Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish - Pedagogika - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	888.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	08 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish

Sotib olish

5112000- Jismoniy madaniyat ta`lim yo nalishi bo yicha“ ” ’ ’
bakalavr darajasini o lish uchun
Boshlang ich sinf o quvchilarini jismoniy tarbiya
‘ ‘
darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini
rivojlantirish
mavzusida yozgan

MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I BOB. YOSH SPORTCHILARNI JISMONIY TAYYORLASH VA UNING
AHAMIYATI ........................................................................................................... 6
1.1. Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash tushunchasi, turlari, vazifalari va vositalari .......................................... 6
1.2. Jismoniy qobiliyatlarningumumiy tavsifi ............................................................................................................ 8
1.3. Jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining asosiy qonuniyatlari .............................................................................. 11
1.4. Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish tamoyillari .............................................................................................. 18
II BOB. EGILUVCHANLIK VA UNI BOSHLANG ICH SINF JISMONIY ‘
TARBIYA DARSLARIDA RIVOJLANTIRISH ............................................... 39
2.1. Egiluvchanlik haqida tushuncha ........................................................................................................................ 39
2.2. Egiluvchanlikning turlari va olchov mezoni
’ ...................................................................................................... 39
2.3. Egiluvchanlikning rivojlanish darajasini aniqlovchi omillar ............................................................................. 42
2.4. Egiluvchanlikni rivojlantirish uslubiyatining vazifalari va vositalari ................................................................ 43
XULOSALAR ........................................................................................................ 48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’ ....................................... 49

KIRISH
Prezidentimiz I.A.Karimov va hukumatimiz rahbarligida O zbekistonda‘
sog lom avlodni kamol toptirish, ta lim tarbiya berishning muvaffaqiyatli
‘ ’ –
amalga oshirilishi, jamiyatning rivojlanishida muxim ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
vazifalardan biri bo lib xizmat qilmoqda
‘ [1, 2, 3] .
O zbekistonning buyuk kelajagini ta minlash maqsadida a
‘ ’ h olini tinchligi,
yurt boyligi, ayniqsa iqtisodiyot, ijtimoiy madaniyat, ta lim-tarbiya jarayonlarida
’
tub islo h atlar o tkazilmoqda. Ularning samarali «Ta lim to g risida», «Kadrlar
‘ ’ ‘ ‘
tayyorlash Milliy Dasturi» (1997) , «Jismoniy tarbiya va sport to g risida» gi
‘ ‘
Qonun (2000 y., yangi tahriri) va Qarorlarda o z ifodasini topgan
‘ [4, 5] .
Mavzuning dolzarbligi. Maktab davri barcha harakat sifatlarini
rivojlantirish uchun eng qulay vaqt hisoblanadi. Biroq muayyan yosh davrlarida
harakat qobiliyatlarining tabiiy taraqqiy etish sur`atlari bir xil emas: bola
organizmining jismoniy yuklamaga nisbatan javob reaksiyasi o sish va
’
rivojlanishning turli bosqichlarida turlicha bo ladi. Jismoniy yuklama sezuvchan
’
yoki sensitiv deb ataluvchi muayyan davrlarda ko proq hamda uzoq muddat
’
saqlanib turuvchi samara beradi. Shu davrlarda muhitning tanlab yo naltirilgan
’
ta`sirotlariga organizmning moyilligi ortadi [7] .
Harakat sifatlarining rivojlanishida egiluvchanlik alohida o rin tutib, uning
’
yuqori darajada taraqqiy etishi bir qator murakkab va mas`ul kasblarni egallashda,
shuningdek, ko pgina sport turlarida yuqori natijalarga erishishda katta
’
ahamiyatga ega. Ilmiy-uslubiy adabiyotlardan olingan ma`lumotlar hamda sport
amaliyotining ko rsatishicha, katta yoshda
’ egiluvchanlik ni rivojlantirish –
murakkab va kamsamarali jarayon, kichik maktab yoshi esa buning uchun qulay
sharoit yaratadi [8].
Kichik maktab yoshi bolalarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta`sir
qiluvchi maqsadga yo naltirilgan ta`sirotlar uchun eng qulay davr hisoblanadi.
’
Basharti, aksar ko pchilik sport turlarida ixtisoslashuvning boshlanishi
’
kichik maktab davri bilan bir vaqtga to g ri kelishini nazarda tutsak, yuqoridagi
’ ’

holat alohida ahamiyat talab etadi. Shu sababli , bu muammoning y echilishi o ’ quv
jarayonini takomillashtirishda nihoyatda dolzarb sanaladi .
Ish ning maqsadi – Boshlang ich sinf o quvchilarining ’ ’ egiluvchanlik
sifatini rivojlantirish da ilg or uslublarni o rganish va tahlil qilish.
’ ’
Ishning vazifalari:
 jismoniy tarbiya darslarini oqitish jarayonida kichik sinf
’
oquvchilarining egiluvchanligini rivojlantirish darajalarini adabiyotlar tahlili
’
asosida aniqlash va xususiyatlarini namoyon qilish;
 boshlangich sinf jismoniy tarbiya darslari sharoitida
’ boshlang ich sinf ’
o quvchilari
’ ning egiluvchanli gini rivojlantirish uchun ilg or uslublardan ’
maqsadga yonaltirib foydalanish
’ ni o rganish ’ ;
 boshlangich sinf jismoniy tarbiya darslari sharoitida
’ egiluvchanlik ni
rivojlantirish dagi ilg or uslublardan
’ maqsadga yonaltirib foydalanishni tajribaviy ’
asoslash.
Ishning ob`ekti : Qarshi shahridagi 23-o rta maktabning
’ boshlang ich sinf ’
o quvchilari.
’
Ishning i lmiy yangiligi:
 Ishda boshlang ich sinf o quvchilari
’ ’ ning jismoniy tarbiya darslarida
egiluvchanlik ni rivojlantirish uchun qollaniladigan
’ ilg or uslublar qiyosiy tahlil ’
qilindi ;
 boshlang ich sinf o quvchilari
’ ’ da oquv jarayonida jismoniy tarbiya ’
darslarida egiluvchanlik ni rivojlantirish darajasining dinamikasi aniqlandi;
 boshlangich sinf jismoniy tarbiya darslari sharoitida
’ egiluvchanlik ni
rivojlantirish dagi ilg or uslublardan
’ maqsadga yonaltirib foydalanishni tajribaviy ’
asosla ndi .
Ishning a maliy ahamiyati:
1. Boshlang ich sinf o quvchilari
’ ’ da egiluvchanlik ni rivojlantirish uchun
dars vaqtidan unumliroq foydalanish imkonini beruvchi ilg or uslublar
’ tajriba
yordamida asoslandi va amaliyotga tadbiq qilindi.
4

2. Jismoniy tarbiya oqituvchilari uchun ’ boshlang ich sinf o quvchilari ’ ’ da
egiluvchanlik ni rivojlantirish boyicha amaliy tavsiyalar
’ taklif qilindi .
5

I BOB. YOSH SPORTCHILARNI JISMONIY TAYYORLASH VA
UNING AHAMIYATI
1.1. Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash tushunchasi, turlari,
vazifalari va vositalari
Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash sport mashg ulotlarining eng’
muhim tarkibiy qismlaridan hisoblanib, organizmni har tomonlama rivojlantirish,
sog liqni mustahkamlash, jismoniy qobiliyatlarni takomillashtirish va
’
tayyorgarlikning barcha boshqa turlari uchun mustahkam funksional baza
yaratishga yo naltirilgan jarayon sifatida tushuniladi
’ [10] .
Zamonaviy sport sportchilarning jismoniy tayyorgarligiga yuksak talablar
qo yadi. Buni quyidagi omillar bilan izohlash mumkin:
’
1) Sportdagi yutuqlarning o sib borishi har doim sportchidan jismoniy
’
qobiliyatlar rivojining yangi darajasini talab qiladi;
2) Jismoniy tayyorgarlikning yuqori darajasi mashg ulot va musobaqa
’
yuklamalarini oshirishning zaruriy sharti [8] .
Qo llaniladigan vositalarning ta`sir ko rsatish xususiyati va yo nalishiga
’ ’ ’
ko ra jismoniy tayyorgarlikni umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT), yordamchi
’
hamda maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) gurlariga bo lib o rganiladi.
’ ’
Yosh sportchilarning umumiy jismoniy tayyorgarligi (UJT) yuksak
natijalarga erishish uchun poydevor, zarur asos hisoblanadi. U quyidagi vazifalarni
hal etishga qaratilgan:
1) yosh sportchilar organizmining funksional imkoniyatlarini oshirish;
2) jismoniy sifatlar kuch, tezkorlik, chidamkorlik, epchillik va
–
egiluvchanlikni rivojlantirish;
3) yosh sportchilar organizmining jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni
yo q qilish.
’
UJT tarkibiga nihoyatda turli-tuman vositalar kiradi; ular sirasida snaryadlar
bilan bajariladigan, sheriklikda, maxsus qurilmalarda amalga oshiriladigan
6

mashqlar, har xil sport turlari akrobatika, engil atletika, sport o yinlari, suzish– ’
va boshqalarga xos umumrivojlantiruvchi mashqlar bor [8] .
Yosh sportchilarning yordamchi jismoniy tayyorgarligi maxsus jismoniy
qobiliyatlarni rivojlantirishga yo naltirilgan samarali faoliyat uchun zarur
’
bo lgan funksional asosni yuzaga keltirishga mo ljallanadi. U maxsus
’ ’
yo nalishga ega bo lib, quyidagi vazifalarni hal etishga qaratilgan:
’ ’
3) sportchining tanlangan sport turiga xos harakat faoliyatlarida
namoyon bo ladigan funksional imkoniyatlarini rivojlantirish;
’
4) organizmning yuqori darajadagi maxsus yuklamalarga chidamliligi
qobiliyatini takomillashtirish;
5) tiklanish jarayonlarining kechish shiddatini orttirish [11] .
Yosh sportchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligi (MJT) tanlangan sport
turi bo yicha musobaqa faoliyatining xususiyatlari qo yadigan talablarga qatiy
’ ’
rioya qilgan holda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Yosh
sportchilarni maxsus jismoniy tayyorlash quyidagi vazifalarni hal etadi:
1) tanlangan sport turi uchun xos bo lgan jismoniy qobiliyatlarni
’
takomillashtirish;
2) tanlangan sport turi bo yicha muvaffaqiyatli texnik-taktik
’
takomillashuv uchun zarur bo lgan harakat ko nikmalarini chuqurlashtirib
’ ’
rivojlantirish;
3) ixtisoslashtirilgan mashqlarni bajarishda ko proq qatnashadigan alohida
’
mushak guruhlarini tanlab rivojlantirish.
Yosh sportchilarning MJT harakat ko nikmalari tizimidagi eng muhim
’
harakat sifatlarini rivojlantirishga yo naltiriladi. Shuning uchun maxsus jismoniy
’
tayyorgarlikning asosiy vositalari sifatida musobaqa mashqlari ularning sportchi
organizmiga ta`sirini kuchaytiruvchi har turli murakkablashtiruvchi unsurlar bilan
birgalikda qo llaniladi
’ [7] .
Jismoniy tayyorgarlikning barcha turlari muayyan o xshashliklarga ega.
’
Yosh sportchilarning jismoniy tayyorgarligi sport ixtisosligi bilan chambarchas
7

bog liq. Mashq jarayonida jismoniy tayyorgarlikning biror turiga etarlicha baho’
bermaslik oxir-oqibat sport mahoratining kuchayishiga to sqinlik qiladi. Yosh
’
sportchilarning mashg ulotlarida UJT va MJT vositalari nisbati qo yiladigan
’ ’
vazifalar, sportchilarning yoshi, malakasi, ularning alohida xususiyatlari,
mashg ulot jarayonining bosqich va davrlari, organizmning ayni paytdagi
’
holatidan kelib chiqib o zgartiriladi.
’
Sportchining malakasi oshib borar ekan, MJT vositalarining hissasi ortib,
UJT vositalarining xajmi shunga muvofiq tarzda kamayib boradi [8] .
1.2. Jismoniy qobiliyatlarningumumiy tavsifi
Shaxsning jismoniy madaniyatini shakllantirish jarayonida
shug ullanuvchilar harakatlarni va ular bilan bog liq bilimlarni o zlashtiribgina
’ ’ ’
qolmay, o z jismoniy qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar
’ [18] .
Hozirgi vaqtda insonning harakat imkoniyatlarini tavsiflash uchun
j i s moniy qobiliyatlar va j i s moniy sifatlar atamalaridan foydalaniladi. Bu
“ ” “ ”
tushunchalar ma`lum ma`noda o xshash bo lsalarda, lekin bir xil emaslar.
’ ’
Afsuski, adabiyotlarda mazkur tushunchalarning ta`rifi va o zaro aloqasi
’
haqida birmuncha qarama-qarshi fikrlarni uchratish mumkin.
Masalan, bir holatda jismoniy qobiliyatlar organizmning harakat faoliyatida
ishtirok etayotgan hamda uning ta`sirini belgilaydigan funksional tizimlar
layoqatining namoyon bo lish shakllari sifatida tushuniladi, boshqasida hayotda,
’
ayniqsa, harakat faoliyatida amalga oshiriladigan va asosini jismoniy sifatlar
tashkil etadigan insonga xos imkoniyatlar nazarda tutiladi; uchinchisida
qobiliyatlar deganda, organizmning ruhiy-fiziologik va morfologik xususiyatlariga
asoslanuvchi rivojlangan tug ma qobiliyat nishonalari tushuniladi
’ [10] .
Jismoniy qobiliyatlar insonning u yoki bu mushak faoliyati talablariga javob
beradigan va uning samarali bajarilishini ta`minlaydigan ruhiy-fiziologik hamda
morfologik xususiyatlari majmuasidir [8] .
Inson harakat imkoniyatlarining alohida jihatlarini ifodalash uchun uzoq
vaqt "jismoniy (harakatlantiruvchi) sifatlar" degan atama qo llanilgan. Hozir
’
8

ayrim mualliflar uni "jismoniy sifatlar" tushunchasining sodda formalastik
mazmuni tufayli ilmiy muomaladan chiqarib yuborishni va ularning o rniga faqat’
"jismoniy qobiliyatlar" atamasini qo llashni taklif qilmoqdalar. Shunga qaramay,
’
kundalik nutqda va ilmiy-usuliy adabiyotlarda mazkur atama ancha keng
tarqalgan. Shuning uchun, ehtimol, bu ikki tushuncha orasidagi o xshash va farqli
’
tomonlarni aniqlash, ulardan foydalanish vaziyatlarini belgilab olish o rinlidir
’
[11] .
Eng avvalo, qayd etib o tish kerakki, "sifat" tushunchasi har doim biron-bir
’
narsaga nisbatan qo llanilib, uning boshqa narsalardan farqlab turadigan,
’
mohiyatiga xos belgisini ifodalaydi, xususan, buyum, xom-ashyo, oziq-ovqat
mahsuloti, hayot sifatlari, shaxsning, bilimning sifati va hokazo haqida shunday
gapiriladi. Jismoniy tarbiya sohasida ham bu atamadan xuddi shu ma`noda
foydalanish lozim [18] .
Demak, insonning jismoniy sifatlarini uning harakat imkoniyatlariga xos
ba`zi xususiyatlar singari jismoniy qobiliyatlar namoyon bo ladigan u yoki bu
’
shakllarga nisbatan qo llab tekshirish, ya`ni ular to g risida amalga oshirib
’ ’ ’
bo lingan qobiliyatlar asosida fikr yuritish mumkin
’ [11] .
Inson sifat jihatidan bir-biridan farq kiluvchi turli-tuman qobiliyatlar egasi
bo lishi mumkin. Aynan shu turli jismoniy qobiliyatlarning sifatiy o ziga xosligi
’ ’
uning jismoniy sifatlari to g risida guvohlik beradi. Turmushda, jismoniy
’ ’
tarbiya va sportda inson qobiliyatlarining sifatiga xos xususiyatlar "kuchli",
"tezkor", "chakqon", "egiluvchan" degan iboralarda o z aksini topgan. Bu
’
sifatlarning hayotdagi ahamiyati ularni ayirib ko rsatish mezoni hisoblangan.
’
Aslida, jismoniy sifatlar alohida jismoniy qobiliyatlarning erishilgan darajasi,
ularning aniqligi, o ziga xosligi, ahamiyati ifodasi sanaladi. Masalan, insonning
’
kuch qobiliyatlarini olaylik. Ular mushaklarning zo riqish darajasi yuqori,
’
qisqarish tezligi esa nisbatan uncha katta bo lmagan kuch mashqlarida namoyon
’
bo ladi. Asli kuch qobiliyatlari "sust kuch'', "siquvchi kuch", "statik kuch" kabi
’
kuch sifatlarini tavsiflaydi. Tezlik-kuch qobiliyatlari mushaklarning jiddiy
9

zo riqishi va ularning yuqori qisqarish tezligini talab etuvchi mashqlarda yuzaga’
chiqadi. Tezlik-kuch qobiliyatlarining rivojlanishi, eng avvalo "portlovchi" kuch
deb ataladigan sifatda aks etadi [8] .
Yuqorida tilga olingan kuch sifatlari insonning kuch qobiliyatlarini yaxlit
tarzda aniqlash va farqlashga imkon beradi. Xuddi shunday boshqa jismoniy
qobiliyatlarning ham sifat tafovutlarini ifodalash mumkin. Jismoniy qobiliyatlar va
sifatlar orasida ko p ma`noli bog liqlik bor. Bir xil qobiliyat turli jismoniy
’ ’
sifatlarni namoyon qilishi, turli qobiliyatlar esa ulardan faqat bittasini tavsiflashi
mumkin. Masalan, «epchil» sifati asosida ko pgina qobiliyatlar: muvofiqlash,
’
tezkorlik , kuch va boshqalar yotadi. Tezlik-kuch qobiliyatlari faqat «kuch» emas,
«tezkorlik» sifatida ham o z aksini topadi
’ [11] .
Shunday qilib, insonning jismoniy sifatlari jismoniy qobiliyatlari bilan
uzviy bog liq bo lib, turli harakatlar chog ida ularning namoyon bo lish
’ ’ ’ ’
xususiyatlari bilan belgilanadi, jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish va namoyon
bo lish darajasiga bir tomondan atrof-muhit omillari (turmushning ijtimoiy-
’
maishiy sharoitlari, iqlimiy va geografik sharoit mashg ulot o tkaziladigan
’ ’
joylarning moddiy ta`minlanganligi, ularni rivojlantirish uslubiyati va h.k.),
ikkinchi tomondan esa organizmning turli ta`sirlarga o ziga xos reaksiyasi bilan
’
bog liq bo lgan irsiy omillar («motor» qobiliyat nishonalari) ta`sir o tkazadi,
’ ’ ’
jismoniy qobiliyat nishonalari sifatida inson organizmining anatomik, fiziologik
va ruhiy xususiyatlari yuzaga chiqadi. Biror-bir faoliyatni bajarish jarayonida
"motor nishonalar" organizmning moslashish o zgarishlari asosida takomillashib,
’
tegishli jismoniy qobiliyatlarga aylanadi [10] .
Ta`kidlash zarurki, "motor nishonalar" ko p funksiyali bo lib, mushak
’ ’
faoliyati sharoitlariga qarab u yoki bu yo nalishda rivojlanishi va u yoki bu
’
shakldagi jismoniy qobiliyatlar rivojini ta`minlashi mumkin. Bunday shakllar
harakat faoliyati turlari qancha bo lsa, shuncha ko p bo lishi mumkin, chunki
’ ’ ’
ularning har biriga o ziga xos tuzilish, harakatlarning maqsadli
’
yo naltirilganligi, mushaklar muvofiqlashi, organizm faoliyati rejimi hamda
’
10

uning quvvat bilan ta`minlanishi kabi xususiyatlar xosdir. Shu sababli ham
organizmdan chidamlilik yoki harakatlar tezkorligini rivojlantirishga javobgar
bo lgan qandaydir alohida mexanizmlarni izlash befoyda. Ularning’
takomillashuvi asosida inson organizmining morfofunksional ixtisoslashuviga olib
keladigan moslashtiruvchi ta`sir, butun bir adaptiv reaksiya yotadi.
Morfofunksional qayta qurishlar organizmni to laligicha qamrab oladi. Biroq bu
’
eng ko p darajada va birinchi navbatda asosiy ish yuklamasini ko taradigan
’ ’
mushak guruhlari hamda ularning ish qobiliyatini ta`minlovchi fiziologik
tizimlarga taalluqlidir. Funksional ixtisoslashuvning bunday tanlash xususiyati,
asosan, organizmning ma`lum faoliyat sharoitidagi ish rejimiga, uning yaqqol
namoyon bo lish darajasi esa jismoniy yuklamalarning shiddati va hajmiga
’
bog liq
’ [8] .
Hozirgi vaqtda jismoniy qobiliyatlarni besh asosiy turga ajratish qabul
qilingan: kuch, tezkorlik va muvofiqlash qobiliyatlari, chidamkorlik va
egiluvchanlik. Ularning har biri harakat faoliyatining har xil turlarida xilma xil
shakllarda namoyon bo ladi.
’
1 .3. Jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining asosiy qonuniyatlari
Barcha jismoniy qobiliyatlarning yo naltirib rivojlantirilishiga xos qator
’
qonuniyatlar mavjud. Ular tarkibiga quyidagilar kiradi:
I. Harakat jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining
– y etakchi omili.
Qobiliyatlarning shakllanishida ham tug ma, ham atrof muhit omillari katta
’
ahamiyatga ega. Biroq teng sharoitlarda jismoniy qobiliyatlarning rivojlanishida
insonning ruhiy-fiziologik tabiatini takomillashtirishga qaratilgan harakat faolligi
hal qiluvchi rol o ynaydi. Shuning uchun ham jismoniy mashqlar bilan
’
shug ullangan kishilarda turli a`zolar va tizimlarning morfologik hamda
’
funksional ko rsatkichlari, harakat tayyorgarligi umuman yuqori bo ladi.
’ ’
Organizmning funksional va morfologik takomillashuvi uchun zarur omil sifatida
faoliyat, mashqning ahamiyatini birinchi bor Jan Lamark ko rsatib bergan edi.
’
O zining "Birinchi qonuni" bo lmish "mashq qonunini" tuzar ekan, u yozgan
’ ’
11

edi: "Biron-bir a`zodan tez-tez va susaytirmay foydalanish asta-sekin shu a`zoni
mustahkamlaydi, rivojlantiradi, yiriklashtiradi va unga qancha muddat
foydalanilsa, shuncha uzoqqa etadigan kuch ato etadi, a`zodan muntazam
foydalanmaslik esa uni sezdirmay zaiflashtirib qo yadi, tanazzulga olib keladi,’
izchil ravishda qobiliyatlarni toraytirib, oxir-oqibat uning yo qolib ketishiga
’
sabab bo ladi". Shu tariqa Jan Lamark tirik tabiatning umumiy qonunlaridan
’
birini ifodalab berdi. Bu qonunning yana ham chuqurroq o rganilishiga
’
keyinchalik P.A. Lesgaft, A.A. Uxtomskiy, I.P.Pavlov, G.F.Folbort, N.N.
Yakovlev va boshqalar katta hissa qo shdilar
’ [11] .
II. Qobiliyatlar rivojining harakat faoliyati rejimiga bog liqligi.
’
Jismoniy qobiliyatlar ularning namoyon bo lishinigina emas, ularni bajarishning
’
muayyan rejimini ham talab qiladigan faoliyat jarayonida rivojlanadi. Rejim
deganda, bir mashg ulot yoki mashg ulotlar tizimi doirasida qandaydir jismoniy
’ ’
mashqlarning bajarilishi va ular orasidagi dam olish tushuniladi. Kerakli tartibni
o rnatishda, eng avvalo, insonning ish qobiliyatidagi bosqichlar tebranishi muhim
’
ahamiyatga ega. Jismoniy mashqlarni bajarish jarayonida organizmning quvvat va
funksional zahiralari sarfi bilan bog liq holda ishchanlik qobiliyati darajasi
’
pasayadi.
Dam olish chog ida (mashq tugatilgach) ishchanlik qobiliyatining
’
tiklanishi yuz beradi. Inson organizmi bu vaqtda bir necha holatlarni: ishchanlik
qobiliyati susaygan bosqichni; ishchanlik qobiliyati to la tiklangan bosqichni va,
’
nihoyat, o ta tiklangan, ya`ni ishchanlik qobiliyati kuchaygan bosqichni bosib
’
o tadi. Sanab o tilgan bosqichlarning har biri boshqa sharoitlardan tashqari,
’ ’
bajarilgan ishning xususiyatlari, shiddati va davomiyligiga bog liq bo lgan
’ ’
muayyan uzunlikka ega bo ladi.
’
Har bir keyingi mashq dam olishning qaysi bosqichida takrorlanishiga
qarab, harakat faolligining uch asosiy rejimini ajratib ko rsatish mumkinki, ular
’
jismoniy sifatlarning rivojlanishiga har xil ta`sir ko rsatadi:
’
1-rejim: bunda darsdagi har bir keyingi mashq qisqa muddatli dam olish
12

oraliqlari bilan, ya`ni ishchanlik qobiliyati to la tiklanmagan bosqichda’
takrorlanadi. Ishchanlik qobiliyatining barcha ko rsatkichlari muntazam pasayib
’
boradi. Ish va dam olishning bunday navbatlashish rejimi chidamlilikning
rivojlanishiga mosdir.
2-rejim: ha r bir keyingi mashq organizmning bir qancha funksional
ko rsatkichlarini faoliyat ko rsatishdan avvalgi darajaga qaytaradigan dam olish
’ ’
oraliqlari bilan, ya`ni ishchanlik qobiliyati to la tiklangan bosqichda takrorlanadi.
’
Bunday rejim tezkorlik, kuch va muvofiqlash imkoniyatlarini rivojlantirishga
yo naltirilgan darslarga xos bo ladi.
’ ’
3-rejim: bunda har bir keyingi mashq ishchanlik qobiliyati ortig i bilan
’
tiklangan bosqichga mos keluvchi ancha uzoq muddatli dam olish oraliqlari bilan
takrorlanadi. Bunday rejimda mashq takrorlangani sayin insonning harakat
imkoniyatlarida xar tomonlama o zgarishlar kuzatiladi mushak kuchi va
’ –
tezkorlik oshib, chidamlilik pasayadi.
III. Jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining bosqichliligi. Jismoniy
qobiliyatlarni rivojlantirish dinamikasida bir xil yuklamalarni uzoq muddat
–
davomida, ko p marotaba bajarishda uchta nisbatan mustaqil bosqichni shartli
’ –
ravishda ayirib ko rsatish mumkin:
’
Birinchi
– qobiliyatlarning rivojlanish darajasini oshirish;
Ikkinchi qobiliyatlarni rivojlantirishda maksimal ko rsatkichlarga
– ’
erishish;
Uchinchi - jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirshi ko rsatkichlarining
’
pasayishi.
Birinchi bosqichda yuklama qo llash natijasida organizmda har tomonlama
’
moslashtiruvchi o zgarishlar yuz beradi, ular harakat faoliyati xususiyatlari bilan
’
bog liq jismoniy qobiliyatlarning o sishiga va funksional imkoniyatlarning asta-
’ ’
sekin kengayishiga sabab bo ladi.
’
Ikkinchi bosqichda moslashtiruvchi o zgarishlar o sib borgani sayin
’ ’
standart yuklama organizmda tobora kamroq funksional siljishlarga sabab
13

bo ladi. Bu moslashtiruvchi jarayonlarning turg un adaptasiya bosqichiga’ ’
o tganligidan darak beruvchi bir belgidir. Tegishli qobiliyatlarning namoyon
’
bo lishi asosida yotuvchi tana a`zolari va tizimlarining imkoniyatlari jiddiy tarzda
’
kengayib boradi. Ularning faoliyatida tejamlilik va o zaro muvofiqlashuv
’
kuchayadi. Bularning barchasi qobiliyatlarning maksimal darajada namoyon
bo lishi uchun sharoit yaratadi.
’
Uchinchi bosqichda mazkur yuklama organizmdagi funksional
imkoniyatlarning kengayishi tufayli moslashtiruvchi siljishlarni yuzaga keltirmay
qo yadi, ya`ni uning rivojlantiruvchi ta`siri yo pasayadi, yoki umuman
’
yo qoladi. Qobiliyatlar rivoji yana davom etishi uchun qo llaniladigan
’ ’
yuklamalarning xususiyatlari va mazmunini o zgartirish (boshqa mashqlar
’
tanlash, ish shiddatini oshirish, uning davomiyligi yoki mashqlarni bajarish
sharoitlarini o zgartirish), shu tariqa jismoniy qobiliyatlar uchun yangi, yuqoriroq
’
talablar ko yish zarur. Boshqacha aytganda, qobiliyatlar rivojini go yoki
’ ’
birinchi bosqichga o tkazish kerak.
’
IV. Qobiliyatlar rivojining notekis va geteroxronligi (turli vaqtga
mansubligi). Rivojlanishning notekisligi bir bosqichdagi jismoniy qobiliyat
ko rsatkichlarining o sish darajasi boshqalardagiga qaraganda ancha jiddiy
’ ’
bo lishi mumkinligini bildiradi. Bu uncha katta bo lmagan vaqt kesmalari
’ ’
(masalan, bir necha hafta, oylik darslar) uchun ham, umuman rivojlantirish
jarayoni uchun ham (aytaylik, bir necha yillik mashg ulotlar uchun) to g ri
’ ’ ’
bo la oladi. Odatda, jismoniy qobiliyatlarning eng ko p o sishi jismoniy
’ ’ ’
mashqlar bilan shug ullanishning boshlang ich davrida kuzatiladi. Biron-bir
’ ’
qobiliyatning rivojlanish darajasi ko tarila borar ekan, uning o sish sur`ati
’ ’
pasayadi. Jismoniy qobiliyatlar rivoji ularning o sish sur`ati pasayishi bilan
’
bog liq ekan, zarur siljishlarga erishish uchun rivojlanishning har bir keyingi
’
bosqichida tobora ko p vaqt kerak bo laveradi.
’ ’
Jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish ko rsatkichlari o zgarishlarida
’ ’
(o sishida) geteroxronlik (turli vaqtga mansublik) hodisasi kuzatiladi. U alohida
’
14

jismoniy qobiliyatlarning shiddatli o sa boshlashiga mos keladigan lahzalarning’
vaqt nuqtai nazaridan o zaro muvofiq kelmasligida namoyon bo ladi. Maxsus
’ ’
tadqiqotlar va amaliy tajriba shuni ko rsatadiki, inson hayotining muayyan yosh
’
davrida qobiliyatlar rivojiga ta`sir ko rsatadigan qulay imkoniyatlar mavjud
’
bo ladi, chunki ulardan ayrimlarining o sish sur`atlari boshqa yosh
’ ’
davrlaridagiga nisbatan ancha yuqori bo ladi. Bu davrlarni odatda sensitiv
’
(hissiy) yoki kritik deb ataydilar, chunki ular organizmning rivojlanishida alohida
ahamiyatga ega.
Ayrim qobiliyatlarning rivojlanishida jismoniy tarbiyaning eng kuchli ta`siri
ularning jadal sur`atda tabiiy rivojlanishi davriga mos kelishi aniqlangan. Boshqa
yosh davrlarida mazkur qobiliyatga pedagogik ta`sir ko rsatishning samaradorligi
’
neytral yoki hatto salbiy bo lishi ham mumkin. Shuning uchun muayyan jismoniy
’
qobiliyatlarni takomillashtirishda eng qulay yosh davrlarini o tkazib yubormaslik
’
juda muhim, chunki keyinroq buni amalga oshirish ancha qiyin kechadi.
Bolalarda alohida jismoniy qobiliyatlarning jadal rivojlanish davrlari
rasmda ko rsatilgan. Ko rinib turibdiki, ularning xar biri o z sensitiv davriga
’ ’ ’
ega. Bu davrlarning vaqt chegaralari o g il va qiz bolalarda bir xil emas.
’ ’
Odatda, ko pgina qobiliyatlarning jadal rivojlana boshlashi vaqti nuqtai nazaridan
’
qizlar o smir bolalardan 1-2 yilga oldinda boradilar.
’
Ta`kidlash zarurki, turli mualliflarning ilmiy-usuliy adabiyotlarida u yoki bu
qobiliyat rivojlanishining har xil sentitiv davrlari ko rsatilganligiga duch kelish
’
mumkin. Bunday tafovutlarning bir necha sababi bo ladi:
’
1. Biron-bir qobiliyatni o lchash uchun bir xil bo lmagan testlardan
’ ’
foydalanish.
2. Jismoniy qobiliyatlar ko rsatkichlarining o sish sur`atlarini aniqlash
’ ’
uchun turli yondashuv va formulalarni qo llash.
’
3. Tekshirish uchun tanlab olingan sinaluvchilarning bir turli emasligi
(tekshirilayotgan kishilar sonining turlichaligi, ularning jismoniy rivojlanishi,
tayyorgarlik darajasi, umumiy faoliyat rejimi va boshqalarning bir xil emasligi).
15

V. Qobiliyatlar rivojlanish ko rsatkichlarining qaytariluvchanligi.’
Jismoniy mashqlar bilan muntazam shug ullanish natijasida erishiladigan
’
funksional va tuzilishga xos o zgarishlar qaytariluvchan bo lib, ular teskari
’ ’
rivojlanishi ham mumkin. Shug ullanishda nisbatan qisqagina uzilish bo lsa
’ ’
kifoya, shu zahoti funksional imkoniyatlar darajasi pasaya boshlaydi, tuzilishga
xos belgilar teskari tomonga rivojlana boradi va oqibatda jismoniy
qobiliyatlarning ko rsatkichlari ham pasayadi. Birinchi navbatda, tezlik
’
qobiliyatlari, keyinroq kuch va oxirida uzoq muddatli faoliyatga chidamlilik
qobiliyatlari susayadi. Sportchilarni kuzatish shuni ko rsatadiki, 5 oy davom
’
etgan mashg ulotlarni to xtatish harakatlar maksimal sur`atining dastlabki
’ ’
darajasiga 4-6 oydan so ng, mushak kuchi maksimal sur`atining dastlabki
’
darajasiga 18 oydan so ng, chidamlilikning xuddi shunday ko rsatkichiga esa 2-
’ ’
3 yildan so ng olib keladi.
’
VI. Jismoniy qobiliyatlarning ko chishi.
’ Turli jismoniy qobiliyatlar bir-
birlari bilan chambarchas aloqada rivojlanadi. Bir qobiliyatning rivojlanish
darajasidagi yo naltirilgan o zgarish boshqasining rivojlanish darajasida
’ ’
o zgarishlar sodir bo lishiga olib keladi. Bu hodisa
’ ’ “ jismoniy qobiliyatlarning
ko chishi
’ ” deb ataladi.
Ko chish ijobiy va salbiy bo lishi mumkin.
’ ’ Ijobiy ko chishda bir ’
qobiliyatning rivojlanishi boshqasining takomillashuviga ta`sir ko rsatadi.
’
Masalan, "portlovchi" kuchning ortishi harakatlar tezligiga. Salbiy
–
ko chishning xususiyati shuki, bir qobiliyatning rivojlanishi ikkinchisining
’
o sishini sekinlashtiradi yoki uning rivojlanish darajasini pasaytiradi.
’
Ko chish bir tarkibli va har xil tarkibli bo ladi.
’ ’ Bir tarkibli ko chishda ’
bir xil qobiliyat darajasining qo llanilayotgan va qo llanilmayotgan mashqlar
’ ’
orqali ortishi kuzatiladi. Masalan, osilib turgan holda qo llarni bukib-yozish
’
orqali kuch chidamliligi ortadi; xuddi shu qobiliyat qo lga tayangan holda ularni
’
bukib-yozish chog ida xam rivojlanadi. Har xil tarkibli ko chishda bir
’ ’
qobiliyatning rivojlanishiga olib keladigan mashg ulot xuddi shu qatori boshqa
’
16

jismoniy qobiliyatlar darajasining ham o zgarishiga olib keladi. Masalan, blokli’
qurilmada shug ullanganda qo l bukuvchilarining izometrik kuchi ortar ekan, bu
’ ’
kuch chidamliligining ham oshishini ta`minlaydi.
Ko chish yana ikki tomonlama
’ (masalan, agar kuch qobiliyatlari
rivojlantirilganda, tezlik qobiliyatlari ham takomillashsa, tezlik qobiliyatlari
takomillashtirilganda esa kuch qobiliyatlari ham rivojlanib boradi) va bir
tomonlama (masalan, harakat tezkorligi rivojlantirilganda, reaksiya vaqti ham
takomillashadi, lekin reaksiya vaqtini yaxshilashga yo naltirilgan mashqlar
’
harakat tezkorligi rivojiga mutlaqo ta`sir ko rsatmaydi) bo ladi.
’ ’
Nihoyat to g ridan to g ri va bilvosita
’ ’ ’ ’ ko chish turlari ajratiladi. ’
To g ridan-to g ri ko chishda bir qobiliyatning rivojlanish darajasi
’ ’ ’ ’ ’
ko tarilsa, bu boshqa qobiliyatning rivojida bevosita aks etadi. Masalan, qisqa
’
masofalarga yuguruvchilar oyoq mushaklarining tezlik-kuch tayyorgarligi darajasi
ortsa, yugurish tezligi ham kuchayadi. Bilvosita ko chishda qobiliyatning
’
takomillashuvi uchun faqat sharoit yaratiladi. Masalan, sprinter oyoqlarining
maksimal kuchi tezkor yugurish iatijasi bilan hech qanday to g ridan -to g ri
’ ’ ’ ’
aloqaga ega emas.
Lekin uning sakrash mashqlari bilan bog liqligi borki, ularning natijalari,
’
o z navbatida, tezkor yugurish bilan ancha mustahkam aloqada hisoblanadi.
’
Shuning uchun oyoqlarning maksimal kuchini rivojlantirishga yo naltirilgan
’
darslar tezlik-kuch qobiliyatlari uchun funksional baza yaratishga yordam beradi,
ular esa pirovard natijada yugurish tezligini belgilaydi. Ko chish turlarining
’
ta`siri ko pgina sport turlarida maxsus va umumiy jismoniy rivojlantirish
’
vazifalarini hal etishda qo llaniladi.
’
Bir xil qobiliyatlarning boshqalariga ko rsatadigan ta`sir kuchi va
’
xususiyatlari ko p jihatdan quyidagi omillarga bog liq: 1. Pedagogik ta`sirotning
’ ’
ustun yo nalishlari va ularni rivojlantirib navbatlashga (masalan, tezlik va kuch,
’
chidamlilik qobiliyatlarini barobar talab qiluvchi mashqlardan iborat dars ulardan
faqat bittasini hatto ikki barobar oshirilgan yuklama bilan rivojlantirishga
17

qaratilgan mashg ulotdan ko ra yaxshiroq natija beradi).’ ’
2. Shug ullanuvchilarning jismoniy tayyorlik darajasiga (jismoniy
’
tayyorlik darajasi past bo lganda, bir qobiliyatning rivojlanishi odatda
’
boshqalarining ham rivojlanish darajasi ortishiga olib keladi, biroq keyinchalik
qobiliyatlarning bunday muvoziy tarzda o sishi to xtab qoladi).
’ ’
Jismoniy qobiliyatlarning "ko chishi" jiddiy pedagogik ahamiyatga ega.
’
Shu hodisa tufayli jismoniy mashqlarning nisbatan tor doirasi bilan
shug ullangan holda harakat faoliyatining har qanday turini muvaffaqiyatli
’
o zlashtirib olish mumkin. Bu imkoniyat jismoniy tarbiya amaliyotida kishilarni
’
mehnat, sport faoliyatiga, harbiy ishga tayyorlashda qo llaniladi.
’
VII. Harakat malakalari va jismoniy qobiliyatlarning o zaro aloqasi
’
va birligi. Jismoniy qobiliyatlar faoliyat chog ida namoyon bo lar ekan, ularni
’ ’
harakat malaka va ko nikmalaridan ayri holda tasavvur etib bo lmaydi.
’ ’
Insonning u yoki bu harakat faoliyatini qay darajada o zlashtirib olganiga qarab
’
tegishli jismoniy qobiliyatlarini yuzaga chiqarish darajasi ham o zgaradi.
’
1.4. Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish tamoyillari
Harakatga o rgatish va jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonlari,
’
ularning ta`sir ob`ekti bitta jismoniy mashklarni bajarayotgan muayyan odam
–
bo lishiga qaramay, turli qonuniyatlarga bo ysunadi. Qonuniyatlarning o ziga
’ ’ ’
xosligi ularni ro yobga chiqarish uchun tegishli pedagogik (usuliy) amallarni
’
talab qiladi: harakatlarga o rgatish uchun bir xil pedagogik tamoyillar,
’ –
jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun boshqalari. Aytmoqchi, harakat
faoliyatlarini o zlashtirishda bu pedagogik jarayonning alohida xususiyatlaridan
’
hisoblanadi.
Jismoniy tarbiya sohasida pedagogik jarayonni olib boruvchi kishi uni faqat
ta`lim va tarbiya tamoyillariga emas, jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish
tamoyillariga muvofiq ravishda qurishi kerak bo ladi. Bunda shuni hisobga olish
’
lozimki, jismoniy mashqlarga o rgatish tamoyillari yagona talablarni o zida aks
’ ’
ettiradi: har qanday pedagogik jarayon onglilik, faollik va boshqa tamoyillar
18

asosiga qurilishi zarur. Ammo mazkur tamoyillarning aniq ro yobga chiqarilishi’
(ya`ni vosita hamda usullarning tanlanishi) hal etiladigan vazifalarga (yo
o rgatishning, yoki jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishning vazifalariga)
’
muvofiq bo lishi shart. Deylik, harakat faoliyatini o rgatishda tadrijiylik
’ ’
tamoyili hozirlovchi mashqlar tizimi qurish orqali, jismoniy qobiliyatlarni
rivojlantirishda esa jismoniy yuklama tizimi qurish orqali amalga oshiriladi.
Demak, jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishning har qanday uslubiyati
didaktik tamoyillarning o ziga xos tarzda amalga oshirilishini ko zda tutishi
’ ’
lozim. Harakatlarga o rgatish o rganuvchiga berilayotgan jismoniy
’ ’
yuklamalarning ta`siriga bog liq ekan, organizmning taxmin qilinayotgan
’
yuklamalarga javob ta`siri qonuniyatlarini hisobga olish ehtiyoji paydo bo ladi.
’
Shuning uchun ham insonning holati bilan jismoniy yuklamalarning ularni vaqt
nuqtai nazaridan tashkil etish bilan bog liq tarzdagi aloqalari qonuniyatlarini
’
ifodalovchi alohida, o ziga xos tamoyillar mavjud.
’
1. Pedagogik ta`sirotning muntazamliligi tamoyili.
Mazkur tamoyil insonning jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun
jismoniy mashqlar bilan muntazam shug ullanishi zaruriyatini ko zda tutadi.
’ ’
Chunki qobiliyatlar, avvalo, o zlari namoyon bo ladigan faoliyat jarayonida
’ ’
rivojlanadilar va takomillashadilar. Mazkur tamoyil asosida shunday qonuniyatlar
yotadiki, ular inson organizmida harakat hamda faoliyatlarning takroriy ta`siri,
ishchanlik qobiliyati tiklanishining har bir bosqichida ish va dam olishning
turlicha navbatlashuvi qanday aks etishini, shuningdek, mashg ulotlar orasida
’
o zini oqlamaydigan darajadagi uzoq muddatli tanaffuslar yuz berganda,
’
qobiliyatlar rivojining qaytariluvchanligini tavsiflaydi.
Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda ta`sirotlarning mustaqilligi alohida
dars doirasida u yoki bu mashklarni zarur tartibda bajarish, shuningdek, ma`lum
vaqt mobaynida (hafta, oy, chorak, yil va h.k.) dars va ular orasidagi dam olish
oraliqlarini to g ri navbatlash orqali ta`minlanadi. Alohida darsda harakat
’ ’
faoliyatini ko p marotabalab bajarish hamda darslarning o zini takrorlash
’ ’
19

natijasida inson organizmida funksional siljish yuz berib, ular tegishli ta`sirni
tavsiflaydi. Har bir mashqni bajargandan so ng yoki dars yakunida organizmda’
sodir bo ladigan o zgarishlarni tez muddatli
’ ’ (yaqin) ta`sir sifatida belgilaydilar.
Bu ta`sir darhol yo q bo lmaydi, u ma`lum muddat saqlanib turadi. Avvalgi dars
’ ’
tugaganidan keyingi dars boshlanguniga qadar organizmning holatida
kuzatiladigan barcha o zgarishlar chetga surilgan yoki
’ shakli o zgartirilgan ’
ta`sir deb ataladi. Agar darslar orasida haddan tashqari uzoq tanaffus bo lsa, bu
’
ta`sir umuman yo qolib ketishi mumkin, bu esa jismoniy qobiliyatlar rivojida
’
jiddiy tarzda aks etmaydi. Shuning uchun jismoniy qobiliyatlar ko rsatkichlarida
’
ijobiy o zgarishlar bo lishi yoki ularning erishilgan darajasini saqlab qolish
’ ’
uchun tanaffuslarga yo l qo ymaslik kerak, ular darslarning ijobiy ta`sirini
’ ’
yo qqa chiqaradi. Boshqacha aytganda, pedagog pedagogik jarayonni shunday
’
qurishi kerakki, har bir avvalgi darsning "izlari" keyingi darsning ta`siri ustiga
"qoplanishi" (unga qo shilishi) zarur. Bunday ish olib borish natijasida
’
jamg ariluvchi (to planuvchi) ta`sir
’ ’ yuzaga keladi, organizmda moslashish bilan
bog liq chuqur qayta qurishlar amalga oshib, ular tana a`zolari va tuzilmalarning
’
sifat jihatidan yangi funksional darajaga o tishiga erishish imkonini beradi.
’
Demak, muntazamlik tamoyilini amalga joriy etishda jismoniy qobiliyatlar
rivojlanishining asosini tashkil etuvchi funksional hamda tuzilishga oid moslashuv
jarayonlarining uzluksizligi, ya`ni doimiyligini ta`minlash lozim. Bunga, eng
avvalo, har bir qobiliyatni takomillashtirish uchun eng maqbul sanalgan harakat
faolligi rejimiga rioya qilish orqali erishiladi, uning asosida esa, ma`lumki, ish va
dam olishni u yoki bu tarzda navbatlash tartiblari yotadi.
2. Pedagogik ta`sirotlar natijasini o stirishda yuksaltirib borish va
’
moslashtiruv adekvat chegaraviyligi tamoyili.
–
Mazkur tamoyil jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining bosqichma-
bosqichligi va bir tekisda bormasligi qonuniyatlariga asoslanadi. Bu tamoyilga
ko ra, jismoniy qobiliyatlarni takomillashtirish jarayonida ikkita, bir qarashda
’
o zaro zid yo nalishlarni uyg unlashtirish zarur bo ladi.
’ ’ ’ ’
20

Asta-sekin, darajama-daraja, ya`ni tadrijiy ravishda yuklamani ham alohida
bir mashg ulotda, ham qator mashg ulotlar davomida oshirib borish inson’ ’
organizmining ularga moslashishini osonlashtiradi, sodir bo layotgan moslashuv
’
jarayonlarini chuqurlashtiradi va mustahkamlaydi, shu tariqa yuklamalarning
yangi, yuqoriroq darajasiga o tish uchun sharoit yaratishga yordam beradi.
’
Organizmdagi a`zolar va tizimlarning jismoniy imkoniyatlariga mos kelmaydigan,
haddan tashqari baland talablar qo yish, jismoniy qobiliyatlarni tez o stirishga
’ ’
urinish (jadallashtirilgan mashg ulotlar) teskari ta`sir ko rsatib, salomatlik
’ ’
uchun zararli bo lishi ham mumkin.
’
Shuni yodda tutish kerakki, yuklama ta`sirida organizmdagi turli a`zolar,
tizim va funksiyalarning morfologik takomillashuvi sur`atlari bir xil bo lmaydi.
’
Demak, shug ullanish jarayonida turli yo nalishdagi mashqlarni qo llash har
’ ’ ’
bir holatda yuklamaning o ziga xos tarzda oshirib borilishini talab qiladi.
’
Masalan, "shpagat" mashqi uchun bo g imlardagi harakatchanlikni oshirishda
’ ’
jiddiy yutuqlarga 3 oylik mashg ulotlar davomida erishish mumkin, harakat
’
apparatining bir necha mushak guruhlaridagina hajmni sezilarli kattalashtirish
uchun kamida 6 oy zarur bo ladi. Ayni vaqtda yurak-qon tomir va nafas tizimlari
’
faoliyatini yaxshilash maqsadida 10-12 oy davomida muntazam shug ullanish
’
kerak. Jismoniy qobiliyatlar xususida so z borganda, bu tafovutlarni sodda qilib
’
quyidagicha ifodalash mumkin: egiluvchanlik kun sayin ortib boradi; kuch hafta
–
sayin; tezkorlik oy sayin; chidamlilik esa yil sayin.
–
Yuklamalarni oshirib borishdagi tadrijiylik chegaraviy (maksimal)
yuklamalarning qo llanilishini istisno etmaydi, balki ko zda tutadi. Bunday
’ ’
yuklamalar muayyan sharoitlarda jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish darajasida
juda yuqori ijobiy o zgarishlarga sabab bo la oladi. Chegaraviy yuklama
’ ’
deganda, inson organizmining funksional zahiralarini to la safarbar etadigan,
’
lekin uning moslashish imkoniyatlari chegarasidan chiqmaydigan yuklama
tushuniladi. U organizmning me`yorida faoliyat ko rsatishiga zarar keltirmaydi,
’
uning haddan ziyod zo riqishiga sabab bo lmaydi. "Chegaraviy" yuklama
’ ’
21

tushunchasi nisbiy ma`noga ega: tayyorlikning bir darajasida chegaraviy
hisoblangan yuklama boshqasida bunday sanalmaydi. Shu tariqa muntazam
mashg ulotlar jarayonida organizmning funksional imkoniyatlari ortib borar’
ekan, ilgari maksimal bo lgan yuklama odatdagiga aylanib boradi.
’
Shunday qilib, maksimal yuklamaning haqiqiy ko rsatkichlarini insonning
’
muayyan jismoniy holatiga nisbatangina aniqlash mumkin.
Albatta, jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda maksimal yuklamalarni
shug ullanuvchilarda tegishli tayyorgarlik mavjud bo lganda, ularning yoshini,
’ ’
alohida xususiyatlarini, shuningdek, yuklamalarning ham o ziga xos jihatlarini
’
e`tiborga olgan, boshqa tamoyillarga rioya qilgan holda qo llash zarur.
’
Jismoniy yuklamaning kattaligi uning hajmi va shiddati bilan tavsiflanadi.
Shunga ko ra yuklama ish hajmini oshirish yoki uni bajarish shiddatini
’
kuchaytirish yoxud bir vaqtning o zida har ikkala ko rsatkichni o zgartirish
’ ’ ’
hisobiga amalga oshiriladi. Amaliyotda yuklamani tadrijiy ravishda orttirib
borishning turli shakllaridan foydalaniladi: to g ri chiziqli, ko tariluvchi,
’ ’ ’
pog onali, to lqinsimon va sakrovchan ravishda orttirish.
’ ’
3. Turli xususiyatni pedagogik ta`sirotlarni vaqt mobaynida oqilona
taqsimlash va uyg unlashtirish tamoyili.
’
Bu tamoyil bir mashg ulot doirasida ham, mashg ulotlar seriyasi
’ ’
doirasida ham kattaligi va yo nalishi jihatidan turlicha yuklamalarning o zaro
’ ’
aloqasi hamda navbatlashuv tartibining oqilona asoslanishi, maqsadga
muvofiqligiga rioya qilinishini talab etadi. Uni joriy etish uchun ish va dam olishni
navbatlash negizida yotuvchi qonuniyatlarni hamda jismoniy qobiliyatlarning
"ko chishi" qonuniyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega.
’
Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonida ko proq tanlab ta`sir
’
qiluvchi va majmuali tavsifdagi, xar xil katta, o rta va kichik yuklamalardan
– ’
foydalanish mumkin. Birinchi tilga olingan yuklamalar asosan alohida
qobiliyatlarni, masalan, tezkorlik va kuch qobiliyatlarini, keyingilari esa turli
faoliyat chog ida tezkorlik va chidamlilik imkoniyatlarini izchil yoki muvoziy
’
22

tarzda (ayni bir vaqtda) takomillashtirishni ko zda tutadi.’
Alohida mashg ulot yoki mashg ulotlar seriyasi davomida ma`lum bir
’ ’
qobiliyatni rivojlantirishda bir xil yo nalishdagi yuklamalardan foydalanish inson
’
organizmiga majmuali yuklamalarga karaganda ancha chuqur, lekin chegaralangan
ta`sir ko rsatishi isbotlangan. Amaliyotda tanlab ta`sir ko rsatuvchi
’ ’
yuklamalarning turli uyg unlikdagi variantlari ko p uchraydi. Masalan, bir
’ ’
mashg ulot mobaynida chang ichi - poygachining aerob chidamliligini
’ ’
rivojlantirish uchun faqat motorli chang ilarda harakatlanishdan foydalanish
’
mumkin. Lekin bu mashqni turli usullar rejimida bajarish lozim: dastlab oraliqli,
keyin esa bir me`yorli usul qo llaniladi yoki, aksincha, bir usuldagi mashg ulot
’ ’
tuzilishida bir yo nalishli har xil vositalar majmuasidan foydalanish mumkin.
’
Majmuali yo nalishdagi yuklama organizmga ancha keng, ammo
’
yuzakiroq ta`sir ko rsatadi. Turli qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan
’
majmuali yo nalishdagi yuklamalarni qo llashda, birinchi navbatda,
’ ’
quyidagilarga e`tibor berish zarur:
1) oqilona izchillikni, ya`ni har xil qobiliyatlarni rivojlantirishga
ko maklashadigan yuklamalarni mashg ulotga kiritish tartibi va ketma-ketligini
’ ’
aniqlab olish;
2) yuklamalar hajmi va shiddatining oqilona nisbatini tanlash.
Ma`lumki, tezkorlik xususiyatiga ega bo lgan yuklamalar chidamlilikning
’
ko proq namoyon etilishini talab qiladigan yuklamalar uchun qulay fiziologik
’
sharoit yaratadi. Ular esa o zidan keyin bir necha soat mobaynida (agar jiddiy
’
o sish yuz bergan bo lsa), tezkorlik mashqlarining bajarilishiga salbiy ta`sir
’ ’
ko rsatadigan "iz" qoldirib ketadi. Yana shu ham aniqlanganki, tezkorlik
’
yuklamalari kuch xususiyatlariga ega bo lgan ta`sirotlar bilan yaxshi
’
uyg unlashadi, bunda ijobiy davomli ta`sir ma`lum sharoitda, ya`ni kuch
’
mashqlari tezkorlik mashqlaridan avval bajarilgandagi holatda ham, ularning
teskari ketma-ketligi holatida ham amal qilishi mumkin.
Shuning uchun majmuali mashg ulotlarda yuklamaning eng maqbul
’
23

ketma-ketligini tanlashda ularning asosiy yo nalishiga qarab quyidagi tartibda’
qo llash mumkin:
’
KUCH => TEZLIK => CHIDAMLILIK
yoki
TEZLIK => KUCH => CHIDAMLILIK
Bu tartib alohida mashg ulot ichidagi mashqlar ketma-ketligi uchun ham,
’
haftalik yoki unga davomiyligi jihatidan yaqin sikllardagi mashg ulotlar ketma-
’
ketligi uchun ham to g ri hisoblanadi. Albatta, ko rsatilgan tartib jismoniy
’ ’ ’
tarbiya va sport amaliyotida yagona emas. Bir qator omillarga
(shug ullanuvchilarning tayyorligi, qo llanilayotgan yuklamalarning kattaligi va
’ ’
o sib-o zgarishlari, mashg ulotlarning umumiy yo nalishi va h.k.) bog liq
’ ’ ’ ’ ’
ravishda uyg unlashtirishning boshkacha tartiblari ham uchrashi mumkin.
’
Har bir muayyan holatda yuklamalarning hajmi va shiddati to g risidagi
’ ’
masala ularning xususiyatlari, yo nalishi va qo llanishidagi izchilligini,
’ ’
shug ullanuvchilarning funksional holati, o ziga xos alohida jihatlarini e`tiborga
’ ’
olib hal etiladi. Yuklamalarni majmuali-muvoziy tarzda tashkil etishga xos
xususiyatlardan biri tayyorgarlikning qandaydir bosqichida bir vaqtning o zida
’
asosan har xil yo nalishdagi yuklamalar ta`sirotidan foydalanishdir. Bunday
’
tashkil etish tizimi, ish hajmi yoki shiddati ortishiga qaramay, organizmga bir
me`yorli, yalpi ta`sir ko rsatadi. Bunda yuklamaning maxsus tarkibiy qismlariga
’
organizmning tabaqalashtirilgan moslashuv reaksiyalari sust ifodalanadi, chunki
undagi moslashish jarayonlari umumlashtiruvchi xususiyatga ega. Natijada
yuklamaning rivojlantiruvchi ta`siri tezgina yo qolib, moslashuv jarayoni
’
sekinlashadi, jismoniy qobiliyatning rivojlanish darajasi barqarorlashadi yoki hatto
pasayadi.
4. Ta`sirotlarning maqsadga yo naltirilganligi va moslashuv
’
adekvatligi tamoyili.
Jismoniy qobiliyatlarning shakllanishi va takomillashuvi asosida inson
organizmining harakat faoliyati sharoitlariga uzoq muddatli moslashuvi
24

mexanizmlari yotadi. Qobiliyatlarning izchil kuchayib borishiga javobgar
bo lgan organ va tizimlardagi moslashuv o zgarishlarining foydaliligi ular’ ’
jismoniy yuklamaga qanchalik adekvat bo lsa, shunchalik yuqori bo ladi.
’ ’
Yuklama tufayli organizmda biokimyoviy, morfologik, fiziologik va ruhiy
o zgarishlar yuz beradi, ular muayyan rivojlantiruvchi ta`sir ko rsatadi.
’ ’
Jismoniy tarbiya jarayonida yuzaga keladigan ko pgina ta`sirlarning organizm
’
tomonidan izchil tarzda to planishi oqibatida qobiliyatlarning tadrijiy, uzluksiz
’
o sishi ta`minlanadi.
’
Biroq faoliyatlar rivojlanish darajasining bunday o sib borishi mashg ulot
’ ’
ta`sirining maqsadga yo naltirilganligi hamda (qo yilgan maqsadga muvofiq)
’ ’
adekvatligi ta`minlangandagina yuz beradi. Shunga ko ra jismoniy qobiliyatlarni
’
rivojlantirishda jismoniy faollikning eng maqbul rejimi tanlanar ekan, avvalo,
jismoniy yuklamaning yo nalishi va kattaligini, uning hajmi hamda shiddatini
’
to g ri belgilab olish; bir mashg ulot doirasida ham, mashg ulotlar tizimida
’ ’ ’ ’
ham kuch, tezlik, muvofiqlash bilan bog liq yuklamalarni dam olish bilan oqilona
’
navbatlash uchun sharoit yaratish; muayyan vaqt davomida yuklamalarni
oshirishning tegishli shakllarini hamda ularni almashlab qo llash tartibini ko zda
’ ’
tutish zarur.
5. Pedagogik ta`sirotning yosh adekvatligi tamoyili.
Bu tamoyilga ko ra pedagog shug ullanuvchilarning qobiliyatlarini
’ ’
shakllantirishda ularning yoshiga muvofiq xususiyatlarni, ya`ni ontogenezning
tabiiy ravishda almashinib turadigan davrlarini hisobga olib ish ko rishi zarur.
’
Albatta, bu organizmdagi turli a`zo va tizimlarda qonuniy tarzda kechadigan
o zgarishlar ketidan ko r-ko rona ergashishni bildirmaydi. Bu erda gap mazkur
’ ’ ’
o zgarishlarni e`tiborga olgan xolda ko p yillik mashg ulotlar davomida
’ ’ ’
tegishli ruhiy-fiziologik funksiyalar, xususiyatlarga o z vaqtida tanlab ta`sir
’
ko rsatilishini ta`minlash ustida ketyapti.
’
Organizm voyaga etayotgan, ya`ni etilayotgan yillarda u yoki bu
qobiliyatning shakllanishidagi krizisli davr boshlanganligini biladigan pedagog
25

ularning rivojlanish darajasiga maqsadga muvofiq tarzda, samarali ta`sir
ko rsatishi, organizmning yashirin imkoniyatlaridan to la foydalanishi mumkin.’ ’
Keksa va katta yoshlilar organizmiga involyusion o zgarishlar xos bo lib, bu
’ ’
davrda jismoniy tayyorgarlik darajasini oshira borish emas, balki imkon qadar
qobiliyatlar rivojidagi ortga qaytish o zgarishlariga qarshi turish lozim.
’
6. Jismoniy qobiliiyatlarni rivojlantirishda o zib boruvchi ta`sirotlar
’
tamoyili.
Uning mohiyati shundaki, foydalaniladigan pedagogik ta`sirotlar (vositalar,
usullar va shakllar) shaxsning shu qobiliyatlari rivojlanish darajasiga muvofiq
bo lishi kerak. Biroq bu muvofiqlik mutlaq bo lmasligi lozim.
’ ’
Jismoniy qobiliyatlarni uzluksiz rivojlantirib turish uchun tashqi ta`sirlar
muayyan qobiliyatning ichki rivojlanishidan o zib borishi kerak. Agar tashqi
’
ta`sirlarning ichki rivojlanishlardan birmuncha o zib boruvchi bunday
’
muvofiqligi bo lmasa, unda qobiliyatlar rivojida to xtash, qotib qolish
’ ’
(turg unlik) yuzaga keladi. Qobiliyatlar rivojlanishidagi turg unlik, odatda,
’ ’
qolipga aylangan uslubiyatning, o zib boruvchi muvofiqlik tamoyili amal
’
qilmayotganligining, usuliy yo llardan foydalanishning qobiliyatlar rivojidan
’
ortda qolishining natijasidir.
7. Qobiliyatlarni rivojlantirishda mutanosiblik tamoyili.
Inson hayotining har bir yoshiga xos rivojlanish bosqichida qobiliyatlar
darajasidagi eng maqbul nisbatga rioya qilinishini ko zda tutadi. U yoki bu
’
qobiliyatlarning eng muvaffaqiyatli mutanosibligi alohida mashqlarda
natijalarning yanada yuqori darajasini ta`minlaydi.
Mashg ulotlar jarayonida tayyorgarlikning turli vositalarini to g ri
’ ’ ’
taqsimlash hisobiga alohida qobiliyatlar rivojida zarur mutanosiblikka erishish
mumkin.
8. O zaro bog liq holda ta`sir ko rsatish tamoyili.
’ ’ ’
Bu tamoyil jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish va harakat ko nikmalarini
’
shakllantirish jarayonlarining o zaro uzviy aloqasi hamda uni boshqarish
’
26

imkoniyatiga asoslanadi. Bu tamoyilga ko ra, mashg ulotlar ta`siri zarur’ ’
qobiliyatlarni rivojlantirishgina emas, ularni muayyan mashqning harakat
tuzilmasida qo llash malakasiga ham mos bo lishi zarur. Bunga bir vaqtning
’ ’
o zida kuch, chidamlilik va boshqa qobiliyatlarni, harakat ko nikmasining
’ ’
alohida elementlarini yoki butun bir ko nikmani shakllantirishga yo naltirilgan
’ ’
maxsus mashqlarni tanlab olish yo li bilan erishish mumkin. Suzishda qo llar
’ ’
harakati tuzilmasida ulardagi mushak kuchini rivojlantirish uchun sherikni
shatakka olib yoki rezina tasma bilan uning qarshiligini engib qo l bilan suzish
’
tavsiya etiladi; engil atletikada ogirlashtirilgan belbog taqqan holda sakrash
’
mashqlari, balandlikka va uzunlikka sakrashlar bajariladi.
9. Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda yosh xususiyatlari
Yosh sportchilarni tayyorlash ishini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
rivojlanishning yosh xususiyatlarini, tayyorgarlik darajasini, tanlangan sport turi
xususiyatlarini, jismoniy sifatlar rivojining o ziga xos jihatlarini, harakat
’
ko nikma va malakalarining shakllanishini sinchiklab hisobga olish zarurdir.
’
Trenerning yosh zonalarini bilishi ko p yillik mashq jarayonini yaxshiroq
’
tizimlashtirishga imkon beradi. Biroq yosh ko p yillik mashg ulotning oqilona
’ ’
tizimi qurishda e`tiborga olish zarur bo lgan yagona omil emas. Sportchilarning
’
alohida jismoniy qobiliyatlarini, jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun eng qulay
davrlarni, shuningdek, texnik-taktik faoliyatlarni sifatli o zlashtirish uchun
’
moyillikni ham chuqur o rganish lozim. Yoshlik davrida barcha jismoniy
’
qobiliyatlar zahirasi mavjud bo ladi. Buning uchun oqilona va muntazam
’
pedagogik ta`sirotlar ta`minlangan bo lishi kerak. Yosh sportchilarning jismoniy
’
qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik ta`sirot yoshga mos
rivojlanish jarayonining u yoki bu pog onasida o sishi eng yorqin ifodalangan
’ ’
qobiliyatlarning to la namoyon bo lishiga yordam beradi. 2-jadvalda maktab
’ ’
yoshidagi bolalar harakat faoliyatlarining rivojlanishidagi sezgi bosqichlari
topografiyasi berilgan.
Yuqoridagi qatorda o g il bolalarda harakat faoliyati rivojlanishining
’ ’
27

sezgirlik bosqichlari, pastki qatorda esa qizlardagi xuddi shunday bosqichlar
ko rsatilgan. Mazkur ma`lumotlarning hisobga olinishi trenerga u yoki bu’
jismoniy qobiliyatlarning o sishidagi to xtab qolishlarga barham berish
’ ’
imkoniyatini yaratadi.
Jismoniy qobiliyatlar tushunchasiga aynan harakat faoliyatining namoyon
bo lishi bilan birga bu namoyon bo lishning o ziga xosligini belgilovchi ruhiy-
’ ’ ’
fiziologik xususiyatlar ham kiradi.
Kuchning miqdoriy o lchami sifatida mushak zo riqishining kattaligi
’ ’
xizmat qiladi; tezkorlikning o lchami mushak qisqarishlari tezligi, uning
’ –
yashirin davri, shuningdek, muayyan masofa kesmasida harakatlanish tezligi;
chidamkorlikniki mushak ishining bajarilish davomiyligidir. Periferik harakat
–
apparati, ichki organlar faoliyatining holati, biokimyoviy jarayonlar har bir
jismoniy sifatning namoyon bo lishida o ziga xos xususiyatlarga ega bo ladi.
’ ’ ’
Jismoniy sifatlarning takomillashuvida ongli irodaviy nazorat katta ahamiyat kasb
etadi. Ma`lumki, tezlik chidamliligining namoyon bo lishi bilan bog liq ish
’ ’
jarayonida tang holatni engib o tish malakasi 400-1500 m ga yugurishdagi
’
muvaffaqiyatni jiddiy darajada oldindan belgilab beradi.
Jismoniy sifatlarni rivojlantirishning tuzilishga xos asoslari tayanch-harakat
apparati, markaziy va periferik asab tizimi, ichki a`zolardagi ijobiy morfologik
hamda biokimyoviy o zgarishlar bilan bog liq. Demak, jismoniy sifatlarning
’ ’
rivojlanish darajasi somatik hamda vegetativ faoliyatlarning muvofiqligiga
to g ridan-to g ri aloqador ekan.
’ ’ ’ ’
Chidamlilik. Umumiy chidamlilik keng mushak guruhlarining ishtiroki
bilan kechadigan aerob xususiyatli mushak faoliyatini uzoq muddat davomida
bajarish qobiliyatidir (masalan, yugurish. chang ida harakatlanish, suzish
’
kabilar). Umumiy chidamlilikning rivojlanish darajasi asab va endokrin
tizimlarining funksional imkoniyatlari, yurak unumdorligi, harakat hamda
vegetativ apparatlar ishining sozlanganligi bilan belgilanadi.
Maktabgacha yoshdayoq bolalar chidamlilikni rivojlantirishga
28

yo naltirilgan aerob xususiyatli nisbatan uzoq muddatli ishlarni bajarish’
qobiliyatiga ega bo ladilar. 5-6 yoshli bolalar bir dars davomida 1,5 km
’
masofani, bir yil muntazam shug ullanganda esa 2,5 km gacha masofani yugurib
’
bosib o ta oladilar.
’
Kichik maktab yoshida aerob yo nalishdagi yuklamalar afzalroq sanaladi.
’
Ular yurak qon tomir va nafas tizimlarining maqbul tarzda ishlashi uchun sharoit
yaratadi. Bunday mashqlarning samaradorligi mashg ulotlarning dastlabki
’
yillarida yuqori shiddatli maxsus yuklamalar beriladigan vaqtdagidan past
bo lmaydi. Demak, past shiddatli aerob yuklamalarni qo llash bilan fiziologik
’ ’
faoliyatlarning haddan ziyod zo riqishiga olib keladigan o ta shiddatli
’ ’
yuklamalar yordamida erishiladigan natijalarga organizm uchun maqbul vositalar
yordamida ham erishish mumkin. Chidamlilikni rivojlantiradigan sust shiddatli
mashqlar ta`siriga, ayniqsa, 8-10 yoshli bolalar sezgir bo ladi. 12 dan 15
’
yoshgacha bu mashqlarning samadorligi kamayib, chidamlilik barqarorlashadi
yoki birmuncha pasayadi.
Bolalar va o smirlar chidamliligini rivojlantiruvchi fiziologik jihatdan
’
vositalar sirasiga organizmning aerob unumdorligini oshiruvchi siklik
mashqlarning har xil turlari kiradi. Bu jihatdan davomiyligi asta-sekin oshirib
boriladigan mu`tadil quvvatli (maksimalning taxminan 60% i chegarasida) bir
me`yorli yugurishning boshqa mashqlarga nisbatan afzal ekanligi malum bo ldi.
’
Shu maqsadda mashg ulotlarga harakatli uyinlar va o yin mashqlarini kiritish
’ ’
tavsiya etiladi.
Maksimalning 75% darajasidagi tezlik bilan yurish davomiyligi bo yicha
’
testlar o tkazilganda, o g il bolalarda 13-14 yoshda, qizlarda esa 10-13 yoshda
’ ’ ’
chidamlilikning eng katta o sishi kuzatiladi. O smirlik davrida past shiddatli
’ ’
yugurish bilan bir qatorda tezligi o zgaruvchan yugurish, 400-500 m ga (o g il
’ ’ ’
bolalar uchun) va 200-300 m ga (qiz bolalar uchun ) tez sur`atli yugurish
qo llaniladi. Yugurishning haftalik hajmi 35-45 km gacha oshiriladi.
’
Bolalik va o smirlik yoshlarida umumiy chidamlilikni rivojlantirishga
’
29

yo naltirilgan jismoniy mashqlarga qo yiladigan asosiy talab yuqori hissiy’ ’ –
ko tarinkilik zaminida mashg ulotlarning yumshoq, ehtiyotlovchi rejimini
’ ’
yaratishdir. Bu talabning bajarilishi yosh sportchilarda mashg ulotlarga bo lgan
’ ’
qiziqishni qo llab-quvvatlash hamda keyingi ixtisoslashuv uchun sharoitni
’
yuzaga keltirishning zarur sharti hisoblanadi. O smirlik davrigacha maktab sport
’
to garaklari sharoitida maxsus chidamlilikni tarbiyalash uchun fiziologik
’
poydevor paydo bo ladi.
’
Chidamlilikni o stirishga qaratilgan jismoniy yuklamalarga o rtacha
’ ’
jismoniy rivojlanish darajasiga ega bo lgan bolalar va o smirlar tezroq
’ ’
moslashadilar. Jismoniy rivojlanish darajasi yuqori bo lgan maktab
’
o quvchilarida tezlik va tezkorlik-kuch mashqlarini bajarish chog idagi
’ ’
ishchanlik ularning jismoniy rivojlanish darajasi o rtacha yoki past bo lgan
’ ’
tengdoshlaridagiga nisbatan yuqoriroq bo ladi. Jismoniy rivojlanish
’
ko rsatkichlari past bo lgan bolalar va o smirlar umumiy chidamlilikda
’ ’ ’
bo lganidek, maxsus chidamlilik jihatidan ham tengdoshlaridan ancha orqada
’
bo ladilar. Jismoniy ishchanlik qobiliyatining eng maqbul ko rsatkichlari nuqtai
’ ’
nazaridan jismoniy rivoji o rtacha bo lgan bolalar ajralib turadilar. Jismoniy
’ ’
rivojlanish ko rsatkichlari past yoki o ta yuqori bo lganlarda yurak-qon tomir
’ ’ ’
tizimi, tayanch-harakat apparatiga xos funksional nosozliklar ko proq uchraydi.
’
Sport bilan muntazam shug ullanishning alohida jismoniy rivojlanish
’
ko rsatkichlariga ta`siri doim ham bir xil emas. Lekin, shubhasiz, jismoniy
’
mashqlar organizmning shakllari va faoliyatini takomillashtirishga yordam beradi.
Tezkorlik. Tezkorlik insonning tashqi ta`sirlarga bir zumda javob qaytarish
hamda tez harakatlar bajara olish qobiliyatidir. Sport amaliyotida tezkorlik tezlik-
kuch sifatlarining o ziga xos shakllarida namoyon bo ladi. Asab jarayonlarining
’ ’
harakatchanligi, mushakka berilgan asab impulsining amalga oshish tezligi va
samaradorligi tezkorlikning fiziologik shartlari sanaladi. Tezkorlik sifatining
namoyon bo lishi ATF qisqarishlar quvvat manbaining resintezini ta`minlovchi
’
biokimyoviy reaksiyalar tezligiga ham bog liq. Katta tezlik bilan harakatlanishda
’
30

insonning faqat funksional xususiyatlari emas, morfologik sifatlari: bo yi, tana’
og irligi ham katta ahamiyatga ega.
’
Tezkorlikni tarbiyalashda qo llaniladigan jismoniy mashqlar tuzilishiga
’
ko ra maxsus harakat ko nikmalariga yaqin bo lishi lozim. Boshqacha
’ ’ ’
aytganda, sport ixtisoslashuvi doirasida tezkorlikni rivojlantirish uchun samarali
vositalar sifatida texnik jihatdan mukammal harakat shakllarini tilga olish zarur
bo lib, ular maksimal tezlikda bajarilishi mumkin. Har bir mashqning
’
davomiyligi shunday bo lishi kerakki, oxiriga borib uning tezligi pasaymasin.
’
Tezlik pasaygach, mashqni takroran bajarish o z ma`nosini yo qotadi: tezlik
’ ’
ko tarilmaydi. Toliqish asoratlari bo lgan holda tezlik mashqlarini takrorlash
’ ’
tezlik chidamliligini rivojlantirish vositasi sanaladi. Bolalik va o smirlik davrida
’
tezkorlikni tarbiyalash vositalari turlicha. Bular yuqori tezliqda bajariladigan
umumrivojlantiruvchi mashqlar, o yinlar, o yin mashqlari, qisqa masofalarga
’ ’
yugurish va boshqalar.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda 15m dan 30m gacha bo lgan
’
masofalarga toliqtirmaydigan qisqa muddatli tez yugurish tezlik-kuch sifatlarini
rivojlantiruvchi samarali vosita hisoblanadi. Bu vositadan foydalanganda, rioya
qilish zarur bo lgan asosiy shartlar yugurishning tabiiy shakllaridan uzoq
’ –
bo lgan yuqori sur`atli harakatlarni amalga oshirish, yuqori hissiy
’
ko tarinkilikni paydo qilish. 10-11 yoshli o quvchilarda tezkor faoliyatni bir
’ ’
necha bor bajarish (qisqa masofalarga takroran yugurish) qobiliyati kuchayadi. 13-
14 yoshli o smirlarda yugurish tezligi va tana uzunligi orsida chambarchas aloqa
’
kuzatiladi: baland bo yli o smirlar past bo yli tengdoshlari oldida shubhasiz
’ ’ ’
ustunlikka ega. 10-11 yoshli bolalarda bunday bog liqlik yo q: baland bo ylilar
’ ’ ’
ham, past bo ylilar ham bir xil tezlikda yuguradilar. Demak, jismoniy etilish
’
davrida tezlik sifatlari namoyon bo lishida bunday etilish darajasi hamda u bilan
’
bog liq jismoniy rivojlanish saviyasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Maktab
’
yoshidagi bolalar qisqamuddatli tezlik-kuch yuklamalariga yaxshi chidaydilar.
Ular bilan mashg ulot o tkazganda, sakrash, akrobatika mashqlari, gimnastika,
’ ’
31

snaryadlardagi dinamik mashklar keng qo llaniladi.’
Shu bilan birga, bolalar nafasini qatiy nazorat qilgan holda turg uun
’
vaziyatlarni saqlab turishni bilishlari kerak. Mashqlarni bajarishda to g ri
’ ’
holatni tutib turish ehtiyoji tufayli turg unlik mashqlarini qo llash zaruriyati
’ ’
yuzaga keladi. Bu yoshda qad-qomatni shakllantirish uchun turg unlik
’
mashqlarining o ziga xos o rni bor. Qad-qomat orqadagi mushaklarning
’ ’
turg unlik chidamliligi bilan chambarchas bog liq. Shuning uchun uni
’ ’
rivojlantirish qomat buzilishining oldini oladigan vosita hisoblanadi.
11-12 yoshli bolalarda tezlik-kuch sifatlarining shiddatli o sishi kuzatiladi.
’
Tezlik-kuch sifatlarini rivojlantirishda portlash xususiyatiga ega bo lgan dinamik
’
mashklarga ustunlik beriladi. Chuqurlikka sakrashdan so ng yuqoriga sakrab
’
chiqishning samaradorligi juda yuqori. 12-14 yoshlar orasida asosan tezlik-kuch
sifatlarining rivojlanishi hisobiga harakatlanish tezligi ham jadal sur`atlar bilan
o sib boradi. Shuning uchun tezlik-kuch mashqlaridan keng foydalanish mazkur
’
sifatning kuchayishiga qulay sharoit yaratadi.
O smirlik davrida tez yugurish texnologiyasini o rganish uchun fiziologik
’ ’
imkoniyatlar paydo bo ladi. Tezkorlikni rivojlantirish vositalari sirasiga imkon
’
chegarasidagi yoki chegara oldi tezlik bilan 20 m dan 60 m gacha yugurish, mayda
qadamlab yugurib, keyin tezlashish, shuningdek, mushaklarning zo riqishiga
’
ko ra bir-biriga zid mashqlar kiradi. 14-15 yoshlarga borib, tezkorlik asosidagi
’
yosh bilan bog liq funksional va morfologik qayta qurishlarning sur`atlari
’
susayadi. Shu sababli tezlik va tezlik-kuch mashqlarining samaradorligi ham
pasayadi. 15 yoshdan keyin faqat maxsus mashqlar yordamidagina tezlik-kuch
sifatlarining ijobiy o zgarishlariga erishish mumkin.
’
Mushak kuchi. Mushak kuchi mushakning zo riqish darajasi, shuningdek,
’
tashqi qarshilik yoki og irlikka qarshi harakatlar kattaligi bilan tavsiflanadi.
’
Mushak kuchining morfologik asosi mushak tolasidagi qisqartiruvchi oqsil
miqdori, mushak tolalarining yo g onligi hisoblanadi. Kuch sifatining maksimal
’ ’
namoyon bo lishida natijaga ruhiy hozirlik ko rish, iroda hal qiluvchi ahamiyat
’ ’
32

kasb etadi.
Mushak kuchining namoyon bo lishi, shuningdek, mushak tolalarining’
tezkor yoki sust turiga ham bog liq. Agar mushaklarda tezkor tolalar ko proq
’ ’
bo lsa, inson yuqori sur`atli tezlik-kuch harakatlarida maksimal quvvatni
’
rivojlantirishga, portlash xususiyatiga ega bo lgan faoliyatni bajarishga qodir
’
bo ladi. Sust motor birliklarining ko proq bo lishi uzoq muddat mobaynida
’ ’ ’
mushak zo riqishini saqlab turish imkonini beradi. Bunday kishilarda kuch
’
chidamliligi portlash tipidagi kishilarnikiga qaraganda ancha baland bo ladi.
’
Muntazam mashg ulotlarda maksimal mushak kuchi mushaklarning
’
mutlaq (anatomik) ko ndalang o lchami o sishiga, shuningdek, faoliyatga jalb
’ ’ ’
qilingan asab-mushak (motor) birliklarining safarbar etiladigan fiziologik
zahiralari hisobiga ortib boradi. Turli og irliklar (maksimal, katta, o rta, kichik)
’ ’
bilan ishlashning dinamik rejimida rivojlantiriladigan zo riqish maksimaldan
’
kamroq bo ladi. Demak, dinamik kuchning mutloq qiymatlari uni o lchash
’ ’
mumkin bo lgan sharoitlarda har doim maksimaldan birmuncha kichikroq
’
bo ladi.
’
Asab-mushak birliklari maksimal miqdorining ishchi holatini ta`minlash
uchun chegaraviy yoki chegara oldi darajasidagi og irliklar zarur. Ular kuchni
’
nisbatan kam quvvat sarflab rivojlantirish uchun sharoit yaratadi. Chegaraviy
bo lmagan og irliklardan foydalanish mushak kuchini oshirishda u qadar
’ ’
samarali emas, biroq ular mushak massasini o stirish uchun qulay imkoniyat
’
tug diradi. Yosh sportchi irodasining maksimal darajada namoyon etilishi talab
’
qilinadigan musobaqa vaziyatlari maksimal kuchning rivojlanishida katta natija
beradi, ammo bu o ta keskir quroldan uning tayyorligini qatiy individuallashtirib
’
baholashda foydalanish kerak. Kichik og irliklar (maksimal vaznning 10% dan
’
kam) kuchni rivojlantirishda maqsadga muvofiq emas. Ular mushak kuchini
orttirish uchun zarur sharoit yaratmaydi, bu holatda me`yoridan ortiq tiklanish
ta`siri (effekti) juda kichik.
Kuchni rivojlantirish uchun qulay morfologik hamda funksional sharoit 9-
33

10 yoshlarda yuzaga keladi. O g il bolalarda dinamik kuch mashqlariga yuqori’ ’
sezgirlik 2 davrdan iborat bo ladi: 9-10 yoshdan 10-12 yoshgacha va 14 dan 17
’
yoshgacha. Qiz bolalarda 11 yoshga kelib kuch chidamliligi 15-16 yoshli
qizlarning ko rsatkichlariga etib oladi. 7-10 yoshli o quvchilarda turg un
’ ’ ’
kuchlanishlar toliqishning tez rivojlanishi bilan kechadi.
Maktablarda 5-8- sinflarning jismoniy tarbiya darslarida kichik og irliklar
’
(1-2 kg) bilan dinamik kuch mashqlari, arqonga chiqish, yuk tashish, cho yan
’
to p irg itish kabilardan muvaffaqiyat bilan foydalanilmoqda. 15-16 yoshda
’ ’
kuch chidamliligining ortishi munosabati bilan 2-3 kg li og irliklar bilan
’
o tkaziladigan mashqlar soni ko payadi, arqonga vaqtga qarab chiqish, kurash
’ ’
elementlari ko llaniladi. Bu yoshdagi qizlarda kuch mashqlari nisbiy mushak
’
kuchining kamayishi tufayli chegaralanadi. O smirlar bilan o tiladigan
’ ’
mashg ulotlarda turg un vaziyatlarni, dastlabki holatlarni, osilib, tayanib
’ ’
turishlarni talab etuvchi mashqlardan foydalanish ) lozim.
Bolalarni maksimal kuchning namoyish etilishi bilan bog liq sport
’
turlariga erta jalb etish o zini oqlamaydi.
’
Epchillik. Epchillik muvofiqlash nuqtai nazaridan murakkab harakatlarni
bajarish, ularni tez o zlashtirish, yuzaga kelgan vaziyatga qarab harakatlarni
’
o zgartira olish qobiliyati bilan tavsiflanadi. Epchillikni rivojlantirish uchun
’
harakatlarni faqat oqilona va tez o zlashtirish emas, ularni o zgaruvchan
’ ’
vaziyatlarda maqsadga muvofiq tarzda qo llash kabi usullar fiziologik asoslangan
’
sanaladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarda buning uchun harakatli o yinlar,
’
sport o yinlari elementlari (masalan, mini futbol), o yin mashqlar, estafetadan
’ ’
foydalaniladi.
Epchillikni tarbiyalashda harakat ko nikmalari zahirasini muttasil yangilab
’
turishga alohida e`tibor berish kerak. Bu yangi harakatlarning shakllanishida miya
po stlog i "ijodiy" faolligining yuqori darajasini ta`minlaydi. O smirlik davrida
’ ’ ’
asosan alohida sport turlariga xos bo lgan jismoniy mashqlar epchillikni
’
tarbiyalash vositalari sanaladi. Masalan, basketbolda epchillikni tarbiyalash uchun
34

sportchini texnik usullar hamda taktik harakatlar bilan yaxshi "qurollantirish"
kerak.
Biroq ma`lum darajada umumiy xususiyatlarga ega bo lgan epchillikni’
tarbiyalash usullari ham bor. Masalan, bo shashish malakasi barchaga zarur sifat
’
epchillikning namoyon bo lish sharti sanaladi. Kutilmagan qo zg atuvchi
– ’ ’ ’
uchun javob ta`siriga sarflanadigan vaqt vaziyat o zgarganda harakatlar
’
tezkorligini ifodalaydi. To satdan berilgan signalga harakat javobini
’
rag batlantirish yo li bilan maqsadli ravishda uni qisqartirish epchillikni
’ ’
tarbiyalashning fiziologik asoslangan usuli hisoblanadi.
Epchillikni tarbiyalashda makonda mo ljal olishni, shuningdek,
’
harakatning makoniy va vaqt bilan bog liq xususiyatlarini tahlil etishni
’
takomillashtirish muhim ahamiyatga ega bo ladi. Epchillikni rivojlantirish usuli
’
hamda o ziga xos ta`sir sifatida berilgan balandlikka yuqoriga sakrash, turgan
’
joydan uzunlikka (muayyan shartlar bilan chegaralab) sakrash, "bumerang" hamda
"slalom" tipida yugurish (murakkab shakllar tizimida) kabi mashqlar qo llaniladi.
’
Epchillikni majmuali tarzda rivojlantirishning eng samarali vositalari sport va
harakatli o yinlardir. Ularda bu sifatni takomillashtiruvchi elementlar eng
’
mutanosib tarzda jamlangan.
Egiluvchanlik Egiluvchanlik bo g imlar harakatchanligi darajasini
’ ’
ko rsatadi. Harakatchanlikning miqdoriy ifodasi harakatlar amplitudasi.
’ –
Egiluvchanlik uloqtirishlarda, ayrim sakrash turlarida, gimnastik hamda akrobatik
mashqlarda, yangi harakat shakllarini yanada samarali egallashda shiddat
natijalarining ko tarilishiga ko maklashadi.
’ ’
Kichik maktab yoshida egiluvchanlikni shakllantirish uchun qulay sharoit
mavjud. Bu, eng avvalo, tayanch-harakat apparatining morfologik xususiyatlariga
bog liq va mushaklarning yuqori cho ziluvchanligi, umurtqa pog onasining
’ ’ ’
harakatchanligi demakdir. 7-10 yoshli bolalarda egiluvchanlikning rivojlanish
sur`atlari tabiiy ravishda juda yuqori ekanligi kuzatiladi. 11-13 yoshli qizlarda va
13-15 yoshli o g il bolalarda faol egiluvchanlik maksimal kattaliklarga erishadi.
’ ’
35

7 dan 10 yoshgacha bo lgan davr harakatlar epchilligining rivojlanish’
sur`atlari yuqoriligi bilan tavsiflanadi. Bunga MAT ning (markaziy asab tizimi)
moslashuvchanligi, harakat analizatorining shiddatli takomillashuvi yordam
beradi, u xususan, harakatning makoniy hamda vaqt xususiyatlarida ifodalanadi.
Maktabdagi jismoniy tarbiya darsida yuzaga kelgan o yin vaziyatiga qarab
’
faoliyatni qo qqisdan o zgartirishni talab qiladigan o yinlarni qo llash, turli
’ ’ ’ ’
anjomlar bilan mashqlar bajarish, shuningdek, tananing alohida qismlari bilan
muvofiqlashgan harakatlarni bajarish kabi murakkablashtirilgan topshiriqlar berish
epchillik sifatining takomillashuviga yordam beradi
O smirlik davrida egiluvchanlikni takomillashtirish uchun cho zilishga
’ ’
oid maxsus mashqlar, to la amplitudali va sherik bilan bajariladigan mashqlar
’
ko p qo llaniladi. Bu yoshda ma`lum sport turiga xos jismoniy mashqlar
’ ’
egiluvchanlikni tarbiyalashning asosiy vositalari sanaladi.
Juda erta go daklik davridanoq to g ri qad-qomatni tarbiyalashga katta
’ ’ ’
ahamiyat berish kerak. Fiziologik jihatdan to g ri qomat nafas olish, qon
’ ’
aylanish, ovqat hazm qilish tizimlari, tayanch-harakat apparatining eng maqbul
faoliyatini ta`minlaydi. To g ri qomat harakatlar muvofiqligini engillashtiradi.
’ ’
Ko pgina sport mashqlarini (masalan, gimnastikada) noto g ri rivojlangan
’ ’ ’
qomat bilan bajarib bo lmaydi.
’
To g ri qomatni shakllantirish uchun uning buzilishi oldini oladigan
’ ’
choralarni qo llash zarur. Bular qatoriga, eng avvalo, bir turli, uzoq muddat
’
saqlab turiladigan vaziyatlarga barham berish, bir qo lda yuk ko tarmaslik,
’ ’
yumshoq o rinda uxlamaslik kabilar kiradi.
’
Qomat buzilganda, umurtqa burmalarining shakli o zgaradi, bosh egilib.
’
elkalar bir-biriga yaqinlashadi. Kuraklarning asimmetrikligi ko zga tashlanadi.
’
Nafas olish, qon aylanishi, ovqat hazm qilinishi, harakatlar muvofiqligi va,
umuman, tashqi ko rinish yomonlashadi.
’
Qomat buzilishining eng keng tarqalgan turlari - egilib yoki shalvirab yurish
va umurtqaning qiyshayishi. Agar dastlabki ikki turga| maxsus tahrirlovchi
36

mashqlarga hojat bo lmasa, umurtqa qiyshayishida albatta maxsus davolovchi’
jismoniy tarbiya bilan shug ullanish zarur.
’
To g ri qomatni saqlab turishga yo naltirilgan jismoniy mashqlarni
’ ’ ’
shunday tanlash kerakki, bunda bosh, elkalar, gavdaning holati to g ri bo lishi,
’ ’ ’
gavda va bo yin, qo l-oyoq mushaklarining kuchini rivojlantirish lozim. Boshda
’ ’
har xil buyumlarni tutib turish, tayanch yuzasini kichraytirgan holda mashqlar
bajarish, muvofiqlashni to g ri ushlash, turg unlik mashqlari to g ri qomat
’ ’ ’ ’ ’
refleksini mustahkamlashga ko maklashadi. Mashqlarni bajarayotganda doimo
’
tana holatini tahrir qilish, bolada to g ri qomat (ayniqsa, uning buzilishi bilan
’ ’
yuzaga keladigan noxush asoratlar) to g risida aniq tasavvurlar hosil qilish,
’ ’
qomatni noto g ri tutib turishdan noqulaylik his etishga o rgatish kerak. Bu
’ ’ ’
o tirganda ham, yurganda ham, jismoniy mashqlar bilan shug ullanganda ham
’ ’
to g ri holatni saqlashga imkon beradi.
’ ’
Qomatni muntazam nazorat qilib borishni, uy vazifasi uchun mashqlarni
to g ri tanlashni jismoniy tarbiya o qituvchisi amalga oshirishi lozim.
’ ’ ’
To g ri qomatni shakllantiruvchi hamda tahrirlovchi mashqlarni bajarish
’ ’
jismoniy tarbiya darslari vaqtida ham, uydagi mustaqil mashg ulotlarda ham
’
o quvchilarning ehtiyojiga aylanishi zarur.
’
Yoshlik davridagi jismoniy tayyorgarlik tarkibiga to g ri qad-qomatni,
’ ’
harakat ko nikmalarini shakllantirish, har tomonlama jismoniy rivojlanish, texnik
’
harakatlarni o zgartirish uchun zarur bo lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirish va
’ ’
boshqalar kiradi.
12-14 yoshlarda tezkorlik, epchillik hamda egiluvchanlikni rivojlantirish
maqsadga muvofiqdir. 15-16 yoshli o smirlarda kuch rivojlanib, tezlik-kuch
’
mashqlarini bajarish qobiliyatlari paydo bo la boshlaydi. 16-18 yoshlarda kuch
’
va tezlikni talab etuvchi mashqlarni o zlashtirish oson bo ladi. Chidamlilikni
’ ’
takomillashtirish uchun sharoit paydo bo ladi. Chidamlilikni boshqa jismoniy
’
sifatlar bilan bir vaqtning o zida rivojlantirish kerak. Professor V.P.Filin (1980)
’
"Bu yoshda chidamlilikka qaratilgan uzoq muddatli va bir tomonlama
37

mashg ulotlarda yoshlarga xos bo lgan tezlik yuklamalariga moslanganlik’ ’
darajasi pasayadi", - deb ogohlantirgan edi.
12-15 yoshlarda kuchni rivojlantirish, asosan, shug ullanuvchining o z
’ ’
tana massasi, to ldirma to plar, gantellar, gimnastika snaryadlarida bajariladigan
’ ’
mashqlar yordamida amalga oshiriladi. Og irliklar sifatida xar xil og irlikdagi
’ ’
toshlar hamda shtanga ko llaniladi.
’
Professor V.P.Filinning tadqiqotlari shuni ko rsatdiki, 13 yoshdan boshlab
’
bo g imlardagi harakatchanlikda o sish boshlanadi, 15 yoshda u eng yuqori
’ ’ ’
darajaga erishadi, 16-17 yoshlarda ko rsatkichlar iasayadi. Shunga ko ra,
’ ’
o spirinlik davrida egiluvchanlik va bo gimlardagi harakatchanlikni oshiradigan
’ ’
mashqlarni qo llash
’ shart.
12-13 yoshlarda egiluvchanlik hamda bo g imlardagi harakatchanlikni
’ ’
anjomlarsiz va kichik og irlikdagi anjomlar (gimnastika tayog i, gantellar,
’ ’
to ldirma to plar) yoki sherik bilan o tkaziladigan, ta`sirni kuchaytiruvchi va
’ ’ ’
shu tariqa asta-sekin harakatlar amplitudasini oshirib boradigan faol-sust
xususiyatli mashqlar rivojlantiradi. Shuningdek, kattalarga qaraganda ko pro
’ q
qomatni shakllantiruvchi mashqlar qo llaniladi.
’
Shunday q ilib, turli-tuman vositalar har tomonlama jismoniy tayyorgarlikni
ta`minlaydi.
38

II BOB. EGILUVCHANLIK VA UNI BOSHLANG ICH SINF‘
JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA RIVOJLANTIRISH
2 .1. Egiluvchanlik haqida tushuncha
Egiluvchanlik
– harakat-tayanch apparatining majmuaviy morfologik
xususiyati bo lib, inson gavdasining alohida bo g imlaridagi bir-biriga nisbatan
’ ’ ’
bo lgan harakatdir.
’
“Egiluvchanlik atamasini gavdani yoki umumiy harakat zanjirini ulovchi
”
deb tavsiflash maqsadga muvofiqdir. Masalan umurtqa pog onasi harakatini
’
ba`zan egiluvchan deb atashadi.
Alohida bo g imlar haqida gap ketganda, ularning harakatchanligi ustida
’ ’
gapirib o tish kerak (elka bo g imlari, tizza bo g imlari harakatchanligi).
’ ’ ’ ’ ’
Rivojlanish darajasining ko rsatkichlariga ko ra harakat amplitudasi juda keng.
’ ’
U burchak darajasi goniometri vositasida yoki santimetr chizg ich yordamida
’
o lchanadi. Amplitudaning turli harakatlardagi ma`lumotlarini aniq olish uchun
’
turli optik usullar: kinoga olish, video yozuv, stereosiklografiya, rentgen -
televizor yoki ultra tovushli lokasiyalar qo llaniladi.
’
Jismoniy tarbiya va sport amaliyotida egiluvchanlikning rivojlanishini
tekshirishda turli testlardan foydalaniladi.
2. 2 . Egiluvchanlikning turlari va o lchov mezoni
’
Egiluvchanlik faol va sust bo ladi.
’
Faol egiluvchanlik – harakatning katta amplitudasiga erishgan inson
qobiliyati bo lib, bo g imlardan o tuvchi mushak guruxlarining qisqarishi
’ ’ ’ ’
tufayli paydo bo ladi.
’
Masalan "qaldirg och" muvofiqlashida oyoq ko tarishning amplitudasi.
’ ’
Sust egiluvchanlik - harakatning eng katta ampli-tudasi bo lib, ya`ni gavdaga,
’
harakatlanayotgan qo shimcha tashqi kuchning ta`siridir. Masalan biror yuk,
’
snaryad, sherikning yordami.
Sust egiluvchanlikning ko rsatkichlari, birinchi navbatda qo yilgan
’ ’
39

kuchning kattaligi natijasida (ya`ni paylar va mushaklarning ko shimcha kuch’
ta`sirida cho zilish darajasi) ayrim shaxslardagi og riqni sezish va bu yoqimsiz
’ ’
holatga chidashiga bog liq.
’
Sust egiluvchanlikning hajmi faol egiluvchanlikdan katta. Farqlar qancha
katta bo lsa, shuncha cho zilish zahiralari yuqori bo ladi va harakatning
’ ’ ’
amplitudalari ko payadi. Egiluvchanlikni takomillashtirish kerak bo lgan
’ ’
holdagina harakatning sust amplitudasini ko paytirish qo llanadi.
’ ’
Faol egiluvchanlik turli jismoniy mashqlarni bajarishda ishlatiladi, shuning
uchun u amaliyotda sust egiluvchanlikka nisbatan yuqori o rinda turadi. Faol
’
egiluvchanlik va sust egiluvchanlik o rtasidagi aloqa juda kuchsizdir.
’
Egiluvchanlik faolligi yuqori darajada bo lgan odamlar juda ko p uchraydi,
’ ’
lekin ularda sust egiluvchanlik etarli bo lmaydi yoki buni aksi bo lishi mumkin.
’ ’
Sust egiluvchanlikka nisbatan faol egiluvchanlikning rivoj-lanishi 1,5-2 marta
sekin kechadi.
Egiluvchanlik umumiy va maxsus bo lishi mumkin.
’
Umumiy egiluvchanlik - inson gavdasining hamma bo g imlaridagi
’ ’
harakatchanlik bo lib, yuqori amplitudada turli harakatlarni bajarishdir.
’
Maxsus egiluvchanlik - alohida bo g imlardagi juda katta harakat bo lib,
’ ’ ’
alohida faoliyat turidagi talablarga mos keladi.
Egiluvchanlikni rivojlantirish darajasi bo g imlarni shakliga, bo g im
’ ’ ’ ’
tog aylarining qalinligiga, mushaklarning egiluvchanligiga, chandirlarga,
’
paylarga, bo g im boshchasiga bog liq. Bo g imlarning faolligi inson
’ ’ ’ ’ ’
mushaklarining qisqarishiga va harakat ta`sirida cho zilgan mushaklarning
’
bo shashishiga ta`sir qiladi.
’
Mushak-antagonistlarning mashqlar davomida noto g ri bo shashishi
’ ’ ’
egiluvchanlikni og irlashtiradi. Cho zilgan mushaklarning bo shashishi
’ ’ ’
hisobiga 12-14% gacha harakatchanligi ortadi.
Shunday fikrlar borki, mushaklar kuchining o sishi bo g imlardagi
’ ’ ’
harakatchanlikni yomonlashtiradi.
40

Kuch sifatlari bilan faol egiluvchanlik orasidagi o zaro munosabatlarning’
to g ri va qaytish aloqasi kuzatiladi: dinamik kuch qanchalik ko p bo lsa,
’ ’ ’ ’
shunchalik bo g imlardagi harakat uzoqlashib ketadi, faol egiluvchanlik ko p
’ ’ ’
bo lsa, inson o z kuchlarini ko rsata olishi mumkin. Shu bilan birga kuch
’ ’ ’
sifatlari sust egiluvchanlikning oshishiga o z-o zidan ijobiy ta`sir o tkazmaydi.
’ ’ ’
Ba`zi mualliflarning ma`lumotlariga ko ra, kuchlarning ko payishi
’ ’
bo g im harakatining yomonlashishiga, ya`ni mushak gipertrofiyasiga olib
’ ’
keladi. Boshqa tomondan esa sust egiluvchanlik ko rsatkichlari yuqori bo lsa,
’ ’
mushaklar cho ziluvchanligini namoyon qiladi, demak turli sharoitda ular
’
kuchlarini ko rsata oladi.
’
Jismoniy tarbiya amaliyoti faqat egiluvchanlik va kuch rivojlanishining
yuqori darajasiga erishmasdan, ular o rtasidagi rivojlanish sifatlarining
’
muvofiqligini ta`minlashi kerak.
Buning uchun, odatda mushaklarning kuch imkoniyatlarini ko rsatuvchi va
’
bo g imlardagi harakatni oshiruvchi mashqlar qo llanadi.
’ ’ ’
Harakat faoliyatining turlari egiluvchanlikning rivojlanishiga har xil talablar
qo yadi.
’
Masalan suzishda to piq va elka bo g imlarining harakati kerak, «brass»
’ ’ ’
suzishida tos-son suyagi, tizza va to piqlarning harakati, gimnastikachilarga
’
umurtqa pog onasi tirsak, tizza, to piq va tos-son bo g imlarining maksimal
’ ’ ’ ’
harakati kerak. Inson bir xil bo g imlarida ko proq, ikkinchisida ozroq
’ ’ ’
maksimal harakatlarni amalga oshirishi mumkin.
Egiluvchanlikning rivojlanish darajasiga qarab inson harakatlarini natijali
amalga oshiradi.
Bo g imlardagi harakatning kamligi tezlik, kuchlilik, muvofiqlashgan
’ ’
qobiliyatlar faolligini ochib berolmaydi, shuningdek, ishlarni iqtisodiy tomondan
pasaytirib, harakatni chegaralab qo yadi vv mushaklarni jarohatlanishiga olib
’
keladi.
41

2. 3 . Egiluvchanlikning rivojlanish darajasini aniqlovchi omillar
Egiluvchanlik shug ullanuvchilarning yoshiga va jinsiga bog liq. Faol’ ’
egiluvchanlik 10-14 yoshda, sust egiluvchanlik 9-10 yoshda kuzatiladi.
Egiluvchanlik o sishining turli bosqichlari bor.
’
Qizlarda 14-15 va 16-17 yoshda egiluvchanlik o sishining yuqori sur`atlari
’
belgilangan, o g il bolalarda esa 9-10, 13-14 va 15-16 yoshdir. 13-15 yosh turli
’ ’
bo g imlarning harakatchanligi rivojlanadigan paytdir.
’ ’
Egiluvchanlikni rivojlantirish ustida ishlash kichik va maktab yoshidagi
bolalarda kattalarga nisbatan oson kechadi. 12-20 yoshdan keyin harakat
amplitudasi kamayadi va yosh o zgargan sari tayanch-harakat apparati
’
rivojlanishi qiyinroq bo ladi.
’
Qizlarda o g il bolalarga nisbatan 20-30% yuqori bo ladi. Bu farq
’ ’ ’
erkaklarda va ayollarda ham kuzatiladi.
Egiluvchanlik organizm holatida tashqi sharoitda (ko p vaqtda atrof-muhit
’
harorati) etarlicha katta oraliqda tez o zgaradi.
’
Egiluvchanlikning pasayishi ertalab uyqudan keyin kuzatiladi va u asta-
sekin kuchayib, kunduzi yuqori nuqtasini egallaydi, lekin kechga borib, yana
pasayadi.
Egiluvchanlikning eng ko p o sishi 12
’ ’ .00 -17 .00 bo lgan vaqt ’
oralig ida kuzatiladi. Badan qizdirish, uqalash, isituvchi muolajalar (issiq vanna,
’
qaynoq dush) harakat amplitudasini ko taradi. Bo g imlardagi harakatning
’ ’ ’
pasayishi ovqat egandan keyin mushaklarning sovib qolishidan hosil bo ladi.
’
Mushaklarning charchab qolish darajasi egiluvchanlikka har xil ta`sir qiladi:
faol egiluvchanlik kamayadi va sust egiluvchanlik ko payadi. Hayajonlanish
’
yuqori bo lgan paytda (musobaqa vaqtida) harakat amplitudasi o sadi.
’ ’
Egiluvchanlik qaysidir manoda genetik omillarga ham bog liq. Shunday odamlar
’
borki, ularning bo g imlaridagi harakatchanlik tug ma chegaralangan bo ladi,
’ ’ ’ ’
boshqalarida esa buning yuqoriligi kuzatiladi. Bu esa egiluvchanlik muhim
bo lgan sport turlari uchun bolalarni tanlashga yordam beradi.
’
42

2. 4 . Egiluvchanlikni rivojlantirish uslubiyatining vazifalari va vositalari
Jismoniy tarbiya jarayonida egiluvchanlik rivojlantirishni o ta kuchaytirib’
yuborish bo g imlar, paylarning deformasiyalanishiga va gavda tuzilishining
’ ’
buzilishiga, shuningdek, boshqa jismoniy qobiliyatlarni ko rsata ololmaslikka
’
olib keladi. Uni shu darajada olib borish kerakki, harakatni bajarishga to sqinlik
’
qilmasin. Buning uchun egiluvchanlik amplitudasining kattaligi ortiqcha bo lishi,
’
ya`ni egiluvchanlikni saqlab, ehtiyot qilib ishlatish lozim. Bu esa harakatlarni
ortiqcha zo riqishsiz, mushaklarga ziyon etkazmasdan bajarishiga yordam beradi.
’
Egiluvchanlikning rivojlanishida umurtqa pog onasining (birinchi
’
navbatda ko krak qismi) tos son suyaklarining va elka bo g imlarining
’ ’ ’
kattalashishiga e`tibor berish kerak.
Egiluvchanlikni rivojlantirishda pedagog quyidagi vazifalarni hal qilishi
zarur:
1. Egiluvchanlikning har tomonlama rivojlanishini ta`minlash uchun turli
harakatlarni kerakli amplituda bilan, tayanch-harakat apparati ruxsati orqali
hamma yo nalishlarda bajarish.
’
2. Egiluvchanlikning rivojlanish darajasini oshirishda ish faoliyatning
(kasbga xos, sport bo yicha) talablariga mos kelish
’ .
3. Inson yoshining turli bosqichlaridagi egiluvchanlikning ushlab turish
darajasi.
4. Kasallik, lat eyish va boshqa sabablarga ko ra yo qotilgan
’ ’
egiluvchanlikni tiklash.
Egiluvchanlikni rivojlantirish uchun harakat amplitudasini ko paytiruvchi
’
mushak cho zuvchi mashqlardan foydalanish kerak. Bu mashqlar mushaklarning
’
qisqarish mexanizmiga tasir ko rsatishiga emas balki (mushaklarni birdan-bir
’
xususiyati o z uzunligiga nisbatan ikki marta ko p cho ziladi va yana o z
’ ’ ’ ’
holatiga qaytadi) mushak to qimalarini bog lab turuvchi paylar va chandirlarga
’ ’
qaratilgandir. Ular cho zilish xususiyatiga ega emas va egiluvchanlikning
’
rivojlanishiga to sqinlik qiladi.
’
43

Hamma cho zilish mashqlari mushaklarning ishlash tartibiga ko ra 3’ ’
guruhga bo linadi:
’
I. Dinamiklashtirilgan.
II. Statiklashtirilgan.
III. Aralash.
Bulardan ba`zilari mushaklarni zo riqtirib cho ziltiruvchi kuchlarga,
’ ’
ba`zilari esa tashqi kuchlarga ta`sir qiladi. Dinamik faol mashqlarda turli yuklar –
amortizatorlar bilan gavdani har tomonga bukib siltanish, sakrash tashlash kabi
harakatlar bajariladi.
Dinamik sust mashqlar sherikning yordami ta`sirida, o z gavdasi bilan yoki
’
qo shimcha kuch ishlatib tashqi qarshilikni engishdir.
’
Statik faol mashqlar gavdani ma`lum holatda ushlab turadi.
Statik faol mashqlar mushaklar cho zilgani holda tanani ma`lum holatda
’
saqlab turishni nazarda tutadi. Bunda mushaklar bug imlarni o rab turgan va
’ ’
harakatni ta`minlayotgan paylar qisqarishi hisobiga cho zilib maksimalga yaqin
’
bo ladi. Mushaklar 5-10 sekund davomida cho zilgan holda bo ladi.
’ ’ ’
Statik sust mashqlar gavda holatini tashqi kuchlar ostida sheriklar,
–
snaryadlar va o z gavdasining kuchi yordamida tik tutib bajariladi. Mushak
’
cho zilishidagi sust mashqlarning bajaradigan vazifasi bir xil emas, statik holatda
’
dinamikaga nisbatan ko proq. Statik sust mashqlarning dinamikaga nisbatan
’
ta`siri kam.
Aralash mashqlar mushak cho zilishida xdm tashqi, ham ichki kuchlarni
’
ta`minlaydi. Ularni bajarishda faol va sust harakatlarni almashtirib turishi zarur.
Masalan sherik yordamida asta-sekinlik bilan oyoqlar oldinga ko tariladi va 3-4
’
sekund davomida ushlab turgan holda orqaga sakraladi.
Egiluvchanlikni rivojlantirishning asosiy usuli takrorlash, ya`ni mashqlar
bajariladi va dam olib, yana bajariladi. Shu holatni ma`lum oraliqda takrorlash
ishchanlik qobiliyatini tiklash uchun foydalidir. Bu usulning turli variantlari bor:
dinamik mashqlarni takrorlash usuli va statik mashqlarni qaytarish usuli.
44

Egiluvchanlikni rivojlantirishning statik mashqlar yordamidagi usuli «stretching»
nomini olgan.
Oxirgi yillarda egiluvchanlikni rivojlantirishining yangi noan`naviy usuli
paydo bo ldi. Masalan mushaklarni biomexanik qo zg atish usuli.’ ’ ’
U biopotensial energiya va to lqin tebranishlar nazariyasiga asoslangan,
’
ya`ni mushak kuchlanishining qayishqoqlik energiyasi. Elektromexanik vibrator
mushak guruxlarini chastotasini (5-50 gs va undan ko p) to g rilaydi. Vibrator
’ ’ ’
ta`sirida qisqarayotgan mushaklar berilgan chastotada cho zilishga majbur
’
bo ladi. Bu usul yordamida egiluvchanlik rivojlanishi 10 martagacha tezlashadi.
’
Bundan tashqari biomexanik qo zg atish seanslaridan keyin mushaklardagi
’ ’
harakat darajasining saqlanish vaqti an`anaviy usulga nisbatan ancha ko p
’
bo ladi.
’
Usul muallifning ta`kidlashicha, vibrasiya vaqti-vaqti bilan mushak
tomirlarida o z-o zidan modda almashinishi va qonning shakliy elementlarining
’ ’
ular orkali o tishiga sabab bo ladi.
’ ’
Vibrasiya mexanoreseptorlarni juda kuchli qo zg atadi va MATga ta`sir
’ ’
kilib, bosh miya po stidagi harakat zonalarida qo zg alishning mustahkam
’ ’ ’
manbalarini hosil qiladi.
Egiluvchanlik rivojlanishining navbatdagi usuli elektrostimulyasiya va
vibrostimulyasiya bilan bog liq. Elektrovibrostimulyasiyali usul shunga
’
asoslanganki, mushak cho zilishiga mashq bajarilayotganida vibrostimulyasiya
’
mushak-antagonistlarga yo liqadi, elektrostimulyasiya esa mushak-sinergistlarga
’
uchraydi. Bu harakat amplitudasini amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega,
chunki tayanch harakat apparatida faol harakat yuzaga keladi. Mushak-sinergistlar
va mushak-antagonistlarni bir vaqtda rag batlantirishi u yoki bu bo g imdagi
’ ’ ’
harakatning eng qulay tizimi shakllanishiga ta`sir qiladi va faol egiluvchanlik sust
egiluvchanlik ko rsatkichlari bilan yaqinlashadi.
’
Bu usulning samaradorligi yuqori chunki, qisqa vaqt ichida 30% harakat
darajasini ko taradi.
’
45

Egiluvchanlikni rivojlantirishning aralash usuli.
Ulardan biri sust mushak cho zilishining dastlabki usuli bo lib, faol statik’ ’
kuchlanishni kamaytiradi (bo shashtirish) va keyinchalik cho zadi. Chet el
’ ’
adabiyotlarida «kontraksiyasi, relaksasiyasi va cho zilish usuli» nomini olgan.
’
Uning asosida mushaklar cho zilganidan keyin nafaqat kuchli qisqaradi, balki
’
yana xam egiluvchan bo ladi.
’
Egiluvchanlikning rivojlanishi bilan bog liq bo lgan mashqlarni
’ ’
rejalashtirganda bir qator usuliy talablarga rioya qilish kerak.
Amplitudani oshirishdagi yuk bilan bajariladigan sust mashqlarda alohida
e h tiyotkorlikni saqlash kerak. Harakat amplitudasini ko proq egallash uchun
’
ma`lum maqsadlar belgilab olinadi (ma`lum bir balandliqda osilgan to pga oyoq
’
kaftini tekkizish. shpagat ochish, oldinga egilib kaftni polga tekkizishi).
Harakat amplitudasi pasayishi va mushaklarda kuchli og riq paydo
’
bo lishi bilan cho zilish mashqlarini to xtatish kerak.
’ ’ ’
Vaqt-vaqti bilan bo g imlardagi harakatning yaxshilanishini chizg ich,
’ ’ ’
goniometr, devordagi belgilar bilan tekshirib turish kerak.
Egiluvchanlik mashqlarini bajarish to xtatilganda uning darajasi asta-sekin
’
pasayib, 2-3 oydan keyin avvalgi holatiga qaytadi.
E giluvchanlikni rivojlantirish ustida ishlaganda, kuch sifatlariga oid
mashqlar bilan birgalikda olib borish kerak. Qo shimcha yuk qo llangan
’ ’
bo g imlardagi harakatchanlikning kattaligi 50% dan oshmasligi kerak.
’ ’
Egiluvchanlikni rivojlantirishda cho zilishga ta`sir qiladigan
’ turli
mashqlarning munosabati.
Egiluvchanlik mashqlarini mashg ulotlarning turli qismlariga: tayyorlov,
’
asosiy yoki yakuniy qismida majmuaga 6-8 mashqni kiritishi mumkin.
Bo g imdagi harakatni rivojlantirishda muhim bo lgan hayotiy harakatlarda
’ ’ ’
katta rol o ynaydigan mashqlar orqali bo g imlar faolligini rivojlantirish kerak.
’ ’ ’
Mushaklarni cho zish mashqlarini bir kunda 2 marta (ertalab va kechkurun
’
) bajarish juda katta natija beradi.
46

Bo g imlardagi harakatni yuqori darajaga etkazish uchun’ ’
mashg ulotlarni bir xaftada 3-4 marta o tkazish kerak, takrorlash soni mushak
’ ’
guruhlarining ko pligiga, mashq bajarishdagi cho zilishiga,
’ ’
shug ullanuvchining yoshiga va tayyorgarligiga bog liq (
’ ’ 1 -jadval).
Egiluvchanlik mashqlarini dastlab yaxshi qizib, ter paydo bo lguncha
’
bajarish kerak, shunda mushaklarning jarohat olishi kuzatilmaydi; mashqlarning
amplitudasini asta-sekin kuchaytirgan xolda, avval sekin, so ngra tezroq bajarish
’
kerak.
1 -jadval
Egiluvchanlikni rivojlantirish uchun mashqlarning taxminiy me`yori.
(B.V.Sermeev bo yicha)
’
Tanani asosiy
qismiga mashqlar Shug ullanuvchilar toifasi
’
15 yoshgacha
boshlang ich
’ 15 yoshli
ixtisoslashgan Takomillashgan
sportchilar
elka
tos qismi
umurtqa
pog onasi
’
tizza-tovon 40-50
45-50
50-60
15-20 50-60
60-70
80-90
20-25 90-100
60-70
20-25
20-25
Egiluvchanlik mashqlarini mustaqil tur sifatida uyga vazifa qilib bergan
ma`qul. Dinamik faol - 40-45%, statik - 20%, sust-35-40%.
Bolalar bilan o tkazilgan mashg ulotlarda statik mashqlar ozroq, dinamik
’ ’
mashqlar ko prok bo lishi kerak.
’ ’
Shuningdek, mushakdagi kuchlanishni pasaytirish va bo shashtirish uchun
’
ruhiy sozlash mashg uloti usullarini ishlatish kerak.
’
47

XULOSALAR
1. Adabiyotlar tahlili asosida egiluvchanlik – jismoniy fazilat, va u harakat
tayanch apparatining morfofunksional xususiyatlari ekanligi, va b u xususiyatlar
shu apparat zvenolarining harakatchanligi, uning maksimal amplitudasi (og ishi,’
egilishi, buklanishi, cho zilishi, qayishqoqligi, buralishi va
’ hokazolar) bilan
o lchan
’ ishini o rgandik ’ .
2. Egiluvchanlik aktiv, passiv bo lishi mumkin
’ ekan, ya`ni m uskul kuchi
evaziga bo ladigan egiluvchanlik aktiv; tashqi qarshilikni iner
’ t siya yoki og irligi ’
evaziga tashqi ta ` sir kuchi va hokazolar hisobiga namoyon qilinadigan
egiluvchanlik passiv egiluvchanlik deyil ishi aniqlandi .
3. Umurtqa pog onasining tos son va elka bo g inlarining
’ ’ ’
harakatchanligini boshlang ich sinf o quvchilari jismoniy
’ ’ tarbiya jarayonidagi
ahamiyati beqiyos ekan degan to xtamga keldik
’ .
4. Egiluvchanlikni boshlang ich sinf o quvchilarida
’ ’ rivojlantirish uchun
maksimal harakat amplitudasidagi cho zish, eshish, buklana olishni oshiradigan
’
jismoniy mashqlardan foydalani sh kerak .
5. Boshlang ich sinf o quvchilarida
’ ’ emo t sionallik , ko tarinki kayfiyat va ’
boshqalar egiluvchanlikning namoyon bo lishiga ijobiy yoki salbiy ta
’ ` sir
ko rsatishi
’ ni jismoniy tarbiya darslari jarayonida tajribaviy amaliyotda isbotla ndi .
6. Egiluvchanlikni rivojlantirish ustida ishlash boshlang ich sinf
’
o quvchilari
’ da kattalarga nisbatan oson kech ishi, 12 yoshdan keyin harakat
amplitudasi kamay ishi va yosh o zgargan sari tayanch-harakat apparati
’
rivojlanishi qiyinroq bo l
’ ishi, q izlarda o g il bolalarga nisbatan 20-30% ’ ’
yuqori ligi kuzatildi va tajribaviy asoslandi.
7. Bolalik yoshida egiluvchanlikni rivojlantirish oson bo lgani sababli
’ ,
boshlang ich sinf
’ yosh i dagilardan boshlab bu sifatni rivojlantirishni
chuqurlashtirib rejalashtirish unumli samara beradi degan xulosaga keldik .
48

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI’
1. Karimov I. A.. Yuksak ma`naviyat
– y engilmas kuch. T., Ma`naviyat “ ”
nashr., 2008 26-b .
2. Karimov I. A. «So g
’ lom avlod bizning kelaja g imiz» . So g ’ lom avlod
dasturini tasdi q lashga ba g
’ ishlangan majlisda s o ’ zlagan nut q i. T. 2000 y.
3. Karimov I. A. O zbekiston
’ buyuk kelajak sari. T:. O ’ zbekiston nashr.
199 8 y.
– 60 b .
4. Barkamol avlod
– O zbekiston taraqqiyotining poydevori.T., 1998. ’ 6-
b.
5. O zbekiston Respublika Prezidentining Bolalar sportini rivojlantirish
’ “
to g risida gi Farmoni.
’ ’ ” Toshkent, 2002 yil 24 oktyabr.
6. Jismoniy tarbiya va sport to g risida gi Qonun (yangi tahriri)
“ ’ ’ ”
2000 y, 27 iyun, Xalq so zi-1-2 betlar.
’
7. A. Abdiyev, N. Xolmirzayev. Jismoniy sifatlarni tarbiyalash unumli
mehnat kafolatidir. Ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2005 y.
8. Vardiashvili I . R va boshq .. Talabalarning ilmiy bilish faoliyatlari .
Qarshi ,
“ Nasaf ” nashriyoti , 2006. 7- b .
9. Goncharova O . V .
“ Yosh sportchilarning jismoniy qobiliyatlarini
rivojlantirish . T., O zDJTI matbaa nashriyoti bo limi, 2005 y. 57-b.
” ’ ’
10. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. Prof. R.Salomovning
umumiy tahriri ostida. 1 tom. T., ITA Press nashr., 2014. 78-b.
“ ”
11. Kerimov F.A. «Sport kurashi nazariyasi va usuliyoti» .
Toshkent, 2001 y.
12. Kerimov F.A. Sport sohasidagi ilmiy tadqiqotlar. T., Z a r qalam
“ ”
nashr., 2004. 112-b.
13. Nasritdinov F.N., Qosimov A.Sh. O zbek xal
’ q milliy o yinlari. T., 1 ’
to plam. 1993. 27 b.
’ –
49

14. Po latov A.A. O rgatish uslubiyatiga noan`anaviy yondoshish’ ’
masalalari. O qituvchilar va talabalar ilmiy konferentsiyasi to plami. T., 1994.
’ ’
32-b.
15. Usmanxo jayev T.S. Sog lom bola el boyligi // Kichik yoshdagi
’ ‘ –
bolalarning jismoniy tarbiyasi t o
’ g risida. Toshkent «Yangi asr avlodi». 2005. ‘ –
b.61.
16. Usmonxo jaev T., Xo jaev F.. 1001 o yin. T., Ibn Sino nomidagi
’ ’ ’ “ ”
nashr., 1990. 45-b.
17. Usmonxo jaev T.S., Xo jaev F. Harakatli o yinlar. T.: O qituvchi,
’ ’ ’ ’
1992.- 80- b.
18. Xo jaev F., Usmonxo jaev T. Boshlang ich sinflarda jismoniy
’ ’ ’
tarbiya darslari. T., 1996. 123-b.
19. Internet saytlari:
www.ziyonet.uz .
www.uzsport.uz .
www.yandex.ru .
50

Sotib olish