Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 20000UZS
Hajmi 5.5MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 28 Aprel 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Alisher Norboyev

Ro'yxatga olish sanasi 06 May 2025

0 Sotish

Kimyo darslarida o'quvchilarga ekologik ta'lim- tarbiya nerish metodikasi

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI
OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGIʼ
SAMARQAND DAVLAT  PEDAGOGIKA INSTITUTI
ANIQ VA AMALIY FANLAR FAKULTETI
INFORMATIKA KAFEDRASI
MATEMATIKA VA INFORMATIKA YO’NALISHI
PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR FANIDAN
Mavzu:__________________________________________________________
_____________________________________________________.
BAJARDI: 4 – Bosqich 401   – guruh talabasi _______________
TEKSHIRDI:  o’qituvchi ___________  ____________________
KAFEDRA  MUDIRI:      ___________ dots. ______________
Kurs ishi kafedraning 2025 – yil______ majlisida
himoya qilindi va _______________      baholandi.
Komissiya raisi:   ________       ____________________
A’zolari:               ________       ____________________
________       ____________________
Samarqand-2025
MUNDARIJAKURS ISHI Mundarija
KIRISH ...................................................................................................................................................... 4
I BOB. KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIM-TARBIYA BERISHNING NAZARIY ASOSLARI ...................... 6
1.1. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ekologik ta’limning maqsad va vazifalari. ................................... 6
Ekologik ta’limning pedagogik va falsafiy mohiyati. Hozirgi kunda insoniyat va tabiat o‘rtasidagi 
munosabatlarning keskinlashuvi nafaqat texnik, balki ma’naviy-ma’rifiy muammolarni ham yuzaga 
keltirmoqda. Pedagogika fanida ekologik ta’lim bu shaxsning atrof-muhitga bo‘lgan ongli 
munosabatini, ekologik mas’uliyatini va tabiatni muhofaza qilish faoliyatini shakllantirishga 
qaratilgan tizimli jarayondir. ................................................................................................................ 6
Ekologik ta’lim berishning zamonaviy metodik usullari. Ma’ruza matnini kengaytirish uchun darsda 
qo‘llaniladigan metodlarni tahlil qilamiz: ............................................................................................. 9
"Ekologik monitoring" metodi: O‘quvchilarga maktab hovlisidagi tuproq yoki suv namunalarini tahlil
qilish topshiriladi. ................................................................................................................................ 9
"Keys-stadi" (Muammoli vaziyat): "Agar mahalliy korxonada filtrlar ishlamay qolsa, daryodagi 
baliqlar 3 kundan keyin nima bo‘ladi?" mavzusida munozara o‘tkazish. ............................................. 9
"Loyiha" metodi: O‘quvchilar chiqindi plastik butilkalardan foydali buyumlar yasash yoki kimyoviy 
yo‘l bilan parchalash loyihalarini tayyorlashadi. .................................................................................. 9
DARS ISHLANMASI ............................................................................................................................... 9
DARSNING BORISHI: ........................................................................................................................... 10
1.2. . Kimyo fanining ekologik mazmuni va uning tarkibiy qismlari ........................................................ 11
Gidrosfera kimyosi va suv resurslarining muhofazasi. ....................................................................... 12
Litosfera kimyosi va agrokimyoviy ekologiya ..................................................................................... 13
Kimyoviy monitoring va uning ahamiyati ........................................................................................... 14
1.3. O‘quvchilarda ekologik tushunchalarni shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari. ...... 16
Ekologik ongni shakllantirishning psixologik poydevori. .................................................................... 16
Kimyo laboratoriyalarining tarbiyaviy ahamiyati. .............................................................................. 20
KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING TA’SIRCHAN METODLARI ................. 22
1.4. Kimyo darslarida "yashil kimyo" tamoyillarini joriy etish masalalari. .............................................. 23
II BOB. KIMYONI O‘QITISHDA EKOLOGIK TA’LIMNI TASHKIL ETISH METODIKASI ................................... 27
2.1. Noorganik kimyo mavzularini o‘rganishda ekologik muammolarni yoritish usullari. ...................... 27
2.2. Kimyoviy tajribalar va laboratoriya mashg‘ulotlarida ekologik tarbiya berish. ............................... 30
O‘quvchilarda ekologik ko‘nikmalarni shakllantiruvchi namunaviy tajribalar .................................... 31
Ekologik tarbiya berishda laboratoriya ishlarini tashkil etish bosqichlari (Jadval) .............................. 32
2.3. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garaklarda ekologik loyihalarni amalga oshirish. ................. 33
. .............................................................................................................................................................. 35
XULOSA .................................................................................................................................................. 36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................................................................ 38
2 3 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Insoniyat   o‘z   taraqqiyotining   hozirgi   bosqichida
jiddiy   ekologik   inqiroz   bilan   yuzma-yuz   keldi.   Tabiat   va   jamiyat   o‘rtasidagi
muvozanatning   buzilishi   nafaqat   alohida   hududlar,   balki   butun   biosfera
barqarorligiga   tahdid   solmoqda.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   ta’lim
sohasidagi   islohotlari   va   "Yashil   makon"   umummilliy   loyihasi   doirasida   yosh
avlodga   ekologik   ta’lim-tarbiya   berish   masalasi   davlat   siyosatining   ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Kimyo   fani   o‘rta   maktab   darsliklarida   tabiatni   anglashning   kaliti
hisoblanadi.   Chunki   atrof-muhitning   ifloslanishi,   asosan,   moddalarning   noto‘g‘ri
aylanishi   va   kimyoviy   chiqindilarning   to‘planishi   natijasidir.   Shu   sababli,   kimyo
darslarida   o‘quvchilarga   faqat   formulalarni   yodlatish   emas,   balki   o‘sha
moddalarning   tabiatga,   tirik   organizmlarga   ta’sirini   metodik   jihatdan   to‘g‘ri
yetkazish   o‘ta   dolzarb   muammodir.   O‘quvchi   kimyoviy   jarayonlarni   ekologik
oqibatlar bilan bog‘lay olsagina, unda haqiqiy ekologik madaniyat shakllanadi.
Mavzuning   tarixiy   va   huquqiy   asoslari.   Ekologik   ta’limning   metodik   asoslari
o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab jadal rivojlandi.
 1972-yilgi   Stokgolm   deklaratsiyasi dan   boshlab,   kimyo   darslariga   "Atrof-
muhitni muhofaza qilish" tushunchalari kiritila boshlandi.
 1992-yilgi   Rio-de-Janeyro   sammiti da   "Barqaror   rivojlanish"   tamoyili   e’lon
qilindi, bu esa kimyo metodikasida "Yashil kimyo" ( $Green$   $Chemistry$ )
yo‘nalishining tug‘ilishiga sabab bo‘ldi.
 O‘zbekistonda   1992-yil   9-dekabrda   qabul   qilingan   "Tabiatni   muhofaza
qilish   to‘g‘risida"gi   Qonun   hamda   2019-yilda   tasdiqlangan   "Ekologik
ta’limni   rivojlantirish   konsepsiyasi"   ushbu   kurs   ishining   huquqiy-metodik
poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Muammoning   o‘rganilganlik   darajasi.   Kimyo   o‘qitish   metodikasida   ekologik
yondashuv masalasi akademik olimlarimiz I.R. Asqarov, N.H. Mirkomilov, hamda
4 metodist   olimlar   A.   Mutalibov   va   h.k.   tomonidan   tadqiq   etilgan.   Biroq,   bugungi
kunda   kimyoviy   texnologiyalarning   tezkor   rivojlanishi   (nanotexnologiyalar,
polimer   chiqindilari,   yangi   turdagi   pestitsidlar)   dars   jarayonida   yangicha   metodik
uslublarni,   xususan,   keys-stadi,   loyihalash   metodi   va   AKT   vositalaridan
foydalanishni taqozo etmoqda.
Tadqiqotning   maqsadi.   Umumiy   o‘rta   ta’lim   maktablarida   kimyo   fanini
o‘qitishda   nazariy   bilimlarni   ekologik   muammolar   bilan   integratsiya   qilishning
samarali   metodikasini   ishlab   chiqish   va   dars   jarayonida   qo‘llash   orqali
o‘quvchilarning ekologik kompetensiyasini oshirish.
Tadqiqotning vazifalari:
1. Kimyo   fanidan   amaldagi   Davlat   ta’lim   standartlari   (DTS)   va   o‘quv
dasturlarining ekologik yo‘naltirilganligini tahlil qilish;
2. Kimyo   darslarida   qo‘llaniladigan   ekologik   tushunchalar   tizimini   (masalan:
MAC   maksimal   ruxsat   etilgan   konsentratsiya,   toksiklik,   degradatsiya)
aniqlash;
3. Noorganik va organik kimyo mavzularida ekologik mazmundagi muammoli
vaziyatlarni yaratish metodikasini ishlab chiqish;
4. Laboratoriya   mashg‘ulotlarini   "chiqindisiz   texnologiya"   tamoyili   asosida
tashkil etish yo‘llarini ko‘rsatish;
5. O‘quvchilarning   darsdan   tashqari   vaqtda   ekologik   monitoring   o‘tkazish
bo‘yicha ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Tadqiqotning   obyekti   va   predmeti.   Tadqiqot   obyekti   –   maktab   kimyo   ta’limi
tizimi.   Predmeti   esa   –   kimyo   darslarida   o‘quvchilarga   ekologik   ta’lim   va   tarbiya
berishning metodik usullari, vositalari va shakllari majmuasidir.
Ilmiy va amaliy ahamiyati.  Kurs ishining natijalari maktab kimyo o‘qituvchilari
uchun   dars   ishlanmalarini   tuzishda   amaliy   qo‘llanma   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Taklif
etilayotgan metodlar o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini orttiribgina qolmay,
ularni kelajakda tabiatni asrovchi mutaxassis bo‘lib yetishishiga zamin yaratadi.
5 I BOB. KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIM-TARBIYA
BERISHNING NAZARIY ASOSLARI  
1.1. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ekologik ta’limning maqsad
va vazifalari.
Ekologik   ta’limning   pedagogik   va   falsafiy   mohiyati.   Hozirgi   kunda
insoniyat   va   tabiat   o‘rtasidagi   munosabatlarning   keskinlashuvi   nafaqat   texnik,
balki   ma’naviy-ma’rifiy   muammolarni   ham   yuzaga   keltirmoqda.   Pedagogika
fanida   ekologik   ta’lim   bu   shaxsning   atrof-muhitga   bo‘lgan   ongli   munosabatini,
ekologik   mas’uliyatini   va   tabiatni   muhofaza   qilish   faoliyatini   shakllantirishga
qaratilgan tizimli jarayondir.
Kimyo   darslari   bu   jarayonda   markaziy   bo‘g‘in   hisoblanadi.   Chunki   tabiatning
ifloslanishi   mohiyat   e’tibori   bilan   moddalarning   kimyoviy   o‘zgarishi   natijasidir.
O‘quvchi   modda   tarkibini,   uning   reaksiyaga   kirishish   qobiliyatini   va
organizmlarga   toksik   ta’sirini   tushunmasdan   turib,   haqiqiy   ekologik   madaniyatga
ega bo‘la olmaydi.
Ekologik ta’limning asosiy maqsadlari tizimi:
1. Nazariy   maqsad:   O‘quvchilarda   dunyoning   moddiy   yaxlitligi,   moddalar
aylanishining   uzviyligi   va   antropogen   omillarning   tabiatga   ta’siri   haqida
fundamental ilmiy tasavvurlarni shakllantirish.
2. Amaliy   maqsad:   Kimyoviy   tajribalar   jarayonida   tejamkorlikni   o‘rgatish,
maishiy   va   sanoat   chiqindilarini   kimyoviy   usullar   bilan   utilizatsiya   qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
3. Ma’naviy-axloqiy   maqsad:   Tabiatni   asrashni   nafaqat   qonuniy   majburiyat,
balki insoniy burch sifatida anglash darajasiga ko‘tarish.
Ekologik   ta’limning   xronologik   rivojlanishi   va   huquqiy   asoslari .   Ekologik
ta’limning   shakllanishini   bir   necha   davrlarga   bo‘lib   tahlil   qilish   mumkin.   Bu
kurs ishingizning ilmiy salmog‘ini oshiradi:
6  I   bosqich   (1960-1970   yillar):   Tabiatni   muhofaza   qilish   haqidagi   ilk
tushunchalarning   darsliklarga   kiritilishi.   Bu   davrda   asosan   tabiatni
"tavsiflash" (flora va fauna) darajasida to‘xtalib o‘tilgan.
 II bosqich (1972-1990 yillar):   BMTning Stokgolm (1972) va Tbilisi (1977)
konferensiyalaridan   so‘ng   ekologik   ta’lim   fanlararo   integratsiyaga   aylandi.
Kimyo darslarida "atmosfera ifloslanishi" tushunchasi paydo bo‘ldi.
 III   bosqich  (1991-yildan  hozirgacha):   O‘zbekiston  mustaqillikka  erishgach,
ekologik ta’lim milliy dastur darajasiga ko‘tarildi. 2019-yil 27-maydagi PQ-
4337   sonli   qaror   bilan   tasdiqlangan   "Ekologik   ta’limni   rivojlantirish
konsepsiyasi"   maktablarda   kimyo   o‘qitishning   yangi   metodikasini   belgilab
berdi.
Kimyo   darslarida   yoritilishi   lozim   bo‘lgan   global   muammolar   va   ularning
kimyoviy   reaksiyalari.   Har   bir   nazariy   ma’lumotni   kimyoviy   formulalar   bilan
mustahkamlash lozim. Word’da foydalanish uchun qulay formatda:
A) Kislotali yomg‘irlar (Acid rains):
Sanoat   korxonalaridan   chiqadigan   gazlar   atmosfera   namligi   bilan   birikib,   kuchli
kislotalarni hosil qiladi:
1. Oltingugurtning yonishi:  S + O2 = SO2
2. Havoda oksidlanish:  2SO2 + O2 = 2SO3
3. Yomg‘ir suvi bilan birikish:  SO3 + H2O = H2SO4
4. Azot oksidlarining transformatsiyasi:  4NO2 + 2H2O + O2 = 4HNO3
Ushbu kislotalar  tuproq unumdorligini  pasaytiradi  va o‘simliklar  qoplamini
nobud qiladi.
B) Issiqxona effekti (Greenhouse effect):
Uglerod   (IV)-oksidi   ( CO2 )   va   metan   ( CH4 )   gazlari   yer   yuzidan   qaytayotgan
issiqlik nurlarini tutib qoladi:
 Yonish reaksiyasi:  C + O2 = CO2
 Tabiiy gazning yonishi:  CH4 + 2O2 = CO2 + 2H2O
Natijada global harorat  ko‘tarilib, muzliklar erishi va iqlim o‘zgarishi  sodir
bo‘lmoqda.
7 V) Ozon qatlamining yemirilishi:
Xlorli   birikmalar   (freonlar)   quyosh   nuri   ta’sirida   ozon   ( $O_3$ )   molekulalarini
parchalaydi:
 Cl + O3 = ClO + O2
 ClO + O = Cl + O2
Bu   jarayon   zanjirsimon   bo‘lib,   bitta   xlor   atomi   100   000   tagacha   ozon
molekulasini yo‘q qilishi isbotlangan.
Ekologik ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari (Jadval)
Kurs ishida jadvallar sahifa hajmini to‘ldirish va ma’lumotni tizimlashtirish uchun
eng yaxshi vositadir.
1-jadval.   Kimyo   fanining   bo‘limlari   va   ularda   o‘rganiladigan   ekologik
tushunchalar
Kimyo bo‘limi Mavzu nomi Ekologik mazmuni
Noorganik
kimyo Metallar va metallmaslar Og‘ir   metallarning   (Pb,   Hg,   Cd)
organizmga toksik ta’siri.
Gidrosfera
kimyosi Suv   va   eritmaning
konsentratsiyasi Suv   havzalarining   kimyoviy
ifloslanishi va tozalash usullari.
Organik kimyo Polimerlar   va
uglevodorodlar Plastmassa   chiqindilari   muammosi   va
ularni qayta ishlash.
Agrokimyo Mineral o‘g‘itlar Nitratlarning   tuproqda   to‘planishi   va
mahsulot sifatiga ta’siri.
Sanoat kimyosi Sulfat   kislota   va   ammiak
ishlab chiqarish "Chiqindisiz   texnologiya"   va   "Yashil
kimyo" tamoyillari.
8 2-jadval.   O‘zbekiston   sanoat   korxonalari   tomonidan   atmosferaga
tashlanadigan chiqindilar miqdori (yiliga)
Hudud / Zavod nomi Asosiy   ifloslantiruvchi
modda Miqdori   (ming
tonna)
Olmaliq   kon-metallurgiya
kombinati SO2, CO, Metall changlari 180 - 210
Navoiyazot AJ Ammiak, NO2, NOx 60 - 80
Farg‘ona   Neftni   qayta   ishlash
zavodi Uglevodorodlar,   vodorod
sulfid 45 - 55
Avtomobillar (umumiy) Is gazi (CO), Azot oksidlari 1300   ortiq
Ekologik   ta’lim   berishning   zamonaviy   metodik   usullari.   Ma’ruza   matnini
kengaytirish uchun darsda qo‘llaniladigan metodlarni tahlil qilamiz:
"Ekologik   monitoring"   metodi:   O‘quvchilarga   maktab   hovlisidagi   tuproq
yoki suv namunalarini tahlil qilish topshiriladi.
"Keys-stadi"   (Muammoli   vaziyat):   "Agar   mahalliy   korxonada   filtrlar
ishlamay   qolsa,   daryodagi   baliqlar   3   kundan   keyin   nima   bo‘ladi?"   mavzusida
munozara o‘tkazish.
"Loyiha"   metodi:   O‘quvchilar   chiqindi   plastik   butilkalardan   foydali
buyumlar yasash yoki kimyoviy yo‘l bilan parchalash loyihalarini tayyorlashadi.
DARS ISHLANMASI
Mavzu:  Atmosfera havosining kimyoviy tarkibi va uni muhofaza qilish. 
Darsning maqsadi:
1. Ta’limiy:   O‘quvchilarga havoning tarkibi, gazlarning xossalari haqida bilim
berish.
2. Tarbiyaviy:   Havoni   ifloslantiruvchi   manbalarni   o‘rgatish   orqali   tabiatga
muhabbat uyg‘otish.
9 3. Rivojlantiruvchi:   Muammoli   vaziyatlar   orqali   o‘quvchilarning   ekologik
tafakkurini o‘stirish.
Dars turi:  Aralash, yangi bilim beruvchi. 
Metodlar:  "Kadrlar iyerarxiyasi", "Aqliy hujum", kichik laboratoriya tajribasi.
DARSNING BORISHI:
I.   Tashkiliy   qism   (5   daqiqa):   Sinfni   3   ta   guruhga   bo‘lish:   "Ekologlar",
"Kimyogarlar", "Sanoatchilar".
II.   Yangi   mavzu   bayoni   (20   daqiqa):   O‘qituvchi   havoning   kimyoviy
tarkibini tushuntiradi (N2 - 78%, O2 - 21%, Ar - 0.93%, CO2 - 0.03%).
Muammoli   savol:   "Nima   uchun   o‘rmonlarda   havo   toza,   sanoat   shaharlarida   esa
nafas olish qiyin?"   Kimyogarlar guruhi javobi:   Sanoat zonalarida quyidagi zaharli
gazlar konsentratsiyasi yuqori:
1. Is   gazi   ( CO )   –   gemoglobin   bilan   birikib,   kislorod   yetishmasligini   keltirib
chiqaradi.
2. Azot oksidlari ( NOx ) – smog hosil qiladi.
III.   Amaliy   laboratoriya   (Kichik   tajriba):   Shisha   idish   ichida   sham   yoqiladi.
So‘ngra   idish   usti   yopiladi.   Sham   o‘chadi.   Xulosa:   Yonish   jarayonida   O2
sarflanadi va CO2 ajraladi. Sanoatda ham xuddi shu jarayon gigant miqyosda sodir
bo‘ladi.
IV.   Mustahkamlash   (10   daqiqa):   O‘quvchilar   "Havoni   qanday   asraymiz?"
mavzusida chizmalar chizishadi yoki klaster to‘ldirishadi.
1. Filtrlar o‘rnatish.
2. Muqobil energiya (quyosh, shamol).
3. "Yashil makon" loyihasida qatnashish.
V.   Baholash   va   uyga   vazifa   (5   daqiqa):   Uyga   vazifa:   "Mening   mahallam
havosini qanday tozalash mumkin?" mavzusida kichik esse yozish.
10 1.2. . Kimyo fanining ekologik mazmuni va uning tarkibiy qismlari
Kimyo fani tabiatning ichki qonuniyatlarini moddalar va ularning o‘zgarishi orqali
tushuntirib   beruvchi   fundamental   soha   sifatida   ekologik   ta’limning   asosi
hisoblanadi.   Atrof-muhitda   sodir   bo‘ladigan   har   qanday   o‘zgarish   —   xoh   u
havoning ifloslanishi bo‘lsin, xoh suvning tarkibi o‘zgarishi — barchasi kimyoviy
jarayonlardir.   Shu   sababli   kimyo   fanining   ekologik   mazmuni   o‘quvchilarga
tabiatni asrashning ilmiy usullarini o‘rgatadi.  
1- Rasm.(  Kimyo fani tabiatning ichki qonuniyatlarini moddalar va ularning
o‘zgarishi orqali tushuntirib beruvchi fundamental soha )
Atmosfera kimyosi va havoning ekologik holati . Atmosfera havosi insoniyat 
yashashi uchun zarur bo‘lgan gazlar aralashmasidir. Biroq zamonaviy sanoat va 
transport vositalari havoning tabiiy kimyoviy tarkibini o‘zgartirib yubormoqda. 
Kimyo darslarida bu muammoni yoritishda gazlarning xossalari va ularning 
atmosfera namligi bilan reaksiyaga kirishish mexanizmlari o‘rganiladi. Masalan, 
kislotali yomg‘irlarning hosil bo‘lishi murakkab zanjirli reaksiyalar natijasidir. 
Sanoat korxonalaridan chiqayotgan oltingugurt (IV)-oksidi quyosh nuri va 
katalizatorlar ta’sirida yanada oksidlanadi. Ushbu jarayonni quyidagi tenglamalar 
yordamida tushunish mumkin:
11 2SO2 + O2 = 2SO3
Hosil bo‘lgan oltingugurt (VI)-oksidi atmosfera namligi bilan birikib, sulfat
kislota tomchilarini hosil qiladi:
SO3 + H2O = H2SO4
Xuddi   shunday   jarayon   azot   oksidlari   bilan   ham   sodir   bo‘ladi.   Natijada
yomg‘ir   suvi   tarkibida   kislotalar   paydo   bo‘lib,   u   tuproq   tarkibidagi   foydali
minerallarni   yuvib   ketadi,   metall   konstruksiyalarni   korroziyaga   uchratadi   va
o‘simliklar dunyosiga qiron keltiradi.
Gidrosfera kimyosi va suv resurslarining muhofazasi.
2- Rasm. (  Gidrosfera kimyosi va suv resurslarining muhofazasi)
Suv   —   sayyoramizdagi   eng   muhim   kimyoviy   birikma   bo‘lib,   u   universal
erituvchi   hisoblanadi.   Suvning   ekologik   mazmuni   uning   tarkibidagi   erigan
moddalar miqdori va sifati bilan belgilanadi. Bugungi kunda daryo va ko‘llarning
ifloslanishi   asosan   og‘ir   metallar,   neft   mahsulotlari   va   sintetik   yuvish   vositalari
hisobiga sodir bo‘lmoqda. Og‘ir metallar, masalan, qo‘rg‘oshin, simob va kadmiy
ionlari  tirik organizmlarga tushganda  oqsil  molekulalari  bilan qaytmas  birikmalar
hosil qiladi va fermentlar faoliyatini to‘xtatadi.
12 Suvni   tozalash   jarayonida   qo‘llaniladigan   koagulyatsiya   va   adsorbsiya
usullari   ham   sof   kimyoviy   jarayonlardir.   Alyuminiy   sulfat   kabi   koagulyantlar
suvda gidrolizga uchrab, mayda iflosliklarni o‘ziga biriktiruvchi gellar hosil qiladi:
Al2(SO4)3 + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2SO4
Ushbu   jarayonlarni   o‘rganish   o‘quvchilarda   suvdan   tejamkorlik  bilan   foydalanish
va maishiy chiqindilarni suv havzalariga oqizmaslik ko‘nikmasini shakllantiradi.
Litosfera kimyosi va agrokimyoviy ekologiya
Tuproq   qatlami   o‘simliklar   uchun   ozuqa   manbai   bo‘lib,   uning   tarkibi   turli
tuzlar va organik birikmalardan iborat. Kimyo fanining ushbu yo‘nalishida mineral
o‘g‘itlarni noto‘g‘ri qo‘llashning salbiy oqibatlari keng yoritiladi. Masalan, nitratli
o‘g‘itlarni   (NH4NO3)   me’yordan   ortiq   ishlatish   natijasida   o‘simliklar   barcha
azotni o‘zlashtira olmaydi va u mahsulot tarkibida nitrat ionlari shaklida to‘planib
qoladi.   Bu   mahsulotlar   inson   organizmiga   tushganda   qondagi   gemoglobinni
metgemolobinga aylantirib, kislorod yetishmasligini keltirib chiqaradi.
1- Rasm. (Litosfera kimyosi)
Sanoat chiqindilari va "Yashil kimyo" tamoyillari
Hozirgi   zamon   kimyo   fani   faqat   muammolarni   aniqlash   bilan   cheklanib
qolmay,   ularni   hal   qilish   yo‘llarini   ham   taklif   etadi.   "Yashil   kimyo"   tushunchasi
sanoatda   chiqindisiz   texnologiyalarni   yaratishni   anglatadi.   Buning   asosiy   tarkibiy
13 qismi   —   atom   iqtisodiyoti   tamoyilidir.   Ya’ni,   kimyoviy   sintez   jarayonida
ishlatilgan barcha xomashyo molekulalari  oxirgi mahsulot  tarkibiga o‘tishi  kerak.
Bu esa tabiatga chiqadigan chiqindilar miqdorini nolga tushirish imkonini beradi
Kimyo fanining ekologik yo‘nalishlari bo‘yicha tizimlashtirilgan jadval
Fan yo'nalishi O'rganish obyekti Asosiy   kimyoviy
muammo Yechim va metodlar
Atmosfera
kimyosi Havo   va   gazlar
tarkibi Issiqxona   e ffekti   va
smog Katalitik
neytralizatorlar   va
filtrlar
Gidrokimyo Suv   havzalari   va
eritmalar Og'ir   metallar   bilan
zaharlanish Ion   almashinishi   va
teskari osmos
Geokimyo Tuproq   va   yer
qobig'i Tuproq   sho'rlanishi
va nitratlar Bioo'g'itlar   va
almashlab ekish
Bioorganik
kimyo Tirik organizmlar Toksik   moddalar
almashinuvi Antidotlar   va
detoksikatsiya
Yashil kimyo Sanoat
texnologiyalari Chiqindilar   va
energiya sarfi Past   haroratli   sintez   va
kataliz
Kimyoviy monitoring va uning ahamiyati
Kimyo fanining tarkibiy qismi bo‘lgan tahliliy kimyo (analitik kimyo) atrof-
muhit   holatini   nazorat   qilishda   muhim   o‘rin   tutadi.   Havodagi   zaharli   gazlar
miqdorini   aniqlash,   suvning   qattiqligini   o‘lchash   va   tuproqdagi   pestitsidlar
qoldig‘ini   tekshirish   —   barchasi   aniq   kimyoviy   metodlarga   (titrlash,   fotometriya,
xromatografiya)   tayanadi.   O‘quvchilarda   ushbu   metodlar   haqida   tasavvur   hosil
qilish ularning ilmiy dunyoqarashini boyitadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   kimyo   fanining   ekologik   mazmuni   faqatgina
tabiatning ifloslanishini  o‘rganish emas, balki tabiat va inson o‘rtasidagi  buzilgan
muvozanatni kimyoviy bilimlar yordamida qayta tiklash usullarini o‘rganishdir. Bu
14 bilimlar   yosh   avlodni   nafaqat   bilimli,   balki   tabiat   oldida   mas’uliyatli   qilib
tarbiyalashga xizmat qiladi.
Atrof-muhitda   sodir   bo‘ladigan   salbiy   o‘zgarishlarni   tushunish   uchun
quyidagi kimyoviy jarayonlarni alohida qatorlarda tahlil qilish lozim:
1.   Kislotali   yomg‘irlarning   shakllanishi:   Sanoat   korxonalarida   yoqilg‘i
yonishi natijasida hosil bo‘lgan gazlar quyidagi bosqichlarda kislotaga aylanadi:
Azot oksidlarining transformatsiyasi: 
Atmosferada   ozon   qatlamining   yemirilishi:   Freonlar   (masalan,   CF2Cl2)
ultrabinafsha nurlar ta’sirida xlor radikallarini hosil qiladi:
15 Suvni   kimyoviy   usul   bilan   tozalash   (Koagulyatsiya):   Suvdagi   mayda
iflosliklarni cho‘ktirish uchun alyuminiy sulfatning gidrolizlanishi:
O‘zbekiston   Respublikasida   "yashil   iqtisodiyot"ga   o‘tish   strategiyasi
doirasida yirik kimyo va metallurgiya korxonalarida atrof-muhitni muhofaza qilish
bo‘yicha ulkan loyihalar amalga oshirilmoqda.
"Navoiyazot"   AJ:   Kimyoviy   modernizatsiya   va   ekologik   barqarorlik.
"Navoiyazot"  aksiyadorlik  jamiyati  mamlakatimizdagi   eng yirik kimyo  korxonasi
bo‘lib,   u   yerda   ammiak,   nitrat   kislotasi   va   mineral   o‘g‘itlar   ishlab   chiqariladi.
Korxonaning ekologik choralari quyidagilarni o‘z ichiga oladi :
Azot   oksidlarini   neytrallash:   Yangi   ammiak   va   karbamid   komplekslarida   azot
oksidlarini   tutib   qoluvchi   yuqori   samarali   katalizatorlar   o‘rnatilgan.   Bu
atmosferaga   chiqarilayotgan   zaharli   gazlar   miqdorini   3   barobarga   kamaytirish
imkonini berdi.
Oqova   suvlarni   tozalash:   Korxonada   kimyoviy   usul   bilan   oqova   suvlarni
tozalash   inshootlari   modernizatsiya   qilingan.   Unda   neytrallash   reaksiyasi   orqali
kislotali va ishqorli suvlar muvozanatga keltiriladi:
Chiqindisiz  texnologiya:   Ishlab chiqarish jarayonida hosil  bo‘ladigan karbonat
angidrid   (CO2)   gazi   atmosferaga   chiqarilmasdan,   karbamid   sintezi   uchun   qayta
yo‘naltiriladi. Bu issiqxona effekti xavfini kamaytiradi.
1.3. O‘quvchilarda ekologik tushunchalarni shakllantirishning
pedagogik-psixologik xususiyatlari.
Ekologik ongni shakllantirishning psixologik poydevori.
O‘quvchilarda   ekologik   tushunchalarni   shakllantirish   murakkab   psixologik
jarayon   bo‘lib,   u   insonning   tabiat   bilan   o‘zaro   munosabatini   belgilovchi   ichki
16 dunyoqarashini   o‘zgartirishga   qaratilgan.   Psixologiya   fanida   ekologik   ong
"ekotsentrik" va "antropotsentrik" turlarga bo‘linadi.
An’anaviy   ta’limda   uzoq   vaqt   davomida   antropotsentrik   yondashuv   (tabiat
insonga   xizmat   qilishi   kerak)   ustunlik   qilgan   bo‘lsa,   zamonaviy   kimyo
metodikasining   maqsadi   ekotsentrik   yondashuvni   (inson   tabiatning   bir   qismidir)
shakllantirishdir.   Bu   jarayonda   o‘quvchining   yosh   xususiyatlari   hal   qiluvchi   rol
o‘ynaydi. Masalan, o‘smirlik davrida (7-9 sinflar) o‘quvchilarda mavhum mantiqiy
tafakkur   rivojlanadi.   Ular   kimyoviy   jarayonlarning   uzoq   muddatli   oqibatlarini,
masalan,   atmosfera   tarkibining   o‘zgarishi   kelajak   avlod   uchun   qanday   xavf
tug‘dirishini anglash qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Pedagogik   tamoyillar   va   ekologik   kompetensiya.   Pedagogik   nuqtayi
nazardan   ekologik   ta’lim   faqat   bilim   berish   emas,   balki   shaxsning   xulq-atvorini
o‘zgartirishdir.   Kimyo   darslarida   ushbu   jarayon   quyidagi   pedagogik   bosqichlar
orqali amalga oshadi:
Idrok   etish   va   sezish   bosqichi:   O‘quvchi   tabiatdagi   o‘zgarishlarni   bevosita
kuzatadi.   Masalan,   maktab   laboratoriyasida   kislota   va   ishqorlarning   o‘simlik
to‘qimalariga   ta’sirini   ko‘rgan   o‘quvchida   "zaharli   moddalar   hayot   uchun   xavfli"
degan psixologik his uyg‘onadi.
Bilimlarni   tizimlashtirish   (Mantiqiy   tahlil):   O‘quvchi   kimyoviy   reaksiyalar
yordamida tabiatdagi muvozanatni tushunadi. Kimyo darsida kislotali yomg‘irlarni
o‘rganishda quyidagi reaksiyalar mantiqiy zanjir sifatida ko‘rsatiladi:
Oltingugurtning havoda yonishi: S + O2 = SO2
Hosil bo'lgan gazning suv bilan birikishi: SO2 + H2O = H2SO3
O‘quvchi   ushbu   oddiy   formulalar   orqali   zavod   mo‘rilaridan   chiqayotgan
tutunning   nega   zararli   ekanligini   ilmiy   asoslab   beradi.   Bu   uning   ongida   "bilim   -
ishonch - faoliyat" zanjirini mustahkamlaydi.
O‘quvchilarda ekologik his-tuyg‘ularni rivojlantirish. Psixologiyada hissiyot
bilimlarning   o‘zlashtirilishini   tezlashtiruvchi   omil   hisoblanadi.   Kimyo   darsida
quruq raqamlar va formulalardan ko‘ra, o‘sha moddalarning hayotiy ta’siri haqida
so‘zlash   samaraliroqdir.   Masalan,   is   gazi   (CO)   ning   toksik   ta’sirini
17 o‘rganayotganda,   uning   qon   tarkibidagi   gemoglobin   bilan   birikishi   psixologik
jihatdan ta’sirli yoritilishi kerak:
Hb + CO = HbCO (Karboksigemoglobin)
1-Rasm. (Karboksigemoglobin)
Bu   yerda   HbCO   birikmasi   kislorod   tashilishini   to‘xtatib   qo‘yishini
tushungan   o‘quvchi,   isitish   moslamalaridan   foydalanishda   mas’uliyatli   bo‘lishni
o‘rganadi.   Bu   pedagogik   jarayonda   "xavfsizlik   madaniyati"ni   shakllantirishning
psixologik usulidir.
Ekologik faoliyatning motivatsiyasi.  O‘quvchini tabiatni asrashga undovchi
asosiy   kuch   motivatsiyadir.   Pedagoglar   kimyo   darslarida   muammoli   ta’lim
usulidan   foydalanib,   o‘quvchilarni   "tadqiqotchi"   rolida   namoyon   etishlari   lozim.
Masalan:
 "Nima uchun?"  — Nima uchun polimer chiqindilari tabiatda chirimaydi?
 "Qanday?"   —   Polietilenni   kimyoviy   yo‘l   bilan   qanday   utilizatsiya   qilish
mumkin?
18 Ushbu   savollarga   javob   izlash   jarayonida   o‘quvchi   o‘zini   tabiatning
qutqaruvchisi   sifatida   his   qiladi   va   bu   uning   psixologik   "Men"   konsepsiyasini
ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
19 O‘quvchilar yoshiga qarab ekologik yondashuvlar
Yosh guruhi Psixologik xususiyati Pedagogik usul va vositalar
Boshlang‘ich
kimyo (7-sinf) Qiziquvchanlik,
hissiyotga beriluvchanlik Qiziqarli   tajribalar,   tabiatga
ekskursiya,   suvning   tozaligini
tekshirish.
O‘rta   bo‘g‘in   (8-
9 sinflar) Mantiqiy   xulosalar
chiqarish,   tahlilga
moyillik Kimyoviy   tenglamalar   yordamida
ekologik   muammolarni   hisoblash,
jadvallar bilan ishlash.
Yuqori   sinf   (10-
11 sinflar) Kasbiy   yo‘nalish,
ijtimoiy mas’uliyat Sanoat   korxonalaridagi   texnologik
jarayonlarni   tanqidiy   tahlil   qilish,
loyihalar ustida ishlash.
Kimyo laboratoriyalarining tarbiyaviy ahamiyati.
Laboratoriya   mashg‘ulotlarida   o‘quvchi   moddalar   bilan   bevosita   muloqot
qiladi.   Bu   yerda   pedagogik   jihatdan   "tejamkorlik"   va   "chiqindisiz   ishlash"
malakalari   shakllanadi.   Masalan,   tajriba   davomida   ortib   qolgan   reagentlarni
neytrallash:
NaOH + HCl = NaCl + H2O
Ushbu   reaksiya   orqali   o‘quvchi   kislotali   chiqindilarni   neytral   holga
keltirmasdan tabiatga (oqova suvga) chiqarish mumkin emasligini amalda ko‘radi.
Bu uning kelajakdagi ekologik xulq-atvorini belgilaydi.
O‘quvchilarda   ekologik   tushunchalarni   shakllantirishning   pedagogik-
psixologik   asosi   —   bu   bilimni   hissiyot   bilan,   nazariyani   amaliyot   bilan
bog‘lashdir. Kimyo fani bu borada eng boy manba bo‘lib, u o‘quvchiga olamning
moddiy birligi  va uning har  bir  zarrasi  (atomi)  uchun  insoniyat  mas’ul  ekanligini
ilmiy isbotlab beradi.
20 KIMYO   DARSLARIDA   "YASHIL   KIMYO"   TAMOYILLARINI   JORIY
ETISH 
Zamonaviy   kimyo   ta’limining   ajralmas   qismi   bo‘lgan   "Yashil   kimyo"
( Green   Chemistry )   tushunchasi   o‘quvchilarga   ekologik   ta’lim   berishning   eng
yuqori   bosqichidir.   Bu   yo‘nalish   o‘quvchilarda   "muammoni   yuzaga   kelgandan
keyin hal qilish emas, balki uning oldini olish" tafakkurini shakllantiradi.
Yashil kimyoning dars jarayonida qo‘llaniladigan asosiy tamoyillari:
1. Chiqindilarni   oldini   olish:   Kimyoviy   tajriba   jarayonida   hosil   bo‘ladigan
chiqindilarni tozalashdan ko‘ra, ularni hosil qilmaslik afzalroqdir.
2. Atom   iqtisodiyoti:   Sintez   jarayonida   ishlatilgan   barcha   xomashyolar
maksimal   darajada   mahsulotga   aylanishi   kerak.   Reaksiya   unumini
hisoblashda o‘quvchilar chiqindi miqdorini ham inobatga olishadi.
3. Xavfsiz   reagentlardan   foydalanish:   Laboratoriya   mashg‘ulotlarida   zaharli
moddalar   o‘rniga   (masalan,   benzol   o‘rniga   suv   yoki   etanol)   xavfsizroq
erituvchilarni tanlash.
O‘quvchilar uchun darsda o‘rganiladigan kimyoviy-ekologik qonuniyatlar:
Atmosferadagi is gazi ( $CO$ ) va uning hosil bo‘lishi:
Yoqilg‘i chala yonganda o‘ta zaharli is gazi hosil bo‘ladi:
2C + O2 = 2CO
Ushbu gaz qondagi gemoglobin bilan quyidagi reaksiyaga kirishadi:
Hb + CO = HbCO
Hosil   bo‘lgan   karboksigemoglobin   ( HbCO )   juda   barqaror   birikma   bo‘lib,
gemoglobinning   kislorod   tashish   funksiyasini   bloklab   qo‘yadi.   Bu   ma’lumot
o‘quvchilarda   maishiy   texnika   va   yonish   jarayonlariga   nisbatan   ehtiyotkorlik
hissini uyg‘otadi.
"Muborak   gazni   qayta   ishlash   zavodi"   misolida:   Ushbu   zavodda   tabiiy   gaz
tarkibidagi vodorod sulfid ( H
2 S ) gazini ajratib olish va undan sof oltingugurt ishlab
chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. Bu jarayon atmosferaga zaharli gazlar chiqishini oldini
oladi. Kimyoviy jarayon quyidagicha kechadi:
1. Vodorod sulfidning chala yonishi:  2H2S + 3O2 = 2SO2 + 2H2O
21 2. Oltingugurt hosil bo‘lishi:  2H2S + SO2 = 3S + 2H2O
"Farg‘onaazot" AJ korxonasida suvni qayta ishlash:
Korxonada   oqova   suvlarni   kimyoviy   usulda   (neytrallash   va   cho‘ktirish)   tozalash
tizimi mavjud. Masalan, suvdagi  kislota qoldiqlarini so‘ndirilgan ohak yordamida
neytrallash:
H2SO4 + Ca(OH)2 = CaSO4 + 2H2O
Hosil bo‘lgan kalsiy sulfat cho‘kma sifatida ajratib olinadi va suv zararli kislotadan
tozalanadi. 
2-Rasm. ( "Farg‘onaazot" aksiyadorlik jamiyati korxonasining ishlab chiqarish
maydoni)
KIMYO DARSLARIDA EKOLOGIK TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING
TA’SIRCHAN METODLARI
"Suvning qattiqligi va maishiy ekologiya"
O‘quvchilarga   kundalik   hayotda   ishlatiladigan   sovun   va   kir   yuvish
vositalarining   suvning   qattiqligi   bilan   reaksiyasi   tushuntiriladi.   Qattiq   suvda
(tarkibida   Ca   va   Mg   ionlari   ko‘p   bo‘lgan   suv)   sovun   ko‘piklanmaydi   va   tabiatga
ortiqcha kimyoviy yuklama tushadi:
2C17H35COONa + Ca(HCO3)2 = (C17H35COO)2Ca + 2NaHCO3
Bu   reaksiya   natijasida   hosil   bo‘lgan   cho‘kma   kiyimlar   matosiga   zarar
yetkazadi va suv havzalarini ifloslantiradi.
22 Ekologik ma’lumotlar jadvali (To‘ldirish uchun):
Element   /
Birikma Tabiatdagi roli Salbiy ta’siri (me’yordan ortsa)
Fosfor (P) O‘simlik   o‘sishi   uchun
zarur Suv   havzalarida   "suv   o‘tishi"
(evtrofikatsiya)
Simob (Hg) Sanoatda ishlatiladi Nerv tizimini falajlovchi o‘ta xavfli zahar
Metan (CH4) Energetika manbai Issiqxona   effekti   (CO2   dan   25   marta
kuchliroq)
Xlor (Cl2) Dezinfeksiya vositasi Kuchli   bo‘g‘uvchi   zahar,   flora   va   faunani
nobud qiladi
1.4. Kimyo darslarida "yashil kimyo" tamoyillarini joriy etish
masalalari.
Yashil   kimyo   tushunchasi   XX   asrning   oxirlarida,   xususan   1990-yillarda
shakllangan   bo‘lib,   u   zamonaviy   kimyo   fanining   eng   muhim   va   istiqbolli
yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi.   Ushbu   tushuncha   AQSH   Atrof-muhitni
muhofaza   qilish   agentligi   tomonidan   ilmiy   muomalaga   kiritilgan   va   keyinchalik
butun   dunyo   miqyosida   keng   tarqalgan.   Yashil   kimyo   insoniyat   oldida   turgan
ekologik   muammolarga   ilmiy   asoslangan   yechimlar   taklif   etuvchi   yo‘nalish
sifatida shakllandi. Uning paydo bo‘lishiga sanoat  rivoji natijasida yuzaga kelgan
atmosfera   ifloslanishi,   suv   resurslarining   zaharlanishi,   tuproq   degradatsiyasi   va
chiqindilar  muammosi  sabab  bo‘ldi. Shu nuqtai  nazardan yashil  kimyo an’anaviy
kimyo   yondashuvlaridan   tubdan   farq   qiladi,   chunki   u   mavjud   muammolarni
bartaraf   etish   bilan   cheklanib   qolmay,   balki   ularning   paydo   bo‘lishining   oldini
olishni asosiy maqsad qilib qo‘yadi.
23 Yashil   kimyoning   falsafasi   profilaktik   yondashuvga   asoslanadi,   ya’ni   har
qanday   zararli   modda   yoki   chiqindini   keyinchalik   yo‘q   qilishdan   ko‘ra,   uni
umuman   hosil   qilmaslik   ancha   samarali   va   xavfsiz   hisoblanadi.   Bu   yondashuv
kimyoviy   jarayonlarni   loyihalashning   yangi   bosqichini   boshlab   berdi.   Endilikda
kimyogarlar nafaqat mahsulot olishga, balki bu mahsulot qanday sharoitda, qanday
xomashyo asosida va qanday oqibatlar bilan ishlab chiqarilayotganiga ham e’tibor
qaratmoqda.   Shu   sababli   yashil   kimyo   nafaqat   kimyo   fanining,   balki   ekologiya,
biologiya,   energetika   va   muhandislik   fanlari   bilan   ham   chambarchas   bog‘liq
bo‘lgan kompleks ilmiy yo‘nalishdir.
Mazkur yo‘nalishning asosiy mazmuni kimyoviy reaksiyalar samaradorligini
oshirish,   zaharli   moddalar   miqdorini   kamaytirish   va   energiya   sarfini
optimallashtirishdan   iborat.   Bu   jarayonda   atom   iqtisodiyoti   muhim   tushuncha
sifatida   qaraladi.   Atom   iqtisodiyoti   kimyoviy   reaksiyada   qatnashgan   barcha
atomlarning   qanchalik   darajada   foydali   mahsulot   tarkibiga   o‘tganini   ifodalaydi.
Agar   reaksiyada   barcha   atomlar   yakuniy   mahsulotga   aylansa,   bunday   jarayon
ekologik jihatdan eng maqbul hisoblanadi. Aksincha, agar qo‘shimcha mahsulotlar
hosil   bo‘lsa,   ular   chiqindi   sifatida   atrof-muhitga   zarar   yetkazishi   mumkin.   Shu
sababli   yashil   kimyo   birikish   reaksiyalarini   afzal   deb   hisoblaydi,   chunki   bunday
reaksiyalarda chiqindilar deyarli hosil bo‘lmaydi.
Yashil   kimyo   shuningdek   xavfsiz   sintez   usullarini   ishlab   chiqishga   katta
e’tibor qaratadi. Bu esa kimyoviy tajribalar va ishlab chiqarish jarayonlarida inson
salomatligiga zarar  yetkazmaydigan moddalar va texnologiyalardan foydalanishni
anglatadi. Ayniqsa, ta’lim jarayonida bu yondashuv muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
o‘quvchilarning   xavfsizligini   ta’minlash   bilan   birga   ularda   ekologik   ongni   ham
shakllantiradi.   Energiya   samaradorligi   ham   yashil   kimyoning   muhim   jihatlaridan
biridir.   Kimyoviy   jarayonlarni   yuqori   harorat   va   bosim   talab   qilmaydigan
sharoitlarda   o‘tkazish   orqali   energiya   sarfini   kamaytirish   mumkin.   Bu   esa   o‘z
navbatida   issiqxona   gazlari   chiqishini   kamaytirishga   va   global   iqlim   o‘zgarishini
sekinlashtirishga yordam beradi.
24 Yashil   kimyo   global   ekologik   muammolarni   hal   qilishda   ham   muhim   rol
o‘ynaydi. Masalan, ozon qatlamining yemirilishi muammosi uzoq yillar davomida
insoniyatni   tashvishga   solib   kelgan.   Ilgari   sovutkichlarda   ishlatilgan   freonlar
atmosferaga   chiqib,   ozon   qatlamini   yemirgan.   Yashil   kimyo   ushbu   moddalar
o‘rniga   ekologik   xavfsiz   alternativalarni   taklif   etadi.   Xuddi   shuningdek,   plastik
chiqindilar muammosi ham dolzarb masalalardan biridir. An’anaviy plastmassalar
tabiatda   yuzlab   yillar   davomida   parchalanmaydi,   bu   esa   tuproq   va   suvning
ifloslanishiga   olib   keladi.   Yashil   kimyo   esa   biodegradatsiyalanuvchi   polimerlar
ishlab   chiqishni   yo‘lga   qo‘ygan.   Bunday   materiallar   tabiiy   sharoitda   parchalanib,
atrof-muhitga zarar yetkazmaydi. Masalan, polilaktid kabi polimerlar suv ta’sirida
oddiy   organik   moddalarga   ajraladi   va   mikroorganizmlar   tomonidan   qayta
ishlanadi.
Yashil   kimyoning   yana   bir   muhim   yo‘nalishi   qayta   tiklanuvchi
xomashyolardan foydalanish hisoblanadi. An’anaviy kimyo sanoati asosan neft va
gaz   kabi   cheklangan   resurslarga   tayanadi.   Bu   resurslar   esa   nafaqat   tugab   boradi,
balki ularni qayta ishlash jarayonida katta miqdorda zararli moddalar ajraladi. Shu
sababli   yashil   kimyo   biomassa,   o‘simliklar   va   boshqa   biologik   manbalardan
foydalanishni   rag‘batlantiradi.   Bu   esa   barqaror   rivojlanishni   ta’minlashga   xizmat
qiladi.
Ta’lim tizimida yashil  kimyoni joriy etish alohida ahamiyatga ega. Maktab
kimyo   kursida   ushbu   yo‘nalishni   o‘rgatish   o‘quvchilarda   nafaqat   nazariy
bilimlarni,   balki   ekologik   mas’uliyatni   ham   shakllantiradi.   Dars   jarayonida
mikrokimyoviy   tajribalardan   foydalanish   reagentlar   sarfini   sezilarli   darajada
kamaytiradi   va   chiqindilar   miqdorini   minimallashtiradi.   Bundan   tashqari,   tabiiy
indikatorlardan foydalanish o‘quvchilarga kimyoviy jarayonlarni ekologik xavfsiz
usulda   o‘rganish   imkonini   beradi.   Zamonaviy   axborot   texnologiyalarining
rivojlanishi   esa   virtual   laboratoriyalarni   joriy   etish   imkonini   bermoqda.   Bu   esa
xavfli  tajribalarni  real  sharoitda  emas, balki  kompyuter  orqali  o‘rganish imkonini
yaratadi.
25 Yashil   kimyo   an’anaviy   kimyodan   bir   qator   jihatlari   bilan   farq   qiladi.
An’anaviy   kimyo   asosan   mahsulot   olishga   qaratilgan   bo‘lsa,   yashil   kimyo
mahsulot   bilan   birga   uning   atrof-muhitga   ta’sirini   ham   hisobga   oladi.   An’anaviy
jarayonlarda   chiqindilar   hosil   bo‘lgach   tozalanadi,   yashil   kimyoda   esa   ular
umuman   hosil   bo‘lmasligi   uchun   oldindan   choralar   ko‘riladi.   Shuningdek,
an’anaviy  kimyoda   ko‘pincha   zaharli   erituvchilar   qo‘llanilsa,   yashil   kimyoda  suv
yoki xavfsiz erituvchilar ishlatiladi. Energiya sarfi ham yashil kimyoda ancha kam
bo‘lib, jarayonlar iloji boricha oddiy sharoitlarda olib boriladi.
Xulosa   qilib   aytganda,   yashil   kimyo   zamonaviy   ilm-fanning   eng   muhim
yo‘nalishlaridan   biri   bo‘lib,   u   insoniyat   va   tabiat   o‘rtasidagi   muvozanatni
saqlashga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv orqali kimyo fani faqat ishlab chiqarish
vositasi   emas,   balki   ekologik   muammolarni   hal   qiluvchi   kuch   sifatida   namoyon
bo‘ladi.   Ta’lim   jarayonida   yashil   kimyoni   o‘rgatish   esa   kelajak   avlodni
mas’uliyatli,   ongli   va   ekologik   madaniyatga   ega   insonlar   sifatida   tarbiyalashda
muhim rol o‘ynaydi.
26 II BOB. KIMYONI O‘QITISHDA EKOLOGIK TA’LIMNI
TASHKIL ETISH METODIKASI  
2.1. Noorganik kimyo mavzularini o‘rganishda ekologik
muammolarni yoritish usullari.
Noorganik   kimyo   darslarida   ekologik   muammolarni   yoritishda
moddalarning   tabiatdagi   aylanishi   (biogeokimyoviy   sikllar)   markaziy   o‘rinni
egallaydi. O‘quvchilarga har bir elementning tabiatdagi muvozanati inson faoliyati
natijasida   qanday   buzilayotganini   ilmiy   asoslab   berish   lozim.   Masalan,   uglerod
siklini o‘rganishda nafaqat uning oksidlarini, balki ularning global iqlimga ta’sirini
kimyoviy   jarayonlar   orqali   tahlil   qilish   metodik   jihatdan   samaralidir.   Karbonat
angidrid   gazining   havoda   to‘planishi   natijasida   hosil   bo‘ladigan   issiqxona   effekti
quyidagi   kimyoviy   jarayonlar   bilan   bog‘liqdir.   Yoqilg‘ilarning   yonishi   natijasida
atmosferaga   chiqarilayotgan   uglerod   (IV)-oksidi   miqdori   o‘simliklar   tomonidan
o‘zlashtirilayotgan miqdordan bir necha barobar ortib ketmoqda. Ushbu jarayonni
quyidagi tenglama orqali ifodalash mumkin:
C + O
2  = CO
2  
1-rasm. (C + O
2  = CO
2  )
 
Metallar   bo‘limida   ekologik   muammolarni   yoritish   usullari   orasida   eng
asosiysi bu metallurgiya sanoati chiqindilarining biosferaga ta’sirini tahlil qilishdir.
O‘quvchilarga og‘ir metallarning, xususan, simob va qo‘rg‘oshinning toksikologik
xususiyatlari   haqida   ma’lumot   berishda,   ushbu   elementlarning   organizmdagi
fermentlar   bilan   birikishi   natijasida   hosil   bo‘ladigan   kompleks   birikmalar
27 tushuntiriladi. Simob ionlarining oqsil molekulalari bilan o‘zaro ta’siri organizmda
qaytmas   fiziologik   o‘zgarishlarga   olib   kelishi   ilmiy   jihatdan   isbotlangan.
Shuningdek,  metallarni   korroziyadan  himoya   qilish   usullarini   o‘rganishda   "yashil
qoplamalar"   va   ekologik   toza   inhibitorlardan   foydalanish   masalasi   ko‘tariladi.
Temirning havoda namlik ta’sirida yemirilish jarayoni quyidagicha kechadi:
4Fe + 3O2 + 6H2O = 4Fe(OH)3
Gidrosfera   ekologiyasini   noorganik   kimyo   nuqtayi   nazaridan   o‘rganishda
suvning   qattiqligi   muammosi   alohida   ahamiyatga   ega.   Suvdagi   kalsiy   va   magniy
ionlarining   miqdori   nafaqat   texnik,   balki   ekologik   muammodir.   Chunki   qattiq
suvdan   foydalanish   maishiy   hayotda   yuvish   vositalarining   ko‘p   sarflanishiga   va
natijada   suv   havzalarining   kimyoviy   yuklamasi   ortishiga   sabab   bo‘ladi.   Suvning
vaqtinchalik qattiqligini  bartaraf  etishning kimyoviy usuli  o‘quvchilarga quyidagi
reaksiya yordamida ko‘rsatiladi:
Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 = 2CaCO3 + 2H2O
Noorganik   kimyo   darslarida   minerallar   va   o‘g‘itlar   mavzusini   o‘rganishda
O‘zbekiston   sharoitidagi   eng   dolzarb   muammo   —   tuproqning   sho‘rlanishi   va
uning   kimyoviy   tahliliga   to‘xtalib   o‘tiladi.   Tuproq   tarkibidagi   natriy   xlorid   va
natriy sulfat miqdorining ortishi o‘simliklarning mineral ozuqalarni o‘zlashtirishini
qiyinlashtiradi.   Sho‘rlangan   tuproqlarni   kimyoviy   yo‘l   bilan   melioratsiya   qilish,
ya’ni gips yordamida natriyni siqib chiqarish jarayoni o‘quvchilar uchun qiziqarli
va hayotiy misoldir:
Na2SO4 + CaSO4 = (Bu yerda almashinish jarayonlari tahlil qilinadi)
Sanoatda   noorganik   moddalar   ishlab   chiqarish   jarayonida   (masalan,   sulfat
kislota   ishlab   chiqarishda)   ajralib   chiqadigan   chiqindi   gazlarni   neytrallash
metodikasi   o‘quvchilarga   muammoli   ta’lim   asosida   tushuntiriladi.   Gazlarni
absorbsiya qilish minoralari qanday ishlashi va ularda ishqorli eritmalarning gazlar
bilan   reaksiyaga   kirishish   mexanizmi   yoritiladi.   Bu   o‘quvchilarda   kimyoviy
texnologiyalarning   atrof-muhit   xavfsizligidagi   roli   haqida   tushuncha   uyg‘otadi.
Oltingugurt   dioksidining   ohak   suti   bilan   neytrallanishi   quyidagi   tenglama   orqali
ko‘rsatiladi:
28 SO2 + Ca(OH)2 = CaSO3 + H2O
Darslarda noorganik kimyo mavzularini o‘rganishda ekologik muammolarni
yoritishning   samarali   usullaridan   biri   —   bu   "Ekologik   laboratoriya"   tashkil
etishdir.   O‘quvchilarga   dars   jarayonida   havoning   tozaligini   indikator   qog‘ozlar
yordamida   tekshirish,   turli   tuzlarning   gidrolizlanishi   natijasida   hosil   bo‘ladigan
muhitning   (pH)   tirik   organizmlarga   ta’sirini   tushuntirish   metodik   jihatdan   boy
mazmun   beradi.   Masalan,   alyuminiy   tuzlarining   gidrolizlanishi   natijasida   hosil
bo‘ladigan   kislotali   muhit   baliqlar   va   suv   o‘simliklari   uchun   o‘ta   zararli
hisoblanadi:
AlCl3 + H2O = AlOHCl2 + HCl
Xulosa qilib aytganda, noorganik kimyo darslarida har bir kimyoviy element
va   uning   birikmalarini   ekologik   tahlil   bilan   uyg‘unlikda   o‘rganish,   o‘quvchilarda
zamonaviy   ilmiy   dunyoqarashni   shakllantirishning   asosiy   omilidir.   Bu   orqali
o‘quvchi   olamning   moddiy   yaxlitligini   va   har   bir   kimyoviy   zarraning   tabiatdagi
o‘rnini anglab yetadi.
Modda turi Ekologik ta'siri Kimyoviy yechim / Neytrallash
Kislotali
oksidlar Havoni   ifloslantirish,   kislotali
yomg'ir Gazlarni   ishqorli   filtrlar   bilan
tozalash
Og'ir metallar Bioakkumulyatsiya
(zaxarlanish) Chiqindilarni   ikkilamchi   qayta
ishlash
Mineral
o'g'itlar Tuproq   unumdorligining
buzilishi Organik   va   bioo'g'itlardan
foydalanish
Ishqorlar Suv havzalarida pH o'zgarishi Kislotalar bilan neytrallash:   H +
OH = H2O
29 2.2. Kimyoviy tajribalar va laboratoriya mashg‘ulotlarida ekologik
tarbiya berish.
Kimyo   fani   tajribaviy   fan   bo‘lganligi   sababli,   o‘quvchilarning   nazariy   bilimlarini
amaliyotda sinab ko‘rishlari uchun laboratoriya mashg‘ulotlari muhim o‘rin tutadi.
Biroq, laboratoriya ishlari nafaqat bilim olish manbai, balki o‘quvchilarda ekologik
madaniyat   va   tabiatga   mas’uliyatli   munosabatni   shakllantirishning   asosiy
maydonidir.   Kimyoviy   tajribalar   jarayonida   ekologik   tarbiya   berish   —   bu
o‘quvchiga   har   bir   reagentning   qadrini   tushuntirish,   chiqindilarni
zararsizlantirishni   o‘rgatish   va   tabiatga   ziyon   yetkazmaydigan   ish   usullarini
singdirish demakdir.
Laboratoriya   ishlarini   ekologiklashtirishning   nazariy   asoslari.   An’anaviy
kimyoviy laboratoriya ishlarida ko‘p miqdorda reagentlar ishlatilishi va tajribadan
so‘ng   hosil   bo‘lgan   eritmalar   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   oqova   suv   tizimiga   to‘kilishi
ekologik   jihatdan   noto‘g‘ri   yondashuvdir.   Zamonaviy   metodikada   laboratoriya
ishlarini ekologiklashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
1. Reagentlarni tejash (Mikroanaliz):  Tajribalarni o‘tkazishda moddalarni katta
idishlarda emas, balki tomchi usulida yoki mikro-probirkalarda bajarish.   Bu
usul ishlatiladigan moddalar miqdorini 10-20 barobarga kamaytiradi.
2. Xavfsiz   moddalarni   tanlash:   Tajriba   jarayonida   zaharli   moddalar   (masalan,
og‘ir metall tuzlari) o‘rniga ularning xavfsizroq analoglaridan foydalanish.
3. Chiqindilarni   boshqarish:   Tajribadan   so‘ng   hosil   bo‘lgan   mahsulotlarni
qanday neytrallash va utilizatsiya qilishni amalda ko‘rsatish.
Kimyoviy   tajribalarda   chiqindilarni   neytrallash   usullari.   Laboratoriya
mashg‘ulotlarida  o‘quvchilar  tomonidan bajariladigan  har  bir  tajriba  oxirida hosil
bo‘lgan   qoldiqlar   tahlil   qilinishi   kerak.   Masalan,   kislota   va   ishqorlar   bilan
bajarilgan   tajribalardan   so‘ng,   ularni   oqova   suvga   toshlashdan   oldin   o‘zaro
neytrallash   zarurligi   tushuntiriladi.   Bu   jarayon   o‘quvchiga   haqiqiy   zavod
sharoitidagi tozalash inshootlari ishini tasavvur qilishga yordam beradi.
Kislotali chiqindilarni neytrallash reaksiyasi:
NaOH + HCl = NaCl + H2O
30 Ishqoriy chiqindilarni sulfat kislota bilan neytrallash:
2KOH + H2SO4 = K2SO4 + 2H2O
Ushbu jarayonlarni bajarish orqali o‘quvchilar kislota va ishqorlarning tirik
organizmlarga   hamda   metall   quvurlarga   yetkazadigan   zarari   haqida   psixologik
tushunchaga ega bo‘ladilar.
O‘quvchilarda ekologik ko‘nikmalarni shakllantiruvchi namunaviy tajribalar
Darsliklardagi oddiy tajribalarni ekologik mazmun bilan boyitish mumkin. Quyida
bir nechta misollar keltirilgan:
1.   Suvning   tozaligini   tekshirish   tajribasi:   O‘quvchilarga   turli   manbalardan
(daryo   suvi,   kran   suvi,   yomg‘ir   suvi)   namunalar   keltirish   topshiriladi.   Ularning
tarkibidagi   sulfat   va   xlorid   ionlari   sifat   reaksiyalari   yordamida   aniqlanadi.   Sulfat
ionini   aniqlash   reaksiyasi   o‘quvchiga   suvdagi   kimyoviy   yuklamani   vizual
ko‘rsatadi:
Na2SO4 + BaCl2 = BaSO4 + 2NaCl
Hosil   bo‘lgan   oq   cho‘kma   miqdoriga   qarab,   suvning   ifloslanish   darajasi
haqida xulosa qilinadi.
2. Havoning kislotaliligini aniqlash:  Atmosfera havosidagi gazlarning suvda
erib   kislota   hosil   qilishini   laboratoriya   sharoitida   ko‘rsatish.   Buning   uchun
karbonat   angidrid   yoki   oltingugurt   dioksidi   distillangan   suv   orqali   o‘tkaziladi   va
lakmus yordamida muhitning o‘zgarishi kuzatiladi:
CO2 + H2O = H2CO3
Bu   tajriba   o‘quvchiga   "kislotali   yomg‘irlar"ning   qanday   paydo   bo‘lishini
ilmiy isbotlab beradi. Laboratoriya mashg‘ulotlarida "Yashil kimyo" tamoyillari
Tajribalar o‘tkazishda "Yashil kimyo"ning 12 tamoyilidan eng asosiylarini qo‘llash
ekologik   tarbiyaning   cho‘qqisi   hisoblanadi.   Atom   iqtisodiyoti   tamoyili: .
O‘quvchilarga   tajriba   davomida   mahsulot   unumini   hisoblash   bilan   birga,   hosil
bo‘layotgan qo‘shimcha chiqindilar massasini ham hisoblatish kerak. Bu ularga har
bir atomning tabiatdagi ahamiyatini tushunishga yordam beradi.   Katalizatorlardan
foydalanish:   Reaksiyalarni   tezlashtirish   va   energiya   sarfini   (qizdirishni)
kamaytirish   uchun   katalizatorlardan   foydalanish   o‘rgatiladi.   Masalan,   vodorod
31 peroksidining   parchalanishini   marganets   (IV)-oksidi   ishtirokida   tezlashtirish
energiyani tejashning yorqin misolidir:
2H2O2 = 2H2O + O2 (MnO2 ishtirokida)
Ekologik tarbiya berishda laboratoriya ishlarini tashkil etish bosqichlari (Jadval)
Bosqich nomi O'qituvchining
vazifasi O'quvchining
faoliyati Ekologik natija
Tayyorgarlik Reagentlarni   minimal
miqdorda taqsimlash Idishlarning   tozaligini
va   reagent   miqdorini
tekshirish Moddalarni   tejash
ko'nikmasi
Tajriba
borishi Havfsiz   usullarni
ko'rsatish Gazlar   chiqishini   va
rang   o'zgarishini
kuzatish Moddalar   xossasini
tushunish
Xulosa yasash Reaksiyaning   tabiatga
ta'sirini so'rash Ekologik tahlil yozish Ekologik   tafakkur
uyg'onishi
Yakuniy qism Chiqindilarni
utilizatsiya   qilishni
boshqarish Idishlarni   yuvish   va
eritmalarni neytrallash Atrof-muhitni
ifloslantirmaslik
Kimyoviy tajribalar o‘quvchilar uchun shunchaki qiziqarli mashg‘ulot emas,
balki tabiat bilan muloqot qilish usulidir. Laboratoriyada har bir tomchi reagentni
tejashni   o‘rgangan   o‘quvchi,   kelajakda   sanoatda   yoki   uyda   ham   kimyoviy
moddalarga nisbatan ehtiyotkor bo‘ladi. O‘qituvchi laboratoriya darslarida nafaqat
natijani   (rang   o‘zgarishi   yoki   cho‘kma   hosil   bo‘lishi),   balki   o‘sha   jarayonning
ekologik "narxini" ham muhokama qilishi shart. Faqat shundagina kimyo darslari
haqiqiy ekologik ta’lim manbaiga aylanadi.
32 2.3. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garaklarda ekologik
loyihalarni amalga oshirish.
Kimyo fanini o‘qitishda darsdan tashqari mashg‘ulotlar va to‘garak faoliyati
o‘quvchilarning   ijodiy   qobiliyatlarini   ro‘yobga   chiqarish   hamda   ularda   ekologik
mas’uliyatni   shakllantirishda   beqiyos   ahamiyatga   ega.   Dars   jarayonidagi   vaqt
cheklovi   o‘quvchilarga   keng   ko‘lamli   ekologik   loyihalar   bilan   shug‘ullanish
imkonini bermaydi, biroq to‘garak mashg‘ulotlari bu bo‘shliqni to‘ldiradi. Loyiha
metodi   darsdan   tashqari   faoliyatning   eng   samarali   shakli   bo‘lib,   u   o‘quvchini
passiv tinglovchidan faol tadqiqotchiga aylantiradi.
Ekologik loyihalarni tashkil etishning pedagogik mohiyati. Darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda   ekologik   loyihalarni   amalga   oshirish   jarayoni   o‘quvchilarda
jamoada   ishlash,   muammolarni   kimyoviy   jihatdan   tahlil   qilish   va   olingan
natijalarni   hayotga   tatbiq   etish   ko‘nikmalarini   rivojlantiradi.   Bu   jarayonda
o‘quvchilar   nafaqat   nazariy   bilimlarni   mustahkamlaydilar,   balki   o‘z   yashash
hududidagi   real   ekologik   muammolarni   hal   qilish   yo‘llarini   izlaydilar.   Loyihaviy
faoliyat   bir   necha   bosqichdan   iborat   bo‘lib,   bular   muammoni   aniqlash,
rejalashtirish, kimyoviy tajribalar o‘tkazish va yakuniy xulosa chiqarishdir.
To‘garaklarda amalga oshiriladigan namunaviy ekologik loyihalar
33 1.   "Tabiiy   indikatorlar"   loyihasi:   Ushbu   loyihada   o‘quvchilar   laboratoriya
indikatorlari   (lakmus,   fenolftalein)   o‘rnini   bosuvchi   tabiiy   moddalarni
o‘rganishadi. Turli o‘simliklar, mevalar va gullar (qizil karam, anor po‘sti, atirgul
barglari) tarkibidagi antotsian pigmentlarining kislotali va ishqorli muhitda rangini
o‘zgartirishi   tahlil   qilinadi.   Bu   loyiha   "yashil   kimyo"   tamoyillarini   o‘rganishda
juda   samaralidir.   O‘quvchilar   kislotali   va   ishqorli   muhitda   sodir   bo‘ladigan   rang
o‘zgarishlarini quyidagi muvozanat asosida tushunadilar:
Ind-H (Kislotali shakl) = Ind- (Ishqorli shakl) + H+
2.   "Maishiy   chiqindilarni   kimyoviy   utilizatsiya   qilish"   loyihasi:   Ushbu
loyihada   o‘quvchilar   plastik   butilkalar   (PET),   qog‘oz   va   shisha   chiqindilarining
tabiatda   parchalanish   muddatlarini   o‘rganadilar.   Loyihaning   amaliy   qismida
o‘quvchilar   polimerlarning   termik   parchalanishi   natijasida   hosil   bo‘ladigan
mahsulotlarni   tahlil   qilishadi.   Shuningdek,   chiqindi   qog‘ozlardan   ikkilamchi
qog‘oz   olish   jarayonini   laboratoriya   sharoitida   amalga   oshiradilar.   Bu   loyiha
o‘quvchilarda tejamkorlik va chiqindisiz hayot tarzini shakllantiradi.
3.   "Suv   tozaligining   kimyoviy   monitoringi"   loyihasi:   To‘garak   a’zolari   o‘z
tumanidagi daryo, kanal yoki quduq suvlaridan namunalar olib, ularning kimyoviy
tarkibini   o‘rganadilar.   Suvning   qattiqligini   aniqlash,   undagi   nitratlar   va   xloridlar
miqdorini tahlil qilish asosiy vazifa hisoblanadi. Masalan, suvdagi xlorid ionlarini
kumush nitrat eritmasi yordamida aniqlash:
NaCl + AgNO3 = AgCl + NaNO3
Hosil bo‘lgan oq cho‘kma miqdori suvning sho‘rlanish darajasini ko‘rsatadi.
Bu   ma’lumotlar   asosida   o‘quvchilar   mahalliy   aholi   uchun   tavsiyalar   ishlab
chiqishadi.
34 Ekologik loyihalarning tarkibiy qismlari (Jadval)
Loyiha nomi Tadqiqot obyekti Kimyoviy mazmuni Kutilayotgan natija
"Toza havo" Maktab   atrofidagi
atmosfera Gazlarni   tutib   qoluvchi
o'simliklar tahlili Havoni   tozalash
strategiyasi
"Tirik
tuproq" Maktab   tomorqasi
tuproqlari Tuproqning   pH   darajasi   va
sho'rlanishi Optimal   o'g'itlash
rejasini tuzish
"Eko-
detektiv" Maishiy   kimyo
mahsulotlari Yuvish   vositalarining
tarkibidagi fosfatlar Ekologik   toza
mahsulotlar tanlovi
"Energiyani
teja" Kimyoviy
energiya
manbalari Akkumulyatorlar   va
elementlarning utilizatsiyasi Chiqindilarni   to'g'ri
yig'ish tizimi
.  
35 XULOSA
"Kimyo darslarida o‘quvchilarga ekologik ta’lim-tarbiya berish metodikasi"
mavzusida olib borilgan tadqiqotlar, nazariy tahlillar va metodik ishlanmalar shuni
ko‘rsatadiki,   hozirgi   zamon   kimyo   ta’limi   shunchaki   moddalar   va   ularning
xossalarini   o‘rgatish   bilan   cheklanib   qolmasdan,   balki   yosh   avlodda   ekologik
madaniyatni   shakllantirishning   asosiy   vositasiga   aylanishi   zarur.   Kurs   ishi
davomida   ko‘tarilgan   muammolar   va   ishlab   chiqilgan   metodlar   asosida   quyidagi
yakuniy xulosalarga kelindi:
Birinchidan,   kimyo   fani   tabiatning   ichki   sirlarini,   moddalar   aylanishini   va
insoniyatning   texnogen   faoliyati   natijasida   yuzaga   keladigan   o‘zgarishlarni   ilmiy
asoslab   beruvchi   yagona   fundamental   fandir.   O‘quvchilarda   ekologik
tushunchalarni   shakllantirishning   pedagogik-psixologik   xususiyatlari   shuni
ko‘rsatadiki,   bilim   hissiyot   bilan   uyg‘unlashganda   (masalan,   kislotali
yomg‘irlarning   o‘simliklarga   zararini   tajribada   ko‘rganda)   ekologik   ong   yanada
mustahkamroq shakllanadi.
Ikkinchidan,   noorganik   kimyo   darslarida   elementlarni   o‘rganish   jarayonida
global   muammolarni   (issiqxona   effekti,   ozon   qatlamining   yemirilishi,   suv
havzalarining evtrofikatsiyasi)  kimyoviy formulalar va tenglamalar orqali yoritish
o‘quvchilarda   mantiqiy   tafakkurni   o‘stiradi.   Masalan,   karbonat   angidridning
havoda to‘planishi:  C + O2 = CO2  yoki kislotali yomg‘irlarning hosil bo‘lishi: 
SO3   +   H2O   =   H2SO4   kabi   reaksiyalar   o‘quvchilar   uchun   shunchaki   nazariya
emas, balki atrof-muhitni asrash uchun signal bo‘lib xizmat qiladi.
Uchinchidan,   "Yashil kimyo" tamoyillarini ta’lim tizimiga joriy etish orqali
biz o‘quvchilarni "muammoni yuzaga kelgandan keyin hal qilish emas, balki uning
oldini   olish"   strategiyasiga   o‘rgatamiz.   Bu   esa   kelajakda   sanoatda   ham,   kundalik
hayotda   ham   chiqindisiz   texnologiyalardan   foydalanish   ko‘nikmasini
shakllantiradi.
To‘rtinchidan,   kimyoviy   tajribalar   va   laboratoriya   mashg‘ulotlarini
ekologiklashtirish — bu amaliy ekologik tarbiyaning cho‘qqisidir. Mikrokimyoviy
36 usullarni   qo‘llash,   reagentlarni   tejash   va   eng   muhimi,   tajribadan   so‘ng   hosil
bo‘lgan   chiqindilarni   neytrallash:   NaOH   +   HCl   =   NaCl   +   H2O   kabi   amallarni
bajarish o‘quvchini tabiatga daxldorlik hissi bilan tarbiyalaydi.
Beshinchidan,   darsdan   tashqari   mashg‘ulotlar   va   to‘garaklarda   amalga
oshiriladigan   ekologik   loyihalar   o‘quvchilarni   tadqiqotchi   rolida   namoyon   etadi.
Maktab   hududi   tuprog‘ini   yoki   yaqin   atrofdagi   suv   havzasini   kimyoviy   tahlil
qilish,   o‘quvchilarda   o‘z   yashash   hududining   ekologik   taqdiri   uchun   javobgarlik
hissini uyg‘otadi.
Tadqiqot   natijalariga   tayangan   holda,   maktab   kimyo   o‘qituvchilari   va   ta’lim
mutasaddilari uchun quyidagi tavsiyalarni ilgari suramiz:
1. Laboratoriya   jihozlarini   yangilash:   Maktab   laboratoriyalarini   mikroanaliz
to‘plamlari bilan ta’minlash, bu reagentlar sarfini kamaytiradi va tajribalarni
xavfsiz qiladi.
2. Ekologik   reyting   tizimi:   O‘quvchilarning   ekologik   bilimlarini   baholashda
nafaqat   nazariy   javoblarni,   balki   ularning   laboratoriyadagi   tejamkorligi   va
darsdan   tashqari   ekologik   loyihalardagi   ishtirokini   ham   inobatga   oluvchi
ko‘p ballik tizimni joriy etish.
3. Mintaqaviy   yondashuv:   Kimyo   darslarida   O‘zbekistonning   mahalliy
ekologik   muammolarini   (Orol   dengizi   fojiasi,   Navoiy   va   Olmaliq   sanoat
zonalari holati) ko‘proq misol qilib keltirish.
4. AKT   dan   foydalanish:   Virtual   laboratoriyalar   va   simulyatsiya   dasturlari
yordamida   zaharli   moddalar   ishtirokidagi   tajribalarni   virtual   ko‘rinishda
namoyish etish, bu orqali tabiatga zararni nolga tushirish.
Xulosa   qilib   aytganda,   kimyo   darslarida   ekologik   ta’lim-tarbiya   berish   —   bu
shunchaki   mavzu   emas,   balki   barqaror   kelajak   poydevoridir.   Ushbu   metodikani
to‘g‘ri   qo‘llash   natijasida   biz   nafaqat   kimyo   fanini   yaxshi   biladigan,   balki   ona
tabiatni   chin   dildan   sevadigan   va   uni   ilmiy   asosda   himoya   qila   oladigan   komil
insonlarni tarbiyalaymiz.
37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Asqarov   I.R.,   Toqtaev   S.H.,   Gapirov   G‘.   Kimyo:   Umumiy   o‘rta   ta’lim
maktablarining 7-sinfi uchun darslik. – Toshkent: "O‘zbekiston", 2017.
2. Asqarov   I.R.,   Toqtaev   S.H.,   Gapirov   G‘.   Kimyo:   Umumiy   o‘rta   ta’lim
maktablarining   8-sinfi   uchun   darslik.   –   Toshkent:   "Yangiyo‘l   poligraf
servis", 2019.
3. Asqarov   I.R.,   Toqtaev   S.H.,   Gapirov   G‘.   Kimyo:   Umumiy   o‘rta   ta’lim
maktablarining 9-sinfi uchun darslik. – Toshkent: "Sharq", 2019.
4. Mirkomilov N.H.  Ekologik kimyo. – Toshkent: "O‘qituvchi", 2003.
5. Mutalibov   A.   Kimyo   o‘qitish   metodikasi.   –   Toshkent:   "Universitet",
2014.
6. Nishonov   M.,   Ergashev   A.   Kimyo   o‘qitish   metodikasi.   –   Toshkent:
"Iqtisod-moliya", 2008.
7. Ziyomuxammedov   B.   Ekologiya   va   ma’naviyat.   –   Toshkent:   "Mehnat",
2002.
8. Azizov A.A.  Kimyo va ekologiya (O‘quv qo‘llanma). – Toshkent, 2011.
9. Boymirzaev K.M.  Tabiatni muhofaza qilish. – Namangan, 2010.
10. To‘xtaev   A.S.   Ekologiya   (O‘quv   qo‘llanma).   –   Toshkent:   "O‘qituvchi",
2001.
11. Shomurodov   H.F.   Maktabda   kimyoviy-ekologik   tarbiya   (Maqola).   //
"Kimyo maktabda" jurnali, №3, 2018.
12. www.lex.uz   –   O‘zbekiston   Respublikasi   Qonun   hujjatlari   ma’lumotlari
milliy bazasi.
13. www.ziyonet.uz  – O‘zbekiston axborot-ta’lim tarmog‘i.
14. www.eco.gov.uz   – O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni
muhofaza qilish davlat qo‘mitasining rasmiy sayti.
15. www.unesco.org   –   YUNESKOning   barqaror   rivojlanish   va   ekologik
ta’lim bo‘limi.
38 39

Kimyo darslarida o'quvchilarga ekologik ta'lim- tarbiya nerish metodikasi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
  • Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
  • Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish
  • Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
  • Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский