Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish - Pedagogika - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	888.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	08 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish

Sotib olish

5112000- Jismoniy madaniyat ta`lim yo nalishi bo yicha
bakalavr darajasini o lish uchun
Boshlang ich sinf o quvchilarini jismoniy tarbiya

darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini
rivojlantirish
mavzusida yozgan

MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I BOB. YOSH SPORTCHILARNI JISMONIY TAYYORLASH VA UNING
AHAMIYATI ........................................................................................................... 6
1.1. Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash tushunchasi, turlari, vazifalari va vositalari .......................................... 6
1.2. Jismoniy qobiliyatlarningumumiy tavsifi ............................................................................................................ 8
1.3. Jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining asosiy qonuniyatlari .............................................................................. 11
1.4. Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish tamoyillari .............................................................................................. 18
II BOB. EGILUVCHANLIK VA UNI BOSHLANG ICH SINF JISMONIY
TARBIYA DARSLARIDA RIVOJLANTIRISH ............................................... 39
2.1. Egiluvchanlik haqida tushuncha ........................................................................................................................ 39
2.2. Egiluvchanlikning turlari va olchov mezoni
...................................................................................................... 39
2.3. Egiluvchanlikning rivojlanish darajasini aniqlovchi omillar ............................................................................. 42
2.4. Egiluvchanlikni rivojlantirish uslubiyatining vazifalari va vositalari ................................................................ 43
XULOSALAR ........................................................................................................ 48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
....................................... 49

KIRISH
Prezidentimiz I.A.Karimov va hukumatimiz rahbarligida O zbekistonda
sog lom avlodni kamol toptirish, ta lim tarbiya berishning muvaffaqiyatli

amalga oshirilishi, jamiyatning rivojlanishida muxim ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
vazifalardan biri bo lib xizmat qilmoqda
[1, 2, 3] .
O zbekistonning buyuk kelajagini ta minlash maqsadida a
h olini tinchligi,
yurt boyligi, ayniqsa iqtisodiyot, ijtimoiy madaniyat, ta lim-tarbiya jarayonlarida

tub islo h atlar o tkazilmoqda. Ularning samarali «Ta lim to g risida», «Kadrlar

tayyorlash Milliy Dasturi» (1997) , «Jismoniy tarbiya va sport to g risida» gi

Qonun (2000 y., yangi tahriri) va Qarorlarda o z ifodasini topgan
[4, 5] .
Mavzuning dolzarbligi. Maktab davri barcha harakat sifatlarini
rivojlantirish uchun eng qulay vaqt hisoblanadi. Biroq muayyan yosh davrlarida
harakat qobiliyatlarining tabiiy taraqqiy etish sur`atlari bir xil emas: bola
organizmining jismoniy yuklamaga nisbatan javob reaksiyasi o sish va

rivojlanishning turli bosqichlarida turlicha bo ladi. Jismoniy yuklama sezuvchan

yoki sensitiv deb ataluvchi muayyan davrlarda ko proq hamda uzoq muddat

saqlanib turuvchi samara beradi. Shu davrlarda muhitning tanlab yo naltirilgan

ta`sirotlariga organizmning moyilligi ortadi [7] .
Harakat sifatlarining rivojlanishida egiluvchanlik alohida o rin tutib, uning

yuqori darajada taraqqiy etishi bir qator murakkab va mas`ul kasblarni egallashda,
shuningdek, ko pgina sport turlarida yuqori natijalarga erishishda katta

ahamiyatga ega. Ilmiy-uslubiy adabiyotlardan olingan ma`lumotlar hamda sport
amaliyotining ko rsatishicha, katta yoshda
egiluvchanlik ni rivojlantirish
murakkab va kamsamarali jarayon, kichik maktab yoshi esa buning uchun qulay
sharoit yaratadi [8].
Kichik maktab yoshi bolalarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta`sir
qiluvchi maqsadga yo naltirilgan ta`sirotlar uchun eng qulay davr hisoblanadi.

Basharti, aksar ko pchilik sport turlarida ixtisoslashuvning boshlanishi

kichik maktab davri bilan bir vaqtga to g ri kelishini nazarda tutsak, yuqoridagi

holat alohida ahamiyat talab etadi. Shu sababli , bu muammoning y echilishi o ’ quv
jarayonini takomillashtirishda nihoyatda dolzarb sanaladi .
Ish ning maqsadi – Boshlang ich sinf o quvchilarining egiluvchanlik
sifatini rivojlantirish da ilg or uslublarni o rganish va tahlil qilish.

Ishning vazifalari:
 jismoniy tarbiya darslarini oqitish jarayonida kichik sinf

oquvchilarining egiluvchanligini rivojlantirish darajalarini adabiyotlar tahlili

asosida aniqlash va xususiyatlarini namoyon qilish;
 boshlangich sinf jismoniy tarbiya darslari sharoitida
boshlang ich sinf
o quvchilari
ning egiluvchanli gini rivojlantirish uchun ilg or uslublardan
maqsadga yonaltirib foydalanish
ni o rganish ;
 boshlangich sinf jismoniy tarbiya darslari sharoitida
egiluvchanlik ni
rivojlantirish dagi ilg or uslublardan
maqsadga yonaltirib foydalanishni tajribaviy
asoslash.
Ishning ob`ekti : Qarshi shahridagi 23-o rta maktabning
boshlang ich sinf
o quvchilari.

Ishning i lmiy yangiligi:
 Ishda boshlang ich sinf o quvchilari
ning jismoniy tarbiya darslarida
egiluvchanlik ni rivojlantirish uchun qollaniladigan
ilg or uslublar qiyosiy tahlil
qilindi ;
 boshlang ich sinf o quvchilari
da oquv jarayonida jismoniy tarbiya
darslarida egiluvchanlik ni rivojlantirish darajasining dinamikasi aniqlandi;
 boshlangich sinf jismoniy tarbiya darslari sharoitida
egiluvchanlik ni
rivojlantirish dagi ilg or uslublardan
maqsadga yonaltirib foydalanishni tajribaviy
asosla ndi .
Ishning a maliy ahamiyati:
1. Boshlang ich sinf o quvchilari
da egiluvchanlik ni rivojlantirish uchun
dars vaqtidan unumliroq foydalanish imkonini beruvchi ilg or uslublar
tajriba
yordamida asoslandi va amaliyotga tadbiq qilindi.
4

2. Jismoniy tarbiya oqituvchilari uchun boshlang ich sinf o quvchilari da
egiluvchanlik ni rivojlantirish boyicha amaliy tavsiyalar
taklif qilindi .
5

I BOB. YOSH SPORTCHILARNI JISMONIY TAYYORLASH VA
UNING AHAMIYATI
1.1. Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash tushunchasi, turlari,
vazifalari va vositalari
Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash sport mashg ulotlarining eng
muhim tarkibiy qismlaridan hisoblanib, organizmni har tomonlama rivojlantirish,
sog liqni mustahkamlash, jismoniy qobiliyatlarni takomillashtirish va

tayyorgarlikning barcha boshqa turlari uchun mustahkam funksional baza
yaratishga yo naltirilgan jarayon sifatida tushuniladi
[10] .
Zamonaviy sport sportchilarning jismoniy tayyorgarligiga yuksak talablar
qo yadi. Buni quyidagi omillar bilan izohlash mumkin:

1) Sportdagi yutuqlarning o sib borishi har doim sportchidan jismoniy

qobiliyatlar rivojining yangi darajasini talab qiladi;
2) Jismoniy tayyorgarlikning yuqori darajasi mashg ulot va musobaqa

yuklamalarini oshirishning zaruriy sharti [8] .
Qo llaniladigan vositalarning ta`sir ko rsatish xususiyati va yo nalishiga

ko ra jismoniy tayyorgarlikni umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT), yordamchi

hamda maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) gurlariga bo lib o rganiladi.

Yosh sportchilarning umumiy jismoniy tayyorgarligi (UJT) yuksak
natijalarga erishish uchun poydevor, zarur asos hisoblanadi. U quyidagi vazifalarni
hal etishga qaratilgan:
1) yosh sportchilar organizmining funksional imkoniyatlarini oshirish;
2) jismoniy sifatlar kuch, tezkorlik, chidamkorlik, epchillik va

egiluvchanlikni rivojlantirish;
3) yosh sportchilar organizmining jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni
yo q qilish.

UJT tarkibiga nihoyatda turli-tuman vositalar kiradi; ular sirasida snaryadlar
bilan bajariladigan, sheriklikda, maxsus qurilmalarda amalga oshiriladigan
6

mashqlar, har xil sport turlari akrobatika, engil atletika, sport o yinlari, suzish
va boshqalarga xos umumrivojlantiruvchi mashqlar bor [8] .
Yosh sportchilarning yordamchi jismoniy tayyorgarligi maxsus jismoniy
qobiliyatlarni rivojlantirishga yo naltirilgan samarali faoliyat uchun zarur

bo lgan funksional asosni yuzaga keltirishga mo ljallanadi. U maxsus

yo nalishga ega bo lib, quyidagi vazifalarni hal etishga qaratilgan:

3) sportchining tanlangan sport turiga xos harakat faoliyatlarida
namoyon bo ladigan funksional imkoniyatlarini rivojlantirish;

4) organizmning yuqori darajadagi maxsus yuklamalarga chidamliligi
qobiliyatini takomillashtirish;
5) tiklanish jarayonlarining kechish shiddatini orttirish [11] .
Yosh sportchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligi (MJT) tanlangan sport
turi bo yicha musobaqa faoliyatining xususiyatlari qo yadigan talablarga qatiy

rioya qilgan holda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Yosh
sportchilarni maxsus jismoniy tayyorlash quyidagi vazifalarni hal etadi:
1) tanlangan sport turi uchun xos bo lgan jismoniy qobiliyatlarni

takomillashtirish;
2) tanlangan sport turi bo yicha muvaffaqiyatli texnik-taktik

takomillashuv uchun zarur bo lgan harakat ko nikmalarini chuqurlashtirib

rivojlantirish;
3) ixtisoslashtirilgan mashqlarni bajarishda ko proq qatnashadigan alohida

mushak guruhlarini tanlab rivojlantirish.
Yosh sportchilarning MJT harakat ko nikmalari tizimidagi eng muhim

harakat sifatlarini rivojlantirishga yo naltiriladi. Shuning uchun maxsus jismoniy

tayyorgarlikning asosiy vositalari sifatida musobaqa mashqlari ularning sportchi
organizmiga ta`sirini kuchaytiruvchi har turli murakkablashtiruvchi unsurlar bilan
birgalikda qo llaniladi
[7] .
Jismoniy tayyorgarlikning barcha turlari muayyan o xshashliklarga ega.

Yosh sportchilarning jismoniy tayyorgarligi sport ixtisosligi bilan chambarchas
7

bog liq. Mashq jarayonida jismoniy tayyorgarlikning biror turiga etarlicha baho
bermaslik oxir-oqibat sport mahoratining kuchayishiga to sqinlik qiladi. Yosh

sportchilarning mashg ulotlarida UJT va MJT vositalari nisbati qo yiladigan

vazifalar, sportchilarning yoshi, malakasi, ularning alohida xususiyatlari,
mashg ulot jarayonining bosqich va davrlari, organizmning ayni paytdagi

holatidan kelib chiqib o zgartiriladi.

Sportchining malakasi oshib borar ekan, MJT vositalarining hissasi ortib,
UJT vositalarining xajmi shunga muvofiq tarzda kamayib boradi [8] .
1.2. Jismoniy qobiliyatlarningumumiy tavsifi
Shaxsning jismoniy madaniyatini shakllantirish jarayonida
shug ullanuvchilar harakatlarni va ular bilan bog liq bilimlarni o zlashtiribgina

qolmay, o z jismoniy qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar
[18] .
Hozirgi vaqtda insonning harakat imkoniyatlarini tavsiflash uchun
j i s moniy qobiliyatlar va j i s moniy sifatlar atamalaridan foydalaniladi. Bu

tushunchalar ma`lum ma`noda o xshash bo lsalarda, lekin bir xil emaslar.

Afsuski, adabiyotlarda mazkur tushunchalarning ta`rifi va o zaro aloqasi

haqida birmuncha qarama-qarshi fikrlarni uchratish mumkin.
Masalan, bir holatda jismoniy qobiliyatlar organizmning harakat faoliyatida
ishtirok etayotgan hamda uning ta`sirini belgilaydigan funksional tizimlar
layoqatining namoyon bo lish shakllari sifatida tushuniladi, boshqasida hayotda,

ayniqsa, harakat faoliyatida amalga oshiriladigan va asosini jismoniy sifatlar
tashkil etadigan insonga xos imkoniyatlar nazarda tutiladi; uchinchisida
qobiliyatlar deganda, organizmning ruhiy-fiziologik va morfologik xususiyatlariga
asoslanuvchi rivojlangan tug ma qobiliyat nishonalari tushuniladi
[10] .
Jismoniy qobiliyatlar insonning u yoki bu mushak faoliyati talablariga javob
beradigan va uning samarali bajarilishini ta`minlaydigan ruhiy-fiziologik hamda
morfologik xususiyatlari majmuasidir [8] .
Inson harakat imkoniyatlarining alohida jihatlarini ifodalash uchun uzoq
vaqt "jismoniy (harakatlantiruvchi) sifatlar" degan atama qo llanilgan. Hozir

8

ayrim mualliflar uni "jismoniy sifatlar" tushunchasining sodda formalastik
mazmuni tufayli ilmiy muomaladan chiqarib yuborishni va ularning o rniga faqat
"jismoniy qobiliyatlar" atamasini qo llashni taklif qilmoqdalar. Shunga qaramay,

kundalik nutqda va ilmiy-usuliy adabiyotlarda mazkur atama ancha keng
tarqalgan. Shuning uchun, ehtimol, bu ikki tushuncha orasidagi o xshash va farqli

tomonlarni aniqlash, ulardan foydalanish vaziyatlarini belgilab olish o rinlidir

[11] .
Eng avvalo, qayd etib o tish kerakki, "sifat" tushunchasi har doim biron-bir

narsaga nisbatan qo llanilib, uning boshqa narsalardan farqlab turadigan,

mohiyatiga xos belgisini ifodalaydi, xususan, buyum, xom-ashyo, oziq-ovqat
mahsuloti, hayot sifatlari, shaxsning, bilimning sifati va hokazo haqida shunday
gapiriladi. Jismoniy tarbiya sohasida ham bu atamadan xuddi shu ma`noda
foydalanish lozim [18] .
Demak, insonning jismoniy sifatlarini uning harakat imkoniyatlariga xos
ba`zi xususiyatlar singari jismoniy qobiliyatlar namoyon bo ladigan u yoki bu

shakllarga nisbatan qo llab tekshirish, ya`ni ular to g risida amalga oshirib

bo lingan qobiliyatlar asosida fikr yuritish mumkin
[11] .
Inson sifat jihatidan bir-biridan farq kiluvchi turli-tuman qobiliyatlar egasi
bo lishi mumkin. Aynan shu turli jismoniy qobiliyatlarning sifatiy o ziga xosligi

uning jismoniy sifatlari to g risida guvohlik beradi. Turmushda, jismoniy

tarbiya va sportda inson qobiliyatlarining sifatiga xos xususiyatlar "kuchli",
"tezkor", "chakqon", "egiluvchan" degan iboralarda o z aksini topgan. Bu

sifatlarning hayotdagi ahamiyati ularni ayirib ko rsatish mezoni hisoblangan.

Aslida, jismoniy sifatlar alohida jismoniy qobiliyatlarning erishilgan darajasi,
ularning aniqligi, o ziga xosligi, ahamiyati ifodasi sanaladi. Masalan, insonning

kuch qobiliyatlarini olaylik. Ular mushaklarning zo riqish darajasi yuqori,

qisqarish tezligi esa nisbatan uncha katta bo lmagan kuch mashqlarida namoyon

bo ladi. Asli kuch qobiliyatlari "sust kuch'', "siquvchi kuch", "statik kuch" kabi

kuch sifatlarini tavsiflaydi. Tezlik-kuch qobiliyatlari mushaklarning jiddiy
9

zo riqishi va ularning yuqori qisqarish tezligini talab etuvchi mashqlarda yuzaga
chiqadi. Tezlik-kuch qobiliyatlarining rivojlanishi, eng avvalo "portlovchi" kuch
deb ataladigan sifatda aks etadi [8] .
Yuqorida tilga olingan kuch sifatlari insonning kuch qobiliyatlarini yaxlit
tarzda aniqlash va farqlashga imkon beradi. Xuddi shunday boshqa jismoniy
qobiliyatlarning ham sifat tafovutlarini ifodalash mumkin. Jismoniy qobiliyatlar va
sifatlar orasida ko p ma`noli bog liqlik bor. Bir xil qobiliyat turli jismoniy

sifatlarni namoyon qilishi, turli qobiliyatlar esa ulardan faqat bittasini tavsiflashi
mumkin. Masalan, «epchil» sifati asosida ko pgina qobiliyatlar: muvofiqlash,

tezkorlik , kuch va boshqalar yotadi. Tezlik-kuch qobiliyatlari faqat «kuch» emas,
«tezkorlik» sifatida ham o z aksini topadi
[11] .
Shunday qilib, insonning jismoniy sifatlari jismoniy qobiliyatlari bilan
uzviy bog liq bo lib, turli harakatlar chog ida ularning namoyon bo lish

xususiyatlari bilan belgilanadi, jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish va namoyon
bo lish darajasiga bir tomondan atrof-muhit omillari (turmushning ijtimoiy-

maishiy sharoitlari, iqlimiy va geografik sharoit mashg ulot o tkaziladigan

joylarning moddiy ta`minlanganligi, ularni rivojlantirish uslubiyati va h.k.),
ikkinchi tomondan esa organizmning turli ta`sirlarga o ziga xos reaksiyasi bilan

bog liq bo lgan irsiy omillar («motor» qobiliyat nishonalari) ta`sir o tkazadi,

jismoniy qobiliyat nishonalari sifatida inson organizmining anatomik, fiziologik
va ruhiy xususiyatlari yuzaga chiqadi. Biror-bir faoliyatni bajarish jarayonida
"motor nishonalar" organizmning moslashish o zgarishlari asosida takomillashib,

tegishli jismoniy qobiliyatlarga aylanadi [10] .
Ta`kidlash zarurki, "motor nishonalar" ko p funksiyali bo lib, mushak

faoliyati sharoitlariga qarab u yoki bu yo nalishda rivojlanishi va u yoki bu

shakldagi jismoniy qobiliyatlar rivojini ta`minlashi mumkin. Bunday shakllar
harakat faoliyati turlari qancha bo lsa, shuncha ko p bo lishi mumkin, chunki

ularning har biriga o ziga xos tuzilish, harakatlarning maqsadli

yo naltirilganligi, mushaklar muvofiqlashi, organizm faoliyati rejimi hamda

10

uning quvvat bilan ta`minlanishi kabi xususiyatlar xosdir. Shu sababli ham
organizmdan chidamlilik yoki harakatlar tezkorligini rivojlantirishga javobgar
bo lgan qandaydir alohida mexanizmlarni izlash befoyda. Ularning
takomillashuvi asosida inson organizmining morfofunksional ixtisoslashuviga olib
keladigan moslashtiruvchi ta`sir, butun bir adaptiv reaksiya yotadi.
Morfofunksional qayta qurishlar organizmni to laligicha qamrab oladi. Biroq bu

eng ko p darajada va birinchi navbatda asosiy ish yuklamasini ko taradigan

mushak guruhlari hamda ularning ish qobiliyatini ta`minlovchi fiziologik
tizimlarga taalluqlidir. Funksional ixtisoslashuvning bunday tanlash xususiyati,
asosan, organizmning ma`lum faoliyat sharoitidagi ish rejimiga, uning yaqqol
namoyon bo lish darajasi esa jismoniy yuklamalarning shiddati va hajmiga

bog liq
[8] .
Hozirgi vaqtda jismoniy qobiliyatlarni besh asosiy turga ajratish qabul
qilingan: kuch, tezkorlik va muvofiqlash qobiliyatlari, chidamkorlik va
egiluvchanlik. Ularning har biri harakat faoliyatining har xil turlarida xilma xil
shakllarda namoyon bo ladi.

1 .3. Jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining asosiy qonuniyatlari
Barcha jismoniy qobiliyatlarning yo naltirib rivojlantirilishiga xos qator

qonuniyatlar mavjud. Ular tarkibiga quyidagilar kiradi:
I. Harakat jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining
y etakchi omili.
Qobiliyatlarning shakllanishida ham tug ma, ham atrof muhit omillari katta

ahamiyatga ega. Biroq teng sharoitlarda jismoniy qobiliyatlarning rivojlanishida
insonning ruhiy-fiziologik tabiatini takomillashtirishga qaratilgan harakat faolligi
hal qiluvchi rol o ynaydi. Shuning uchun ham jismoniy mashqlar bilan

shug ullangan kishilarda turli a`zolar va tizimlarning morfologik hamda

funksional ko rsatkichlari, harakat tayyorgarligi umuman yuqori bo ladi.

Organizmning funksional va morfologik takomillashuvi uchun zarur omil sifatida
faoliyat, mashqning ahamiyatini birinchi bor Jan Lamark ko rsatib bergan edi.

O zining "Birinchi qonuni" bo lmish "mashq qonunini" tuzar ekan, u yozgan

11

edi: "Biron-bir a`zodan tez-tez va susaytirmay foydalanish asta-sekin shu a`zoni
mustahkamlaydi, rivojlantiradi, yiriklashtiradi va unga qancha muddat
foydalanilsa, shuncha uzoqqa etadigan kuch ato etadi, a`zodan muntazam
foydalanmaslik esa uni sezdirmay zaiflashtirib qo yadi, tanazzulga olib keladi,
izchil ravishda qobiliyatlarni toraytirib, oxir-oqibat uning yo qolib ketishiga

sabab bo ladi". Shu tariqa Jan Lamark tirik tabiatning umumiy qonunlaridan

birini ifodalab berdi. Bu qonunning yana ham chuqurroq o rganilishiga

keyinchalik P.A. Lesgaft, A.A. Uxtomskiy, I.P.Pavlov, G.F.Folbort, N.N.
Yakovlev va boshqalar katta hissa qo shdilar
[11] .
II. Qobiliyatlar rivojining harakat faoliyati rejimiga bog liqligi.

Jismoniy qobiliyatlar ularning namoyon bo lishinigina emas, ularni bajarishning

muayyan rejimini ham talab qiladigan faoliyat jarayonida rivojlanadi. Rejim
deganda, bir mashg ulot yoki mashg ulotlar tizimi doirasida qandaydir jismoniy

mashqlarning bajarilishi va ular orasidagi dam olish tushuniladi. Kerakli tartibni
o rnatishda, eng avvalo, insonning ish qobiliyatidagi bosqichlar tebranishi muhim

ahamiyatga ega. Jismoniy mashqlarni bajarish jarayonida organizmning quvvat va
funksional zahiralari sarfi bilan bog liq holda ishchanlik qobiliyati darajasi

pasayadi.
Dam olish chog ida (mashq tugatilgach) ishchanlik qobiliyatining

tiklanishi yuz beradi. Inson organizmi bu vaqtda bir necha holatlarni: ishchanlik
qobiliyati susaygan bosqichni; ishchanlik qobiliyati to la tiklangan bosqichni va,

nihoyat, o ta tiklangan, ya`ni ishchanlik qobiliyati kuchaygan bosqichni bosib

o tadi. Sanab o tilgan bosqichlarning har biri boshqa sharoitlardan tashqari,

bajarilgan ishning xususiyatlari, shiddati va davomiyligiga bog liq bo lgan

muayyan uzunlikka ega bo ladi.

Har bir keyingi mashq dam olishning qaysi bosqichida takrorlanishiga
qarab, harakat faolligining uch asosiy rejimini ajratib ko rsatish mumkinki, ular

jismoniy sifatlarning rivojlanishiga har xil ta`sir ko rsatadi:

1-rejim: bunda darsdagi har bir keyingi mashq qisqa muddatli dam olish
12

oraliqlari bilan, ya`ni ishchanlik qobiliyati to la tiklanmagan bosqichda
takrorlanadi. Ishchanlik qobiliyatining barcha ko rsatkichlari muntazam pasayib

boradi. Ish va dam olishning bunday navbatlashish rejimi chidamlilikning
rivojlanishiga mosdir.
2-rejim: ha r bir keyingi mashq organizmning bir qancha funksional
ko rsatkichlarini faoliyat ko rsatishdan avvalgi darajaga qaytaradigan dam olish

oraliqlari bilan, ya`ni ishchanlik qobiliyati to la tiklangan bosqichda takrorlanadi.

Bunday rejim tezkorlik, kuch va muvofiqlash imkoniyatlarini rivojlantirishga
yo naltirilgan darslarga xos bo ladi.

3-rejim: bunda har bir keyingi mashq ishchanlik qobiliyati ortig i bilan

tiklangan bosqichga mos keluvchi ancha uzoq muddatli dam olish oraliqlari bilan
takrorlanadi. Bunday rejimda mashq takrorlangani sayin insonning harakat
imkoniyatlarida xar tomonlama o zgarishlar kuzatiladi mushak kuchi va

tezkorlik oshib, chidamlilik pasayadi.
III. Jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining bosqichliligi. Jismoniy
qobiliyatlarni rivojlantirish dinamikasida bir xil yuklamalarni uzoq muddat

davomida, ko p marotaba bajarishda uchta nisbatan mustaqil bosqichni shartli

ravishda ayirib ko rsatish mumkin:

Birinchi
qobiliyatlarning rivojlanish darajasini oshirish;
Ikkinchi qobiliyatlarni rivojlantirishda maksimal ko rsatkichlarga

erishish;
Uchinchi - jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirshi ko rsatkichlarining

pasayishi.
Birinchi bosqichda yuklama qo llash natijasida organizmda har tomonlama

moslashtiruvchi o zgarishlar yuz beradi, ular harakat faoliyati xususiyatlari bilan

bog liq jismoniy qobiliyatlarning o sishiga va funksional imkoniyatlarning asta-

sekin kengayishiga sabab bo ladi.

Ikkinchi bosqichda moslashtiruvchi o zgarishlar o sib borgani sayin

standart yuklama organizmda tobora kamroq funksional siljishlarga sabab
13

bo ladi. Bu moslashtiruvchi jarayonlarning turg un adaptasiya bosqichiga
o tganligidan darak beruvchi bir belgidir. Tegishli qobiliyatlarning namoyon

bo lishi asosida yotuvchi tana a`zolari va tizimlarining imkoniyatlari jiddiy tarzda

kengayib boradi. Ularning faoliyatida tejamlilik va o zaro muvofiqlashuv

kuchayadi. Bularning barchasi qobiliyatlarning maksimal darajada namoyon
bo lishi uchun sharoit yaratadi.

Uchinchi bosqichda mazkur yuklama organizmdagi funksional
imkoniyatlarning kengayishi tufayli moslashtiruvchi siljishlarni yuzaga keltirmay
qo yadi, ya`ni uning rivojlantiruvchi ta`siri yo pasayadi, yoki umuman

yo qoladi. Qobiliyatlar rivoji yana davom etishi uchun qo llaniladigan

yuklamalarning xususiyatlari va mazmunini o zgartirish (boshqa mashqlar

tanlash, ish shiddatini oshirish, uning davomiyligi yoki mashqlarni bajarish
sharoitlarini o zgartirish), shu tariqa jismoniy qobiliyatlar uchun yangi, yuqoriroq

talablar ko yish zarur. Boshqacha aytganda, qobiliyatlar rivojini go yoki

birinchi bosqichga o tkazish kerak.

IV. Qobiliyatlar rivojining notekis va geteroxronligi (turli vaqtga
mansubligi). Rivojlanishning notekisligi bir bosqichdagi jismoniy qobiliyat
ko rsatkichlarining o sish darajasi boshqalardagiga qaraganda ancha jiddiy

bo lishi mumkinligini bildiradi. Bu uncha katta bo lmagan vaqt kesmalari

(masalan, bir necha hafta, oylik darslar) uchun ham, umuman rivojlantirish
jarayoni uchun ham (aytaylik, bir necha yillik mashg ulotlar uchun) to g ri

bo la oladi. Odatda, jismoniy qobiliyatlarning eng ko p o sishi jismoniy

mashqlar bilan shug ullanishning boshlang ich davrida kuzatiladi. Biron-bir

qobiliyatning rivojlanish darajasi ko tarila borar ekan, uning o sish sur`ati

pasayadi. Jismoniy qobiliyatlar rivoji ularning o sish sur`ati pasayishi bilan

bog liq ekan, zarur siljishlarga erishish uchun rivojlanishning har bir keyingi

bosqichida tobora ko p vaqt kerak bo laveradi.

Jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish ko rsatkichlari o zgarishlarida

(o sishida) geteroxronlik (turli vaqtga mansublik) hodisasi kuzatiladi. U alohida

14

jismoniy qobiliyatlarning shiddatli o sa boshlashiga mos keladigan lahzalarning
vaqt nuqtai nazaridan o zaro muvofiq kelmasligida namoyon bo ladi. Maxsus

tadqiqotlar va amaliy tajriba shuni ko rsatadiki, inson hayotining muayyan yosh

davrida qobiliyatlar rivojiga ta`sir ko rsatadigan qulay imkoniyatlar mavjud

bo ladi, chunki ulardan ayrimlarining o sish sur`atlari boshqa yosh

davrlaridagiga nisbatan ancha yuqori bo ladi. Bu davrlarni odatda sensitiv

(hissiy) yoki kritik deb ataydilar, chunki ular organizmning rivojlanishida alohida
ahamiyatga ega.
Ayrim qobiliyatlarning rivojlanishida jismoniy tarbiyaning eng kuchli ta`siri
ularning jadal sur`atda tabiiy rivojlanishi davriga mos kelishi aniqlangan. Boshqa
yosh davrlarida mazkur qobiliyatga pedagogik ta`sir ko rsatishning samaradorligi

neytral yoki hatto salbiy bo lishi ham mumkin. Shuning uchun muayyan jismoniy

qobiliyatlarni takomillashtirishda eng qulay yosh davrlarini o tkazib yubormaslik

juda muhim, chunki keyinroq buni amalga oshirish ancha qiyin kechadi.
Bolalarda alohida jismoniy qobiliyatlarning jadal rivojlanish davrlari
rasmda ko rsatilgan. Ko rinib turibdiki, ularning xar biri o z sensitiv davriga

ega. Bu davrlarning vaqt chegaralari o g il va qiz bolalarda bir xil emas.

Odatda, ko pgina qobiliyatlarning jadal rivojlana boshlashi vaqti nuqtai nazaridan

qizlar o smir bolalardan 1-2 yilga oldinda boradilar.

Ta`kidlash zarurki, turli mualliflarning ilmiy-usuliy adabiyotlarida u yoki bu
qobiliyat rivojlanishining har xil sentitiv davrlari ko rsatilganligiga duch kelish

mumkin. Bunday tafovutlarning bir necha sababi bo ladi:

1. Biron-bir qobiliyatni o lchash uchun bir xil bo lmagan testlardan

foydalanish.
2. Jismoniy qobiliyatlar ko rsatkichlarining o sish sur`atlarini aniqlash

uchun turli yondashuv va formulalarni qo llash.

3. Tekshirish uchun tanlab olingan sinaluvchilarning bir turli emasligi
(tekshirilayotgan kishilar sonining turlichaligi, ularning jismoniy rivojlanishi,
tayyorgarlik darajasi, umumiy faoliyat rejimi va boshqalarning bir xil emasligi).
15

V. Qobiliyatlar rivojlanish ko rsatkichlarining qaytariluvchanligi.
Jismoniy mashqlar bilan muntazam shug ullanish natijasida erishiladigan

funksional va tuzilishga xos o zgarishlar qaytariluvchan bo lib, ular teskari

rivojlanishi ham mumkin. Shug ullanishda nisbatan qisqagina uzilish bo lsa

kifoya, shu zahoti funksional imkoniyatlar darajasi pasaya boshlaydi, tuzilishga
xos belgilar teskari tomonga rivojlana boradi va oqibatda jismoniy
qobiliyatlarning ko rsatkichlari ham pasayadi. Birinchi navbatda, tezlik

qobiliyatlari, keyinroq kuch va oxirida uzoq muddatli faoliyatga chidamlilik
qobiliyatlari susayadi. Sportchilarni kuzatish shuni ko rsatadiki, 5 oy davom

etgan mashg ulotlarni to xtatish harakatlar maksimal sur`atining dastlabki

darajasiga 4-6 oydan so ng, mushak kuchi maksimal sur`atining dastlabki

darajasiga 18 oydan so ng, chidamlilikning xuddi shunday ko rsatkichiga esa 2-

3 yildan so ng olib keladi.

VI. Jismoniy qobiliyatlarning ko chishi.
Turli jismoniy qobiliyatlar bir-
birlari bilan chambarchas aloqada rivojlanadi. Bir qobiliyatning rivojlanish
darajasidagi yo naltirilgan o zgarish boshqasining rivojlanish darajasida

o zgarishlar sodir bo lishiga olib keladi. Bu hodisa
jismoniy qobiliyatlarning
ko chishi
deb ataladi.
Ko chish ijobiy va salbiy bo lishi mumkin.
Ijobiy ko chishda bir
qobiliyatning rivojlanishi boshqasining takomillashuviga ta`sir ko rsatadi.

Masalan, "portlovchi" kuchning ortishi harakatlar tezligiga. Salbiy

ko chishning xususiyati shuki, bir qobiliyatning rivojlanishi ikkinchisining

o sishini sekinlashtiradi yoki uning rivojlanish darajasini pasaytiradi.

Ko chish bir tarkibli va har xil tarkibli bo ladi.
Bir tarkibli ko chishda
bir xil qobiliyat darajasining qo llanilayotgan va qo llanilmayotgan mashqlar

orqali ortishi kuzatiladi. Masalan, osilib turgan holda qo llarni bukib-yozish

orqali kuch chidamliligi ortadi; xuddi shu qobiliyat qo lga tayangan holda ularni

bukib-yozish chog ida xam rivojlanadi. Har xil tarkibli ko chishda bir

qobiliyatning rivojlanishiga olib keladigan mashg ulot xuddi shu qatori boshqa

16

jismoniy qobiliyatlar darajasining ham o zgarishiga olib keladi. Masalan, blokli
qurilmada shug ullanganda qo l bukuvchilarining izometrik kuchi ortar ekan, bu

kuch chidamliligining ham oshishini ta`minlaydi.
Ko chish yana ikki tomonlama
(masalan, agar kuch qobiliyatlari
rivojlantirilganda, tezlik qobiliyatlari ham takomillashsa, tezlik qobiliyatlari
takomillashtirilganda esa kuch qobiliyatlari ham rivojlanib boradi) va bir
tomonlama (masalan, harakat tezkorligi rivojlantirilganda, reaksiya vaqti ham
takomillashadi, lekin reaksiya vaqtini yaxshilashga yo naltirilgan mashqlar

harakat tezkorligi rivojiga mutlaqo ta`sir ko rsatmaydi) bo ladi.

Nihoyat to g ridan to g ri va bilvosita
ko chish turlari ajratiladi.
To g ridan-to g ri ko chishda bir qobiliyatning rivojlanish darajasi

ko tarilsa, bu boshqa qobiliyatning rivojida bevosita aks etadi. Masalan, qisqa

masofalarga yuguruvchilar oyoq mushaklarining tezlik-kuch tayyorgarligi darajasi
ortsa, yugurish tezligi ham kuchayadi. Bilvosita ko chishda qobiliyatning

takomillashuvi uchun faqat sharoit yaratiladi. Masalan, sprinter oyoqlarining
maksimal kuchi tezkor yugurish iatijasi bilan hech qanday to g ridan -to g ri

aloqaga ega emas.
Lekin uning sakrash mashqlari bilan bog liqligi borki, ularning natijalari,

o z navbatida, tezkor yugurish bilan ancha mustahkam aloqada hisoblanadi.

Shuning uchun oyoqlarning maksimal kuchini rivojlantirishga yo naltirilgan

darslar tezlik-kuch qobiliyatlari uchun funksional baza yaratishga yordam beradi,
ular esa pirovard natijada yugurish tezligini belgilaydi. Ko chish turlarining

ta`siri ko pgina sport turlarida maxsus va umumiy jismoniy rivojlantirish

vazifalarini hal etishda qo llaniladi.

Bir xil qobiliyatlarning boshqalariga ko rsatadigan ta`sir kuchi va

xususiyatlari ko p jihatdan quyidagi omillarga bog liq: 1. Pedagogik ta`sirotning

ustun yo nalishlari va ularni rivojlantirib navbatlashga (masalan, tezlik va kuch,

chidamlilik qobiliyatlarini barobar talab qiluvchi mashqlardan iborat dars ulardan
faqat bittasini hatto ikki barobar oshirilgan yuklama bilan rivojlantirishga
17

qaratilgan mashg ulotdan ko ra yaxshiroq natija beradi).
2. Shug ullanuvchilarning jismoniy tayyorlik darajasiga (jismoniy

tayyorlik darajasi past bo lganda, bir qobiliyatning rivojlanishi odatda

boshqalarining ham rivojlanish darajasi ortishiga olib keladi, biroq keyinchalik
qobiliyatlarning bunday muvoziy tarzda o sishi to xtab qoladi).

Jismoniy qobiliyatlarning "ko chishi" jiddiy pedagogik ahamiyatga ega.

Shu hodisa tufayli jismoniy mashqlarning nisbatan tor doirasi bilan
shug ullangan holda harakat faoliyatining har qanday turini muvaffaqiyatli

o zlashtirib olish mumkin. Bu imkoniyat jismoniy tarbiya amaliyotida kishilarni

mehnat, sport faoliyatiga, harbiy ishga tayyorlashda qo llaniladi.

VII. Harakat malakalari va jismoniy qobiliyatlarning o zaro aloqasi

va birligi. Jismoniy qobiliyatlar faoliyat chog ida namoyon bo lar ekan, ularni

harakat malaka va ko nikmalaridan ayri holda tasavvur etib bo lmaydi.

Insonning u yoki bu harakat faoliyatini qay darajada o zlashtirib olganiga qarab

tegishli jismoniy qobiliyatlarini yuzaga chiqarish darajasi ham o zgaradi.

1.4. Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish tamoyillari
Harakatga o rgatish va jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonlari,

ularning ta`sir ob`ekti bitta jismoniy mashklarni bajarayotgan muayyan odam

bo lishiga qaramay, turli qonuniyatlarga bo ysunadi. Qonuniyatlarning o ziga

xosligi ularni ro yobga chiqarish uchun tegishli pedagogik (usuliy) amallarni

talab qiladi: harakatlarga o rgatish uchun bir xil pedagogik tamoyillar,

jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun boshqalari. Aytmoqchi, harakat
faoliyatlarini o zlashtirishda bu pedagogik jarayonning alohida xususiyatlaridan

hisoblanadi.
Jismoniy tarbiya sohasida pedagogik jarayonni olib boruvchi kishi uni faqat
ta`lim va tarbiya tamoyillariga emas, jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish
tamoyillariga muvofiq ravishda qurishi kerak bo ladi. Bunda shuni hisobga olish

lozimki, jismoniy mashqlarga o rgatish tamoyillari yagona talablarni o zida aks

ettiradi: har qanday pedagogik jarayon onglilik, faollik va boshqa tamoyillar
18

asosiga qurilishi zarur. Ammo mazkur tamoyillarning aniq ro yobga chiqarilishi
(ya`ni vosita hamda usullarning tanlanishi) hal etiladigan vazifalarga (yo
o rgatishning, yoki jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishning vazifalariga)

muvofiq bo lishi shart. Deylik, harakat faoliyatini o rgatishda tadrijiylik

tamoyili hozirlovchi mashqlar tizimi qurish orqali, jismoniy qobiliyatlarni
rivojlantirishda esa jismoniy yuklama tizimi qurish orqali amalga oshiriladi.
Demak, jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishning har qanday uslubiyati
didaktik tamoyillarning o ziga xos tarzda amalga oshirilishini ko zda tutishi

lozim. Harakatlarga o rgatish o rganuvchiga berilayotgan jismoniy

yuklamalarning ta`siriga bog liq ekan, organizmning taxmin qilinayotgan

yuklamalarga javob ta`siri qonuniyatlarini hisobga olish ehtiyoji paydo bo ladi.

Shuning uchun ham insonning holati bilan jismoniy yuklamalarning ularni vaqt
nuqtai nazaridan tashkil etish bilan bog liq tarzdagi aloqalari qonuniyatlarini

ifodalovchi alohida, o ziga xos tamoyillar mavjud.

1. Pedagogik ta`sirotning muntazamliligi tamoyili.
Mazkur tamoyil insonning jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun
jismoniy mashqlar bilan muntazam shug ullanishi zaruriyatini ko zda tutadi.

Chunki qobiliyatlar, avvalo, o zlari namoyon bo ladigan faoliyat jarayonida

rivojlanadilar va takomillashadilar. Mazkur tamoyil asosida shunday qonuniyatlar
yotadiki, ular inson organizmida harakat hamda faoliyatlarning takroriy ta`siri,
ishchanlik qobiliyati tiklanishining har bir bosqichida ish va dam olishning
turlicha navbatlashuvi qanday aks etishini, shuningdek, mashg ulotlar orasida

o zini oqlamaydigan darajadagi uzoq muddatli tanaffuslar yuz berganda,

qobiliyatlar rivojining qaytariluvchanligini tavsiflaydi.
Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda ta`sirotlarning mustaqilligi alohida
dars doirasida u yoki bu mashklarni zarur tartibda bajarish, shuningdek, ma`lum
vaqt mobaynida (hafta, oy, chorak, yil va h.k.) dars va ular orasidagi dam olish
oraliqlarini to g ri navbatlash orqali ta`minlanadi. Alohida darsda harakat

faoliyatini ko p marotabalab bajarish hamda darslarning o zini takrorlash

19

natijasida inson organizmida funksional siljish yuz berib, ular tegishli ta`sirni
tavsiflaydi. Har bir mashqni bajargandan so ng yoki dars yakunida organizmda
sodir bo ladigan o zgarishlarni tez muddatli
(yaqin) ta`sir sifatida belgilaydilar.
Bu ta`sir darhol yo q bo lmaydi, u ma`lum muddat saqlanib turadi. Avvalgi dars

tugaganidan keyingi dars boshlanguniga qadar organizmning holatida
kuzatiladigan barcha o zgarishlar chetga surilgan yoki
shakli o zgartirilgan
ta`sir deb ataladi. Agar darslar orasida haddan tashqari uzoq tanaffus bo lsa, bu

ta`sir umuman yo qolib ketishi mumkin, bu esa jismoniy qobiliyatlar rivojida

jiddiy tarzda aks etmaydi. Shuning uchun jismoniy qobiliyatlar ko rsatkichlarida

ijobiy o zgarishlar bo lishi yoki ularning erishilgan darajasini saqlab qolish

uchun tanaffuslarga yo l qo ymaslik kerak, ular darslarning ijobiy ta`sirini

yo qqa chiqaradi. Boshqacha aytganda, pedagog pedagogik jarayonni shunday

qurishi kerakki, har bir avvalgi darsning "izlari" keyingi darsning ta`siri ustiga
"qoplanishi" (unga qo shilishi) zarur. Bunday ish olib borish natijasida

jamg ariluvchi (to planuvchi) ta`sir
yuzaga keladi, organizmda moslashish bilan
bog liq chuqur qayta qurishlar amalga oshib, ular tana a`zolari va tuzilmalarning

sifat jihatidan yangi funksional darajaga o tishiga erishish imkonini beradi.

Demak, muntazamlik tamoyilini amalga joriy etishda jismoniy qobiliyatlar
rivojlanishining asosini tashkil etuvchi funksional hamda tuzilishga oid moslashuv
jarayonlarining uzluksizligi, ya`ni doimiyligini ta`minlash lozim. Bunga, eng
avvalo, har bir qobiliyatni takomillashtirish uchun eng maqbul sanalgan harakat
faolligi rejimiga rioya qilish orqali erishiladi, uning asosida esa, ma`lumki, ish va
dam olishni u yoki bu tarzda navbatlash tartiblari yotadi.
2. Pedagogik ta`sirotlar natijasini o stirishda yuksaltirib borish va

moslashtiruv adekvat chegaraviyligi tamoyili.

Mazkur tamoyil jismoniy qobiliyatlar rivojlanishining bosqichma-
bosqichligi va bir tekisda bormasligi qonuniyatlariga asoslanadi. Bu tamoyilga
ko ra, jismoniy qobiliyatlarni takomillashtirish jarayonida ikkita, bir qarashda

o zaro zid yo nalishlarni uyg unlashtirish zarur bo ladi.

20

Asta-sekin, darajama-daraja, ya`ni tadrijiy ravishda yuklamani ham alohida
bir mashg ulotda, ham qator mashg ulotlar davomida oshirib borish inson
organizmining ularga moslashishini osonlashtiradi, sodir bo layotgan moslashuv

jarayonlarini chuqurlashtiradi va mustahkamlaydi, shu tariqa yuklamalarning
yangi, yuqoriroq darajasiga o tish uchun sharoit yaratishga yordam beradi.

Organizmdagi a`zolar va tizimlarning jismoniy imkoniyatlariga mos kelmaydigan,
haddan tashqari baland talablar qo yish, jismoniy qobiliyatlarni tez o stirishga

urinish (jadallashtirilgan mashg ulotlar) teskari ta`sir ko rsatib, salomatlik

uchun zararli bo lishi ham mumkin.

Shuni yodda tutish kerakki, yuklama ta`sirida organizmdagi turli a`zolar,
tizim va funksiyalarning morfologik takomillashuvi sur`atlari bir xil bo lmaydi.

Demak, shug ullanish jarayonida turli yo nalishdagi mashqlarni qo llash har

bir holatda yuklamaning o ziga xos tarzda oshirib borilishini talab qiladi.

Masalan, "shpagat" mashqi uchun bo g imlardagi harakatchanlikni oshirishda

jiddiy yutuqlarga 3 oylik mashg ulotlar davomida erishish mumkin, harakat

apparatining bir necha mushak guruhlaridagina hajmni sezilarli kattalashtirish
uchun kamida 6 oy zarur bo ladi. Ayni vaqtda yurak-qon tomir va nafas tizimlari

faoliyatini yaxshilash maqsadida 10-12 oy davomida muntazam shug ullanish

kerak. Jismoniy qobiliyatlar xususida so z borganda, bu tafovutlarni sodda qilib

quyidagicha ifodalash mumkin: egiluvchanlik kun sayin ortib boradi; kuch hafta

sayin; tezkorlik oy sayin; chidamlilik esa yil sayin.

Yuklamalarni oshirib borishdagi tadrijiylik chegaraviy (maksimal)
yuklamalarning qo llanilishini istisno etmaydi, balki ko zda tutadi. Bunday

yuklamalar muayyan sharoitlarda jismoniy qobiliyatlarning rivojlanish darajasida
juda yuqori ijobiy o zgarishlarga sabab bo la oladi. Chegaraviy yuklama

deganda, inson organizmining funksional zahiralarini to la safarbar etadigan,

lekin uning moslashish imkoniyatlari chegarasidan chiqmaydigan yuklama
tushuniladi. U organizmning me`yorida faoliyat ko rsatishiga zarar keltirmaydi,

uning haddan ziyod zo riqishiga sabab bo lmaydi. "Chegaraviy" yuklama

21

tushunchasi nisbiy ma`noga ega: tayyorlikning bir darajasida chegaraviy
hisoblangan yuklama boshqasida bunday sanalmaydi. Shu tariqa muntazam
mashg ulotlar jarayonida organizmning funksional imkoniyatlari ortib borar
ekan, ilgari maksimal bo lgan yuklama odatdagiga aylanib boradi.

Shunday qilib, maksimal yuklamaning haqiqiy ko rsatkichlarini insonning

muayyan jismoniy holatiga nisbatangina aniqlash mumkin.
Albatta, jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda maksimal yuklamalarni
shug ullanuvchilarda tegishli tayyorgarlik mavjud bo lganda, ularning yoshini,

alohida xususiyatlarini, shuningdek, yuklamalarning ham o ziga xos jihatlarini

e`tiborga olgan, boshqa tamoyillarga rioya qilgan holda qo llash zarur.

Jismoniy yuklamaning kattaligi uning hajmi va shiddati bilan tavsiflanadi.
Shunga ko ra yuklama ish hajmini oshirish yoki uni bajarish shiddatini

kuchaytirish yoxud bir vaqtning o zida har ikkala ko rsatkichni o zgartirish

hisobiga amalga oshiriladi. Amaliyotda yuklamani tadrijiy ravishda orttirib
borishning turli shakllaridan foydalaniladi: to g ri chiziqli, ko tariluvchi,

pog onali, to lqinsimon va sakrovchan ravishda orttirish.

3. Turli xususiyatni pedagogik ta`sirotlarni vaqt mobaynida oqilona
taqsimlash va uyg unlashtirish tamoyili.

Bu tamoyil bir mashg ulot doirasida ham, mashg ulotlar seriyasi

doirasida ham kattaligi va yo nalishi jihatidan turlicha yuklamalarning o zaro

aloqasi hamda navbatlashuv tartibining oqilona asoslanishi, maqsadga
muvofiqligiga rioya qilinishini talab etadi. Uni joriy etish uchun ish va dam olishni
navbatlash negizida yotuvchi qonuniyatlarni hamda jismoniy qobiliyatlarning
"ko chishi" qonuniyatlarini hisobga olish muhim ahamiyatga ega.

Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonida ko proq tanlab ta`sir

qiluvchi va majmuali tavsifdagi, xar xil katta, o rta va kichik yuklamalardan

foydalanish mumkin. Birinchi tilga olingan yuklamalar asosan alohida
qobiliyatlarni, masalan, tezkorlik va kuch qobiliyatlarini, keyingilari esa turli
faoliyat chog ida tezkorlik va chidamlilik imkoniyatlarini izchil yoki muvoziy

22

tarzda (ayni bir vaqtda) takomillashtirishni ko zda tutadi.
Alohida mashg ulot yoki mashg ulotlar seriyasi davomida ma`lum bir

qobiliyatni rivojlantirishda bir xil yo nalishdagi yuklamalardan foydalanish inson

organizmiga majmuali yuklamalarga karaganda ancha chuqur, lekin chegaralangan
ta`sir ko rsatishi isbotlangan. Amaliyotda tanlab ta`sir ko rsatuvchi

yuklamalarning turli uyg unlikdagi variantlari ko p uchraydi. Masalan, bir

mashg ulot mobaynida chang ichi - poygachining aerob chidamliligini

rivojlantirish uchun faqat motorli chang ilarda harakatlanishdan foydalanish

mumkin. Lekin bu mashqni turli usullar rejimida bajarish lozim: dastlab oraliqli,
keyin esa bir me`yorli usul qo llaniladi yoki, aksincha, bir usuldagi mashg ulot

tuzilishida bir yo nalishli har xil vositalar majmuasidan foydalanish mumkin.

Majmuali yo nalishdagi yuklama organizmga ancha keng, ammo

yuzakiroq ta`sir ko rsatadi. Turli qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan

majmuali yo nalishdagi yuklamalarni qo llashda, birinchi navbatda,

quyidagilarga e`tibor berish zarur:
1) oqilona izchillikni, ya`ni har xil qobiliyatlarni rivojlantirishga
ko maklashadigan yuklamalarni mashg ulotga kiritish tartibi va ketma-ketligini

aniqlab olish;
2) yuklamalar hajmi va shiddatining oqilona nisbatini tanlash.
Ma`lumki, tezkorlik xususiyatiga ega bo lgan yuklamalar chidamlilikning

ko proq namoyon etilishini talab qiladigan yuklamalar uchun qulay fiziologik

sharoit yaratadi. Ular esa o zidan keyin bir necha soat mobaynida (agar jiddiy

o sish yuz bergan bo lsa), tezkorlik mashqlarining bajarilishiga salbiy ta`sir

ko rsatadigan "iz" qoldirib ketadi. Yana shu ham aniqlanganki, tezkorlik

yuklamalari kuch xususiyatlariga ega bo lgan ta`sirotlar bilan yaxshi

uyg unlashadi, bunda ijobiy davomli ta`sir ma`lum sharoitda, ya`ni kuch

mashqlari tezkorlik mashqlaridan avval bajarilgandagi holatda ham, ularning
teskari ketma-ketligi holatida ham amal qilishi mumkin.
Shuning uchun majmuali mashg ulotlarda yuklamaning eng maqbul

23

ketma-ketligini tanlashda ularning asosiy yo nalishiga qarab quyidagi tartibda
qo llash mumkin:

KUCH => TEZLIK => CHIDAMLILIK
yoki
TEZLIK => KUCH => CHIDAMLILIK
Bu tartib alohida mashg ulot ichidagi mashqlar ketma-ketligi uchun ham,

haftalik yoki unga davomiyligi jihatidan yaqin sikllardagi mashg ulotlar ketma-

ketligi uchun ham to g ri hisoblanadi. Albatta, ko rsatilgan tartib jismoniy

tarbiya va sport amaliyotida yagona emas. Bir qator omillarga
(shug ullanuvchilarning tayyorligi, qo llanilayotgan yuklamalarning kattaligi va

o sib-o zgarishlari, mashg ulotlarning umumiy yo nalishi va h.k.) bog liq

ravishda uyg unlashtirishning boshkacha tartiblari ham uchrashi mumkin.

Har bir muayyan holatda yuklamalarning hajmi va shiddati to g risidagi

masala ularning xususiyatlari, yo nalishi va qo llanishidagi izchilligini,

shug ullanuvchilarning funksional holati, o ziga xos alohida jihatlarini e`tiborga

olib hal etiladi. Yuklamalarni majmuali-muvoziy tarzda tashkil etishga xos
xususiyatlardan biri tayyorgarlikning qandaydir bosqichida bir vaqtning o zida

asosan har xil yo nalishdagi yuklamalar ta`sirotidan foydalanishdir. Bunday

tashkil etish tizimi, ish hajmi yoki shiddati ortishiga qaramay, organizmga bir
me`yorli, yalpi ta`sir ko rsatadi. Bunda yuklamaning maxsus tarkibiy qismlariga

organizmning tabaqalashtirilgan moslashuv reaksiyalari sust ifodalanadi, chunki
undagi moslashish jarayonlari umumlashtiruvchi xususiyatga ega. Natijada
yuklamaning rivojlantiruvchi ta`siri tezgina yo qolib, moslashuv jarayoni

sekinlashadi, jismoniy qobiliyatning rivojlanish darajasi barqarorlashadi yoki hatto
pasayadi.
4. Ta`sirotlarning maqsadga yo naltirilganligi va moslashuv

adekvatligi tamoyili.
Jismoniy qobiliyatlarning shakllanishi va takomillashuvi asosida inson
organizmining harakat faoliyati sharoitlariga uzoq muddatli moslashuvi
24

mexanizmlari yotadi. Qobiliyatlarning izchil kuchayib borishiga javobgar
bo lgan organ va tizimlardagi moslashuv o zgarishlarining foydaliligi ular
jismoniy yuklamaga qanchalik adekvat bo lsa, shunchalik yuqori bo ladi.

Yuklama tufayli organizmda biokimyoviy, morfologik, fiziologik va ruhiy
o zgarishlar yuz beradi, ular muayyan rivojlantiruvchi ta`sir ko rsatadi.

Jismoniy tarbiya jarayonida yuzaga keladigan ko pgina ta`sirlarning organizm

tomonidan izchil tarzda to planishi oqibatida qobiliyatlarning tadrijiy, uzluksiz

o sishi ta`minlanadi.

Biroq faoliyatlar rivojlanish darajasining bunday o sib borishi mashg ulot

ta`sirining maqsadga yo naltirilganligi hamda (qo yilgan maqsadga muvofiq)

adekvatligi ta`minlangandagina yuz beradi. Shunga ko ra jismoniy qobiliyatlarni

rivojlantirishda jismoniy faollikning eng maqbul rejimi tanlanar ekan, avvalo,
jismoniy yuklamaning yo nalishi va kattaligini, uning hajmi hamda shiddatini

to g ri belgilab olish; bir mashg ulot doirasida ham, mashg ulotlar tizimida

ham kuch, tezlik, muvofiqlash bilan bog liq yuklamalarni dam olish bilan oqilona

navbatlash uchun sharoit yaratish; muayyan vaqt davomida yuklamalarni
oshirishning tegishli shakllarini hamda ularni almashlab qo llash tartibini ko zda

tutish zarur.
5. Pedagogik ta`sirotning yosh adekvatligi tamoyili.
Bu tamoyilga ko ra pedagog shug ullanuvchilarning qobiliyatlarini

shakllantirishda ularning yoshiga muvofiq xususiyatlarni, ya`ni ontogenezning
tabiiy ravishda almashinib turadigan davrlarini hisobga olib ish ko rishi zarur.

Albatta, bu organizmdagi turli a`zo va tizimlarda qonuniy tarzda kechadigan
o zgarishlar ketidan ko r-ko rona ergashishni bildirmaydi. Bu erda gap mazkur

o zgarishlarni e`tiborga olgan xolda ko p yillik mashg ulotlar davomida

tegishli ruhiy-fiziologik funksiyalar, xususiyatlarga o z vaqtida tanlab ta`sir

ko rsatilishini ta`minlash ustida ketyapti.

Organizm voyaga etayotgan, ya`ni etilayotgan yillarda u yoki bu
qobiliyatning shakllanishidagi krizisli davr boshlanganligini biladigan pedagog
25

ularning rivojlanish darajasiga maqsadga muvofiq tarzda, samarali ta`sir
ko rsatishi, organizmning yashirin imkoniyatlaridan to la foydalanishi mumkin.
Keksa va katta yoshlilar organizmiga involyusion o zgarishlar xos bo lib, bu

davrda jismoniy tayyorgarlik darajasini oshira borish emas, balki imkon qadar
qobiliyatlar rivojidagi ortga qaytish o zgarishlariga qarshi turish lozim.

6. Jismoniy qobiliiyatlarni rivojlantirishda o zib boruvchi ta`sirotlar

tamoyili.
Uning mohiyati shundaki, foydalaniladigan pedagogik ta`sirotlar (vositalar,
usullar va shakllar) shaxsning shu qobiliyatlari rivojlanish darajasiga muvofiq
bo lishi kerak. Biroq bu muvofiqlik mutlaq bo lmasligi lozim.

Jismoniy qobiliyatlarni uzluksiz rivojlantirib turish uchun tashqi ta`sirlar
muayyan qobiliyatning ichki rivojlanishidan o zib borishi kerak. Agar tashqi

ta`sirlarning ichki rivojlanishlardan birmuncha o zib boruvchi bunday

muvofiqligi bo lmasa, unda qobiliyatlar rivojida to xtash, qotib qolish

(turg unlik) yuzaga keladi. Qobiliyatlar rivojlanishidagi turg unlik, odatda,

qolipga aylangan uslubiyatning, o zib boruvchi muvofiqlik tamoyili amal

qilmayotganligining, usuliy yo llardan foydalanishning qobiliyatlar rivojidan

ortda qolishining natijasidir.
7. Qobiliyatlarni rivojlantirishda mutanosiblik tamoyili.
Inson hayotining har bir yoshiga xos rivojlanish bosqichida qobiliyatlar
darajasidagi eng maqbul nisbatga rioya qilinishini ko zda tutadi. U yoki bu

qobiliyatlarning eng muvaffaqiyatli mutanosibligi alohida mashqlarda
natijalarning yanada yuqori darajasini ta`minlaydi.
Mashg ulotlar jarayonida tayyorgarlikning turli vositalarini to g ri

taqsimlash hisobiga alohida qobiliyatlar rivojida zarur mutanosiblikka erishish
mumkin.
8. O zaro bog liq holda ta`sir ko rsatish tamoyili.

Bu tamoyil jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish va harakat ko nikmalarini

shakllantirish jarayonlarining o zaro uzviy aloqasi hamda uni boshqarish

26

imkoniyatiga asoslanadi. Bu tamoyilga ko ra, mashg ulotlar ta`siri zarur
qobiliyatlarni rivojlantirishgina emas, ularni muayyan mashqning harakat
tuzilmasida qo llash malakasiga ham mos bo lishi zarur. Bunga bir vaqtning

o zida kuch, chidamlilik va boshqa qobiliyatlarni, harakat ko nikmasining

alohida elementlarini yoki butun bir ko nikmani shakllantirishga yo naltirilgan

maxsus mashqlarni tanlab olish yo li bilan erishish mumkin. Suzishda qo llar

harakati tuzilmasida ulardagi mushak kuchini rivojlantirish uchun sherikni
shatakka olib yoki rezina tasma bilan uning qarshiligini engib qo l bilan suzish

tavsiya etiladi; engil atletikada ogirlashtirilgan belbog taqqan holda sakrash

mashqlari, balandlikka va uzunlikka sakrashlar bajariladi.
9. Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda yosh xususiyatlari
Yosh sportchilarni tayyorlash ishini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
rivojlanishning yosh xususiyatlarini, tayyorgarlik darajasini, tanlangan sport turi
xususiyatlarini, jismoniy sifatlar rivojining o ziga xos jihatlarini, harakat

ko nikma va malakalarining shakllanishini sinchiklab hisobga olish zarurdir.

Trenerning yosh zonalarini bilishi ko p yillik mashq jarayonini yaxshiroq

tizimlashtirishga imkon beradi. Biroq yosh ko p yillik mashg ulotning oqilona

tizimi qurishda e`tiborga olish zarur bo lgan yagona omil emas. Sportchilarning

alohida jismoniy qobiliyatlarini, jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun eng qulay
davrlarni, shuningdek, texnik-taktik faoliyatlarni sifatli o zlashtirish uchun

moyillikni ham chuqur o rganish lozim. Yoshlik davrida barcha jismoniy

qobiliyatlar zahirasi mavjud bo ladi. Buning uchun oqilona va muntazam

pedagogik ta`sirotlar ta`minlangan bo lishi kerak. Yosh sportchilarning jismoniy

qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik ta`sirot yoshga mos
rivojlanish jarayonining u yoki bu pog onasida o sishi eng yorqin ifodalangan

qobiliyatlarning to la namoyon bo lishiga yordam beradi. 2-jadvalda maktab

yoshidagi bolalar harakat faoliyatlarining rivojlanishidagi sezgi bosqichlari
topografiyasi berilgan.
Yuqoridagi qatorda o g il bolalarda harakat faoliyati rivojlanishining

27

sezgirlik bosqichlari, pastki qatorda esa qizlardagi xuddi shunday bosqichlar
ko rsatilgan. Mazkur ma`lumotlarning hisobga olinishi trenerga u yoki bu
jismoniy qobiliyatlarning o sishidagi to xtab qolishlarga barham berish

imkoniyatini yaratadi.
Jismoniy qobiliyatlar tushunchasiga aynan harakat faoliyatining namoyon
bo lishi bilan birga bu namoyon bo lishning o ziga xosligini belgilovchi ruhiy-

fiziologik xususiyatlar ham kiradi.
Kuchning miqdoriy o lchami sifatida mushak zo riqishining kattaligi

xizmat qiladi; tezkorlikning o lchami mushak qisqarishlari tezligi, uning

yashirin davri, shuningdek, muayyan masofa kesmasida harakatlanish tezligi;
chidamkorlikniki mushak ishining bajarilish davomiyligidir. Periferik harakat

apparati, ichki organlar faoliyatining holati, biokimyoviy jarayonlar har bir
jismoniy sifatning namoyon bo lishida o ziga xos xususiyatlarga ega bo ladi.

Jismoniy sifatlarning takomillashuvida ongli irodaviy nazorat katta ahamiyat kasb
etadi. Ma`lumki, tezlik chidamliligining namoyon bo lishi bilan bog liq ish

jarayonida tang holatni engib o tish malakasi 400-1500 m ga yugurishdagi

muvaffaqiyatni jiddiy darajada oldindan belgilab beradi.
Jismoniy sifatlarni rivojlantirishning tuzilishga xos asoslari tayanch-harakat
apparati, markaziy va periferik asab tizimi, ichki a`zolardagi ijobiy morfologik
hamda biokimyoviy o zgarishlar bilan bog liq. Demak, jismoniy sifatlarning

rivojlanish darajasi somatik hamda vegetativ faoliyatlarning muvofiqligiga
to g ridan-to g ri aloqador ekan.

Chidamlilik. Umumiy chidamlilik keng mushak guruhlarining ishtiroki
bilan kechadigan aerob xususiyatli mushak faoliyatini uzoq muddat davomida
bajarish qobiliyatidir (masalan, yugurish. chang ida harakatlanish, suzish

kabilar). Umumiy chidamlilikning rivojlanish darajasi asab va endokrin
tizimlarining funksional imkoniyatlari, yurak unumdorligi, harakat hamda
vegetativ apparatlar ishining sozlanganligi bilan belgilanadi.
Maktabgacha yoshdayoq bolalar chidamlilikni rivojlantirishga
28

yo naltirilgan aerob xususiyatli nisbatan uzoq muddatli ishlarni bajarish
qobiliyatiga ega bo ladilar. 5-6 yoshli bolalar bir dars davomida 1,5 km

masofani, bir yil muntazam shug ullanganda esa 2,5 km gacha masofani yugurib

bosib o ta oladilar.

Kichik maktab yoshida aerob yo nalishdagi yuklamalar afzalroq sanaladi.

Ular yurak qon tomir va nafas tizimlarining maqbul tarzda ishlashi uchun sharoit
yaratadi. Bunday mashqlarning samaradorligi mashg ulotlarning dastlabki

yillarida yuqori shiddatli maxsus yuklamalar beriladigan vaqtdagidan past
bo lmaydi. Demak, past shiddatli aerob yuklamalarni qo llash bilan fiziologik

faoliyatlarning haddan ziyod zo riqishiga olib keladigan o ta shiddatli

yuklamalar yordamida erishiladigan natijalarga organizm uchun maqbul vositalar
yordamida ham erishish mumkin. Chidamlilikni rivojlantiradigan sust shiddatli
mashqlar ta`siriga, ayniqsa, 8-10 yoshli bolalar sezgir bo ladi. 12 dan 15

yoshgacha bu mashqlarning samadorligi kamayib, chidamlilik barqarorlashadi
yoki birmuncha pasayadi.
Bolalar va o smirlar chidamliligini rivojlantiruvchi fiziologik jihatdan

vositalar sirasiga organizmning aerob unumdorligini oshiruvchi siklik
mashqlarning har xil turlari kiradi. Bu jihatdan davomiyligi asta-sekin oshirib
boriladigan mu`tadil quvvatli (maksimalning taxminan 60% i chegarasida) bir
me`yorli yugurishning boshqa mashqlarga nisbatan afzal ekanligi malum bo ldi.

Shu maqsadda mashg ulotlarga harakatli uyinlar va o yin mashqlarini kiritish

tavsiya etiladi.
Maksimalning 75% darajasidagi tezlik bilan yurish davomiyligi bo yicha

testlar o tkazilganda, o g il bolalarda 13-14 yoshda, qizlarda esa 10-13 yoshda

chidamlilikning eng katta o sishi kuzatiladi. O smirlik davrida past shiddatli

yugurish bilan bir qatorda tezligi o zgaruvchan yugurish, 400-500 m ga (o g il

bolalar uchun) va 200-300 m ga (qiz bolalar uchun ) tez sur`atli yugurish
qo llaniladi. Yugurishning haftalik hajmi 35-45 km gacha oshiriladi.

Bolalik va o smirlik yoshlarida umumiy chidamlilikni rivojlantirishga

29

yo naltirilgan jismoniy mashqlarga qo yiladigan asosiy talab yuqori hissiy
ko tarinkilik zaminida mashg ulotlarning yumshoq, ehtiyotlovchi rejimini

yaratishdir. Bu talabning bajarilishi yosh sportchilarda mashg ulotlarga bo lgan

qiziqishni qo llab-quvvatlash hamda keyingi ixtisoslashuv uchun sharoitni

yuzaga keltirishning zarur sharti hisoblanadi. O smirlik davrigacha maktab sport

to garaklari sharoitida maxsus chidamlilikni tarbiyalash uchun fiziologik

poydevor paydo bo ladi.

Chidamlilikni o stirishga qaratilgan jismoniy yuklamalarga o rtacha

jismoniy rivojlanish darajasiga ega bo lgan bolalar va o smirlar tezroq

moslashadilar. Jismoniy rivojlanish darajasi yuqori bo lgan maktab

o quvchilarida tezlik va tezkorlik-kuch mashqlarini bajarish chog idagi

ishchanlik ularning jismoniy rivojlanish darajasi o rtacha yoki past bo lgan

tengdoshlaridagiga nisbatan yuqoriroq bo ladi. Jismoniy rivojlanish

ko rsatkichlari past bo lgan bolalar va o smirlar umumiy chidamlilikda

bo lganidek, maxsus chidamlilik jihatidan ham tengdoshlaridan ancha orqada

bo ladilar. Jismoniy ishchanlik qobiliyatining eng maqbul ko rsatkichlari nuqtai

nazaridan jismoniy rivoji o rtacha bo lgan bolalar ajralib turadilar. Jismoniy

rivojlanish ko rsatkichlari past yoki o ta yuqori bo lganlarda yurak-qon tomir

tizimi, tayanch-harakat apparatiga xos funksional nosozliklar ko proq uchraydi.

Sport bilan muntazam shug ullanishning alohida jismoniy rivojlanish

ko rsatkichlariga ta`siri doim ham bir xil emas. Lekin, shubhasiz, jismoniy

mashqlar organizmning shakllari va faoliyatini takomillashtirishga yordam beradi.
Tezkorlik. Tezkorlik insonning tashqi ta`sirlarga bir zumda javob qaytarish
hamda tez harakatlar bajara olish qobiliyatidir. Sport amaliyotida tezkorlik tezlik-
kuch sifatlarining o ziga xos shakllarida namoyon bo ladi. Asab jarayonlarining

harakatchanligi, mushakka berilgan asab impulsining amalga oshish tezligi va
samaradorligi tezkorlikning fiziologik shartlari sanaladi. Tezkorlik sifatining
namoyon bo lishi ATF qisqarishlar quvvat manbaining resintezini ta`minlovchi

biokimyoviy reaksiyalar tezligiga ham bog liq. Katta tezlik bilan harakatlanishda

30

insonning faqat funksional xususiyatlari emas, morfologik sifatlari: bo yi, tana
og irligi ham katta ahamiyatga ega.

Tezkorlikni tarbiyalashda qo llaniladigan jismoniy mashqlar tuzilishiga

ko ra maxsus harakat ko nikmalariga yaqin bo lishi lozim. Boshqacha

aytganda, sport ixtisoslashuvi doirasida tezkorlikni rivojlantirish uchun samarali
vositalar sifatida texnik jihatdan mukammal harakat shakllarini tilga olish zarur
bo lib, ular maksimal tezlikda bajarilishi mumkin. Har bir mashqning

davomiyligi shunday bo lishi kerakki, oxiriga borib uning tezligi pasaymasin.

Tezlik pasaygach, mashqni takroran bajarish o z ma`nosini yo qotadi: tezlik

ko tarilmaydi. Toliqish asoratlari bo lgan holda tezlik mashqlarini takrorlash

tezlik chidamliligini rivojlantirish vositasi sanaladi. Bolalik va o smirlik davrida

tezkorlikni tarbiyalash vositalari turlicha. Bular yuqori tezliqda bajariladigan
umumrivojlantiruvchi mashqlar, o yinlar, o yin mashqlari, qisqa masofalarga

yugurish va boshqalar.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda 15m dan 30m gacha bo lgan

masofalarga toliqtirmaydigan qisqa muddatli tez yugurish tezlik-kuch sifatlarini
rivojlantiruvchi samarali vosita hisoblanadi. Bu vositadan foydalanganda, rioya
qilish zarur bo lgan asosiy shartlar yugurishning tabiiy shakllaridan uzoq

bo lgan yuqori sur`atli harakatlarni amalga oshirish, yuqori hissiy

ko tarinkilikni paydo qilish. 10-11 yoshli o quvchilarda tezkor faoliyatni bir

necha bor bajarish (qisqa masofalarga takroran yugurish) qobiliyati kuchayadi. 13-
14 yoshli o smirlarda yugurish tezligi va tana uzunligi orsida chambarchas aloqa

kuzatiladi: baland bo yli o smirlar past bo yli tengdoshlari oldida shubhasiz

ustunlikka ega. 10-11 yoshli bolalarda bunday bog liqlik yo q: baland bo ylilar

ham, past bo ylilar ham bir xil tezlikda yuguradilar. Demak, jismoniy etilish

davrida tezlik sifatlari namoyon bo lishida bunday etilish darajasi hamda u bilan

bog liq jismoniy rivojlanish saviyasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Maktab

yoshidagi bolalar qisqamuddatli tezlik-kuch yuklamalariga yaxshi chidaydilar.
Ular bilan mashg ulot o tkazganda, sakrash, akrobatika mashqlari, gimnastika,

31

snaryadlardagi dinamik mashklar keng qo llaniladi.
Shu bilan birga, bolalar nafasini qatiy nazorat qilgan holda turg uun

vaziyatlarni saqlab turishni bilishlari kerak. Mashqlarni bajarishda to g ri

holatni tutib turish ehtiyoji tufayli turg unlik mashqlarini qo llash zaruriyati

yuzaga keladi. Bu yoshda qad-qomatni shakllantirish uchun turg unlik

mashqlarining o ziga xos o rni bor. Qad-qomat orqadagi mushaklarning

turg unlik chidamliligi bilan chambarchas bog liq. Shuning uchun uni

rivojlantirish qomat buzilishining oldini oladigan vosita hisoblanadi.
11-12 yoshli bolalarda tezlik-kuch sifatlarining shiddatli o sishi kuzatiladi.

Tezlik-kuch sifatlarini rivojlantirishda portlash xususiyatiga ega bo lgan dinamik

mashklarga ustunlik beriladi. Chuqurlikka sakrashdan so ng yuqoriga sakrab

chiqishning samaradorligi juda yuqori. 12-14 yoshlar orasida asosan tezlik-kuch
sifatlarining rivojlanishi hisobiga harakatlanish tezligi ham jadal sur`atlar bilan
o sib boradi. Shuning uchun tezlik-kuch mashqlaridan keng foydalanish mazkur

sifatning kuchayishiga qulay sharoit yaratadi.
O smirlik davrida tez yugurish texnologiyasini o rganish uchun fiziologik

imkoniyatlar paydo bo ladi. Tezkorlikni rivojlantirish vositalari sirasiga imkon

chegarasidagi yoki chegara oldi tezlik bilan 20 m dan 60 m gacha yugurish, mayda
qadamlab yugurib, keyin tezlashish, shuningdek, mushaklarning zo riqishiga

ko ra bir-biriga zid mashqlar kiradi. 14-15 yoshlarga borib, tezkorlik asosidagi

yosh bilan bog liq funksional va morfologik qayta qurishlarning sur`atlari

susayadi. Shu sababli tezlik va tezlik-kuch mashqlarining samaradorligi ham
pasayadi. 15 yoshdan keyin faqat maxsus mashqlar yordamidagina tezlik-kuch
sifatlarining ijobiy o zgarishlariga erishish mumkin.

Mushak kuchi. Mushak kuchi mushakning zo riqish darajasi, shuningdek,

tashqi qarshilik yoki og irlikka qarshi harakatlar kattaligi bilan tavsiflanadi.

Mushak kuchining morfologik asosi mushak tolasidagi qisqartiruvchi oqsil
miqdori, mushak tolalarining yo g onligi hisoblanadi. Kuch sifatining maksimal

namoyon bo lishida natijaga ruhiy hozirlik ko rish, iroda hal qiluvchi ahamiyat

32

kasb etadi.
Mushak kuchining namoyon bo lishi, shuningdek, mushak tolalarining
tezkor yoki sust turiga ham bog liq. Agar mushaklarda tezkor tolalar ko proq

bo lsa, inson yuqori sur`atli tezlik-kuch harakatlarida maksimal quvvatni

rivojlantirishga, portlash xususiyatiga ega bo lgan faoliyatni bajarishga qodir

bo ladi. Sust motor birliklarining ko proq bo lishi uzoq muddat mobaynida

mushak zo riqishini saqlab turish imkonini beradi. Bunday kishilarda kuch

chidamliligi portlash tipidagi kishilarnikiga qaraganda ancha baland bo ladi.

Muntazam mashg ulotlarda maksimal mushak kuchi mushaklarning

mutlaq (anatomik) ko ndalang o lchami o sishiga, shuningdek, faoliyatga jalb

qilingan asab-mushak (motor) birliklarining safarbar etiladigan fiziologik
zahiralari hisobiga ortib boradi. Turli og irliklar (maksimal, katta, o rta, kichik)

bilan ishlashning dinamik rejimida rivojlantiriladigan zo riqish maksimaldan

kamroq bo ladi. Demak, dinamik kuchning mutloq qiymatlari uni o lchash

mumkin bo lgan sharoitlarda har doim maksimaldan birmuncha kichikroq

bo ladi.

Asab-mushak birliklari maksimal miqdorining ishchi holatini ta`minlash
uchun chegaraviy yoki chegara oldi darajasidagi og irliklar zarur. Ular kuchni

nisbatan kam quvvat sarflab rivojlantirish uchun sharoit yaratadi. Chegaraviy
bo lmagan og irliklardan foydalanish mushak kuchini oshirishda u qadar

samarali emas, biroq ular mushak massasini o stirish uchun qulay imkoniyat

tug diradi. Yosh sportchi irodasining maksimal darajada namoyon etilishi talab

qilinadigan musobaqa vaziyatlari maksimal kuchning rivojlanishida katta natija
beradi, ammo bu o ta keskir quroldan uning tayyorligini qatiy individuallashtirib

baholashda foydalanish kerak. Kichik og irliklar (maksimal vaznning 10% dan

kam) kuchni rivojlantirishda maqsadga muvofiq emas. Ular mushak kuchini
orttirish uchun zarur sharoit yaratmaydi, bu holatda me`yoridan ortiq tiklanish
ta`siri (effekti) juda kichik.
Kuchni rivojlantirish uchun qulay morfologik hamda funksional sharoit 9-
33

10 yoshlarda yuzaga keladi. O g il bolalarda dinamik kuch mashqlariga yuqori
sezgirlik 2 davrdan iborat bo ladi: 9-10 yoshdan 10-12 yoshgacha va 14 dan 17

yoshgacha. Qiz bolalarda 11 yoshga kelib kuch chidamliligi 15-16 yoshli
qizlarning ko rsatkichlariga etib oladi. 7-10 yoshli o quvchilarda turg un

kuchlanishlar toliqishning tez rivojlanishi bilan kechadi.
Maktablarda 5-8- sinflarning jismoniy tarbiya darslarida kichik og irliklar

(1-2 kg) bilan dinamik kuch mashqlari, arqonga chiqish, yuk tashish, cho yan

to p irg itish kabilardan muvaffaqiyat bilan foydalanilmoqda. 15-16 yoshda

kuch chidamliligining ortishi munosabati bilan 2-3 kg li og irliklar bilan

o tkaziladigan mashqlar soni ko payadi, arqonga vaqtga qarab chiqish, kurash

elementlari ko llaniladi. Bu yoshdagi qizlarda kuch mashqlari nisbiy mushak

kuchining kamayishi tufayli chegaralanadi. O smirlar bilan o tiladigan

mashg ulotlarda turg un vaziyatlarni, dastlabki holatlarni, osilib, tayanib

turishlarni talab etuvchi mashqlardan foydalanish ) lozim.
Bolalarni maksimal kuchning namoyish etilishi bilan bog liq sport

turlariga erta jalb etish o zini oqlamaydi.

Epchillik. Epchillik muvofiqlash nuqtai nazaridan murakkab harakatlarni
bajarish, ularni tez o zlashtirish, yuzaga kelgan vaziyatga qarab harakatlarni

o zgartira olish qobiliyati bilan tavsiflanadi. Epchillikni rivojlantirish uchun

harakatlarni faqat oqilona va tez o zlashtirish emas, ularni o zgaruvchan

vaziyatlarda maqsadga muvofiq tarzda qo llash kabi usullar fiziologik asoslangan

sanaladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarda buning uchun harakatli o yinlar,

sport o yinlari elementlari (masalan, mini futbol), o yin mashqlar, estafetadan

foydalaniladi.
Epchillikni tarbiyalashda harakat ko nikmalari zahirasini muttasil yangilab

turishga alohida e`tibor berish kerak. Bu yangi harakatlarning shakllanishida miya
po stlog i "ijodiy" faolligining yuqori darajasini ta`minlaydi. O smirlik davrida

asosan alohida sport turlariga xos bo lgan jismoniy mashqlar epchillikni

tarbiyalash vositalari sanaladi. Masalan, basketbolda epchillikni tarbiyalash uchun
34

sportchini texnik usullar hamda taktik harakatlar bilan yaxshi "qurollantirish"
kerak.
Biroq ma`lum darajada umumiy xususiyatlarga ega bo lgan epchillikni
tarbiyalash usullari ham bor. Masalan, bo shashish malakasi barchaga zarur sifat

epchillikning namoyon bo lish sharti sanaladi. Kutilmagan qo zg atuvchi

uchun javob ta`siriga sarflanadigan vaqt vaziyat o zgarganda harakatlar

tezkorligini ifodalaydi. To satdan berilgan signalga harakat javobini

rag batlantirish yo li bilan maqsadli ravishda uni qisqartirish epchillikni

tarbiyalashning fiziologik asoslangan usuli hisoblanadi.
Epchillikni tarbiyalashda makonda mo ljal olishni, shuningdek,

harakatning makoniy va vaqt bilan bog liq xususiyatlarini tahlil etishni

takomillashtirish muhim ahamiyatga ega bo ladi. Epchillikni rivojlantirish usuli

hamda o ziga xos ta`sir sifatida berilgan balandlikka yuqoriga sakrash, turgan

joydan uzunlikka (muayyan shartlar bilan chegaralab) sakrash, "bumerang" hamda
"slalom" tipida yugurish (murakkab shakllar tizimida) kabi mashqlar qo llaniladi.

Epchillikni majmuali tarzda rivojlantirishning eng samarali vositalari sport va
harakatli o yinlardir. Ularda bu sifatni takomillashtiruvchi elementlar eng

mutanosib tarzda jamlangan.
Egiluvchanlik Egiluvchanlik bo g imlar harakatchanligi darajasini

ko rsatadi. Harakatchanlikning miqdoriy ifodasi harakatlar amplitudasi.

Egiluvchanlik uloqtirishlarda, ayrim sakrash turlarida, gimnastik hamda akrobatik
mashqlarda, yangi harakat shakllarini yanada samarali egallashda shiddat
natijalarining ko tarilishiga ko maklashadi.

Kichik maktab yoshida egiluvchanlikni shakllantirish uchun qulay sharoit
mavjud. Bu, eng avvalo, tayanch-harakat apparatining morfologik xususiyatlariga
bog liq va mushaklarning yuqori cho ziluvchanligi, umurtqa pog onasining

harakatchanligi demakdir. 7-10 yoshli bolalarda egiluvchanlikning rivojlanish
sur`atlari tabiiy ravishda juda yuqori ekanligi kuzatiladi. 11-13 yoshli qizlarda va
13-15 yoshli o g il bolalarda faol egiluvchanlik maksimal kattaliklarga erishadi.

35

7 dan 10 yoshgacha bo lgan davr harakatlar epchilligining rivojlanish
sur`atlari yuqoriligi bilan tavsiflanadi. Bunga MAT ning (markaziy asab tizimi)
moslashuvchanligi, harakat analizatorining shiddatli takomillashuvi yordam
beradi, u xususan, harakatning makoniy hamda vaqt xususiyatlarida ifodalanadi.
Maktabdagi jismoniy tarbiya darsida yuzaga kelgan o yin vaziyatiga qarab

faoliyatni qo qqisdan o zgartirishni talab qiladigan o yinlarni qo llash, turli

anjomlar bilan mashqlar bajarish, shuningdek, tananing alohida qismlari bilan
muvofiqlashgan harakatlarni bajarish kabi murakkablashtirilgan topshiriqlar berish
epchillik sifatining takomillashuviga yordam beradi
O smirlik davrida egiluvchanlikni takomillashtirish uchun cho zilishga

oid maxsus mashqlar, to la amplitudali va sherik bilan bajariladigan mashqlar

ko p qo llaniladi. Bu yoshda ma`lum sport turiga xos jismoniy mashqlar

egiluvchanlikni tarbiyalashning asosiy vositalari sanaladi.
Juda erta go daklik davridanoq to g ri qad-qomatni tarbiyalashga katta

ahamiyat berish kerak. Fiziologik jihatdan to g ri qomat nafas olish, qon

aylanish, ovqat hazm qilish tizimlari, tayanch-harakat apparatining eng maqbul
faoliyatini ta`minlaydi. To g ri qomat harakatlar muvofiqligini engillashtiradi.

Ko pgina sport mashqlarini (masalan, gimnastikada) noto g ri rivojlangan

qomat bilan bajarib bo lmaydi.

To g ri qomatni shakllantirish uchun uning buzilishi oldini oladigan

choralarni qo llash zarur. Bular qatoriga, eng avvalo, bir turli, uzoq muddat

saqlab turiladigan vaziyatlarga barham berish, bir qo lda yuk ko tarmaslik,

yumshoq o rinda uxlamaslik kabilar kiradi.

Qomat buzilganda, umurtqa burmalarining shakli o zgaradi, bosh egilib.

elkalar bir-biriga yaqinlashadi. Kuraklarning asimmetrikligi ko zga tashlanadi.

Nafas olish, qon aylanishi, ovqat hazm qilinishi, harakatlar muvofiqligi va,
umuman, tashqi ko rinish yomonlashadi.

Qomat buzilishining eng keng tarqalgan turlari - egilib yoki shalvirab yurish
va umurtqaning qiyshayishi. Agar dastlabki ikki turga| maxsus tahrirlovchi
36

mashqlarga hojat bo lmasa, umurtqa qiyshayishida albatta maxsus davolovchi
jismoniy tarbiya bilan shug ullanish zarur.

To g ri qomatni saqlab turishga yo naltirilgan jismoniy mashqlarni

shunday tanlash kerakki, bunda bosh, elkalar, gavdaning holati to g ri bo lishi,

gavda va bo yin, qo l-oyoq mushaklarining kuchini rivojlantirish lozim. Boshda

har xil buyumlarni tutib turish, tayanch yuzasini kichraytirgan holda mashqlar
bajarish, muvofiqlashni to g ri ushlash, turg unlik mashqlari to g ri qomat

refleksini mustahkamlashga ko maklashadi. Mashqlarni bajarayotganda doimo

tana holatini tahrir qilish, bolada to g ri qomat (ayniqsa, uning buzilishi bilan

yuzaga keladigan noxush asoratlar) to g risida aniq tasavvurlar hosil qilish,

qomatni noto g ri tutib turishdan noqulaylik his etishga o rgatish kerak. Bu

o tirganda ham, yurganda ham, jismoniy mashqlar bilan shug ullanganda ham

to g ri holatni saqlashga imkon beradi.

Qomatni muntazam nazorat qilib borishni, uy vazifasi uchun mashqlarni
to g ri tanlashni jismoniy tarbiya o qituvchisi amalga oshirishi lozim.

To g ri qomatni shakllantiruvchi hamda tahrirlovchi mashqlarni bajarish

jismoniy tarbiya darslari vaqtida ham, uydagi mustaqil mashg ulotlarda ham

o quvchilarning ehtiyojiga aylanishi zarur.

Yoshlik davridagi jismoniy tayyorgarlik tarkibiga to g ri qad-qomatni,

harakat ko nikmalarini shakllantirish, har tomonlama jismoniy rivojlanish, texnik

harakatlarni o zgartirish uchun zarur bo lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirish va

boshqalar kiradi.
12-14 yoshlarda tezkorlik, epchillik hamda egiluvchanlikni rivojlantirish
maqsadga muvofiqdir. 15-16 yoshli o smirlarda kuch rivojlanib, tezlik-kuch

mashqlarini bajarish qobiliyatlari paydo bo la boshlaydi. 16-18 yoshlarda kuch

va tezlikni talab etuvchi mashqlarni o zlashtirish oson bo ladi. Chidamlilikni

takomillashtirish uchun sharoit paydo bo ladi. Chidamlilikni boshqa jismoniy

sifatlar bilan bir vaqtning o zida rivojlantirish kerak. Professor V.P.Filin (1980)

"Bu yoshda chidamlilikka qaratilgan uzoq muddatli va bir tomonlama
37

mashg ulotlarda yoshlarga xos bo lgan tezlik yuklamalariga moslanganlik
darajasi pasayadi", - deb ogohlantirgan edi.
12-15 yoshlarda kuchni rivojlantirish, asosan, shug ullanuvchining o z

tana massasi, to ldirma to plar, gantellar, gimnastika snaryadlarida bajariladigan

mashqlar yordamida amalga oshiriladi. Og irliklar sifatida xar xil og irlikdagi

toshlar hamda shtanga ko llaniladi.

Professor V.P.Filinning tadqiqotlari shuni ko rsatdiki, 13 yoshdan boshlab

bo g imlardagi harakatchanlikda o sish boshlanadi, 15 yoshda u eng yuqori

darajaga erishadi, 16-17 yoshlarda ko rsatkichlar iasayadi. Shunga ko ra,

o spirinlik davrida egiluvchanlik va bo gimlardagi harakatchanlikni oshiradigan

mashqlarni qo llash
shart.
12-13 yoshlarda egiluvchanlik hamda bo g imlardagi harakatchanlikni

anjomlarsiz va kichik og irlikdagi anjomlar (gimnastika tayog i, gantellar,

to ldirma to plar) yoki sherik bilan o tkaziladigan, ta`sirni kuchaytiruvchi va

shu tariqa asta-sekin harakatlar amplitudasini oshirib boradigan faol-sust
xususiyatli mashqlar rivojlantiradi. Shuningdek, kattalarga qaraganda ko pro
q
qomatni shakllantiruvchi mashqlar qo llaniladi.

Shunday q ilib, turli-tuman vositalar har tomonlama jismoniy tayyorgarlikni
ta`minlaydi.
38

II BOB. EGILUVCHANLIK VA UNI BOSHLANG ICH SINF
JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA RIVOJLANTIRISH
2 .1. Egiluvchanlik haqida tushuncha
Egiluvchanlik
harakat-tayanch apparatining majmuaviy morfologik
xususiyati bo lib, inson gavdasining alohida bo g imlaridagi bir-biriga nisbatan

bo lgan harakatdir.

“Egiluvchanlik atamasini gavdani yoki umumiy harakat zanjirini ulovchi

deb tavsiflash maqsadga muvofiqdir. Masalan umurtqa pog onasi harakatini

ba`zan egiluvchan deb atashadi.
Alohida bo g imlar haqida gap ketganda, ularning harakatchanligi ustida

gapirib o tish kerak (elka bo g imlari, tizza bo g imlari harakatchanligi).

Rivojlanish darajasining ko rsatkichlariga ko ra harakat amplitudasi juda keng.

U burchak darajasi goniometri vositasida yoki santimetr chizg ich yordamida

o lchanadi. Amplitudaning turli harakatlardagi ma`lumotlarini aniq olish uchun

turli optik usullar: kinoga olish, video yozuv, stereosiklografiya, rentgen -
televizor yoki ultra tovushli lokasiyalar qo llaniladi.

Jismoniy tarbiya va sport amaliyotida egiluvchanlikning rivojlanishini
tekshirishda turli testlardan foydalaniladi.
2. 2 . Egiluvchanlikning turlari va o lchov mezoni

Egiluvchanlik faol va sust bo ladi.

Faol egiluvchanlik – harakatning katta amplitudasiga erishgan inson
qobiliyati bo lib, bo g imlardan o tuvchi mushak guruxlarining qisqarishi

tufayli paydo bo ladi.

Masalan "qaldirg och" muvofiqlashida oyoq ko tarishning amplitudasi.

Sust egiluvchanlik - harakatning eng katta ampli-tudasi bo lib, ya`ni gavdaga,

harakatlanayotgan qo shimcha tashqi kuchning ta`siridir. Masalan biror yuk,

snaryad, sherikning yordami.
Sust egiluvchanlikning ko rsatkichlari, birinchi navbatda qo yilgan

39

kuchning kattaligi natijasida (ya`ni paylar va mushaklarning ko shimcha kuch
ta`sirida cho zilish darajasi) ayrim shaxslardagi og riqni sezish va bu yoqimsiz

holatga chidashiga bog liq.

Sust egiluvchanlikning hajmi faol egiluvchanlikdan katta. Farqlar qancha
katta bo lsa, shuncha cho zilish zahiralari yuqori bo ladi va harakatning

amplitudalari ko payadi. Egiluvchanlikni takomillashtirish kerak bo lgan

holdagina harakatning sust amplitudasini ko paytirish qo llanadi.

Faol egiluvchanlik turli jismoniy mashqlarni bajarishda ishlatiladi, shuning
uchun u amaliyotda sust egiluvchanlikka nisbatan yuqori o rinda turadi. Faol

egiluvchanlik va sust egiluvchanlik o rtasidagi aloqa juda kuchsizdir.

Egiluvchanlik faolligi yuqori darajada bo lgan odamlar juda ko p uchraydi,

lekin ularda sust egiluvchanlik etarli bo lmaydi yoki buni aksi bo lishi mumkin.

Sust egiluvchanlikka nisbatan faol egiluvchanlikning rivoj-lanishi 1,5-2 marta
sekin kechadi.
Egiluvchanlik umumiy va maxsus bo lishi mumkin.

Umumiy egiluvchanlik - inson gavdasining hamma bo g imlaridagi

harakatchanlik bo lib, yuqori amplitudada turli harakatlarni bajarishdir.

Maxsus egiluvchanlik - alohida bo g imlardagi juda katta harakat bo lib,

alohida faoliyat turidagi talablarga mos keladi.
Egiluvchanlikni rivojlantirish darajasi bo g imlarni shakliga, bo g im

tog aylarining qalinligiga, mushaklarning egiluvchanligiga, chandirlarga,

paylarga, bo g im boshchasiga bog liq. Bo g imlarning faolligi inson

mushaklarining qisqarishiga va harakat ta`sirida cho zilgan mushaklarning

bo shashishiga ta`sir qiladi.

Mushak-antagonistlarning mashqlar davomida noto g ri bo shashishi

egiluvchanlikni og irlashtiradi. Cho zilgan mushaklarning bo shashishi

hisobiga 12-14% gacha harakatchanligi ortadi.
Shunday fikrlar borki, mushaklar kuchining o sishi bo g imlardagi

harakatchanlikni yomonlashtiradi.
40

Kuch sifatlari bilan faol egiluvchanlik orasidagi o zaro munosabatlarning
to g ri va qaytish aloqasi kuzatiladi: dinamik kuch qanchalik ko p bo lsa,

shunchalik bo g imlardagi harakat uzoqlashib ketadi, faol egiluvchanlik ko p

bo lsa, inson o z kuchlarini ko rsata olishi mumkin. Shu bilan birga kuch

sifatlari sust egiluvchanlikning oshishiga o z-o zidan ijobiy ta`sir o tkazmaydi.

Ba`zi mualliflarning ma`lumotlariga ko ra, kuchlarning ko payishi

bo g im harakatining yomonlashishiga, ya`ni mushak gipertrofiyasiga olib

keladi. Boshqa tomondan esa sust egiluvchanlik ko rsatkichlari yuqori bo lsa,

mushaklar cho ziluvchanligini namoyon qiladi, demak turli sharoitda ular

kuchlarini ko rsata oladi.

Jismoniy tarbiya amaliyoti faqat egiluvchanlik va kuch rivojlanishining
yuqori darajasiga erishmasdan, ular o rtasidagi rivojlanish sifatlarining

muvofiqligini ta`minlashi kerak.
Buning uchun, odatda mushaklarning kuch imkoniyatlarini ko rsatuvchi va

bo g imlardagi harakatni oshiruvchi mashqlar qo llanadi.

Harakat faoliyatining turlari egiluvchanlikning rivojlanishiga har xil talablar
qo yadi.

Masalan suzishda to piq va elka bo g imlarining harakati kerak, «brass»

suzishida tos-son suyagi, tizza va to piqlarning harakati, gimnastikachilarga

umurtqa pog onasi tirsak, tizza, to piq va tos-son bo g imlarining maksimal

harakati kerak. Inson bir xil bo g imlarida ko proq, ikkinchisida ozroq

maksimal harakatlarni amalga oshirishi mumkin.
Egiluvchanlikning rivojlanish darajasiga qarab inson harakatlarini natijali
amalga oshiradi.
Bo g imlardagi harakatning kamligi tezlik, kuchlilik, muvofiqlashgan

qobiliyatlar faolligini ochib berolmaydi, shuningdek, ishlarni iqtisodiy tomondan
pasaytirib, harakatni chegaralab qo yadi vv mushaklarni jarohatlanishiga olib

keladi.
41

2. 3 . Egiluvchanlikning rivojlanish darajasini aniqlovchi omillar
Egiluvchanlik shug ullanuvchilarning yoshiga va jinsiga bog liq. Faol
egiluvchanlik 10-14 yoshda, sust egiluvchanlik 9-10 yoshda kuzatiladi.
Egiluvchanlik o sishining turli bosqichlari bor.

Qizlarda 14-15 va 16-17 yoshda egiluvchanlik o sishining yuqori sur`atlari

belgilangan, o g il bolalarda esa 9-10, 13-14 va 15-16 yoshdir. 13-15 yosh turli

bo g imlarning harakatchanligi rivojlanadigan paytdir.

Egiluvchanlikni rivojlantirish ustida ishlash kichik va maktab yoshidagi
bolalarda kattalarga nisbatan oson kechadi. 12-20 yoshdan keyin harakat
amplitudasi kamayadi va yosh o zgargan sari tayanch-harakat apparati

rivojlanishi qiyinroq bo ladi.

Qizlarda o g il bolalarga nisbatan 20-30% yuqori bo ladi. Bu farq

erkaklarda va ayollarda ham kuzatiladi.
Egiluvchanlik organizm holatida tashqi sharoitda (ko p vaqtda atrof-muhit

harorati) etarlicha katta oraliqda tez o zgaradi.

Egiluvchanlikning pasayishi ertalab uyqudan keyin kuzatiladi va u asta-
sekin kuchayib, kunduzi yuqori nuqtasini egallaydi, lekin kechga borib, yana
pasayadi.
Egiluvchanlikning eng ko p o sishi 12
.00 -17 .00 bo lgan vaqt
oralig ida kuzatiladi. Badan qizdirish, uqalash, isituvchi muolajalar (issiq vanna,

qaynoq dush) harakat amplitudasini ko taradi. Bo g imlardagi harakatning

pasayishi ovqat egandan keyin mushaklarning sovib qolishidan hosil bo ladi.

Mushaklarning charchab qolish darajasi egiluvchanlikka har xil ta`sir qiladi:
faol egiluvchanlik kamayadi va sust egiluvchanlik ko payadi. Hayajonlanish

yuqori bo lgan paytda (musobaqa vaqtida) harakat amplitudasi o sadi.

Egiluvchanlik qaysidir manoda genetik omillarga ham bog liq. Shunday odamlar

borki, ularning bo g imlaridagi harakatchanlik tug ma chegaralangan bo ladi,

boshqalarida esa buning yuqoriligi kuzatiladi. Bu esa egiluvchanlik muhim
bo lgan sport turlari uchun bolalarni tanlashga yordam beradi.

42

2. 4 . Egiluvchanlikni rivojlantirish uslubiyatining vazifalari va vositalari
Jismoniy tarbiya jarayonida egiluvchanlik rivojlantirishni o ta kuchaytirib
yuborish bo g imlar, paylarning deformasiyalanishiga va gavda tuzilishining

buzilishiga, shuningdek, boshqa jismoniy qobiliyatlarni ko rsata ololmaslikka

olib keladi. Uni shu darajada olib borish kerakki, harakatni bajarishga to sqinlik

qilmasin. Buning uchun egiluvchanlik amplitudasining kattaligi ortiqcha bo lishi,

ya`ni egiluvchanlikni saqlab, ehtiyot qilib ishlatish lozim. Bu esa harakatlarni
ortiqcha zo riqishsiz, mushaklarga ziyon etkazmasdan bajarishiga yordam beradi.

Egiluvchanlikning rivojlanishida umurtqa pog onasining (birinchi

navbatda ko krak qismi) tos son suyaklarining va elka bo g imlarining

kattalashishiga e`tibor berish kerak.
Egiluvchanlikni rivojlantirishda pedagog quyidagi vazifalarni hal qilishi
zarur:
1. Egiluvchanlikning har tomonlama rivojlanishini ta`minlash uchun turli
harakatlarni kerakli amplituda bilan, tayanch-harakat apparati ruxsati orqali
hamma yo nalishlarda bajarish.

2. Egiluvchanlikning rivojlanish darajasini oshirishda ish faoliyatning
(kasbga xos, sport bo yicha) talablariga mos kelish
.
3. Inson yoshining turli bosqichlaridagi egiluvchanlikning ushlab turish
darajasi.
4. Kasallik, lat eyish va boshqa sabablarga ko ra yo qotilgan

egiluvchanlikni tiklash.
Egiluvchanlikni rivojlantirish uchun harakat amplitudasini ko paytiruvchi

mushak cho zuvchi mashqlardan foydalanish kerak. Bu mashqlar mushaklarning

qisqarish mexanizmiga tasir ko rsatishiga emas balki (mushaklarni birdan-bir

xususiyati o z uzunligiga nisbatan ikki marta ko p cho ziladi va yana o z

holatiga qaytadi) mushak to qimalarini bog lab turuvchi paylar va chandirlarga

qaratilgandir. Ular cho zilish xususiyatiga ega emas va egiluvchanlikning

rivojlanishiga to sqinlik qiladi.

43

Hamma cho zilish mashqlari mushaklarning ishlash tartibiga ko ra 3
guruhga bo linadi:

I. Dinamiklashtirilgan.
II. Statiklashtirilgan.
III. Aralash.
Bulardan ba`zilari mushaklarni zo riqtirib cho ziltiruvchi kuchlarga,

ba`zilari esa tashqi kuchlarga ta`sir qiladi. Dinamik faol mashqlarda turli yuklar –
amortizatorlar bilan gavdani har tomonga bukib siltanish, sakrash tashlash kabi
harakatlar bajariladi.
Dinamik sust mashqlar sherikning yordami ta`sirida, o z gavdasi bilan yoki

qo shimcha kuch ishlatib tashqi qarshilikni engishdir.

Statik faol mashqlar gavdani ma`lum holatda ushlab turadi.
Statik faol mashqlar mushaklar cho zilgani holda tanani ma`lum holatda

saqlab turishni nazarda tutadi. Bunda mushaklar bug imlarni o rab turgan va

harakatni ta`minlayotgan paylar qisqarishi hisobiga cho zilib maksimalga yaqin

bo ladi. Mushaklar 5-10 sekund davomida cho zilgan holda bo ladi.

Statik sust mashqlar gavda holatini tashqi kuchlar ostida sheriklar,

snaryadlar va o z gavdasining kuchi yordamida tik tutib bajariladi. Mushak

cho zilishidagi sust mashqlarning bajaradigan vazifasi bir xil emas, statik holatda

dinamikaga nisbatan ko proq. Statik sust mashqlarning dinamikaga nisbatan

ta`siri kam.
Aralash mashqlar mushak cho zilishida xdm tashqi, ham ichki kuchlarni

ta`minlaydi. Ularni bajarishda faol va sust harakatlarni almashtirib turishi zarur.
Masalan sherik yordamida asta-sekinlik bilan oyoqlar oldinga ko tariladi va 3-4

sekund davomida ushlab turgan holda orqaga sakraladi.
Egiluvchanlikni rivojlantirishning asosiy usuli takrorlash, ya`ni mashqlar
bajariladi va dam olib, yana bajariladi. Shu holatni ma`lum oraliqda takrorlash
ishchanlik qobiliyatini tiklash uchun foydalidir. Bu usulning turli variantlari bor:
dinamik mashqlarni takrorlash usuli va statik mashqlarni qaytarish usuli.
44

Egiluvchanlikni rivojlantirishning statik mashqlar yordamidagi usuli «stretching»
nomini olgan.
Oxirgi yillarda egiluvchanlikni rivojlantirishining yangi noan`naviy usuli
paydo bo ldi. Masalan mushaklarni biomexanik qo zg atish usuli.
U biopotensial energiya va to lqin tebranishlar nazariyasiga asoslangan,

ya`ni mushak kuchlanishining qayishqoqlik energiyasi. Elektromexanik vibrator
mushak guruxlarini chastotasini (5-50 gs va undan ko p) to g rilaydi. Vibrator

ta`sirida qisqarayotgan mushaklar berilgan chastotada cho zilishga majbur

bo ladi. Bu usul yordamida egiluvchanlik rivojlanishi 10 martagacha tezlashadi.

Bundan tashqari biomexanik qo zg atish seanslaridan keyin mushaklardagi

harakat darajasining saqlanish vaqti an`anaviy usulga nisbatan ancha ko p

bo ladi.

Usul muallifning ta`kidlashicha, vibrasiya vaqti-vaqti bilan mushak
tomirlarida o z-o zidan modda almashinishi va qonning shakliy elementlarining

ular orkali o tishiga sabab bo ladi.

Vibrasiya mexanoreseptorlarni juda kuchli qo zg atadi va MATga ta`sir

kilib, bosh miya po stidagi harakat zonalarida qo zg alishning mustahkam

manbalarini hosil qiladi.
Egiluvchanlik rivojlanishining navbatdagi usuli elektrostimulyasiya va
vibrostimulyasiya bilan bog liq. Elektrovibrostimulyasiyali usul shunga

asoslanganki, mushak cho zilishiga mashq bajarilayotganida vibrostimulyasiya

mushak-antagonistlarga yo liqadi, elektrostimulyasiya esa mushak-sinergistlarga

uchraydi. Bu harakat amplitudasini amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega,
chunki tayanch harakat apparatida faol harakat yuzaga keladi. Mushak-sinergistlar
va mushak-antagonistlarni bir vaqtda rag batlantirishi u yoki bu bo g imdagi

harakatning eng qulay tizimi shakllanishiga ta`sir qiladi va faol egiluvchanlik sust
egiluvchanlik ko rsatkichlari bilan yaqinlashadi.

Bu usulning samaradorligi yuqori chunki, qisqa vaqt ichida 30% harakat
darajasini ko taradi.

45

Egiluvchanlikni rivojlantirishning aralash usuli.
Ulardan biri sust mushak cho zilishining dastlabki usuli bo lib, faol statik
kuchlanishni kamaytiradi (bo shashtirish) va keyinchalik cho zadi. Chet el

adabiyotlarida «kontraksiyasi, relaksasiyasi va cho zilish usuli» nomini olgan.

Uning asosida mushaklar cho zilganidan keyin nafaqat kuchli qisqaradi, balki

yana xam egiluvchan bo ladi.

Egiluvchanlikning rivojlanishi bilan bog liq bo lgan mashqlarni

rejalashtirganda bir qator usuliy talablarga rioya qilish kerak.
Amplitudani oshirishdagi yuk bilan bajariladigan sust mashqlarda alohida
e h tiyotkorlikni saqlash kerak. Harakat amplitudasini ko proq egallash uchun

ma`lum maqsadlar belgilab olinadi (ma`lum bir balandliqda osilgan to pga oyoq

kaftini tekkizish. shpagat ochish, oldinga egilib kaftni polga tekkizishi).
Harakat amplitudasi pasayishi va mushaklarda kuchli og riq paydo

bo lishi bilan cho zilish mashqlarini to xtatish kerak.

Vaqt-vaqti bilan bo g imlardagi harakatning yaxshilanishini chizg ich,

goniometr, devordagi belgilar bilan tekshirib turish kerak.
Egiluvchanlik mashqlarini bajarish to xtatilganda uning darajasi asta-sekin

pasayib, 2-3 oydan keyin avvalgi holatiga qaytadi.
E giluvchanlikni rivojlantirish ustida ishlaganda, kuch sifatlariga oid
mashqlar bilan birgalikda olib borish kerak. Qo shimcha yuk qo llangan

bo g imlardagi harakatchanlikning kattaligi 50% dan oshmasligi kerak.

Egiluvchanlikni rivojlantirishda cho zilishga ta`sir qiladigan
turli
mashqlarning munosabati.
Egiluvchanlik mashqlarini mashg ulotlarning turli qismlariga: tayyorlov,

asosiy yoki yakuniy qismida majmuaga 6-8 mashqni kiritishi mumkin.
Bo g imdagi harakatni rivojlantirishda muhim bo lgan hayotiy harakatlarda

katta rol o ynaydigan mashqlar orqali bo g imlar faolligini rivojlantirish kerak.

Mushaklarni cho zish mashqlarini bir kunda 2 marta (ertalab va kechkurun

) bajarish juda katta natija beradi.
46

Bo g imlardagi harakatni yuqori darajaga etkazish uchun
mashg ulotlarni bir xaftada 3-4 marta o tkazish kerak, takrorlash soni mushak

guruhlarining ko pligiga, mashq bajarishdagi cho zilishiga,

shug ullanuvchining yoshiga va tayyorgarligiga bog liq (
1 -jadval).
Egiluvchanlik mashqlarini dastlab yaxshi qizib, ter paydo bo lguncha

bajarish kerak, shunda mushaklarning jarohat olishi kuzatilmaydi; mashqlarning
amplitudasini asta-sekin kuchaytirgan xolda, avval sekin, so ngra tezroq bajarish

kerak.
1 -jadval
Egiluvchanlikni rivojlantirish uchun mashqlarning taxminiy me`yori.
(B.V.Sermeev bo yicha)

Tanani asosiy
qismiga mashqlar Shug ullanuvchilar toifasi

15 yoshgacha
boshlang ich
15 yoshli
ixtisoslashgan Takomillashgan
sportchilar
elka
tos qismi
umurtqa
pog onasi

tizza-tovon 40-50
45-50
50-60
15-20 50-60
60-70
80-90
20-25 90-100
60-70
20-25
20-25
Egiluvchanlik mashqlarini mustaqil tur sifatida uyga vazifa qilib bergan
ma`qul. Dinamik faol - 40-45%, statik - 20%, sust-35-40%.
Bolalar bilan o tkazilgan mashg ulotlarda statik mashqlar ozroq, dinamik

mashqlar ko prok bo lishi kerak.

Shuningdek, mushakdagi kuchlanishni pasaytirish va bo shashtirish uchun

ruhiy sozlash mashg uloti usullarini ishlatish kerak.

47

XULOSALAR
1. Adabiyotlar tahlili asosida egiluvchanlik – jismoniy fazilat, va u harakat
tayanch apparatining morfofunksional xususiyatlari ekanligi, va b u xususiyatlar
shu apparat zvenolarining harakatchanligi, uning maksimal amplitudasi (og ishi,
egilishi, buklanishi, cho zilishi, qayishqoqligi, buralishi va
hokazolar) bilan
o lchan
ishini o rgandik .
2. Egiluvchanlik aktiv, passiv bo lishi mumkin
ekan, ya`ni m uskul kuchi
evaziga bo ladigan egiluvchanlik aktiv; tashqi qarshilikni iner
t siya yoki og irligi
evaziga tashqi ta ` sir kuchi va hokazolar hisobiga namoyon qilinadigan
egiluvchanlik passiv egiluvchanlik deyil ishi aniqlandi .
3. Umurtqa pog onasining tos son va elka bo g inlarining

harakatchanligini boshlang ich sinf o quvchilari jismoniy
tarbiya jarayonidagi
ahamiyati beqiyos ekan degan to xtamga keldik
.
4. Egiluvchanlikni boshlang ich sinf o quvchilarida
rivojlantirish uchun
maksimal harakat amplitudasidagi cho zish, eshish, buklana olishni oshiradigan

jismoniy mashqlardan foydalani sh kerak .
5. Boshlang ich sinf o quvchilarida
emo t sionallik , ko tarinki kayfiyat va
boshqalar egiluvchanlikning namoyon bo lishiga ijobiy yoki salbiy ta
` sir
ko rsatishi
ni jismoniy tarbiya darslari jarayonida tajribaviy amaliyotda isbotla ndi .
6. Egiluvchanlikni rivojlantirish ustida ishlash boshlang ich sinf

o quvchilari
da kattalarga nisbatan oson kech ishi, 12 yoshdan keyin harakat
amplitudasi kamay ishi va yosh o zgargan sari tayanch-harakat apparati

rivojlanishi qiyinroq bo l
ishi, q izlarda o g il bolalarga nisbatan 20-30%
yuqori ligi kuzatildi va tajribaviy asoslandi.
7. Bolalik yoshida egiluvchanlikni rivojlantirish oson bo lgani sababli
,
boshlang ich sinf
yosh i dagilardan boshlab bu sifatni rivojlantirishni
chuqurlashtirib rejalashtirish unumli samara beradi degan xulosaga keldik .
48

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI
1. Karimov I. A.. Yuksak ma`naviyat
y engilmas kuch. T., Ma`naviyat
nashr., 2008 26-b .
2. Karimov I. A. «So g
lom avlod bizning kelaja g imiz» . So g lom avlod
dasturini tasdi q lashga ba g
ishlangan majlisda s o zlagan nut q i. T. 2000 y.
3. Karimov I. A. O zbekiston
buyuk kelajak sari. T:. O zbekiston nashr.
199 8 y.
60 b .
4. Barkamol avlod
O zbekiston taraqqiyotining poydevori.T., 1998. 6-
b.
5. O zbekiston Respublika Prezidentining Bolalar sportini rivojlantirish

to g risida gi Farmoni.
Toshkent, 2002 yil 24 oktyabr.
6. Jismoniy tarbiya va sport to g risida gi Qonun (yangi tahriri)

2000 y, 27 iyun, Xalq so zi-1-2 betlar.

7. A. Abdiyev, N. Xolmirzayev. Jismoniy sifatlarni tarbiyalash unumli
mehnat kafolatidir. Ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2005 y.
8. Vardiashvili I . R va boshq .. Talabalarning ilmiy bilish faoliyatlari .
Qarshi ,
Nasaf nashriyoti , 2006. 7- b .
9. Goncharova O . V .
Yosh sportchilarning jismoniy qobiliyatlarini
rivojlantirish . T., O zDJTI matbaa nashriyoti bo limi, 2005 y. 57-b.

10. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. Prof. R.Salomovning
umumiy tahriri ostida. 1 tom. T., ITA Press nashr., 2014. 78-b.

11. Kerimov F.A. «Sport kurashi nazariyasi va usuliyoti» .
Toshkent, 2001 y.
12. Kerimov F.A. Sport sohasidagi ilmiy tadqiqotlar. T., Z a r qalam

nashr., 2004. 112-b.
13. Nasritdinov F.N., Qosimov A.Sh. O zbek xal
q milliy o yinlari. T., 1
to plam. 1993. 27 b.

49

14. Po latov A.A. O rgatish uslubiyatiga noan`anaviy yondoshish
masalalari. O qituvchilar va talabalar ilmiy konferentsiyasi to plami. T., 1994.

32-b.
15. Usmanxo jayev T.S. Sog lom bola el boyligi // Kichik yoshdagi

bolalarning jismoniy tarbiyasi t o
g risida. Toshkent «Yangi asr avlodi». 2005.
b.61.
16. Usmonxo jaev T., Xo jaev F.. 1001 o yin. T., Ibn Sino nomidagi

nashr., 1990. 45-b.
17. Usmonxo jaev T.S., Xo jaev F. Harakatli o yinlar. T.: O qituvchi,

1992.- 80- b.
18. Xo jaev F., Usmonxo jaev T. Boshlang ich sinflarda jismoniy

tarbiya darslari. T., 1996. 123-b.
19. Internet saytlari:
www.ziyonet.uz .
www.uzsport.uz .
www.yandex.ru .
50

Sotib olish