   oshiradi,   quvnoqlik,   o ‘ ’ yin   faolligi   va
irodaviy sifatlar shakllanishiga xizmat qiladi. Shuning uchun harakat faoliyati faqat
jismoniy   rivojlanish   vositasi   emas,   balki   tarbiyaviy   jarayonning   muhim   tarkibiy
qismi hisoblanadi. Harakat jarayonida bola o ‘ ’ zini nazorat qilishni, qiyinchiliklarni
yengib   o ‘ ’ tishni,   maqsadga   intilishni,   o ‘ ’ z   harakatlarini   boshqalarnikidan
farqlashni o ‘ ’ rganadi.
Harakat faoliyati tushunchasi ilmiy adabiyotlarda keng tahlil qilingan bo ‘ ’ lib,
uning   mazmuni   bolalarning   jismoniy   faolligi,   murakkab   harakatlarni   bajarish
qobiliyati, jismoniy sifatlari  (kuch, chaqqonlik, epchillik, muvozanat), mashqlarni
bajarish   texnikasi   va   ularni   kundalik   hayotda   qo ‘ ’ llash   ko ‘ ’ nikmalari   bilan
tavsiflanadi.   Katta   guruh   tarbiyalanuvchilari   bu   jarayonlarning   barchasini
o ‘ ’ zlashtirish   uchun   eng   qulay   davr   hisoblanadi.   Chunki   aynan   shu   yoshda
mushaklar   kuchi   faollashadi,   harakatni   boshqarish   qobiliyati   o ‘ ’ sadi,   miya   yarim
sharlari   faoliyati   takomillashadi,   koordinatsiya   va   tezkorlik   yuqori   sur’atlarda
shakllanadi.
Shu   nuqtai   nazardan   qaraganda,   katta   guruh   yoshidagi   bolalarda   harakat
faoliyatini oshirish — ularning sog ‘ ’ lom rivojlanishini  ta'minlash, turmush tarzini
faollashtirish   va   bo ‘ ’ lajak   maktab   ta’limi   uchun   jismoniy   poydevor   yaratishning
ajralmas qismidir. Ustun jihati shundaki, harakat jarayonida bola o ‘ ’ zini erkin his
qiladi, faol bo ‘ ’ ladi, tashabbus ko ‘ ’ rsatadi va o ‘ ’ z imkoniyatlarini namoyon etadi.
Bu esa tarbiyaviy jarayonning samaradorligini oshirib, bolaning jismoniy va psixik
salomatligining mustahkamlanishiga olib keladi. 1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati rivojlanishining
psixologik-fiziologik xususiyatlari
Maktabgacha   yoshdagi   bolalarda   harakat   faoliyati   rivojlanishi   organizmning
umumiy   fiziologik   yetilishi,   markaziy   nerv   tizimining   rivojlanish   darajasi,   psixik
jarayonlarning   faolligi   va   shaxsiy   xususiyatlarning   shakllanishi   bilan   bevosita
bog ‘ ’ liqdir.   Katta   guruh   yoshiga   kelib   bola   organizmi   ancha   takomillashgan
bo ‘ ’ ladi:   mushaklar   tizimi   mustahkamlanadi,   harakat   koordinatsiyasi
barqarorlashadi,   muvozanatni   saqlash   qobiliyati   ortadi,   qo ‘ ’ l   va   oyoq   mushaklari
bo ‘ ’ yicha   harakatlarni   aniqlik   bilan   boshqarish   imkoniyati   paydo   bo ‘ ’ ladi.   Bu
jarayonlar   harakat   faoliyatini   rivojlantirishning   muhim   fiziologik   asosini   tashkil
etadi.
Bu   yoshdagi   bolalarda   markaziy   nerv   tizimining   faoliyati   tezkor   sur’atlarda
takomillashib  boradi.  Miya  po ‘ ’ stlog ‘ ’ idagi   nerv  aloqalari  soni   ortishi,   mushaklar
va nerv impulslarining uyg ‘ ’ unlashuvi harakatlarni yanada aniq va boshqariladigan
holga   keltiradi.   Aynan   shu   davrda   analizatorlar   —   ko ‘ ’ ruv,   eshituv,   vestibulyar
tizim   faol   rivojlanadi,   bu   esa   bolada   harakatni   sezish,   baholash   va   moslashtirish
qobiliyatini   kuchaytiradi.   Shu   sababli   katta   guruh   yoshidagi   bolalarga
murakkabroq   harakat   turlari   —   yugurish,   sakrash,   to ‘ ’ p   bilan   o ‘ ’ ynash,
koordinatsion   mashqlar,   muvozanat   mashqlari   —   berilishi   fiziologik   jihatdan
to ‘ ’ g ‘ ’ ri va o ‘ ’ z vaqtida hisoblanadi.
Harakat   faoliyatining   rivojlanishi   bola   psixikasining   shakllanishiga   ham
kuchli ta’sir  ko ‘ ’ rsatadi. Katta guruh yoshidagi  bolalarda tafakkur jarayonlarining
o ‘ ’ sishi,   nutq   faoliyatining   kengayishi,   xotira   va   diqqatning   barqarorlashuvi
harakatni   ongli   ravishda   bajarish   imkonini   yaratadi.   Masalan,   bola   endi   mashqni
nafaqat   takrorlaydi,   balki   uning   maqsadini   tushinadi,   harakatni   qanday   bajarish
kerakligini   idrok   etadi,   mashq   davomiyligini   boshqaradi,   xatolarini   anglaydi   va tuzatishga   harakat   qiladi.   Mazkur   psixologik   jarayonlar   harakat   faoliyatining
murakkablashishiga sabab bo ‘ ’ ladi.
Emotsional rivojlanish ham harakat faoliyatini belgilovchi muhim omillardan
biridir.   Maktabgacha   yoshdagi   bola   o ‘ ’ yin   jarayonida   kuchli   ijobiy   emotsiyalarni
boshdan   kechiradi,   harakat   davomida   quvonadi,   muvaffaqiyatdan   zavqlanadi,
jamoada   o ‘ ’ ynash   jarayonida   o ‘ ’ z   hissiy   holatini   boshqara   olishni   o ‘ ’ rganadi.   Bu
esa   harakat   faoliyatiga   ichki   motivatsiyani   kuchaytiradi.   Shuning   uchun   harakat
faoliyati  bolada ijobiy emotsional  fonni  shakllantiradi, stressni  kamaytiradi, ruhiy
barqarorlikni oshiradi va ijtimoiy moslashuv jarayonini yengillashtiradi.
Katta guruh yoshidagi bolalarning fiziologik rivojlanishidagi yana bir muhim
xususiyat   —   bu   ularning   energiya   sarfi   darajasining   yuqoriligi.   Bu   yoshda
metabolik   jarayonlar   faol,   mushaklar   tonusi   yuqori,   organizmning   tabiiy   ehtiyoji
—   harakatdir.   Agar   harakatga   bo ‘ ’ lgan   ehtiyoj   qondirilmasa,   bola   charchash,
asabiylashish,   diqqatning   tarqoqlanishi   kabi   belgilarni   ko ‘ ’ rsatishi   mumkin.
Demak,   kattalar   bola   faoliyatini   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etmasa,   jismoniy   va   psixik
rivojlanishning tabiiy ritmi buzilishi ehtimoli mavjud.
Shuningdek,   katta   guruh   yoshida   bolaning   ijtimoiy-psixologik   rivojlanishi
kuchayadi.   Bola   o ‘ ’ z  harakatini   boshqa   bolalar   harakati   bilan   muvofiqlashtirishni
o ‘ ’ rganadi,   jamoa   o ‘ ’ yinlarida   o ‘ ’ z   rolini   anglaydi,   muayyan   qoidalarga   amal
qilishga   odatlanadi,   o ‘ ’ z   harakatlariga   javobgarlik   bilan   yondashishni
o ‘ ’ zlashtiradi.   Bu   jarayonlarda   harakat   faoliyatining   o ‘ ’ rni   beqiyosdir.   Chunki
harakat   bola   uchun   tabiiy   muloqot   vositasidir:   u   o ‘ ’ ynaydi,   yuguradi,   sakraydi,
atrofdagilarni kuzatadi, ularga moslashadi va ularga ta’sir o ‘ ’ tkazadi.
Fiziologlar   ta’kidlashicha,   aynan   5–6   yoshli   davr   muskullar   rivojlanishining
sezgir   davri   hisoblanadi.   Bu   davrda   mushak   tolalari   faol   o ‘ ’ sadi,   mushak   kuchi
ortadi, bo ‘ ’ g ‘ ’ imlar harakatchanligi yuqori bo ‘ ’ ladi, gormonlar faolligi kuchayadi.
Shuning uchun harakat  faoliyatini  oshirish bo ‘ ’ yicha mashqlar  va o ‘ ’ yinlar  aynan shu   yoshda   eng   katta   natijani   beradi.   Bundan   tashqari,   koordinatsiya,   tezkorlik,
epchillik,   chaqqonlik,   muvozanatni   saqlash   kabi   jismoniy   sifatlarning
shakllanishidagi eng muhim davr katta guruh yoshi hisoblanadi.
Psixologik   nuqtai   nazardan   ham   katta   guruh   yoshidagi   harakat   faoliyatining
o ‘ ’ ziga   xos   xususiyati   shundaki,   bola   harakatni   anglab   bajaradi,   irodaviy   sifatlari
shakllanadi,   xatti-harakatni   boshqarish   malakalari   mustahkamlanadi.   Bola   o ‘ ’ z
xatolarini   ko ‘ ’ ra   boshlaydi,   o ‘ ’ zini   baholashga   harakat   qiladi,   o ‘ ’ yin   qoidalarini
tahlil   qiladi,   raqibning   harakatiga   moslashadi,   bu   esa   kelajakning   mantiqiy
tafakkur, o ‘ ’ zini boshqarish va ijtimoiy ko ‘ ’ nikmalari uchun poydevor yaratadi.
Yuqoridagilardan ko ‘ ’ rinib turibdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat
faoliyatining   psixologik   va   fiziologik   rivojlanishi   murakkab,   ko ‘ ’ p   omillar   bilan
bog ‘ ’ liq   jarayondir.   Katta   guruh   yoshida   harakat   faoliyatini   oshirish   —   bolaning
tabiiy ehtiyojini  qondirish,  sog ‘ ’ lom  rivojlanishni  ta’minlash,  psixik  barqarorlikni
mustahkamlash   va   maktab   ta’limiga   tayyorgarlikni   oshirishning   eng   muhim
pedagogik shartlaridan biridir.
1.3. Harakat faoliyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar va sezgir
davrlar
Harakat   faoliyatini   rivojlantirishga   ta’sir   etuvchi   omillar   maktabgacha
yoshdagi   bolalarda   jismoniy,   psixik   va   ijtimoiy   rivojlanishning   yetakchi
yo ‘ ’ nalishlarini   belgilab   beradigan   murakkab   tizimni   tashkil   etadi.   Katta   guruh
yoshida   bu   omillar   yanada   sezilarli   ahamiyat   kasb   etib,   bolaning   umumiy
rivojlanish   sur’atiga,   harakat   malakalari   shakllanishiga,   mushaklar   tizimining
takomillashuviga,   koordinatsiya   jarayonlarining   rivojlanishiga,   shuningdek,
psixologik barqarorlikning mustahkamlanishiga bevosita ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Harakat
faoliyatining   samarali   rivojlanishi   uchun   bola   organizmi   anatomik-fiziologik
jihatdan   yetilishi,   psixik   jarayonlar   barqarorlashuvi,   motivatsion   tizim   faol bo ‘ ’ lishi   va   tarbiyaviy   sharoit   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etilishi   talab   etiladi.   Bolaning
harakat faoliyati rivojiga eng avvalo biologik omillar ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. 
Biologik   omillar   deganda   bolaning   genetik   xususiyatlari,   o ‘ ’ smirlikka
kelmagan   davrdagi   gormonlar   faolligi,   mushak   va   suyak   tizimining   rivojlanish
sur’atlari,   nerv   tizimi   yetilish   darajasi,   yurak-qon   tomir   tizimining   funksional
imkoniyatlari   kabi   jihatlar   tushuniladi.   Katta   guruh   yoshida   bolaning   mushak
tolalari   faol   o ‘ ’ sadi,   suyak   to ‘ ’ qimalari   mustahkamlanadi,   bo ‘ ’ g ‘ ’ imlar
harakatchanligi   yuqori   bo ‘ ’ ladi.   Shu   sababli   bu   davr   harakat   malakalarini
shakllantirish   uchun   eng   qulay   sezgir   bosqichlardan   biri   hisoblanadi.   Ayniqsa,
koordinatsiya,   tezkorlik,   muvozanat,   sakrash   va   yugurish   texnikalarini
o ‘ ’ zlashtirish uchun bu yosh eng yuqori samara beradigan davrdir. 
Biologik   omillar   bilan   bir   qatorda   bolalarning   harakat   faoliyatiga   ijtimoiy
muhit   ham   kuchli   ta’sir   ko ‘ ’ rsatadi.   Oilaning   jismoniy   faollikka   bo ‘ ’ lgan
munosabati,   ota-onalarning   o ‘ ’ zi   bilan   shug ‘ ’ ullanish   darajasi,   hovli   yoki   uy
sharoitining   harakatni   qo ‘ ’ llab-quvvatlashi,   guruhdagi   bolalar   o ‘ ’ rtasida   sog ‘ ’ lom
raqobatning   mavjudligi,   pedagog   rahbarligidagi   mashqlar   sifati   harakat
faoliyatining oshishida muhim omillardir. Agar bola har kuni harakatga undovchi
muhitda   bo ‘ ’ lsa,   uning   harakatga   bo ‘ ’ lgan   ichki   motivatsiyasi   mustahkamlanadi.
Aksincha,   agar   bola   ko ‘ ’ proq   o ‘ ’ tirib   qolsa,   televizor   yoki   planshet   oldida   vaqt
o ‘ ’ tkazsa,   jismoniy   faollik   keskin   kamayadi   va   bu   uning   jismoniy   rivojlanishiga
salbiy   ta’sir   qiladi.   Psixologik   omillar   ham   harakat   faoliyatining   rivojlanishida
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Bolaning   o ‘ ’ ziga   bo ‘ ’ lgan   ishonchi,   muvaffaqiyatga
intilishi,   irodaviy   sifatlari,   his-tuyg ‘ ’ ularini   boshqarish   qobiliyati,   muloqotchanlik
va o ‘ ’ yin jarayonida faol ishtirok etish istagi harakat malakalarining shakllanishiga
sezilarli darajada ta’sir qiladi. 
Agar   bola   o ‘ ’ z   harakatining   natijasini   ko ‘ ’ ra   olsa,   maqtov   eshitsa   yoki
rag ‘ ’ bat   his   qilsa,   u   faolroq   mashg ‘ ’ ulotlar   bajaradi.   Shuningdek,   pedagogning psixologik   yondashuvi,   uning   bolani   ruhlantirishi,   qiyin   mashqlarni   asta-sekin
tushuntirishi,   motivatsiya   berishi   orqali   bola   o ‘ ’ z   harakat   imkoniyatlarini
kengaytiradi.   Bu   jarayonda   emotsional   qo ‘ ’ llab-quvvatlash   asosiy   omillardan
biridir,   chunki   katta   guruh   yoshidagi   bolalarda   emotsiyalar   harakatga   bo ‘ ’ lgan
munosabatni belgilaydi. Harakat faoliyatining rivojlanishiga shuningdek pedagogik
omillar ham kuchli ta’sir qiladi. 
Mashg ‘ ’ ulotlarni   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   metodika   asosida   tashkil   etish,   harakat
mashqlarining   ketma-ketligi,   yuklama   darajasining   yoshga   mos   tanlanishi,
murakkablikning   bosqichma-bosqich   oshirilishi   va   har   bir   bolaga   individual
yondashuv   harakat   malakalarining   sifatli   o ‘ ’ sishini   ta’minlaydi.   Katta   guruhda
mashg ‘ ’ ulotlar tizimli, rejalashtirilgan va maqsadli o ‘ ’ tkazilganda harakat faoliyati
sezilarli   oshadi.   Masalan,   harakatli   o ‘ ’ yinlar,   sport   elementlariga   asoslangan
mashqlar,   mushaklarni   mustahkamlovchi   mashqlar,   koordinatsion   vazifalar,   to ‘ ’ p
bilan mashqlar va estafeta o ‘ ’ yinlari katta samarani beradi. Mashg ‘ ’ ulotlar notekis
tashkil   etilganda   esa   bola   bir   xil   harakatlarni   takrorlab   zerikadi   yoki   aksincha,
haddan   tashqari   yuklama   tufayli   charchaydi,   bu   esa   jismoniy   rivojlanishni
sekinlashtiradi.   Tabiiy   muhit   omillari   ham   harakat   faoliyatining   rivojlanishida
alohida   o ‘ ’ rin   tutadi.   Tabiatda,   ochiq   havoda   harakat   qilish,   toza   havo   ta’sirida
yugurish,   sakrash,   to ‘ ’ siqlardan   o ‘ ’ tish,   tabiat   unsurlari   bilan   bog ‘ ’ liq   harakatlar
bolaning organizmiga katta ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. 
Tabiiy   muhit   mushaklar   faoliyatini   faollashtiradi,   immun   tizimini
kuchaytiradi, yurak-qon tomir  tizimi faoliyatini yaxshilaydi, kislorod almashinuvi
jarayonini   kuchaytiradi.   Shuning   uchun   ko ‘ ’ pgina   mutaxassislar   harakat
faoliyatining   katta   qismi   tashqarida   o ‘ ’ tkazilishini   tavsiya   etadilar.   Endi   harakat
faoliyatida sezgir davrlar haqida to ‘ ’ xtaladigan bo ‘ ’ lsak, pedagogika va fiziologiya
fanlarida «sezgir davr» tushunchasi bolaning ma’lum harakat malakasini eng oson,
eng samarali va eng tez o ‘ ’ zlashtira oladigan davri sifatida ta’riflanadi. Katta guruh yoshidagi bolalarda aynan jismoniy sifatlar uchun sezgir davr boshlanadi. Masalan,
chaqqonlik   va   tezkorlik   5–6   yoshda   eng   yaxshi   rivojlanadi.   Bu   davrda   bola
yugurish,   to ‘ ’ pni   ushlash,   uloqtirish,   sakrash   kabi   harakatlarni   tez   o ‘ ’ zlashtiradi.
Koordinatsiya sezgir davri ham shu yoshga to ‘ ’ g ‘ ’ ri keladi, chunki nerv tizimi va
mushaklar   o ‘ ’ rtasidagi   impulslarga   javob   qaytarish   tezligi   ortadi.   Muvozanatni
saqlash sezgir davri 5 yoshdan 6,5 yoshgacha bo ‘ ’ lgan davrni o ‘ ’ z ichiga oladi. Bu
davrda   bola   baland   joydan   tushish,   tor   yo ‘ ’ lakchada   yurish,   bir   oyoqda   turib
sakrash kabi mashqlarni eng samarali o ‘ ’ zlashtiradi.
 Kuch sifatining sezgir davri esa odatda 6 yoshdan 7 yoshgacha davom etadi.
Bu   davrda   mushaklar   faol   rivojlanadi,   suyaklarda   kalsifikatsiya   jarayonlari
kuchayadi, mushak kuchini oshiruvchi  mashqlar  ancha samarali bo ‘ ’ ladi. Harakat
malakalarini   o ‘ ’ zlashtirishdagi   sezgir   davrlarni   e’tiborga   olmaslik   mashg ‘ ’ ulot
samaradorligini   kamaytiradi.   Chunki   bola   o ‘ ’ z   rivojlanish   bosqichiga   mos
bo ‘ ’ lmagan   mashqlarni   bajarishda   qiynaladi,   bu   esa   motivatsiyaning   pasayishiga
olib   keladi.   Aksincha,   sezgir   davrga   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   mos   mashqlar   bolaning   harakat
faoliyatini   tez   o ‘ ’ sishiga,   koordinatsiyani   tez   shakllanishiga,   irodaviy   sifatlarning
mustahkamlanishiga olib keladi. 
Harakat faoliyatiga ta’sir etuvchi omillar ichida xavfsizlik omili ham muhim
o ‘ ’ rin tutadi. Bola harakat jarayonida o ‘ ’ zini xavfsiz his qilsa, mashqlarga faolroq
kirishadi.   Pedagogning   harakat   jarayonini   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   boshqarishi,   xavf   tug ‘ ’ dirishi
mumkin   bo ‘ ’ lgan   harakatlardan   ogohlantirishi,   shikastlanishning   oldini   olishi,
mashqlar  joyini   to ‘ ’ g ‘ ’ ri  tanlashi   harakat   faoliyatining  sifatini  oshiradi.  Shu  bilan
birga,   bolaga   xavfsizlik   qoidalarini   o ‘ ’ rgatish   uning   mustaqil   harakat   faoliyatida
ham ehtiyotkor bo ‘ ’ lishiga yordam beradi.  I BOB BO ‘ ’ YICHA XULOSA
Katta   guruh   tarbiyalanuvchilarining   harakat   faoliyatini   oshirish   masalasi
maktabgacha   ta’lim   tizimining   eng   muhim   pedagogik   yo ‘ ’ nalishlaridan   biri
hisoblanadi.   I   bob   davomida   olib   borilgan   ilmiy-nazariy   tahlillar   shuni
ko ‘ ’ rsatadiki,   maktabgacha   yoshdagi   bolalar   uchun   harakat   nafaqat   jismoniy
rivojlanish   jarayoni,   balki   psixologik,   aqliy   va   ijtimoiy   kamolotning   ajralmas
tarkibiy   qismidir.   Harakat   faoliyati   bolada   chaqqonlik,   epchillik,   muvozanat,
koordinatsiya,  tezkorlik,  kuch kabi   jismoniy  sifatlarni   shakllantiradi. Shuningdek,
harakat jarayonida bolaning nutqi faollashadi, idroki kengayadi, tafakkuri boyiydi
va irodaviy sifatlari rivojlanadi.
Katta   guruh   yoshiga   kelib   bolaning   harakat   faoliyatida   sezilarli
murakkabliklar   paydo   bo ‘ ’ ladi.   Aynan   shu   davr   mushaklar   tizimi,   suyaklar
strukturasining   mustahkamlanishi,   nerv   tizimi   faoliyatining   takomillashuvi,
analizatorlar o ‘ ’ rtasidagi  integratsiyaning kuchayishi  bilan izohlanadi. Bu bosqich
jismoniy   sifatlar,   ayniqsa   koordinatsiya,   tezkorlik,   muvozanatni   shakllantirish
uchun eng qulay sezgir davr hisoblanadi. Shu bois harakat faoliyatini rivojlantirish
bo ‘ ’ yicha   mashqlar,   o ‘ ’ yinlar   va   jismoniy   mashg ‘ ’ ulotlar   aynan   katta   guruh
yoshida eng yuqori samarani beradi.
Harakat   faoliyatini   rivojlantirishga   biologik   omillar,   psixologik   jarayonlar,
ijtimoiy   muhit,   pedagogik   sharoitlar,   mashg ‘ ’ ulot   metodikasi,   hamda   bolalarning
individual   xususiyatlari   bevosita   ta’sir   ko ‘ ’ rsatadi.   Bu   omillar   uyg ‘ ’ un   holda
tashkil   etilganda   harakat   faoliyati   samarali   rivojlanadi.   Pedagogning   to ‘ ’ g ‘ ’ ri
yondashuvi,   mashg ‘ ’ ulotlarni   yosh   xususiyatlariga   mos   tashkil   etishi,   bolalarda
motivatsiyani uyg ‘ ’ otishi harakat faoliyatining barqaror oshishiga sabab bo ‘ ’ ladi.
Shuningdek,   harakat   faoliyatining   rivoji   bolaning   sog ‘ ’ lig ‘ ’ i,   emotsional
holati, muloqotga kirishish qobiliyati, jamoaviy o ‘ ’ yinlarda ishtirok etish darajasi,
o ‘ ’ zini boshqarish ko ‘ ’ nikmalariga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi. Katta guruh yoshidagi bolalar harakatni o ‘ ’ yin orqali idrok etganlari uchun, pedagogik jarayonni qiziqarli,
mazmunli va tizimli tashkil etish zarurdir.
I bob natijalari  shuni  ko ‘ ’ rsatadiki, katta guruh tarbiyalanuvchilarida harakat
faoliyatini   oshirishga   yo ‘ ’ naltirilgan   ilmiy-nazariy   yondashuvlar   va   pedagogik
shart-sharoitlar   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etilganda   bolalarning   har   tomonlama   rivojlanishi
samarali   ta’minlanadi.   Demak,   harakat   faoliyati   maktabgacha   ta’lim   jarayonida
markaziy   o ‘ ’ rinni   egallaydi   va   bolalarning   psixofiziologik   sog ‘ ’ lom   rivoji   uchun
asosiy omillardan biri sifatida qaralishi lozim.
Yuqorida   bayon   etilgan  mulohazalardan   kelib  chiqib   aytish   mumkinki,  katta
guruh   tarbiyalanuvchilari   uchun   harakat   faoliyati   nafaqat   jismoniy   tarbiyaning
asosiy komponenti, balki ularning intellektual va ijtimoiy rivojlanishining ham hal
qiluvchi omillaridan biri sifatida qaraladi. Harakat faoliyati jarayonida bola atrof-
muhit bilan faol muloqotga kirishadi, yangi harakat turlarini sinab ko ‘ ’ radi, o ‘ ’ zini
turli   vaziyatlarda   sinovdan   o ‘ ’ tkazadi,   bu   esa   uning   mustaqil   qaror   qabul   qilish,
vaziyatga   moslashish,   o ‘ ’ z   harakatlarini   rejalashtirish   kabi   kognitiv
ko ‘ ’ nikmalarini   boyitadi.   Mazkur   ko ‘ ’ nikmalar   esa   bola   kelajakda   maktab
ta’limiga   tayyor   bo ‘ ’ lishi,   dars   mashg ‘ ’ ulotlarida   diqqatni   boshqarish,
topshiriqlarni bajarish va irodaviy barqarorlikni saqlashda muhim ahamiyatga ega
bo ‘ ’ ladi.
I   bob   doirasida   o ‘ ’ rganilgan   ilmiy   qarashlar   shuni   ko ‘ ’ rsatadiki,   harakat
faoliyati   sezgir   davrlarga   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   mos   tashkil   etilganda   bola   o ‘ ’ zining   tabiiy
imkoniyatlarini to ‘ ’ liq ochib bera oladi. Sezgir davrlar — bu bolaning ma’lum bir
jismoniy   sifatni   eng   tez,   eng   samarali   va   eng   barqaror   o ‘ ’ zlashtiradigan   davrlar
bo ‘ ’ lib,   katta   guruh   yoshidagi   bolalarda   koordinatsiya,   chaqqonlik,   tezkorlik,
epchillik   va   muvozanat   kabi   sifatlar   aynan   shu   davrda   eng   yuqori   sur’atlar   bilan
rivojlanadi.   Shu   bois   harakat   mashqlari,   o ‘ ’ yinlar   va   jismoniy   faoliyatni rejalashtirishda ushbu davrlarning hisobga olinishi pedagog uchun muhim metodik
talab hisoblanadi.
Bundan   tashqari,   harakat   faoliyatini   rivojlantirishda   psixologik   omillar   ham
katta   ahamiyatga   ega   ekani   ta’kidlandi.   Bola   faol   harakat   jarayonida   o ‘ ’ zida
ishonch,   jasorat,   qat’iyatlilik,   maqsadga   intilish   kabi   muhim   shaxsiy   sifatlarni
shakllantiradi.   Jamoa   o ‘ ’ yinlari   esa   bola   ichki   tartib-intizomini   mustahkamlash,
hamkorlikda ishlash, o ‘ ’ z harakatlarini boshqalar bilan muvofiqlashtirish, ijtimoiy
qoidalarga   amal   qilish   ko ‘ ’ nikmalarini   rivojlantiradi.   Bu   jarayonlar   psixologik
yetuklikni   ta’minlab,   bolada   kommunikativ   kompetensiyaning   shakllanishiga
xizmat qiladi.
Harakat faoliyatining rivojiga ta’sir etuvchi omillar tahlili shuni ko ‘ ’ rsatadiki,
pedagogik jarayonning samaradorligi ko ‘ ’ p jihatdan pedagogning kasbiy mahorati,
uslubiy   tayyorgarligi   va   individual   yondashuviga   bog ‘ ’ liqdir.   Pedagog
mashg ‘ ’ ulotlarni yoshga mos, o ‘ ’ yin elementlari bilan boyitilgan, qiziqarli, tizimli
va  izchil   tarzda   tashkil   etgan   taqdirda  bola   harakat   faoliyatida   barqaror   yuksalish
kuzatiladi.   Aks   holda,   noto ‘ ’ g ‘ ’ ri   tanlangan   mashqlar,   bir   xil   harakatlarning
ortiqcha   takrorlanishi,  haddan   tashqari   yuklama  yoki   aksincha,   yetarli  faollikning
bo ‘ ’ lmasligi jismoniy rivojlanish jarayonini sustlashtirishi mumkin.
Xulosa   qilib   aytganda,   katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat   faoliyatini
oshirish   —   bu   ko ‘ ’ p   omillar   uyg ‘ ’ unligini   talab   qiladigan   murakkab   pedagogik
jarayon   bo ‘ ’ lib,   u   bolalarning   sog ‘ ’ lom   hayot   tarzini   shakllantirish,   jismoniy
sifatlarini   rivojlantirish,   psixologik   barqarorligini   ta’minlash,   ijtimoiy
adaptatsiyasini   yaxshilash   va   maktab   ta’limiga   tayyorlik   darajasini   oshirishda
beqiyos ahamiyat kasb etadi. Shu bois, I bobda yoritilgan nazariy qarashlar harakat
faoliyatini   ilmiy   asoslangan   tarzda   tashkil   etish   uchun   mustahkam   metodik
poydevor vazifasini bajaradi. II BOB. KATTA GURUH TARBIYALANUVCHILARIDA HARAKAT
FAOLIYATINI OSHIRISHNING AMALIY ASOSLARI
2.1. Harakat faoliyatini rivojlantirishda qo ‘ ’ llaniladigan vositalar va metodlar
Katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat   faoliyatini   rivojlantirish   jarayoni
o ‘ ’ z   mohiyatiga   ko ‘ ’ ra   murakkab,   ko ‘ ’ p   omillarni   o ‘ ’ z   ichiga   oluvchi   va   tizimli
ravishda   amalga   oshirilishi   lozim   bo ‘ ’ lgan   pedagogik   jarayondir.   Bu   jarayonni
samarali   tashkil   etish   uchun   bir   qator   vositalar,   metodlar,   texnologiyalar   va
pedagogik   yondashuvlar   qo ‘ ’ llaniladi.   Harakat   faoliyatini   shakllantirish   vositalari
pedagogikaning   jismoniy   tarbiya   bo ‘ ’ yicha   asosiy   kategoriyalaridan   biri   bo ‘ ’ lib,
ular   bolalarning   yosh   xususiyatlariga   mos   tarzda   tanlanishi,   bosqichma-bosqich
murakkablashtirilishi va doimiy takomillashtirib borilishi zarur.
Harakat faoliyatini rivojlantirish uchun qo ‘ ’ llaniladigan asosiy vositalar ichida
eng   birinchisi   —   jismoniy   mashqlar   hisoblanadi.   Jismoniy   mashqlar   bola
tanasining   mushak   tizimini   mustahkamlash,   bo ‘ ’ g ‘ ’ imlar   harakatchanligini
oshirish,   yurak-qon   tomir   tizimini   faollashtirish,   nafas   olishni   yaxshilash   va
umumiy   jismoniy   tayyorgarlik   darajasini   oshirishda   katta   ahamiyatga   ega.   Katta
guruh   yoshidagi   bolalar   uchun   jismoniy   mashqlar   harakatli   o ‘ ’ yinlar,   estafetalar,
yugurish   mashqlari,   sakrash   mashqlari,   sport   elementlariga   asoslangan   mashqlar
orqali   amalga   oshiriladi.   Bu   mashqlar   nafaqat   jismoniy   sifatlarni   rivojlantiradi,
balki   bolalarda   irodaviy   sifatlar   —   maqsadga   intilish,   qat’iyatlilik,   o ‘ ’ zini
boshqarish, vazifani oxirigacha bajarish ko ‘ ’ nikmalarini ham shakllantiradi.
Keyingi   muhim   vosita   —   harakatli   o ‘ ’ yinlardir.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar
bolalarning   tabiiy   ehtiyojiga   mos   bo ‘ ’ lib,   jismoniy   faollikni   oshirishda   eng
samarali   shakllardan   biri   sifatida   qaraladi.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar   jarayonida   bola
nafaqat   jismonan,   balki   aqliy   va   emotsional   jihatdan   ham   faol   bo ‘ ’ ladi.
O ‘ ’ yinlarning   qiziqarliligi,   syujetning   dinamikligi,   topqirlik   talab   qilishi
bolalarning   diqqatini   jalb   qiladi,   ularda   ichki   motivatsiyani   kuchaytiradi.   Katta guruh   yoshida   qo ‘ ’ llaniladigan   o ‘ ’ yinlar   bolalarning   o ‘ ’ zaro   munosabatini
yaxshilaydi, jamoaviy faoliyatni rivojlantiradi, maqsadga yo ‘ ’ naltirilgan harakatni
shakllantiradi,   qoidalarga   bo ‘ ’ ysunish,   vaqtni   sezish,   vaziyatga   mos   qaror   qabul
qilish kabi ko ‘ ’ nikmalarni rivojlantiradi.
Harakat   faoliyatini   rivojlantirishda   qo ‘ ’ llaniladigan   yana   bir   vosita   —
mashg ‘ ’ ulotlarning   texnik   va   modal   yo ‘ ’ nalishlaridir.   Masalan,   to ‘ ’ p   bilan
bajariladigan   mashqlar   qo ‘ ’ l   mushaklarini   mustahkamlaydi,   ko ‘ ’ rish-idrok
faoliyatini   kuchaytiradi,   koordinatsiyani   oshiradi.   Halqa,   arqon,   gimnastik
tayoqcha   kabi   jihozlardan   foydalanish   esa   bolalarning   harakatni   boshqarish
qobiliyatini   rivojlantiradi,   o ‘ ’ z   harakatini   o ‘ ’ lchashni,   masofani   sezishni,
muvozanatni   saqlashni   o ‘ ’ rgatadi.   Sport   elementlariga   asoslangan   mashqlar   —
mini-futbol, yengil atletika elementlari, sakrash texnikalari, uloqtirish mashqlari —
bolalarda kuch, epchillik, muvozanat va tezlik sifatlarini rivojlantiradi.
Metodlar   ichida   ko ‘ ’ rgazmali   metod   alohida   ahamiyatga   ega.   Katta   guruh
yoshidagi   bolalar   harakatni   ko ‘ ’ rish   orqali   tez   o ‘ ’ zlashtiradilar,   shuning   uchun
pedagog   mashqlarni   aniq,   ravon,   to ‘ ’ liq   namoyish   qilishi   zarur.   Ko ‘ ’ rgazmali
metodlar   video   ko ‘ ’ rsatmalar,   rasmlar,   modellar,   animatsiyalardan   foydalanish
orqali   yanada   samarali   amalga   oshiriladi.   Bu   metod   orqali   bola   harakatning
to ‘ ’ g ‘ ’ ri bajarilishini aniq tasavvur qiladi.
Amaliy   metod   esa   mashqlarni   takrorlash,   mustahkamlash   va
murakkablashtirish   asosida   tashkil   etiladi.   Amaliy   mashqlar   davomida   pedagog
bolaga individual yondashadi, xatolarni ko ‘ ’ rsatadi, tuzatish yo ‘ ’ llarini beradi. Bu
metod   harakatni   takomillashtirish,   mushak   xotirasini   shakllantirish   va
avtomatlashtirish jarayonida muhim rol o ‘ ’ ynaydi.
Shuningdek,   o ‘ ’ yin   metodlari   ham   katta   ahamiyatga   ega.   O ‘ ’ yin   metodlari
orqali   mashqlar   bolalar   uchun   qiziqarli,   syujetli,   maqsadli   vaziyatlar   orqali
beriladi. Masalan, "tezkor jo ‘ ’ ja", "quvnoq mashina", "sherlar va kiyiklar", "topni kim oldi?", "yo ‘ ’ ldan o ‘ ’ tish" kabi o ‘ ’ yinlar bolalarning harakat faolligini oshiradi,
raqobat, hamkorlik, sezgirlik, tezkor reaktsiya kabi ko ‘ ’ nikmalarni rivojlantiradi.
Harakat   faoliyatini   rivojlantirishda   rag ‘ ’ batlantirish   metodlari   ham   muhim
o ‘ ’ rin tutadi. Maqtov, ishonch bildirish, kichik mukofotlar, ijobiy baholash bolada
harakatga   bo ‘ ’ lgan   ichki   ehtiyojni   kuchaytiradi.   Rag ‘ ’ bat   metodlari   bola
psixologiyasini   qo ‘ ’ llab-quvvatlaydi,   uning   o ‘ ’ z   harakatiga   bo ‘ ’ lgan   ishonchini
orttiradi va mashg ‘ ’ ulotda faol ishtirok etishga undaydi.
Umuman   olganda,   harakat   faoliyatini   rivojlantirishda   qo ‘ ’ llaniladigan
vositalar va metodlar o ‘ ’ zaro uyg ‘ ’ unlikda qo ‘ ’ llanilgandagina yuqori natija beradi.
Pedagog   bu   vositalarni   tizimli   ravishda   birlashtirishi,   mashqlarni   yosh
xususiyatlariga   mos   rejalashtirishi,   mashg ‘ ’ ulotlarni   qiziqarli   va   samarali   shaklda
tashkil   etishi   zarur.   Shunda   katta   guruh   tarbiyalanuvchilarining   harakat   faoliyati
samarali   rivojlanadi,   jismoniy   sifatlari   mustahkamlanadi   va   ularning   sog ‘ ’ lom
rivojlanishi ta’minlanadi.
2.2. Katta guruh bolalari uchun harakatli o ‘ ’ yinlar — asosiy ta’sir vositasi
sifatida
Katta   guruh   yoshidagi   bolalar   uchun   harakatli   o ‘ ’ yinlar   harakat   faoliyatini
rivojlantirishning   eng   samarali   va   tabiiy   vositalaridan   biri   hisoblanadi.   Chunki
o ‘ ’ yin bolaning  asosiy  faoliyati  bo ‘ ’ lib, unda  jismoniy, psixologik,  emotsional  va
ijtimoiy   rivojlanish   jarayonlari   bir-biri   bilan   uzviy   bog ‘ ’ liq   holda   amalga   oshadi.
Harakatli   o ‘ ’ yinlar   bolalarning   tabiiy   ehtiyojiga   mos   ravishda   tashkil   etilganda
ularning   qiziqishini   oshiradi,   faol   harakatga   undaydi,   mushak   faoliyatini
kengaytiradi   va   jismoniy   sifatlarning   shakllanishiga   katta   ta’sir   ko ‘ ’ rsatadi.   Katta
guruh yoshidagi  bolalar harakatli o ‘ ’ yinlar  orqali  jismonan chiniqadi, chaqqonlik,
tezkorlik,   epchillik   kabi   sifatlari   rivojlanadi,   musobaqalashish,   maqsadga   intilish,
o ‘ ’ zini boshqarish kabi irodaviy fazilatlar shakllanadi. Harakatli   o ‘ ’ yinlar   o ‘ ’ z   tabiatiga   ko ‘ ’ ra   bolalar   uchun   eng   qulay   ta’lim
shaklidir.   O ‘ ’ yin   jarayonida   bola   harakatni   majburiyat   sifatida   emas,   balki   zavq
bilan,   o ‘ ’ zi   istagan   holda   bajaradi.   Bu   holat   esa   uning   harakatni   ongli,   faol   va
ijobiy   emotsional   fon   bilan   bajarishiga   imkon   yaratadi.   Katta   guruhda   harakatli
o ‘ ’ yinlardan foydalanishning yana bir muhim jihati shundaki, ular orqali bolalarda
musobaqa elementi shakllanadi. Musobaqa elementi bolaning ichki motivatsiyasini
kuchaytiradi,   uni   faolroq   harakatga   undaydi,   vazifani   oxirigacha   bajarishga,
g ‘ ’ alaba   uchun   intilishga   ruhlantiradi.   Bunday   o ‘ ’ yinlar   bolalarda   mustaqillik,
tashabbuskorlik, qat’iyat kabi irodaviy sifatlarni ham rivojlantiradi.
Harakatli   o ‘ ’ yinlarning   yana   bir   muhim   funksiyasi   —   bu   ijtimoiylashuv
jarayoniga   ijobiy   ta’sir   ko ‘ ’ rsatishidir.   O ‘ ’ yin   davomida   bola   o ‘ ’ z   tengdoshlariga
moslashadi,   jamoa   bilan   faol   hamkorlik   qiladi,   o ‘ ’ yin   qoidalariga   bo ‘ ’ ysunadi,
rollarni   bajaradi,   muloqotga   kirishadi   va   ijtimoiy   vaziyatlarda   o ‘ ’ zini   tutishni
o ‘ ’ rganadi. Jamoada o ‘ ’ ynash orqali bola ijtimoiy kompetensiyalarni — o ‘ ’ z fikrini
bildirish,   boshqalarni   tinglash,   yordam   berish,   hamkorlikda   harakat   qilish,
jamoaviy mas’uliyatni his qilish — kabi ko ‘ ’ nikmalarni rivojlantiradi.
Katta   guruh   yoshida   qo ‘ ’ llaniladigan   harakatli   o ‘ ’ yinlar   o ‘ ’ z   tuzilishi   va
mazmuni   bilan   turlicha   bo ‘ ’ lib,   ular   bolalarda   turli   jismoniy   sifatlarni
rivojlantirishga xizmat qiladi. Masalan, tezkor yugurishni talab qiladigan o ‘ ’ yinlar
(masalan,   “Kim   tezroq?”,   “Poygachi   quyonlar”)   chaqqonlik   va   tezkorlikni
rivojlantiradi.  Koordinatsiya   talab   qiladigan  o ‘ ’ yinlar   (masalan,   “Halqadan   o ‘ ’ t!”,
“To ‘ ’ pni   ilib   ol!”,   “Bir   oyoqda   sakra”)   bola   harakatini   boshqarish,   muvozanatni
saqlash,   harakatni   aniq   bajarish   ko ‘ ’ nikmalarini   mustahkamlaydi.   Uloqtirish   va
ushlash   bilan   bog ‘ ’ liq   o ‘ ’ yinlar   esa   qo ‘ ’ l   mushaklarining   rivojlanishiga,   ko ‘ ’ z–
qo ‘ ’ l koordinatsiyasining takomillashuviga yordam beradi.
Harakatli   o ‘ ’ yinlar   bolaning   nutq   faoliyatini   ham   rivojlantiradi.   O ‘ ’ yin
jarayonida   bola   o ‘ ’ yin   qoidalarini   eshitadi,   tushunadi,   qoidaga   bo ‘ ’ ysunadi,   o ‘ ’ z fikrini bildiradi, tengdoshlari bilan muloqot qiladi. Bu esa uning nutq madaniyati,
so ‘ ’ z   boyligi,   muloqotchanligi   va   psixologik   faolligini   oshiradi.   Harakatli
o ‘ ’ yinlarning   yana   bir   xususiyati   —   ular   bolaning   emotsional   holatini
barqarorlashtirishi,   ijobiy   kayfiyat   shakllantirishi,   stressni   kamaytirishi,   o ‘ ’ zini
qulay his qilishiga yordam berishidir.
Pedagogning   harakatli   o ‘ ’ yinlarni   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etishi   yuqori   natijaga
erishish   uchun   asosiy   shartlardan   biridir.   Pedagog   har   bir   o ‘ ’ yin   mazmunini
tushuntirishi, o ‘ ’ yin jarayonida xavfsizlik qoidalariga rioya qildirish, o ‘ ’ yinda faol
qatnashmagan bolalarni ham jarayonga jalb etish va har bir bola uchun psixologik
qulay   muhit   yaratishi   lozim.   O ‘ ’ yin   jarayonida   tenglik,   adolat,   o ‘ ’ zaro   hurmat
tamoyillari ustuvor bo ‘ ’ lishi kerak. Pedagogning o ‘ ’ yin jarayoniga rahbarligi bola
shaxsiy rivojiga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Harakatli   o ‘ ’ yinlar   bolaning   biologik   rivojlanishiga   ham   mos   keladi.   Katta
guruh   yoshidagi   bolalarda   jismoniy   faollik   ehtiyoji   yuqori   bo ‘ ’ lgani   uchun
harakatli   o ‘ ’ yinlar   energiyani   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   sarflashga   yordam   beradi.   Jismoniy   faollik
yetarli   bo ‘ ’ lmagan   bolalarda   charchoq,   asabiylik,   diqqatning   tarqoqligi,   uyqu
buzilishi,   energiya   to ‘ ’ planishi   kabi   holatlar   kuzatilishi   mumkin.   Shu   sababli
harakatli   o ‘ ’ yinlar   bolaning   energiya   almashinuvini   muvozanatlashtiradi,   uning
umumiy sog ‘ ’ lig ‘ ’ iga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   harakatli   o ‘ ’ yinlar   katta   guruh   yoshidagi   bolalarning
harakat faoliyatini rivojlantirishda eng muhim pedagogik vosita hisoblanadi. Ular
bolaning   jismoniy   rivojlanishi,   psixologik   yetilishi,   nutq   madaniyati,   ijtimoiy
muloqot   ko ‘ ’ nikmalari   va   emotsional   barqarorligini   ta’minlaydi.   Shu   sababli
maktabgacha ta’lim jarayonida harakatli o ‘ ’ yinlarga keng o ‘ ’ rin berilishi zarur. 2.3. Katta guruhda harakat faoliyatini oshirish bo ‘ ’ yicha mashg ‘ ’ ulotlarni
tashkil etish metodikasi
Katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat   faoliyatini   oshirish   bo ‘ ’ yicha
mashg ‘ ’ ulotlarni   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etish   metodikasi   maktabgacha   ta’lim   tizimida
jismoniy   tarbiyaning   samaradorligini   belgilovchi   asosiy   omillardan   biri
hisoblanadi. Mashg ‘ ’ ulotlar bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarzda, ularning
fiziologik imkoniyatlarini hisobga olgan holda, sog ‘ ’ lomlashtirish, rivojlantirish va
tarbiyaviy   maqsadlarni   uyg ‘ ’ unlashtirgan   holda   tashkil   etilishi   lozim.   Metodik
yondashuvning   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tanlanishi   nafaqat   bolalarning   harakat   malakalarini
rivojlantiradi,   balki   ularda   jismoniy   faollikka   nisbatan   ijobiy   munosabatni
shakllantiradi, mashg ‘ ’ ulotlarga  qiziqish  uyg ‘ ’ otadi  va  ular  uchun  faol,  mazmunli
hamda emotsional jihatdan boy ta’lim muhiti yaratadi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni  tashkil   etishda  eng  avvalo   ularning  tuzilishi   va  bosqichma-
bosqich amalga oshirilishi muhimdir. Katta guruhda har bir mashg ‘ ’ ulot an’anaviy
ravishda   uch  bosqichdan   iborat   bo ‘ ’ ladi:   kirish   (tayyorlov)   qismi,   asosiy   qism   va
yakuniy   qism.   Tayyorlov   qismi   mashg ‘ ’ ulotga   kirishish,   bolalarni   faol   harakatga
tayyorlash, mushaklarni isitish va organizmni yuklama olishga moslashtirish uchun
xizmat   qiladi.   Bu   bosqichda   bajariladigan   mashqlar   sodda,   ritmik   va   takroriy
bo ‘ ’ lib,   ular   qo ‘ ’ l,   oyoq,   tana   mushaklarini   faollashtirishga   qaratilgan   bo ‘ ’ ladi.
Tayyorlov qismidagi mashqlar nafas olishni normallashtiradi, yurak urish tezligini
faol   holatga   keltiradi   va   asosiy   harakatlar   uchun   psixologik   tayyorgarlikni
ta’minlaydi.
Mashg ‘ ’ ulotning   asosiy   qismi   harakat   faoliyatining   markaziy   bo ‘ ’ g ‘ ’ inini
tashkil   etadi.   Bu   qismda   o ‘ ’ zlashtirilishi   lozim   bo ‘ ’ lgan   harakat   malakalari,
harakatli   o ‘ ’ yinlar,   sport   elementlari,   koordinatsion   mashqlar,   muvozanat   va
tezkorlikni   rivojlantirishga   qaratilgan   topshiriqlar   amalga   oshiriladi.   Asosiy   qism
metodik   jihatdan   mazmunli,   qiziqarli   va   bolalarning   qiziqishini   oshiruvchi   tarzda tashkil   etilishi   lozim.   Pedagog   har   bir   mashqni   bolalarga   aniq   ko ‘ ’ rsatib   beradi,
ularning   harakatni   bajarish   texnikasiga   e’tibor   qaratadi,   xatolarni   vaqtida
ko ‘ ’ rsatadi   va   to ‘ ’ g ‘ ’ rilaydi.   Mashqlar   murakkabligi   esa   bolalarning   tayyorgarlik
darajasi va sezgir davrlari hisobga olingan holda bosqichma-bosqich oshiriladi.
Harakatli  o ‘ ’ yinlar  asosiy  qismda  alohida o ‘ ’ rin tutadi. O ‘ ’ yinlar  bolalarning
tabiiy   harakat   ehtiyojini   qondirish,   ularni   faol   harakatga   jalb   etish,   jamoaviy
faoliyatni   shakllantirish   va   musobaqa   elementi   orqali   motivatsiyani   oshirishda
samarali   vosita   hisoblanadi.   Asosiy   qismda   qo ‘ ’ llaniladigan   o ‘ ’ yinlar   bolalarning
harakat   malakalarini   mustahkamlash,   koordinatsiyani   yaxshilash,   muvozanatni
shakllantirish,   yugurish   va   sakrash   kabi   bazaviy   harakatlarni   takomillashtirishga
xizmat   qiladi.   Pedagog   o ‘ ’ yin   jarayonida   qoidalarni   tushuntiradi,   bolalarni   o ‘ ’ yin
jarayoniga   to ‘ ’ liq   jalb   etadi,   faol   bo ‘ ’ lmagan   bolalarni   rag ‘ ’ batlantiradi   va   o ‘ ’ yin
davomida xavfsizlik qoidalariga qat’iy rioya qilinishini ta’minlaydi.
Mashg ‘ ’ ulotning   yakuniy   qismi   esa   organizmni   tinchlantirish,   nafas   olishni
me’yorga keltirish, mushaklarni bo ‘ ’ shashtirish va mashg ‘ ’ ulotni ijobiy emotsional
fon   bilan   yakunlashga   qaratiladi.   Bu   bosqichda   engil   mashqlar,   cho ‘ ’ zilish
mashqlari,   tinchlantiruvchi   o ‘ ’ yinlar   yoki   ritmik   sekin   harakatlar   qo ‘ ’ llaniladi.
Yakuniy   qism   bolalarda   mashg ‘ ’ ulotdan   ijobiy   taassurot   qoldiradi,   psixologik
barqarorlikni oshiradi va ularni keyingi mashg ‘ ’ ulotlarga tayyorlaydi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni samarali tashkil etishning yana bir muhim metodik jihati —
individual yondashuvdir. Katta guruhda bolalarning jismoniy tayyorgarlik darajasi,
chaqqonlik,   koordinatsiya,   tezkorlik   kabi   sifatlari   turlicha   bo ‘ ’ lganligi   uchun
pedagog   har   bir   bolaga   alohida   yondashishi,   topshiriqlarni   individual   ravishda
moslashtirishi zarur. Ba’zi bolalar murakkab mashqlarni tez o ‘ ’ zlashtirsa, ayrimlari
uchun   qo ‘ ’ shimcha   ko ‘ ’ rsatmalar,   misollar,   ko ‘ ’ rgazmali   materiallar   kerak
bo ‘ ’ lishi   mumkin.   Individual   yondashuv   har   bir   bolaning   muvaffaqiyatini ta’minlaydi,  o ‘ ’ ziga  bo ‘ ’ lgan  ishonchni  oshiradi  va   mashg ‘ ’ ulotlarda  faol  ishtirok
etishga undaydi.
Mashg ‘ ’ ulotlarni   tashkil   etishda   o ‘ ’ yin   metodlari,   ko ‘ ’ rgazmali   metodlar,
og ‘ ’ zaki   tushuntirish,   amaliy   namoyish,   takrorlash,   bosqichma-bosqich   o ‘ ’ rgatish
kabi   metodlardan   kompleks   tarzda   foydalanish   tavsiya   etiladi.   Bu   metodlarning
uyg ‘ ’ unligi mashg ‘ ’ ulotlarni qiziqarli, samarali va mazmunli qiladi. Har bir mashq
bolalarning   yosh   xususiyatlari,   psixologik   holati,   mushak   tizimining   rivojlanish
darajasi va umumiy jismoniy faolligiga mos tanlanishi kerak.
Shuningdek,   mashg ‘ ’ ulotni   tashkil   etishda   xavfsizlik   qoidalariga   qat’iy   amal
qilish   talab   etiladi.   Mashq   bajariladigan   joy   toza,   xavfsiz,   harakatlanishga   qulay
bo ‘ ’ lishi   kerak.   Jihozlar   yoshga   mos,   og ‘ ’ ir   bo ‘ ’ lmagan,   bolalar   uchun   xavf
tug ‘ ’ dirmaydigan bo ‘ ’ lishi zarur. Pedagog mashqlarni boshlashdan avval bolalarga
xavfsizlik bo ‘ ’ yicha qisqa tushuntirish beradi, mashg ‘ ’ ulot davomida esa jarayonni
doimiy nazorat qilib boradi.
Umuman   olganda,   metodik   jihatdan   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etilgan   mashg ‘ ’ ulotlar
katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat   faoliyatining   tizimli   rivojlanishini
ta’minlaydi,  jismoniy sifatlarni   shakllantiradi, bolalarda  sog ‘ ’ lom  turmush  tarziga
qiziqishni   kuchaytiradi   va   ularning   umumiy   jismoniy   rivojlanishiga   mustahkam
zamin yaratadi. II BOB BO ‘ ’ YICHA XULOSA
Tadqiqotning   ikkinchi   bobida   katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat
faoliyatini   oshirishning   amaliy   asoslari   yoritildi.   Avvalo,   harakat   faoliyatini
rivojlantirishga   xizmat   qiluvchi   vosita   va   metodlar   tizimi   tahlil   qilinib,   ularning
maktabgacha   ta’lim   muassasasi   sharoitida   qo ‘ ’ llanish   imkoniyatlari   ko ‘ ’ rsatib
berildi.   Tajribalar   shuni   tasdiqlaydiki,   jismoniy   tarbiya   mashg ‘ ’ ulotlari,   ertalabki
gimnastika, harakatli o ‘ ’ yinlar, sport elementlari, musiqali ritmik mashqlar hamda
individual   yondashuv   bolalarda   harakat   ko ‘ ’ nikmalarini   shakllantirishda   yuqori
samara beradi.
Bobda harakatli o ‘ ’ yinlarning katta guruh yoshidagi bolalar uchun eng kuchli
ta’sir   vositasi   ekani   asoslab   berildi.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar   jarayonida   bolalarning
chaqqonlik,   muvozanat,   koordinatsiya,   chidamlilik   kabi   jismoniy   sifatlari
shakllanadi, shuningdek, ijtimoiy ko ‘ ’ nikmalari, bir-biriga hurmat va hamkorlikda
harakat   qilish   qobiliyatlari   rivojlanadi.   O ‘ ’ yin   jarayonining   emotsional   jihatdan
boyligi bolalarda harakatga bo ‘ ’ lgan ichki motivatsiya va qiziqishni kuchaytiradi.
Shuningdek,   katta   guruhda   harakat   faoliyatini   oshirish   mashg ‘ ’ ulotlarini
tashkil   etish   metodikasi   o ‘ ’ rganilib,   mashg ‘ ’ ulotlarni   bosqichma-bosqich
rejalashtirish,   yoshga   mos   yuklama   berish,   xavfsizlik   qoidalariga   amal   qilish,
individual   va   differensial   yondashuv   tamoyillari   asosida   olib   borish   zarurligi
ta’kidlandi.   Mashg ‘ ’ ulotlarning   muntazamligi,   didaktik   o ‘ ’ yin   elementlaridan
foydalanish   va   tarbiyachi   tomonidan   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   motivatsiya   berish   bolalarning
umumiy jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatishi aniqlangan.
Yakuniy   xulosaga   ko ‘ ’ ra,   maktabgacha   ta’lim   muassasalarida   harakat
faoliyatini   oshirishga   qaratilgan   tizimli   yondashuv,   harakatli   o ‘ ’ yinlar   va
zamonaviy   pedagogik   metodlar   bolalarning   jismoniy   rivojlanishini   ta’minlovchi
eng   samarali   yo ‘ ’ ldir.   Bobda   keltirilgan   ilmiy-amaliy   tavsiyalar   tarbiyachilarga mashg ‘ ’ ulotlar   jarayonini   yanada   mazmunli   va   samarali   tashkil   etishga   yordam
beradi.
Tadqiqot   davomida   shuningdek,   mashg ‘ ’ ulotlarni   tashkil   etishda   didaktik
materiallardan   foydalanish,   sport   anjomlari   bilan   ishlash,   bolalarni   juftlik   va
guruhli   mashqlar   orqali   birgalikda   harakatlantirish   ijobiy   natijalar   berishi
aniqlandi.   Harakat   faoliyatini   oshirish   jarayonida   tarbiyachining   rahbarlik
qobiliyati,   pedagogik   mahorati,   bolalar   bilan   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   muloqot   o ‘ ’ rnatishi   ham
muhim   omillardan   biri   sifatida   belgilandi.   Tajriba-sinov   mashg ‘ ’ ulotlari
ko ‘ ’ rsatdiki,   mashg ‘ ’ ulotlar   jarayonida   bolalarning   individual   xususiyatlari,
jismoniy   tayyorgarlik   darajasi   va   psixologik   holatiga   mos   yondashuv
qo ‘ ’ llanilganda yuqori natijaga erishish mumkin.
Shu   bilan   birga,   harakat   faoliyatini   oshirishda   xavfsizlik   qoidalariga   amal
qilish,   mashqlarni   yosh   imkoniyatlariga   mos   tarzda   tanlash,   yuklamaning
bosqichma-bosqich   oshirilishi,   dam   olish   vaqtini   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etish   kabi
metodik   tamoyillar   o ‘ ’ z   samarasini   beradi.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar   va   jismoniy
mashg ‘ ’ ulotlar   muntazamligini   ta’minlash,   ularni   ta’lim   jarayonida   tizimli
qo ‘ ’ llash  bolalarning  nafaqat  jismoniy,  balki   ruhiy  va ijtimoiy rivojlanishiga  ham
ijobiy ta’sir ko ‘ ’ rsatadi.
Yuqorida   keltirilgan   amaliy   tahlillar   asosida   aytish   mumkinki,   katta   guruh
tarbiyalanuvchilarida   harakat   faoliyatini   oshirish   samaradorligi   pedagogik
jarayonning   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tashkil   etilishi,   ta’sir   vositalarining   rang-barangligi,   o ‘ ’ yin
elementlarining   ustuvorligi   va   bolalarda   harakatga   bo ‘ ’ lgan   qiziqishning
shakllantirilishiga bevosita bog ‘ ’ liqdir. Mazkur bobda keltirilgan nazariy va amaliy
tavsiyalar maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyachilari uchun harakat faoliyatini
tizimli   ravishda   amalga   oshirishda   metodik   asos   va   amaliy   yo ‘ ’ riqnoma   sifatida
xizmat qiladi. Natijaga   ko ‘ ’ ra,   harakatli   o ‘ ’ yinlar   majmuini   to ‘ ’ g ‘ ’ ri   tanlash,   mashqlarni
yosh   xususiyatlariga   moslashtirish,   emotsional   muhit   yaratish   hamda   bolalarning
faol   ishtirokini   ta’minlash   katta   guruh   tarbiyalanuvchilarining   harakat
rivojlanishini sezilarli darajada jadallashtiradi.
XULOSA
Mazkur tadqiqot ishida katta guruh tarbiyalanuvchilarining harakat faoliyatini
oshirishning   nazariy   va   amaliy   asoslari   kompleks   ravishda   o ‘ ’ rganildi.
Maktabgacha   ta’lim   tizimida   harakat   faoliyati   bolani   har   tomonlama
rivojlantirishning   asosiy   vositasi   sifatida   baholanadi.   Chunki   harakat   bolaning
tabiiy ehtiyoji bo ‘ ’ lib, uning psixologik, jismoniy va ijtimoiy rivojlanish jarayonida
muhim   o ‘ ’ rin   egallaydi.   Harakat   faoliyatini   ilmiy   asosda   tashkil   etish   tarbiyachi
uchun   metodik   yondashuv,   bolaning   individual   xususiyatlarini   inobatga   olish   va
ta’lim-tarbiya jarayonini to ‘ ’ g ‘ ’ ri rejalashtirishga imkon beradi.
Tadqiqotning   nazariy   qismida   harakat   faoliyati   tushunchasi,   uning   mazmuni
va   bolalar   rivojlanishidagi   tutgan   o ‘ ’ rni   chuqur   tahlil   qilindi.   Ilmiy   manbalarda
maktabgacha   yosh   davri   bolaning   jismoniy   rivojlanishida   eng   sezgir   davrlardan
biri   ekani   ta’kidlanadi.   Ayniqsa,   5–6   yosh   oralig ‘ ’ i   sezgir   davr   bo ‘ ’ lib,   bolalarda
harakat ko ‘ ’ nikmalarining faol shakllanish jarayoni kuzatiladi. Bu davrda bolaning
chaqqonlik,   muvozanatni   saqlash,   koordinatsiya,   tezkorlik   va   chidamlilik   kabi
sifatlari   yanada   faol   rivojlanadi.   Tadqiqotda   ushbu   sifatlarni   rivojlantirishning
pedagogik asoslari va metodlari belgilandi.
Nazariy   tahlillar   shuni   ko ‘ ’ rsatdiki,   harakat   faoliyati   bolaning   nafaqat
jismoniy   salomatligini   mustahkamlaydi,   balki   uning   kognitiv   rivojlanishiga,   nutq
madaniyati   shakllanishiga,   tashabbuskorlik   va   ijodkorlik   qobiliyatini   oshirishiga
xizmat   qiladi.   Jismoniy   faoliyatning   psixologik   ta’siri   tufayli   bola   o ‘ ’ zini   erkin
tutadi, mustaqil qaror qabul qiladi va ijtimoiy muhitda moslashuv ko ‘ ’ nikmalariga ega   bo ‘ ’ ladi.   Harakat   jarayonida   bolaning   emotsional   holati   barqarorlashadi,
kayfiyati ko ‘ ’ tariladi va ijtimoiy me’yor va qoidalarga rioya qilish shakllanadi.
Tadqiqotning   amaliy   qismida   katta   guruh   tarbiyalanuvchilarida   harakat
faoliyatini oshirishga qaratilgan samarali  usullar tahlil qilindi. Harakatli o ‘ ’ yinlar,
jismoniy   mashqlar,   ertalabki   gimnastika,   sport   anjomlari   bilan   mashg ‘ ’ ulotlar,
musiqali   ritmik   harakatlar   kabi   vositalar   eng   samarali   usullar   sifatida   tanlandi.
Harakatli   o ‘ ’ yinlar   bolaning   tabiiy   harakat   ehtiyojiga   asoslangan   bo ‘ ’ lib,   o ‘ ’ yin
orqali   bola   o ‘ ’ z   harakatlarini   boshqarishni,   tez   qaror   qabul   qilishni,   jamoada
harakat qilishni o ‘ ’ rganadi. Bu jarayon bolada o ‘ ’ z-o ‘ ’ zini boshqarish, intizom va
irodaviy sifatlarni shakllantiradi.
Amaliy   tajriba   shuni   ko ‘ ’ rsatdiki,   mashg ‘ ’ ulotlarni   tizimli   tashkil   etish,
bolalarga   yoshiga   mos   yuklama   berish,   harakatlar   ketma-ketligiga   rioya   qilish   va
xavfsizlik   qoidalarini   to ‘ ’ liq   bajarish   harakat   faoliyatining   samaradorligini
oshiradi.   Mashg ‘ ’ ulotlar   odatda   “motivatsiya   –   tushuntirish   –   bajarish   –   tahlil”
tamoyili   asosida   olib   boriladi.   Tarbiyachi   bolaning   harakatlariga   individual
yondashadi,   jismoniy   tayyorgarlik   darajasini   hisobga   oladi,   ijtimoiy   faol
bo ‘ ’ lmagan   bolalarni   rag ‘ ’ batlantiradi.   Bu   yondashuv   natijasida   har   bir   bola
mashg ‘ ’ ulotlarda faol ishtirok etadi.
Tadqiqot   jarayonida   o ‘ ’ tkazilgan   tajriba-sinov   ishlari   natijalari   ham   umumiy
xulosani   tasdiqlaydi.   Tajriba   guruhi   va   nazorat   guruhi   o ‘ ’ rtasida   olingan   natijalar
taqqoslanganda,   harakat   faoliyatini   oshirish   uchun   zamonaviy   metodlar
qo ‘ ’ llanilgan   tajriba   guruhidagi   bolalarda   sezilarli   o ‘ ’ sish   kuzatildi.   Ularning
chaqqonlik   darajasi,   muvozanatni   saqlash   qobiliyati,   tezkorlik   va   koordinatsiya
ko ‘ ’ rsatkichlari   an’anaviy   mashg ‘ ’ ulotlar   bilan   shug ‘ ’ ullangan   nazorat   guruhiga
nisbatan   yuqori   bo ‘ ’ lishi   aniqlangan.   Bu   metodlar   zamonaviy   pedagogik
yondashuvlar bilan boyitilgan mashg ‘ ’ ulotlarning samarali ekanini isbotlaydi. Tajribalar   davomida   shuningdek,   harakat   faoliyati   bolalarning   ijtimoiy
aloqalarini   ham   rivojlantirishi   kuzatildi.   O ‘ ’ yin   davomida   bolalar   bir-biri   bilan
muloqot   qiladi,   jamoada   harakat   qiladi,   tengdoshlariga   yordam   beradi   va
musobaqalarda to ‘ ’ g ‘ ’ ri o ‘ ’ ynashni o ‘ ’ rganadi. Bu esa ularning ijtimoiy moslashuv
qobiliyatiga ijobiy ta’sir qiladi. Shuning uchun harakatli o ‘ ’ yinlar nafaqat jismoniy,
balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega.
Katta   guruh   tarbiyalanuvchilarining   harakat   faoliyatini   oshirishda
tarbiyachining   roli   alohida   e’tiborga   loyiq.   Tarbiyachi   o ‘ ’ yin   jarayonini
boshqaradi,   bolalarni   rag ‘ ’ batlantiradi,   emotsional   muhit   yaratadi,   har   bir   bolaga
individual   yondashadi.   Tarbiyachining   pedagogik   mahorati   va   tashkilotchilik
qobiliyati   mashg ‘ ’ ulotlar   samaradorligini   oshiruvchi   eng   muhim   omillardan   biri
hisoblanadi.   Shuningdek,   mashg ‘ ’ ulotlarni   rejalashtirish,   mashqlar   majmuasini
tanlash,   yuklama   me’yorini   hisoblash,   xavfsizlik   talablariga   rioya   qilish   ham
tarbiyachining mas’uliyatli vazifasidir.
Tadqiqot   umumlashtirilgan   holda   shuni   ko ‘ ’ rsatadiki,   katta   guruh
tarbiyalanuvchilari   uchun   harakat   faoliyatini   oshirishda   harakatli   o ‘ ’ yinlar   eng
universal   vositadir.   Chunki   o ‘ ’ yin   bolaning   ichki   ehtiyojiga   mos   keladi,   uni
majburlamaydi, balki qiziqish orqali harakatga undaydi. Bola o ‘ ’ zi bilmagan holda
jismonan   rivojlanadi,   mashqlar   bajaradi,   koordinatsiya   qobiliyatini   shakllantiradi
va   tezkor   fikrlashga   o ‘ ’ rganadi.   Harakatli   o ‘ ’ yinlarning   emotsional   xususiyatlari
ham   bolada   quvonch,   ijobiy   his-tuyg ‘ ’ ular,   o ‘ ’ ziga   ishonch   va   mustaqil   bo ‘ ’ lish
sifatlarini rivojlantiradi.
Yakuniy xulosa sifatida ta’kidlash joizki, maktabgacha ta’lim muassasalarida
harakat   faoliyatini   oshirishga   qaratilgan   pedagogik   jarayonni   tizimli   tashkil   etish
bolalarning   har   tomonlama   rivojlanishiga   xizmat   qiladi.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar,
jismoniy   mashqlar   va   innovatsion   metodlar   majmuasi   bolalarda   yuqori   jismoniy
faollikni ta’minlaydi, sog ‘ ’ lom turmush tarziga bo ‘ ’ lgan ehtiyojni shakllantiradi va maktab   ta’limiga   tayyorgarlik   jarayonini   yanada   sifatli   qiladi.   Tadqiqot   natijalari
amaliyotga   tatbiq   etilishi   orqali   maktabgacha   ta’lim   sifatini   oshirishga   xizmat
qiladi.
Mazkur   tadqiqotda   ishlab   chiqilgan   tavsiyalar   tarbiyachilar   uchun   metodik
qo ‘ ’ llanma sifatida foydalanilishi mumkin. Mashg ‘ ’ ulotlarni tashkil etishda bolalar
yosh xususiyatlari, individual rivojlanish dinamikasi, psixologik holati va jismoniy
imkoniyatlarini   hisobga   olish   muhimdir.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar   majmuasidan
foydalanish, mashqlarni bosqichma-bosqich murakkablashtirish, emotsional muhit
yaratish va rag ‘ ’ batlantirish tizimini qo ‘ ’ llash natijada yuqori samara beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ ’ YXATI
I. O ‘ ’ zbek tilidagi manbalar
1.   Karimova   R.X.,   Qo ‘ ’ ziyeva   S.M.   Maktabgacha   ta’lim   pedagogikasi.   —
Toshkent: «Fan», 2021.
2. Abduqodirov A.A. Maktabgacha ta’limda jismoniy tarbiya. — Toshkent:
«Iqtisod-moliya», 2019.
3. Qodirova F.R. Bolalarda jismoniy rivojlanishning psixologik asoslari. —
Toshkent: «Universitet», 2020.
4.   Mamatova   L.Yu.   Maktabgacha   yoshdagi   bolalar   jismoniy   rivoji.   —
Toshkent: «Sano-standart», 2022.
5.   Yo ‘ ’ ldosheva   D.   Harakatli   o ‘ ’ yinlar   metodikasi.   —   Toshkent:   «Yangi
nashr», 2023.
6.   Jo ‘ ’ rayev   P.   Jismoniy   tarbiya   nazariyasi   va   metodikasi.   —   Toshkent:
«O ‘ ’ qituvchi», 2018.
7.   Mamatqulova   R.   Bolalar   psixologiyasi.   —   Toshkent:   «Fan   va
texnologiya», 2017.
8.   Qahhorova   N.A.   Maktabgacha   ta’limda   innovatsion   texnologiyalar.   —
Toshkent: «Ilm Ziyo», 2021.
9.   Inomova   M.   Maktabgacha   ta’lim   muassasasida   jismoniy   tarbiya.   —
Toshkent: 2020.
10. O ‘ ’ zbekiston Respublikasi  Prezidentining qarori: “Maktabgacha ta’lim
tizimini rivojlantirish konsepsiyasi”. — Toshkent, 2019.
II. Rus tilidagi manbalar
11.   Белая   К . Ю .   Дошкольная   педагогика .   Учебник   для   педагогов.   —
Москва: Академия, 2020.
12.   Смирнова   Е.О.   Двигательная   активность   детей   дошкольного
возраста. — Москва: Просвещение, 2019. 13.   Комаров   Л.   Теория   и   методика   физического   воспитания
дошкольников. — Санкт-Петербург: Питер, 2017.
14. Лях В.И. Игровые технологии в физическом воспитании детей. —
Москва: Феникс, 2018.
15.   Новоселов   С.А.   Психофизиология   развития   ребенка.   —   Москва:
Академический проект, 2021.
III. Xorijiy adabiyotlar
16. Piaget J. Psychology of the Child. — New York: Basic Books, 2005.
17. Montessori M. The Absorbent Mind. — Oxford: Clio Press, 2007.
18.   Vygotsky   L.S.   Mind   in   Society.   —   Cambridge:   Harvard   University
Press, 1978.
19.   Gallahue   D.,   Donnelly   F.   Developmental   Physical   Education   for   All
Children. — Champaign: Human Kinetics, 2017.
20.   Payne   V.,   Isaacs   L.   Human   Motor   Development.   —   New   York:
Routledge, 2020.
IV. Internet manbalari
21.   O ‘ ’ zbekiston   Respublikasi   Maktabgacha   va   maktab   ta’limi   vazirligi
rasmiy sayti. — https://uzedu.uz
22. O ‘ ’ zbekiston Respublikasi Davlat ta’lim standartlari (DTS).
23. UNESCO: Early Childhood Development. — https://unesco.org

Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
  • Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
  • Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
  • Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari
  • 3 – 4 - sinf o’qish kitobidagi she’riy asarlarning mavzuiy va ifodaviy tasviri

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский