Birinchi jahon urushi davrida Turkiston o‘lkasining ijtimoiy-iqtisodiy hayot - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	79.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Birinchi jahon urushi davrida Turkiston o‘lkasining ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить

О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM
FAN VA INNAVATSION TA’LIM VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
О‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX
FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU : Birinchi jahon urushi davrida Turkiston
o‘lkasining ijtimoiy-iqtisodiy hayot.
Toshkent 2024
1

Mundarija:
K I R I SH
I-Bob. Birinchi jahon urishining Turkistonga tasiri.
1.1. Birinchi jahon urishi sabab va oqibatlari. 6-12-betlar
1.2. Ta`lim ishlab chiqarish va qishloq xo`jaligi. 13-20-betlar
II-Bob. Turkistondagi xalq xarakatlari .
2.1. 1916-yil Jizzax qo’zg’oloni. 21-31-betlar
2.2. Farg`ona viloyatidagi harakatlar. 32-38-betlar
X U L O S A 39-bet
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati 40-bet
2

KIRISH
Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. XX asr boshlarida
birinchi jahon urishining boshlanib ketganligi yirik davlatlar o’rtasida dunyoni qayta
taqsimlab egalik qilish maqsadida boshlangan о‘zaro kurash oxir-oqibatda keng
quloch yoygan birinchi jahon urushiga olib keldi. Unda l,5 millard aholini qamrab
olgan 38 davlat qatnashdi. Ular bir-biriga dushman ikki guruhni tashkil qildilar.
Birinchisi: Bir tomonda Angliya, Fransiya va Rossiya, ikkinchisi tomonda esa
Germaniya, Avstriya va Vengriya boshchiligida tuzilgan harbiy itgifoqlardir.
Dastavval Yevropada alanga olgan urush sо‘ng Uzoq va Yaqin Sharq, Afrika,
Atlantika, Tinch va Hind okeanlari bо‘ylab tarqaldi. Urush harakatlarida 1914 yili
480 diviziya qatnashgan bulsa, 1917 yilda u 889 taga yetdi.Bu urush Turkistonga
ham o`z tasirini o`tkazmay qolmadi 1 .
Tadqiqotning obekti: . Birinchi jahon urishi Turkistonda ham o`z so`zini aytdi
va odiy xalqni shundoq ham ezilayaotgan xalqa yana bir jabr zulimni keltirdi oilani
ustunlari bo`lgan erkaklarni jalb etilishi va tenglik tarzida qilinmaganligi poraxorlik
va jabr zulimni ortganini ko`rish mumkin.
Tadqiqotning predmeti: Birinchi jahon urishi 1914-1918-yillarda Turkistonda
soliqlarning oshib ketganiyu paxtani narxi tushib qatiy narh belgilanganiyu oziq
ovqat narhlarining oshib ketgani shunga qaramasdan odiy xal sabr bilan yashagani
frontga modiy yordam yuborgani.
Tadqiqotning maqsadi: Birinchi jahon urishi davrida Turkistonga bo`lgan
tasiri va iqtisodiy-ijtimoiy axvoli xaqida aks etirilad malumotlar beriladi va manbalar
yordamida tahlil qilinadi yoritib beriladi.
Tatqiqot vazifalari. Birinchi jahon urishi davrida Turkistonga tasiri haqida
turli ilmiy tadqiqod metodlari asosida o`rganish maqsadida quydagi vazifalar
belgilab olindi:
1 Завқий. Танланган асарлар, Тошкент, 1958, 87-бет
3

Birinchi jahon urishini Turkistonga tasirini natijalarin tahlil qilib umumlashtirib
birinchi jahon urishini Turkistondagi mohiyatini ochib berish.
Birinchi jahon urishini Turkistonga tasiriga oid to`plangan ma`lumotkarni o`zbek
xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida
tahlil qilish,
Birinchi jahon urishini Turkistinga 1941-1918-yillardaga siyosiy-iqtisodiy
jarayonlarini qamrab olgan holda tadqiq etish.
Manba va adabiyotlarni tahliliy o`rganish birinchi jahon urishi davrida chot
Rassiyasining Turkistonga qo`lagan siyosatini tatqiq etish orqali ilmiy muamolarni
o`rganish orqali tadqiqotchilarni xulosalarini qiyoslab, yangi asarlarni tadqiq etish.
Birinchi jahon urishini Turkistonga siyosiy-iqtisodiy tasirini tarixiy jarayonlarda aks
etirib yoritib berish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Birinchi jahon urishi
davrida Turkistonga tasirini manba va adabiyotlar yordamida Turkiston xalqiga
ijtimoiy-ijtisodiy tasirini xalq omasining frontga jo`natgan taminoti soliqlarning
ko`tarilib ketganligiga oydinlik kiritilgan.
Birinchi jahon urishi davrida Turkiston xalqiga tasiri agrar sohada iqtisodiy-ijtimoiy
tomonlama qanday o`rin tutgani yoritib beriladi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili).
Hamid Ziyayev Birinchi jahon urushi tafsilotlari mardikorlik harakati va axolini
bunga jalb qilinishi xalqni bumga javobi ochib berilgan
Zoyir Choriyev mardikorlika safarbarlik va uning oqibatlari asarida ushbu asarda
halqning mardikorlika uzlarining qarashlari xalq harakati ushbu xaql xarakatlari.
Asosiy markazlari Jizzax Samarqand Sirdaryo Toshkent Vodiyga tarqaldi asarda aniq
malumot olashimiz mumkin.
4

Dona Ziyoyeva Turkistonda miliy ozodlik harakatlari ushbu asarda ham halq
harakatlari mardikorlika xalqni reaksiyasi Chor Rassiyasi qo`zg`olonlarni bostirish
haqida malulot olish mumkin.
Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiylik,
ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mavzu doirasida
olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalar o‘zbek davlatchiligi tarixini, xususan,
Turkiston hududida olib borilgan Boshqaruv tizimi mardikorlik harakati va odiy
halqning ushbu harakatga o`z tasirini o`tkazishi va mardikorlika majburan jalb
qilinishi pora hurlik odiy halqni ezilishi shu kabi muomolar haqida yoritildi.
Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Kurs ishi ikki bob, tо‘rt paragrif, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxatidan iborat.
5

I-Bob. Birinchi jahon urishining Turkistonga tasiri.
1.1.Birinchi jahon urishi sabab va oqibatlari.
Minglab ishga yaroqli kishilarning olib ketilishi ko’p oilalarning boquvchisiz
qolishiga olib kelardi. Bir umr chetga chikmagan odamlarning uzoq va sovuq
joylarga yuborilishi mahalliy xalq uchun fojia edi. Hatto, hukumat mardikorlik
niqobi osgida kishilarni tugri jang maydoniga olib ketadi, degan suzlar xalqni yanada
qattiqroq tashvishlantirdi. Bulardan tashqari, safarbar etish hosilning, xususan
paxtani terib olish vaqtiga tug‘ri keldi. U dehqonlarni daromaddan mahrum qilib,
tamomila xonavayron qilardi. Ular bank va sudxurlardan olgan qarzlarini mana shu
paxta hisobiga uzishni zimmasiga olgan edilar. О‘n minglab kishilarni junatish
tug‘risidagi bu farmon mutlaqo tayyorgarlik kurilmagan sharoitda to’satdan
chiqarildi. Xalqni uzoq joylarga yuborish uchun moddiy imkoniyat butkul yuq edi.
Buni Rossiya harbiy vaziri urinbosari A.P- .Frolov ham tan olgandi: «Tub aholi va
ma’muriyat begona joylarga mardikor yuborishga tayyor emas edilar, ammo shunga
qaramay bu ishga shoshilinch ravishda kirishilishi katta tartibsizlikni yuzaga keltirib,
qon tukilishiga va qurol ishlatilishiga olib keldi» 2 .
Birinchi jahon urushi boshlanishida chor Rossiyasi juda faol harakat qila
boshladi. Zero, buning bir qancha iqtisodiy-siyosiy va harbiy-strategik hamla
subyektiv-mafkuraviy sabablari bor. «Ulug‘ rus saltanati (imperiyasi)ni qurish»,
uning sarhadlarini yangi о‘lkalarni bosib olish hisobiga kengaytirish, qoloqlik tufayli.
Yevropa, qolaversa, dunyo bozoriga chiqa olmaganligi uchun Osiyo, О‘rta Sharq,
Kavkaz va Bolqondagi hali dunyo bozoriga tortilmagan mintaqalarni tasarrufiga
kiritish, о`z mahsulotlarini sotish uchun ichki bozorni kengaytirish, yaqin xudullarda
о‘z sarmoyalarini joylashtirish va shuning hisobiga Rossiya ichkarisidagi ijtimoiy-
siyosiy muammolarni hal qilish va hokazo omillar mavjud edi. Ustiga-ustak, Rossiya
Fransiya, Angliya va boshqa mamlakatlarlan qarzdor bо‘lganligi uchun ham ularning
2 X.Ziyoyev O’zbekiston I-II Jahon urishi davrida
6

Germaniya bilan dunyoni monopolistik tarzda qayta taqsimlashla Fransiya, Angliya
tarafila ularni kо‘llab, ayni vaqtda ham «qarz minnatidan» qutulishni, ham о‘zining
ichki va ulug‘ davlatchilik maqsallarini hal qilishni kо‘zda tutgan holda urushga
kirishgan edi 3 .
Biroq Rossiya urushga keng kо‘lamda va uzoq vaqt tayyorgarlik kо‘rganligiga
qaramay, uning ham iqtisodiy, ham harbiy-texnikaviy jihatdan о‘ta zaif ekanligi tez
orada ma’lum bо‘ldi. Rossiyaning iqtisodiy - xо‘jalik hayotida keng miqyosda
vayronagarchilik, parokandalik, taqchillik, qahatchilik avj oldi.
Shuninglek, Rossiya davlati va harbiy boshqaruvida avj olgan poraxо‘rlik,
loqayllik, boqibeg‘amlik, ayrim о‘tkinchi yutuqlarga qaramay, hatto «Brusilov
yoruvi». (1916 yil 22 may - 4 iyundagi) davomida ham mamlakatdagi iqtisodiy va
ma’naviy parokandalik, axloqiy buzilishning davom etishiga, front oldi va front orti
о‘rtasidagi harbiy qismlarni malakali mutaxassislar bilan almashtirib bо‘lmasligidan
tortib oziq-ovqat, о‘q-dori va boshqa ta’minotning uzilib qolishiga va hatto asosiy
transport vositasi bо‘lgan temir yо‘l aloqasida ham ma’lum bir nomuvofiqliklar,
samarali yuk yetkazib berishning izdan chiqishi front ahvoliga jiddiy salbiy ta’sir
kо‘rsata boshladi. Brusilov yо‘nalishida 450 ming askar yо‘qotilishi yetmaganidek
(Janubi-Farbiy front), Shimoli-Farbiy frontda - Polshada Samsonov rahbarligidagi
armiya guruhlari qurshab olindi va tugatildi. Juda tez g‘olibona nihoyasiga
yekazishga mо‘ljallangan urush «chо‘zilib ketadigan urushga» aylana borgan sari
Rossiyaning umumiy iqtisodiy-texnik jihatdan qoloqligi halokatli oqibatlarga olib
kela boshladi 4 .
Birinchi navbatda, front qismlarida keskin kamayib ketgan askarlar sonini
tо‘ldirish uchun nafaqat front yoqasidagi, balki janggoh ortidagi, mamlakatning
sanoat ishlab chiqarishi, hatto qurol-yarog‘, о‘q-dori va front uchun zarur bо‘lgan
boshqa harbiy anjomlar ishlab chiqaradigan zavod va fabrikalar, transport-aloqa ti-
3 X.Ziyoyev O’zbekiston I-II Jahon urishi davrida
4 Zayanovskiy A.M. Mirovaya vayna 1914-1918-y -M, 1931 c 271
7

zimidagi malakali va yordamchi ishchilar, muhandistexnik xodimlarning, dastavval,
muayyan qismi, keyinchalik esa yoppasiga armiya safiga chaqirila boshlandi. Bu esa
front ehtiyojlarini ta’minlab turgan korxonalar ishining izdan chiqishiga, shuningdek,
mahsulot sifatining keskin pasayishiga olib keldi.
Ikkinchidan, mazkur harbiy zavod va fabrikalardagi bо‘shagan ishchi
о‘rinlarining asosan nogironlar, ayollar va bolalar hisobiga tо‘ldirilishi, ularning
og‘ir sharoitlarda ishlashi natijasida terlama, о‘lat, sil va hokazo kasalliklarga
chalinishi, harbiy sanoatning talab darajasida maromida ishlamasligi uning ishdan
chiqishiga olib kelishi bilan cheklanib qolmay, katta norozilik, ish tashlashlar,
sabotaj, qochib ketishlar, bir sо‘z bilan aytganda, ijtimoiy-siyosiy vaziyat be-
qarorligini keltirib chiqardi 5 . Mamlakatda parokandalik, xususan, yuqori mansabda
ishlovchilar orasida, oziq-ovqat ta’minoti va savdo-sotiq tizimi sohasida korrupsiya
keng avj olib ketdi. Bunday vaziyatdan chiqish va urushni davom ettirish maqsadida
podsho Nikolay II front yoqasi va ortidan, shu jumladan, Turkiston general-
gubernatorligidan ishchilari kamayib ketgan harbiy zavod va fabrikalarga ishchi
kuchi olib kelish, konlarda ishlash, о‘rmonlarda daraxt kesish, sapyorlik qilish,
kо‘prik qurish ishlari tо‘xtab qolmasligi uchun odam topish, hatto Rossiya
metropoliyasida yetishmay qola boshlagan oziq-ovqat mahsulotlari, ot-ulov, yem-
xashak yetkazib berishni yuklash orqali ahvolni о‘nglab olishni kо‘zlab, 1916 yil 25
iyunda «Saltanat (imperiya)dagi yot elatlar erkak aholisini urushdagi armiya harakat
qilayotgan hududlarda mudofaa inshootlari qurish va harbiy aloqani yо‘lga qо‘yish
ishlariga hamda davlat muloffasi uchun zarur bо‘lgan boshqa har qanday ishlarga
jalb etish haqida» 6 farmon e’lon qildi.Aslini olganda, chor Rossiyasining urush bilan
bog‘liq barcha og‘irliklarni chekka mustamlaka о‘lkalar zimmasiga yuklashga
urinishlar 1916 yildagina paydo bо‘lgan emas. U 1914-1915 yilardayoq bunday
harakatlar zimdan, noqonuniy
5 Z.Choriyev Turkiston mardikorlari safarbarlik va uning oqibatlari.
6 UzR MDA 1-jamg`arma, 31 ro’yhat ,1100 3-varaq
8

ravishda amalga oshirib kelingan, vaholanki, chor podshosining mazkur farmoni ana
shu ishlarni qonunan rasmiylashtirib, jamoatchilikka e’lon qildi, xolos.
Bu ayni vaqtda, ba’zi tadqiqotchilarning mardikorlikka safarbarlik hech bir
tayyorgarliksiz, mutaxassislar ishtirokisiz, tо‘satdan amalga oshirilgan edi 7 qabilidagi
xulosalarining ilmiy jihatdan ham, tarixiy jihatdan ham asossiz ekanligini kо‘rsatadi.
Buni tо‘la tasavvur etish uchun Turkiston general- gubernatorligi (1867-1917)ning
chor Rossiyasi saltanatidagi ma’muriy-hududiy maqomi, iqtisodiy hamda ijtimoiy-
ma’naviy rivojlanishining ustuvor yо‘nalishlari va mexanizmini aniq bilish lozim.
Turkiston qoloq mustamlaka о‘lka, patriarxal munosabatlar mustamlaka idorasi
tomonidan uzoqni kо‘zlab ataylab saqlab kelinayotgan, xalq xо‘jaligining sog‘lom,
kо‘p tarmoqli tarkibi о‘rniga paxta yakkahokimligi zо‘r berib tiqishtirilayotgan,
Markaziy Rossiyadan keltirilayotgan bug‘doy, g‘alla, sanoat mahsulotlariga
qaramlik kuchayib borayottan. Fargona viloyati gubernatori A. Gippiusning «о‘z
ixtiyori bilan mardikorlikka borish»dek soxta vatanparvarlik chiqishlari va
harakatlarini uyushtirishi, hatto Namangan Jomye masjidida Oq podsho sha’niga
«quryon tilovat qildirib», jamoat namozida о‘ris askarlari g`alabasi uchun duo
qildirilishi, 200 nafar ovchi-ishchilarning chap bilagiga qizil latta bog‘lab, ovozining
boricha riyokorona da’vatlar aytib, «Omin!» deyishi, viloyat gubernatorining о‘zi
katta generallik mundirini yechib tashlab, tо‘n va sallada nutq sо‘zlab, sо‘ng quroni
Karimdan arab tilida tilovat qilib, uni о‘pgani va yuz-kо‘zlariga surtgani, lekin
baribir xalqni о‘z yо‘liga sololmaganligi tadqiqotlarda kо‘rsatilgan 8 .
Siyosiy tanglikning kuchayib ketganligi, bir tomondan, urushdagi katta talafotlar
tufayli mardikorlarni zullik bilan safarbar etish talabining bajarilmasligi, deyarli
barcha viloyat, shahar va tuman markazlarida mardikorlikka safarbar qilinuvchilar
xatga tushirilmasdanoq mish-mishlarning kuchayib ketganligi, rо‘yxat tuzmaslik,
tuzilganlarni yо‘qotish yoki bekor qilish talablarining ilgari surilishiga olib kelgan
7 Bosstanis 1916-goda v Turkmeni Dakumenti I materili Ashxabod 1938-C 213-214 8
A.P.Kavalev Ko`rsatilgan asar 121-134- betlar .
9

bо‘lsa, ikkinchi tomondan, keng xalq ommasida, xususan, milliy burjuaziya vakillari,
jadid siyosiy uyushma va firqalari orasida Oq podshoning kuchsizligi, urushda
muqarrar mag‘lubiyatga uchrashi, Turkiya Olmoniya bilan birgalikda g‘alaba
qiladigan bо‘lsa, Turkiston musulmonlari Turkiya-Olmoniya tarafida turishlari, turk
armiyasining ehtiyoji uchun iona tо‘lab jо‘natish rejalari bо‘lganligida о‘z ifodasini
topgan. Turkistonda chor Rossiyasi mustamlaka istibdodidan norozilik kayfiyatlari,
milliy ozodlik uchun kurash tuyg‘ulari mavjud bо‘lganligi haqida buyuk qardo-
shimiz professor Zakiy Validiy Tо‘g‘on 1914 yili, ayni urush arafasida Buxoroga
ilmiy safari asnosida rо‘y bergan bir suhbat orqali shohidlik beradi. etilib, u bevosita
Rossiya Harbiy vazirligiga bо‘ysunadigan qilib qо‘yildi. Sobiq Qо‘qon xonligi
hududi, shuningdek, Buxoro amirligi va Xiva xonligining chor Rossiyasi tasarrufiga
о‘tgan anchagina hudullari ham Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi 9 .
Buxoro amirligi va Xiva xonligining qolgan bu hudlarida nomigagina mustaqil
hukmronlik saqlanib qolgan edi. Aslida esa Buxoro amirligi 1868 yilgi shartnoma,
Xiva xonligi esa 1873 yilgi shartnoma asosida chor Rossiyasining vassaliga aylangan
bо‘lib, ularning siyosiy huquqlari amalda cheklangan edi 10 . Bu xonliklar XX asr
boshlariga kelib nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy jihatdan ham chor Rossiyasining
qaramiga aylanib qoldi. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida chor Rossiyasi Buxoro
amirligi va Xiva xonligi iqtisodiyotiga tо‘liq aralashish barobarida bu hududlarda
о‘zi xohlagan iqtisodiy tadbirlarni hamda xonliklarni tо‘la о‘z iqtisodiy qaramiga
aylantirish maqsadida turli qurilish ishlarini olib bordi. Ushbu ishlarni olib borish
vassal Buxoro amiri hamda Xiva xoni faoliyatlarini nazorat qilishni chor Rossiyasi
bevosita Turkiston general-gubernatorligi zimasiga yukladi. XX asr boshlariga kelib
Turkiston general-guber- natorligi tarkibi Yettisuv, Sirdaryo, Samarqand, Farg‘ona
va Kaspiyorti (Zakaspiy) viloyatlaridan iborat bо‘ldi.
9 Avaz Muhammad Attor Xuqandiy. Tarixiy jahonnomaiy // Sharq yuldizi 1991-y 8-son 118-158-betlar. 10
Shartnoma shartlariga Mufass .qar.;//Sharq yuldizi 1991-y 8-son 139-142-betlar.
10

Turkiston general-gubernatorligining jami 1.652.238 kvadrat kilometrlik
sarhadida 5.995.726 kishi istiqomat qilardi. Xiva xonligi nufusi 460 ming, Buxoro
amirligida 1.500.000 kishini tashkil etgan. Turkiston kо‘p millatli о‘lka bо‘lib, о‘sha
davrda bu yerda о‘zbek, qozoq, qirg‘iz, tojik, turkman, qoraqal- poq, uyg‘ur, dungan,
qurama, qipchoq, rus va boshqa millatlarga mansub aholi yashagan. Shо‘rolar
davrida quramalar о‘zbek va qozoq tarkibiga, qipchoqlar esa qozoqlar, о‘zbeklar va
qirg‘izlar tarmibiga kirgann H. T. Tursunov ma’lumotlariga qaraganda, faqat
Turkiston о‘lkasining о‘zida 1917 yilgacha 2.347.491 о‘zbek, 1.166.790 qozoq,
809.524 qirg‘iz, 437.656 tojik, 295.914 turkman, 77.825 qoraqalpoq va 542.509
nafar rus aholisi istiqomat qilgan. О‘zbeklar о‘lka aholi- sining 39,2, qozoqlar - 19,5,
qirg‘izlar - 13,5, to- jiklar - 7,3, turkmanlar - 4,9, qoraqalpoqlar -1,3, ruslar - 9,1
foizini tashkil etgan. О‘sha davrda о‘zbeklarning asosiy qismi Turkiston о‘lkasining
Farg‘ona, Samarqand va Sirdaryo viloyatlari hududida istiqomat qilgan 11 . Jumladan,
о‘zbek millatiga mansub 1.440.168 kishi Farg‘ona viloyatida, 418.948 kishi Sirdaryo
viloyatida va 472.002 kishi Samarqand viloyatida yashagan. Viloyat aholisining
umumiy soniga nisbatan foiz miqdorida oladigan bо‘lsak, Farg‘ona viloyatida
о‘zbeklar viloyat jami aholisining 68,2, Sirdaryo viloyatida - 28,6 va Samarqand
viloyatida - 59,5 foizini tashkil etgan.
Chor Rossiyasi Turkiston о‘lkasini xalq xо‘jaligi, xususan, о‘z mahsulotlarini,
shuningdek rus pomeshchiklari о‘zlarining g‘allasini sotish uchun yirik bozor va
Rossiya sanoatini ta’minlovchi asosiy xom ashyo bazasi sifatida tutib turishga
harakat qildi. Chorizm о‘zining keyinchalik Sharqda mо‘ljallagan bosqinchilik
siyosatini amalga oshirishda Turkiston о‘lkasiga asosiy sahna sifatida qarardi.
Chor hukumati Turkiston о‘lkasi aholisini madaniy va siyosiy jihatdan har
qanday yо‘llar bilan cheklashga, uning ma’naviy rivojlanishi yо‘lida sun’iy tо‘siqlar
qо‘yishga va shu yо‘sinda aholini jaholat iskanjasida tutishga intilgan. Turkiston
general-gubernatori N. A. Kuropatkinning: «Biz 50 yil davomida mahalliy aholini
11 Tursunov X. T. Vostanie 1916 goda v Sredni Azi I Kazakstane Tashkent 1962-yil C 49
11

taraqqiyotdan, maktab va rus hayotidan uzoqroqda tutib turdik», degan sо‘zlari fik-
rimizga yaqqol dalil bо‘la oladi. O`lkamiz aholisini mustamlakachilik savodsizga
chiqarib qо‘ydi. О‘sha vaqtlarda va shо‘rolar tuzumi hukmronligi yillarida chop
etilgan alabiyotlarda о‘lkamiz aholisining atigi 2 foizi savodli deb kamsitilishi,
Aslida esa aholi savodxonligi kо‘rsatkichi boshqacha edi, Chor Rossiyasi bosqini
arafasida о‘lkamizning uchalla xonligida boshlang‘ich ta’lim beruvchi maktablar va
oliy ta’lim beruvchi madrasalardan iborat о‘ziga xos talim tizimi mavjud edi.
12

1.2. Ta`lim ishlab chiqarish va qishloq xo`jaligi
Ta’lim tizimi mavjud edi. Tug`ri garchi bu ta’lim dargohlarida asosiy e’tibor diniy
bilim berishna qaratilgan edi. Ammo ularni tugatib chiqqanlar yozish va о‘qishni
tо‘la о‘zlashtirib olganliklarini qanday inkor etish mumkin? Vaholanki, sho`ro
tuzumi davrida ham о‘qish va yozishni bilganlar savodli hisoblangan. I. I. Geyer
malumotlariga qaraganda, XX asr boshlarida faqat Turkiston о‘lkasining о‘zidagina
3820 ta maktab bo`lib, ularda 70 mingga yaqin о‘quvchi о‘qigan. Ushbu dalil
shundan dalolat beradiki, Turkiston о‘lkasida ta’lim-tarbiyaga mahalliy aholi juda
katta e’tibor bergan 12 .
Chor hukumati va uning Turkiston о‘lkasidagi mamuriyati turli vositalarini
ishga solib, maktab va madra salarni yopib qо‘yish yо‘li bilan mahalliy aholining
ma’naviy dunyoqarashida madaniy saviyasini pasaytirishga, ularni qoloq , zamon
rivojidan chetda tutib turishga, siyosiy huquqlarini ham nihoyatda cheklashga
harakat qilardi.Turkiston o lkasi to rtta hukumat tomonidan tayinlangan ma murlar ʻ ʻ ʼ
tomonidan boshqarilardi, o lkaning mustamlakachilik apparati boshlig i esa general-
ʻ ʻ
gubernator edi. U ayni paytda mamlakat harbiy okrugi bosh qo‘mondoni bo‘lgani
uchun ham mamlakatning bosh xo‘jayini sanaladi.Viloyatlarni harbiy gubernatorlar,
uezdlarni esa uezd boshliqlari boshqarar edi. О‘z navbatida, uchastka pristavlari uezd
boshliqlariga bо‘ysunishgan. Jumladan, XIX asrning ikkinchi yarmida Farg‘ona
vodiysida yuz bergan siyosiy va ma’muriy о‘zgarishlarni Muhammad Aziz
Marg‘inoniy о‘z asari «Tarixi Aziziy»da mufassal bayon qilib, har bir uezdning
boshliqlari, noiblari, mingboshilari haqida ma’lumot beradi. O`lkaning iqtisodiy va
ijtimoiy ahvolini mahalliy muallif qarashlaridan tahlil qilib mustamlakachilar siyo-
satining, amalga oshirilgan siyosatning muhim jihatlarini ochib berishga harakat
qiladi.Chor Rossiyasi о‘lkada olib borgan о‘z mustamlakachilik siyosatida nafaqat
mustamlakachi unsurlarga, balki о‘lkadagi mahalliy boy savdogarlarga ham suyanib
12 Турсунов Х. Т. Указ соч C 56
13

tayinladi 13 . Bu hol birinchi jahon urushi frontiga qaraganda, Turkiston о‘lkasi
masalasi chor Rossiyasi uchun qanchalik muhim ahamiyatga ega ekanligini
kо‘rsatadi.
Shuninglek, bu yerda general A. N. Kuropatkinning Turkiston о‘lkasini yaxshi
bilishi ham hisobga olingan albatta, Kuropatkin Turkiston о‘lkasida 1868-1898 yillar
mobaynila umuman 30 yil harbiy xizmatda bultan edi.
Yangi general-guberiatorga о‘lkani boshqarishda juda katta imkoniyatlar berilli.
Eng avvalo unga harbiy holatlar uchun Bosh qumondonlik huquqi berilgan edi.
Shuningdek, о‘lkada yakka hokimlik mavqeini beruvchi favqulolda vakolatlik
huquqi ham unga chor Rossiyasi olliga qо‘ygan maqsallarni bajarishla juda qо‘l
kelardi. lan, nini hali Petrogradda ekanligidayoq ish faoliya- tini boshlab, Turkiston
о‘lkasi va undagi ahvol tо‘grisidagi hujjatlarni kо‘zdan kechirdi va shu asosda о‘lka-
mulohazalari hamda tavsiyalarini ilgari surdi, Bu tо‘grida Harbiy vazir yordamchisi
P. A. Frolov 1916 yil 26 iyulda Bosh Shtabga yozgan hisobotida shunlan qayd etadi:
«Turkiston general-gubernatori, general adyutant Kuropatkin 1916 yil 25 iyundagi
Farmon asosida harakatdagi armiyalar hududidagi harbiy ishlarga safarbarlik
tо‘g‘risidagi barcha yozishma va hujjatlarni о‘rganib chiqib, quyidagi xulosaga keldi:
1. Aholi va ma’muriyat yashash joylaridan boshqajoylarda naryad buyicha ishlash
uchun umuman tayyorlanmagan, bu tadbirni amalga oshirish jarayonida shosh- ma-
shosharlikka yо‘l kо‘yilishi oqibatida juda og`ir va noxush holatlar paydo bо‘ldi,
tartibsizliklar kelib chiqli, rus qoni tо‘kildi, natijada qurol ishlatishga tо‘g‘ri keldi. 2.
Hukumat farmoyishlariga ochiqdan ochiq qarshilik kо‘rsatish qurol ishlatilishi
tufayligina deyarli tо‘xtatildi, ammo aholi notinch, tartibsizliklar osongina qayta
kо‘tarilishi mumkin». Shuningdek, ushbu hisobotda general-adyutant Kuropatkin
Turkiston о‘lkasida ahvolni yaxshilash uchun bir qator tadbirlarni amalga oshirish
tо‘grisida taklif kirittanligi kо‘rsatiladi. Jumladan:
13 Дневник Куропаткини, Красный архив, Т, 34, 1929, с. 45- 49.
14

1. Turkiston о‘lkasidagi tartibsizliklarning aybdorlari bо‘lmish mahalliy aholini
qattiq jazolash.
2. Harbiy ishlarni bajarish uchun mahalliy aholini harakatdagi armiyalar hududiga
safarbar etishning Kaspiyorti viloyatiga nisbatan 15 sentabrgacha chо‘zilgan
muddatini Turkiston о‘lkasining boshqa viloyatlariga ham qо‘llash.
3. Joylarda ahvolni о‘rganish asosida mardikorlikka olish va ularni jо‘natish
bо‘yicha, yoshlari va xо‘jalik kasblarini hisobga olgan holla, aholini mar- dikorlikka
safarbar etish va junatish vakolatini Turkiston general-gubernatoriga berish.
Harbiy holatlarda ish olib borishni nazarda tutib Bosh Turkiston harbiy okrugi
qо‘shinlari qо‘mondoniga qо‘mondonlik huquqini berish va xokazo» 14 .
Turkiston о‘lkasi yangi general-gubernatorining mazkur xulosa va takliflari
Petrogradda inobatta olindi. General-gubernator Kuropatkin 1916 yil avgustda
Toshkentga kelib darhol о‘lka boshqaruvini о‘z qо‘liga tо‘la oldi 15 . ishlagan. Shu
maqsad bilan Charizm Turkiston viloyatida mahaliy munitsipal boshqaruv,
oqsoqollar, mahalliy sud idoralarini tashkil etdi.Bu idoralar mahalliy aholi
vakillaridan, asosan mulkiy tabaqalardan iborat bo lib, o lkada to rt rusʻ ʻ ʻ
mustamlakachi hukumatining doimiy tarafdori bo lib xizmat qilgan.Turkiston chor
ʻ
Rossiyasining eng qoloq mustamlakalaridan biri bulishiga qaramay u chorizmning
paxta yetkazib beruvchi yirik xom ashyo bazasi hisoblanardi. Imperializm davrida
chor Rossiyasining ijtimoiy- siyosiy va iqtisodiy hayotida bu о‘lkaning mavqei yana-
da usliImperialistik urush Rossiya xujaligining naqa- dar qoloqligini ochib tashladi
va mamlakat xalq xо‘jaligining barcha sohalarida keskin uzilishlarga olib keldi.
Shunday vaziyatda chor Rossiyasi xukumati mamlakat xalq xо‘jaligidagi
bо‘shliqlarni tо‘ldirish uchun yangi mablaglar topish maqsadida shu siz ham og‘ir
ahvolda bulgan о‘z mustamlakalarini talashga kirishdi va urush harakatlarining
asosiy ogirligini mustamlakalar, shu jumlala Turkiston о‘lkasi zimmasiga Urushning
14 РМЛХТА, 1396-жамгарма, 3-руйхат, 549-кш, 576-578 –нарақлар 89 из 160
15 Дистник Куронатжнна, Краснкй аркив, т 34, 1929, с. 50. 1РМДХТА, 1720-жимгарма, 2-руйхат, 206-иш, 21 варах .
15

boshlarinok Turkiston о‘lkasi Rossiyaning muhim strategik va sanoat xom ashyosi
yetkazib beruvchi asosiy mintaqasiga aylandi. Bu davrda chorizm va rus
sanoatchilari о‘lkadagi boy xom ashyo va moddiy resurslardan foydalanish
barobarida Turkistonda sanoatni rivojlantirishga alohida e’tibor bera boshladi.
Birinchi navbatda, chor Rossiyasi uz sanoatining ehtiyojlarini qondirish va boshqa
harbiy-siyosiy maqsadlarni kо‘zlab, Turkistonda sanoat korxonalari, temir yо‘llar
qurishni jadal olib bordi. Agar 1900-1910 yillarda Turkistonda 233 ta sanoat korxo
nasi paxta tozalash, pillachil pillachilik, qunchilik, zavodlari kurilgan bulsa, 1914
yilga kelib ularning soni 425 taga yetdi 16 . Urushning dastlabki kunalaridanoq urush
harashyutlari olib borayottin chor Rossiyasi armiyasining ta’mi noti kо‘proq
Turkiston о‘lkasya zemnost tushdi. Chunki chor Rossiyasi uzda mavjud bо‘lmagan
eng asosiy sanoat xom ashyolarini shu jumladan teri kabi bebaho strategik va sanoat
xom ashyolarini aynan Turkistondan olib ketar edi.Chor Rossiyasi va rus
burjuaziyasi urushning boshlaridayoq Turkiston о‘lkasida nafaqat strategik xom
ashyo bazasi, balki harbiy maqsadlar uchun xizmat qiladigan sanoat markazini
vujudga keltirishni ham maksad qilib qо‘yli. Binobarin, chorizm о‘lkaning moddiy
resurslaridan jadal foydalanish bilan birga bu yerda sanoat korxonalari qurishni
tezlashtirdi, shu maqsadda Rossiyaning g`arbiy mintaqalaridan ayrim sanoat
korxonalarini kо‘chirib keltirdi. Bu davrda xususan paxta yetishtirishni
kо‘paytirishga katta e’tibor berildi, g‘alla va boshqa donli ekinlar hamda poliz-
sabzavot ekinlari maydonlarini qisqartirish hisobiga yil sayin paxta maydonlari
kengayib bordi. Jumladan, 1883 yilda 34700 botmon yerga paxta ekilgan bо‘lsa,
1913 yilda 426381 botmon, 1915 yilda 523614 botmon, 1916 yilda esa 533671
botmon yerga paxta ekildi.Turkiston dehqonchiligida shu davrdan boshlab
paxtachilikning yagona hukmronligi o rnatildi. Chorizmning mustamlakachilikʻ
siyosati bunga har tomonlama zamin hozirlagan.Urush yillarida Turkiston о‘lkasida
sanoatni rivojlantirish monopolistik rus burjuaziyasining organi
16 Аминов А Бобожонова А эканомически и политически послетивия присосденения Средни Асии к Рассия –
тошкент 1966 c 54
16

bо‘lgan harbiy-sanoat qо‘mitalari qо‘lida edi. Bu qо‘mitalar, avvalo, urush
talablarini qondirish yuzasidan ish olib borib, о‘lkadagi strategik ahamiyatta Molik
tor konlarini о‘rganish, ularni ochish, ishga tushirish va shu asosda sanoatni
rivojlantirish bilan shug‘ullangan.Turkiston о‘lkasida xarbiy-sanoat qo`mita 1915 yil
iyulida dastlab Qо‘qonda, avgust-sentabr oylarida esa Toshkent, Andijon,
Namangan, Skobelev, Buxoro, Ashxobod, Samarqand, Verniy, Prjevalsk. Perovsk
kabi shaharlarda tashkil etildi. 1915 yil 4 oktabrda Toshkentda shu qо‘mitalar ishini
muvofiqlashtiruvchi Turkiston harbiy-sanoat qо‘mitasi tuzildi.Shu davrda Toshkent,
Qо‘qon va Samarqand sharlarida temirni qayta ishlash sanoati, Qizilqiya, Sulukta va
Shurobda kimyo kon sanoati hamda zib chiqarish yо‘lga quyildi. Kumir qazib
chikarish 1913 yildagi 8,4 mln. puddan 1916 yilda 12,3 mln. pudga yetkazildi.
Chimyon, Moylisoy neft konlaridan 1913 yildagi 1,4 mln. pud о‘rniga 1916 yilda 1,8
mln. pud neft qazib olindi 17 . 1913 yilning о‘zidagina Farg`onadan Rossiyaga 1 mln.
912 ming pud yog` olib ketildi.Turkiston chor Rossiyasining asosiy paxta
yetishtiruvchi о‘lkasi bо‘lsa ham chor hukumati bu yerda tо‘qimachilik korxonalari
kurishga ochiqdan-ochiq qarshilik qildi. О‘lkada paxta xarid qilish va sotish bilan
shug`ullanuvchi rus sanoat tadbirkorlarining Turkistonda tо‘qimachilik korxonalari
qurish tо‘g‘risidagi takliflarini chor hukumati ham о‘lka general-gubernatori ham rad
etdi. Jumladan, rus tadbirkorlarining Samarqandda tо‘qimachilik korxonasi barpo
etish tug`risidagi iltimosini Turkiston general-gubernatori Samsonov rad etib, uni
shunday izohlagan edi: «о‘lkada tо‘qimachilik korxonalari qurish Markaziy
Rossiyadagi tо‘qimachilik korxonalarining faoliyatini tuxtatish demakdir. Ayni
vaqtda, temir yо‘llarni yuk bi- lan ta’minlashni tо‘xtatib qо‘yadi. Bu bizning
manfaatimizga ziddir» 18 . Shu boisdan Turkistonda paxtani dastlabki qayta
ishlaydigan kichik paxta tozalash zavodlarigina qurildi.Paxta va undan olinadigan
mahsulotlardan tashqari. Rossiyaga dastlabki qayta ishlovdan о‘tgan ipak. qorakо‘l
teri kabi mahsulotlar ham juda katta mik- dorda olib
17 Ковал в П. А. Кўрсатилган асар, 56-бстӗ
18 Ковал в П. А. Кўрсатилган асар
ӗ , 54-бст
17

ketilardi.Rus burjuaziyasi ayniqsa qora mol terilarini oshlashga katta e’tibor berdi.
Urush davrida, O`rta hisobda, har yili 150000 dona oshlangan qora mol terisi olib
ketilgan. О‘sha davrda Turkistonda quyning ichagini qayta ishlaydigan Dyurshmit
firmasi qarashli zavodlar qurilib bu zavodlarda xar yilli 1500 tonna atrofida kuy
ichagi qayta ishlanib chet mamlakatlarga, aksariyat qismi Germaniyaga
jо‘natman1914-1916 yillarda chor xukumati va rus burjuaziyasi о‘lkada temir yо‘l
quritishiga katta etibor qaratildi. Natijada Kogon Termiz va uning Buxoro temir
yo lini o z ichiga olgan Farg ona temir yo li, Ko kon Namangan va Namanganʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Andijon Jalolobod temir yo l ko prigi, Yettisuv temir yo l ko prigi qurildi. Qurilgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
temir yo'llarning uzunligi 1125 kilometrni tashkil etadi Darvoqe о‘lkaning yirik
paxtakor mintaqalari hisoblanmish Buxoro va Fargona yо‘nalishlaridagi barcha temir
yо‘llar urush yillari bunyod etildi. Jumla dan. Buxoro temir yuli yо‘nalishi 1914 yil
aprelidan 1916 yilgacha, Fargona temir yо‘li esa 1914 yil deka bridan 1916 yilgacha
kurib bitkazildi. Urush davom etib turgan og`ir sharoitga qaramay, bunday katta
miqyosdagi qurilishlar olib borilishining о‘ziyoq chor Rossiyasining birinchi jahon
urushini davom ettirish va uni strategik xom ashyo bilan ta’minlashda Turkiston
о‘lkasining qanchalik katta ahamiyatga ega bulganligini kо‘rsatadi. Shuni ta’kidlash
kerakki, Turkiston iqtisodiyotining harbiy maqsadlarga bо‘ysundirilishi о‘lkaning
umumiy iqtisodiyotiga jiddiy salbiy ta’sir kursatdi, natijada iqtisodiy tanglik vujudga
keldi. Chor Rossiyasining urushga sarf-xarajatlari miqdorining ortib borishi tufayli
moliyaviy tanqislik ruy berdi. Bunga barham berish uchun hukumat davlat byudjetini
qayta kо‘rib chiqib, maorif va sug`orish ishlariga ajratilgan mablag‘ni hamda mayda
kreditlarni qisqartirdi, soliqlarni esa kо‘paytirdi. Binobarin, chor Rossiyasi hukumati
bu tadbirlar bilan qanoatlanmay о‘z mustamlakalarini, shu jumladan, harbiy holatda
leb e’lon qilingan va Rossiya iqtisodiyoti hamda harbiy buyurtmalarining katta
qismini yetkazib berayotgan. 19 Turkiston о‘lkasi aholisini yanada kо‘proq talashga
intildi.Jahon paxta bozori chor hukumati va Dumani nihoyatda tashvishga solib
19 Туркистанский куриэр 1915 № 30
18

qo`ygan edi, chunki Rossiyaga keladigan paxtasi urush chet el boshlanishi natijasida
tо‘xtab qolgan edi. Okibatda 1915 yil yoziga kelib ichki bozorda paxta narxi
nihoyatda kо‘tarilib, 1 pul paxta 30-31 rublni tashkil etdi. Russanoat burjuv ziyasi
Turkiston paxtasi narxini pasaytirsh va qatiy narx belgilashni hukumatdan talab
qilkidi. Natijada 1915 yil 1 iyulda savdo va sanoat vazirligi taklifiga binoan
Moskvada A. I. Guchkov raisligida kengash tuzildi Kengashda esa «Fabrikalarni
paxta xom ashyosi bilan ta’minlashni yо‘lga soluvchi maxsus qо‘mita
tashkiletildi.Mazkur qо‘mitaning asosiy vazifasi paxtaning qat’iy belgilangan narxini
ishlab chiqish va uni nazorat qilib turish hamda paxta zahirasini yangi mavsumgacha
taqsimlashdan iborat bo`lib, uning tarkibiga Rossiya markazida joylashgan fabrika-
sanoat tarmog`ining eng yirik vakillari kirgan edi. Qisqa qilib aytganda, ular
Turkiston paxtasi narxini Rossiyadan turib belgilardilar. Paxta yetishtiruvchi
mirishkorlar u yoqda tursin, hatto Turkiston о‘lkasidagi paxta sotib olib fabrika va
zavodlarga yetkazib beruvchi paxtani qayta ishlovchi korxona rahbarlaridan birontasi
u qumita a’zoligiga kiritilmagan edi.Qumita 1915 yil iyulidan paxtaning qat’iy
narxini belgiladi. Unga kо‘ra birinchi navli 1 pud paxta ning narxi Farg`ona paxtasi
uchun 24 rubl 05 Tiyn, Buxoro paxtasi uchun 23 rubl 80 tiyin, Xiva paktas uchun 21
rubl 30 tiyin qilib belgilandi. Binobarin, qatiy narx belgilanishi natijasida bir pud
paxtaning narxi 3- rubldan о‘rtacha 24- rublga tushdi. Bu narxlar paxtanig tannarxini
umuman qoplay olmaydgan darajada past edi. Ammo belgilangan qat’iy naralar chor
ma’murlari va imperialistik burjuaziya mafaatlarini tо‘la qondirar edi.Yangi narx,
1913 yildagi narx bilan taqqoslagan 8 rubl 06 tiyin ortganligini, ya’ni atigi 50 fo
oshganligini kо‘rish mumkin. Vaholanki, 1913-1913 Yillarda nonning narxi 100 foiz
oshib ketgan 20 .Paxtaga qat’iy narxlar belgilanganidan sо‘ng Turkiston paxtasini xarid
qilish va sotish qillari va savdosi bilan shug`ullanuvchi firmalar topshirildi. Ana shu
firmalarning barchasi banklari mablag‘ bilan ta’minlangandi rishlash degan soxta
tasavvur tug`dirilishiga xarakat qilar edi. Shu maqsadda 1915 yil 1-yanvar oyi
20 Кастелская З О осноные предпосылки восстаний 1916 год и Узбекистанс -М 1972 с 74
19

boshlarida tub joy axolisiga solinadigan soliq, mikdorini qo`mcha harbiy soliq
hisobiga 21 foiz kо‘paytirdi Buning ustiga ulkada rasman «kо‘ngilli», aslida
majburiy bo`lgan soxta vatanparvarlik ehsonlarini yig`ish avj oldi. 1914-1917 yillar
mobaynida yig`lgan jami 3,2 mln. rubl soliqdan 2,8 mln. rubli tub joy aholi hissasiga
tug`ri kelgan. Bundan tashqari, yuqorida aytilganidek, 1914 yil 24-26 iyuldagi
maxsus kо‘rsatmaga binoan tub joy aholi, shu jumladan, dehqonlardan mahalliy
ma’murlar, qozi, oqsoqol, volos boshliqlari orasidagi poraxо‘rlik, tamagirlik bilan
bog‘liq qо‘shimcha soliqlar, urush manfaatlari uchun turli xil kо‘ngilli xayrimlar
ham yig`ib olnidi.
Nomi kо‘ngilli bо‘lgani bilan aslida ular majburan jalb etilgan edi. Mahalliy
hokimiyat о‘lkadagi har bir xonadondan urush manfaatlari uchun 50 tiyindan yig`ish
tо‘grisida qaror qildi. O`lka general-gubernatori ush bu talonchilik tadbirlarini
amalga oshirishda mahaliy burjuaziya va yirik boylar hamda amaldorlardan
foydalandi. Ular. О‘z navbatida, mahalliy aholidan «xayriyalarni tо‘plab,
gubernatorga yetkazishar edi.Urush yillarida mahalliy aholidan urush manfaatlari
uchun «kо‘ngilli xayriya» yо‘sinida 2.400 ming rubl yig`ildi. Ayni vaqtda front
uchun mahalliy aholidan oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak, utov va hatto ot-
ulovlar, jumladan, 70 ming ot, 13441 о‘tov, 30 ming kvadrat gazdan ortiqroq namat,
300 ming tonna gо‘sht, 3 million pul paxta yog`i yig`ib olinib, Rossiyaga jo`natildi
chor xukumatining paxtachilikni majburiy ravishda rivojlantirishi natijasida qishloq
xо‘jaligi ekinlarining boshqa turlari, ayniqsa don mahsulotlari yetishtirish keskin
qisqarib ketdi. G`alla, makkajо‘xori, sholi va jо‘xori taqchilligi nihoyatda kuchaydi.
Chunki Rossiyadan keltiriladigan gazmol, shakar kabi mahsulotlar bilan bir qatorda
g`alla ham juda kamayib ketgan edi. Ayniqsa, g`alla va un olib kelish nihoyatda
qisqar, 21
21 Кастелская З О Кўрсатилган асар 75 бет Тошкент 1922 г
20

II-Bob. Turkistondagi xalq xarakatlari .
2.1. 1916-yil Jizzax qo’zg’oloni.
1916 yil qо‘zg‘olonining eng muhim rayonlaridan biri Jizzax shahri va uezdi
edi.Jizzax fojiasi mardikorlikka olish tо‘g‘risidagi podsho farmoni Jizzax mahalliy
aholisining ham g‘azabini kuchaytirdi. Ayniqsa chaqiriq rо‘yxatlariga kambag‘allar
kiritilib, badavlat kishilar ozod qilinishi chor ma’murlari va boylarga qarshi
mehnatkash ommaning kurashi uchun muhim vajlardan bо‘ldi.
Jizzax qо‘zg‘olonining aktiv qatnashchilaridan biri Mavlon Kenjayev bu
voqealarni eslab, bunday degan edi (avtor Mavlon Qenjayev bilan 1959 yil aprelda
Jizzax rayon Lenin nomli kolxozda qilgan suhbatini yozib olgan edi): «Men 1916
yilda kambag‘al chorikor dehqon edim. Mardikor olish vaqtida boylar: «Mardikorga
bizning pulimiz boradi, sizlar (ya’ni kambag‘al mehnatkash aholi) esa о‘zingiz
borasizlar» deyishdi. Biz xatga tushdik. Boylarning bolalari о‘ynab yurgani holda
bizni mardikorlikka borishga majbur etmoqchi bо‘ldilar. Biz bunga qarshi chiqib
urush qildik». Keyinchalik Davlat dumasining 1916 yil 13 dekabrda bо‘lib о‘tgan
yopiq majlisida sо‘zlagan deputat Ja’farov Jizzax voqealariga tо‘xtalib, quyidagilarni
e’tirof qilishga majbur bо‘lgan edi: «Mardikorlikka chaqiriluvchi о‘z о‘rniga
boshqani yuborishi mumkinligi aholining badavlat qismi bilan kambag‘al omma
о‘rtasida kо‘p kelishmovchiliklar tug‘dirdi. Dastlabki uchqun butun Jizzaxga qonli
oqim sifatida yoyilganining sababini shundan axtarish kerak». Sо‘ngra u: «Mahalliy
aholi miyasida mustamlaka ma’murlari boylar tomonida, degan fikr tug‘ildi va
shuning uchun xalq yorus, yoki musulmonlardan chiqqan har qanday amaldor,
hukmdorni mehnatkash aholini harakatdagi armiya rayonlariga ishga yuborishda
aybdorlar deb hisobladi. Zolim boylar va ularni qо‘llab-qо‘ltiqlovchi boshliqlarni
jazolsh xavfi tug‘ildi».
Garchan Ja’farov faqat podsho farmoni va uning bajarilishidagi rо‘y bergan ahvol
qо‘zg‘olonning asosiy sababi, deb kо‘rsatishga urinsa-da, uning yuqoridagi e’tirofi
boylar va chor hokimiyatiga qarshi xalq qо‘zgo- loni g‘azabining kuchayganligidan
21

dalolat berardi.Jizzax uezdi g‘allakor rayon edi. Front orqasidagi ishlarga safarbarlik
ayni galla yigim-terimi vaqtiga tо‘gri keldi. Patijada aholi iqtisodiy jihatdan juda
mushkul ahvolga tushdi.
Mustamlaka ma’murlarining bir qator axborotlari va dokladlarida: jizzax qо‘zgoloni
boshdan oyoq «ruslarga qarshi qaratilgan gazovot» va u Qizvaxda Nazirxuja eshon,
Bogdon volostida Abdurihmon Jeva- chi kabi ruxoniy va eski ferdal shaxslar
uyushtirgan «fanatiklar xarakati», deb ta’riflangan edi, Xozirgacha ham chet el
reaksion burjua tarixchilari shunday fikrii targib qilishadi, Bu jihatdan 1954 nilda
Amerika Kushma Shtatlarida bosilib chikkan Eduard Sokoliing «Urta Osneda 1916
yi kuzgoloni» deb atalgan kitobini kо‘rsatish mumkin. Vakolanki bunday fikrlar
tarixni faktlarni qalbakilashtirib, buzno kursa tishdan iboratdir. Gap shundaki,
Jizzaxda boshqa rayonlardagi xarakatlarga о‘xshash staxiyali xalk qо‘zgoloni bo`lib
o`tgan quzg`olonchiarlan haqatni xalq qaxramonlari yetishb chiqgan. M.
Urunxо‘jayev, Musabek Tо‘rabekov, Abdulla Ochilov, Kurbon Urunov, Qoraboy
Qobilov, Eshonqul Hoshimov, Ernazar Pirmatov, Usta Rahmon Olimboyev va
boshqalar bor edi.
Qо‘zg‘olon davomida feudal-klerikal elementlar xalq harakatidan о‘z
manfaatlari uchun foydalanish va reaksion g`azovot uyushtirishga urindilar va ba’zi
joylarda bunga erishdilar ham. Lekin bunday ayrim nisbiy va salbiy xossalarga
qarab xalq qо‘zg‘olonini qoralab bо‘lmaydi. Tarixiy faktlarni tо‘g‘ri kо‘rsatish, oqni
qoradan ajratish talab etiladi.
Yuqorida bayon etilgan Jizzax uezdidagi qо‘zg‘olon boshqa joylardagi singari
xalq harakati sifatida rivojlandiki, bu 1916 yildagi rasmiy hujjatlarda ham e’tirof
etilgan. Masalan, chor hukumati tomonidan qо‘zgolonchilarni jazolash uchun
tuzilgan favqulodda sud aybnomalarining birida Jizzax uezdi Yem volosti qо‘zgoloni
xalq harakati ekanligi irqror etiladi. Bu xujjatga qaraganda, 12 - 13 iyulda Jizzax
uezdi Yem volosti aholisi qо‘zg‘olib, otliq va yayov tо‘da-tо‘da bо‘lib, mustamlaka
ma’murlari, volost boshqaruvchisi va oqsoqollarga qarshi shiddatli hujum boshladi.
22

Qirq qishlog‘ida Qarim Orzikulov boshlik olomon ellikboshilar- dan Norcha va
Kulbeklarin о‘ldirdi, Kо‘zg‘olonchilarning Turdibek Xudoynazarov boshchiligidagi
500 kishilik yana bir guruhi Chukurtok qishloq oksokoli Mulla Mahkamboy Mulla
Rо‘ziqulovni toshbо‘ron qilib о‘ldirdi. Zomin pristavi Sobolev qurolli soqchilari va
tarjimoni bilan Yem volostiga kelib qо‘zg‘olon tashabbuschilaridan yetti kishini, shu
jumladan Karim Orzikulov bilan Turdibek Xudoynazarovlarni qо‘lga tushirib,
soqchilari hamda Yem volost boshqaruvchisi Mulla Fozilov bilan birga Zominga
jо‘nadi, Lekin ular yо‘lda 800 kishilik kо‘zgolonchilarning xujumiga duch keldi, Bu
xavfli ahvoldan kо‘rkkan pristav, volost boshqaruvchisi va sokchilar kamokka olib
bormoqchi bо‘lgan Karim Orziqulov, Turdibek Xudoynazarov va boshqalarni
tashlab, о‘zlari qochishdi. Kо‘zg‘olonchilar ulariing ketidan quvib ketib, volost
boshqaruvchisi Mulla Fozilovni о‘ldirdi. Pristav va sokchilar esa olomonga karata
о‘q uzib, qochib ulgurishdi 22 . Yem volostidagi kabi xalq harakatlari Yangiqо‘rg‘on,
Zomin va boshqa volostlarda bо‘lib о‘tdi. Jizzax shahri mehnatkash aholisi ham
qо‘zg`ola boshladi. Bu ahvoldan tashvishga tushgan Jizzax uezd hokimi polkovnik
Ruknn qо‘zg‘olonning oldini olish maqsadida eski shahar aholisining bir qismini
katta machitga tо‘plab, ularga dag‘dag‘a bilan mana bunday deb о‘shqirdi:
«Eshitishimga qaraganda, oralaringizda qarshilik kо‘rsatmoqchi bо‘lganlar bor ekan.
Shuning uchun sizlarni qattiq ogohlantirib aytaman: agar hukumatga qarshilik
kо‘rsatsangiz, qat’iy choralar kо‘rib, mol-mulklaringiz va о‘zlaringizni ham yer bilan
yakson qilaman».
Mahalliy ma’muriyat vakillari Akromtо‘ra, Muxtorxontо‘ra, Abdusamat
Mahsum va boshqalar uezd hokimiga ta’zim qilib podsho farmonini tо‘la ma’qullab,
uni shubhasiz bajarishda va xalq harakatini bostirishda chor ma’murlariga yordam
qilishga va’da berishdi. Mirza Ahmad tilmoch hokimning sо‘zini tarjima qildi va
«imperator a’zam janoblari xalqdan mardikorlikka odam olishni buyurgan. Imperator
22 Восстание 19 6 года в Средней Азии и Казахстане"ҳужжатлар тўплами, 153-бет .
23

janoblarining buyruqlari shariat qonunidan ham afzal, shuning uchun albatta
bajarilishi kerak»,- deb gap qistirdi.
Mustamlakachi va mahalliy ma’murlarning dо‘qlari va zо‘ravonliklari xalqning
nafratini yanada oshirdi. Oqsoqollar va barcha boylarning mustamlakachilar bilan til
biriktirib ish kо‘rishiga qarshi mehnatkash xalq yoppasiga qо‘zg‘aldi.
Stixiyali xalq harakati о‘z qahramonlarini yaratdi. Bu tarixiy voqea о‘zbek xalq
shoiri Fozil Yо‘ldosh о‘g‘li (1872 - 1955) ning «Jizzax qо‘zg‘oloni» dostonida aks
etdi. Poemadagi Toyir chо‘loq, Qurbon og‘ajon polvon va boshqalar obrazida xalq
qо‘zg‘oloni qahramonlarining xarakteri va botirligi bayon etilgan. Shoir xalq
ommasining chorizmga va mahalliy boylar, ma’murlarga qarshi g‘azabi orta borib,
ochiq qо‘zg‘olonga о‘tganini yorqin ifoda etadi. Qо‘zg‘olon kо‘targan xalq kayfiyati
dostonning quyidagi misralaridan ravshan kо‘rinadi:
Podshoga qarshi bо‘layik, Podsho kimdir, biz bilmaymiz,
Podsho yordamchisin topib, Urra deb ot qо‘yaylik,
Yo olayik, yo о‘layik.
Sira qaytmanglar xaloyiq,
Mehnatkashsan, zulm о‘tdi,
Suyaklar о‘rtanib ketdi. Kattiq zulm о‘tgandan sо‘ng
Shuncha xalq qо‘zgolon qibdi 23
Jizzax qо‘zg‘oloni 13 iyulda keskin tus oldi. Qо‘zg‘olonchilar olomoni eski shahar
oqsoqoli Mirzayor Xudoyorxonovni о‘ldirib, yangi shahar tomon yо‘naldi. Avtor
1959 yil aprelida Jizzax qо‘zg‘olonining ishtirokchilari Abdulla Ochilov, Masharif
Husainov, Mavlon Kenjayev, Urdosh Muqimov va boshqa hurmatli qariyalar bilan
о‘tkazilgan suhbat vaqtida Jizzax voqealari tafsilotini aniqlab olishga muvaffaq
bо‘lgan edi. Shu jumladan Masharif ota voqeani mana bunday ta’riflab berdi: 1916
yil iyul oyi. Bozor kunlarining birida (gap 13 iyul kuni ustida boradi) qovun bozorga
23 Фозил Йўлдош ўғлининг Жиззах қўзғолони" достони Ўзбекистон Фанлар академиясининг А. С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт
институти ёзма асарлар фондида сақланади. Достоннинг бир қисми 1935 йилда Х. Зарифов ва Ш. Ражабовнинг Узбек совет фольклоридан
намуналар" деган асарида, 1958 йилда Узбек халқ шоирларининг совет давридаги ижоди" тўпламида (тузувчилар:
24

borsam kо‘p odam yig`ilganini kо‘rdim. Mirzayor oqsoqol choyxonada oyog‘ini
osiltirib о‘ynatib о‘tiribdi. Unga bir kampir ayol arz qilib gapiryapti. Ayol unga:
«Nima uchun mening bittayu bitta о‘g‘limni mardikorlikka rо‘yxatga yozdingiz?
Tо‘rttaliklar, besh- taliklar, borku axir». Mirzayor unga baqirib: «Tekshirib yurish
sening ishing emas! Yuqoridan buyruq qanday bо‘lsa, о‘shanday qilamiz, uyingga
ketaver!» deb dо‘q urdi.
Tо‘plangan odamlar soni kо‘paya bordi. Damin kulolchi mojaroning ustiga kelib
qoldi, u, kampirning yonini olib, Mirzayorga: kampirning gapi haqiqatan tо‘g‘ri,
buning yagona bir о‘g‘lini yozgan bо‘lsang, bizning hovlidan 3 kishini yozgansan!
Bir uydan 3 erkakning hammasi ketib qolsa, Masharif Xusaanov Jizzax xaloyiqqa
qarata haqorat . Shunda Oqqо‘rg‘on , Abdunazar degan - Mirzayorni bir urib yiqitli.
Olomon uning ustiga spirildi. «Muttaham! Ugri. poraxо‘r! Ur ablahni!» degan
tovushlar osmonni qopladi. Bir zumda Mirzayor dabdala qilinib, о‘ldirib yuborildi.
Shundan sо‘ng quzgolonchilar Mirazayorning mahkamasiga hujum qilib, undagi xat
daftarini olib chiqib kuydirib tashlashdi. Jizzax eski shaharida voqea ana shu tarada
stixiyali xalq harakati sifatida boshlandi. Ikki soat chamasida qо‘zgolonchilar safi bir
necha yuzga yetdi. Ular Jizzax yangi shahriga tomon yо‘naldi. Jizzax qо‘zgolonining
aktiv qatnashchilaridan M. Urunxо‘jayevning esdaliklariga qaraganda, bu
qо‘zg`olondan Damin kulol boshchiligida 160-180 chamasi kulolchilar, Salim
oqsoqol boshchiligida 120 - 130 temirchi va taqachilar, Toshpо‘lat Rahmonov
tashabbuschiligida 170- 180 tо‘qimachi, Qoraboy Qobilov va Ashurmatlar
boshchiligida 200 kо‘n-teri hunarmandlar, Tojiboy oqsoqol boshchiligida 90 -100
kishi chamasi hunarmand sovungarlar 24 , Abdulla Ochilov va Qurbonboy Urunov
Ahvoldan xabardor bо‘lib qolgan uezd hokimi polkovnik Rukin qо‘zg‘olonni
bostirish uchun harbiy komandani chaqirtirdi. Jazo otryadi kelishni kutmasdanoq
Rukin pristav Zotoglov, tarjimon Zokirjonov va ikkita soqchi yigiti bilan birga
faetonga о‘tirib, eski shaharga jо‘nadi va yо‘lda qо‘zgolonchilarga duch keldi. Uezd
24 Ўрунхўжаев, Унутилмас кунлар, Ўздавнашр, 1961, 52-бет
25

hokimi harbiy komanda kelishiga qadar qо‘zg‘olonchilar bilan muzokara olib
bormoqchi bо‘ldi. Lekin uning gapiga hech kim quloq solmadi, Atrofda: «U aldaydi,
unga ishonmanglar! Ur ularni!» degan sadolar yangradi, Qо‘zg‘olonchilar yopirilib
kelib polkovnik Rukin, pristav Zotoglov, soqchi yigitlardan Komil Soibboyev va
tarjimon Mirza Hamdam Zokirjonovni dо‘pposlab о‘ldirdilar. Faqat oqsoqol boshiga
choponini yopib, qochib ulgurdi.
Olomon olg‘a qadam tashladi. Shu zamon uezd hokimi yordamchisi
podpolkovnik Afanasyev komandasi yetib keldi. Olomon «Ur-ur!» deya qichqirib,
harbiy otryadni qurshab olmoqchi bо‘ldi. Biroq kaltak, ketmon, tosh bilan
«qurollangan» axoli harbiy qismning yalpi о‘q uzishiga bardosh bera olmay talafot
berib, orqaga chekindi. Qо‘zg‘olonchilardan 11 kishi halok bо‘ldi. Tez orada
qо‘zg‘olon Jizzax uezdining deyarli hamma volostlarini qoplab oldi, keyinchalik
Turkiston general-gubernatorining buyrug‘i bilan Jizzax hodisalarini tekshirish
uchun tuzilgan maxsus komissiya bu yerdagi kо‘zgolonlar Jizzax shahrida va Uzbek,
Rovot, Qoratosh, Sangzor, Sovruq, Bog‘don, Forish, Yangiariq, Sintob, Yem, Usmat
Qoratol, Chashmaob, Otaqо‘rg‘oncha, Qizilqum, Chordaryo, Qо‘ktepa,
Qо‘rg‘ontspa volostlarida ham bо‘lganini aniqladi 25 .
Jizzax qо‘zg‘oloni davomida eski shaharlik Nazirxо‘ja eshon, forishlik kо‘p yerli
Abdurahmon Jevachi, zominlik Qosimxо‘ja eshon va feodal-klerikal doiralarning
boshqa vakillari xalq harakatidan о‘z manfaatlari uchun foydalanmoqchi bо‘lib,
ruslarga qarshi g‘azovot urushi e’lon qildi. Ularning ig‘volari natija sida aybsiz rus
grajdan aholisidan bir necha kishi halok bо‘ldi. Lekin bu ig‘vogarlik xalq tomonidan
quvvatlanmaganligi tufayli oxiri barbod bо‘ldi. Jizzax uezdining ba’zi rayonlarida
feodal-klerikal elementlar uyushtirgan ayrim reaksion chiqishlar ozodlik harakati
uchun zarba edi. Lekin bu ig‘vogarlik tarzidagi chiqishlar Jizzax xalq
qо‘zg‘olonining umumiy ijobiy tarixiy ahamiyatini yо‘qota olmadi, albatta. Oqni
qoradan ajratish, haqiqiy xalq-ozodlik harakatini feodal-klerikal elementlarning
ig‘vogarliklaridan farq
25 Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане*,ҳужжатлар тўплами, 136 - 137-бетлар.
26

qilib, ularga tarixan obyektiv baho berish zarur bо‘ladi. Qо‘zg‘olon ishtirokchisi
Masharif Husainov harakat boshlanganda Nazirxо‘janing bо‘lmaganini aytadi.
Olomon Mirzayorni о‘ldirganini eshitib Nazirxо‘ja juda xafa bо‘lgan va «chakki ish
qilibsiz» deb koyigan. Turkiston Harbiy-okrug sudi materiallarida Nazirxо‘ja 1916
yil 6 avgustda tergovda aybdor sifatida quyidagi ma’lumotlar bergan: Nazirxо‘ja
Abdusalomov, 41 yoshda, Jizzax shahar Mulqandlik mahallasidan, kasbi
komissioner - dallol, 4 tanob yeri bor. Nazirxо‘janing e’tirof etishicha, u 9 iyulda о‘z
xо‘jayini Rahmonqulboy uchun ba’zi narsalarni sotib olishga Toshkentga borgan. U
yerda qо‘zg‘olon bо‘lganini eshitgan. Jizzaxga 12 iyulda qaytgach, undan odamlar
Toshkent voqealarini aytib berishni sо‘rashgan. U Toshkentda mardikorlikka olinish
kechiktirildi, Jizzaxda ham kechiktirilsa kerak, deb aytgan. Bu xabardan aholi
xursand bо‘lgan. «Men kechasi uyimda uxladim, hech qanday kengashda
bо‘lmadim, - deb sо‘roq bergan edi Nazirxо‘ja.- Chorshanba kuni ertalab kimdir
menga Rovotlik mahallasida oqsoqol Mirzayor Xudoyorxonov bir sart ayolni
haqorat qilgani uchun о‘ldirilganini aytdi. Oqsoqolni kim о‘ldirgan? Bilmayman.
Oqsoqolni о‘ldirgan olomon yangi shahar tomon yо‘nalganda men nima
bо‘layotganini bilish uchun tо‘daga qо‘shildim, lekin olomonning boshchisi
bо‘lmaganman». Sо‘ngra Nazirxо‘ja qо‘zg‘olonning ikkinchi kuni 14 iyulda 100-
200 kishilik tо‘daga bosh bо‘lib, Etak qishlog‘iga tо‘plangani, Abdurahmon
Jevachining g‘azovotidan xabardor bо‘lganini ta’riflaydi. «Jevachi, degan edi u,
ruslarga qarshi muqaddas urush e’lon qildi… Jevachi ilgarilardan bizning
uezdimizda va atrof joylarda, Jizzax bosh begi naslidan, badavlat kishi ekanligi
ma’lum edi». Jevachi jazo otryadlari hujumi natijasida yengilgandan sо‘ng, hiyla
ishlatadi. U ikki rus ayolini qutqargan bо‘lib Bog‘don pristaviga topshiradi,
Nazirxо‘ja mana shu ahvolni sharhlab, Jevachi bu ishni jо‘rttaga qildi; soldatlarning
kо‘p ekanligini, о‘z ahvolining tangligini kо‘rib, rus ayollarini qutqaruvchi sifatida
ruslarga taslim bо‘ldi, deb aytgan edi.
Nazirxо‘janing e’tirof etganlari qо‘zg‘olonchilarning xotiralarida aytilgan
faktlarga mos keladi. Bu faktlar Nazirxо‘ja asli Jizzax qо‘zgolonining rahbari
27

bо‘lmagani, aksincha bu yerda ham xalq harakati stixnyali boshlanib, olomon ichida
kambag‘al tabaqalardan Damin kulol singari kо‘pgina tashabbuschilar chiqqani
yaqqol kо‘rinadi. Shu bilan birga yuqoridagi hujjatlar Nazirxо‘janing keyinchalik
Jevachining g‘azovotiga aralashgani, bu harakat xalq ozodlik qо‘zg‘olonidan tubdan
farq qilishini isbotlaydi.
Jizzax xalq qо‘zg‘oloni mustamlaka amaldorlarini sarosimaga soldi. Ular
qо‘zg‘olonni bostirish uchun Toshkentdan Jizzaxga tо‘plar va pulemyotlar bilan
qurollangan maxsus jazo otryadi chaqirtirdilar. 14 iyunda Toshkentdan polkovnik
Vladislavlev boshliq bir rota, sapyorlar vzvodi, 4 tо‘pli batareyadan iborat jazo
otryadi yuborildi. 13-14 iyulda Samarqanddan maxsus rota, 90 kishilik harbiy
boshliqlar rotasi, Orenburg kazaklar sotnyasi yuborildi. Mustamlakachi ma’murlar
Jizzax qо‘zg‘olonini bostirish uchun bu kuchlarni kam hisoblab, 16 iyulda
Toshkentdan Jizzaxga polkovnik Ivanov boshlik 12 rota, 6 tо‘p, 3 ta kazak
sotnyalari, sapyorlar rotasidan iborat bosh jazo otryadi yubordi. Kо‘zg‘olonchilar
bilan jazo otryadlari о‘rtasida qonli tо‘qnashuvlar bо‘lib о‘tdi.
Jazo otryadlari Jizzax qо‘zg‘olonini о‘taketgan shafqatsizlik bilan bostirdilar.
Mehnatkash omma fojiali ahvolga tushdi. Harbiy qismlar eski Jizzaxga о‘t qо‘yib,
yer bilan yakson qildi. Yuzlab jizzaxliklar yosh-qari demay otib, chopib о‘ldirildi.
Eski shahar aholisi boshpanasiz qolib, qishloqma-qishloq sargardon bо‘ldi. Harbiy
qismlar qishloqlarda ham qirg‘in qildi. Juda kо‘p kambagal dehqon, batraklar dorga
osildi yoki otib о‘ldirildi.
Jizzax qо‘zg‘oloni vahshiylarcha bostirildi. Lekin qо‘zg‘olonchilar va uning
oqibatlari xalq qalbida muhirlanib qoldi. Umuman, Qalqо‘rg‘on qо‘zg‘olonida aktiv
tashabbus kо‘rsatganliklari sifatida harbiy sud hukmiga duchor bо‘lgan 25 kishining
ijtimoiy iqtisodiy ahvoli haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilsak, ulardan olti kishi
yersiz batrak, tо‘rt kishi - qora ishchi, yettitasi - kam yerli (1-4 tanobli) kambag‘al
dehqon, beshtasi 5-10 tanob yeri bо‘lgan dehqon, bittasi 12 tanob, yana birovi 20
tanob yerga
28

ega bо‘lganligi kо‘rinadi. Shunday qilib, qо‘zg‘olon qatnashchilarining juda
kо‘pchiligi kambag‘al tabaqadan edi.
Qо‘zg‘olon Qalqо‘rg‘ondan atrof volostlarga: Miton, Payshanba, Sergili,
Qattaqо‘rg‘on va boshqa joylarga yoyildi. 20 iyulda Qattaqо‘rg‘on eski shahar
aholisi qо‘zg‘aldi. (1916 yil qо‘zg‘oloni ishtirokchisi Qulmuhammad
Eshpо‘latovning 1959 yilda avtorga bergan ma’lumotiga qaraganda, bu harakatda 2
mingdan kо‘p kishi qatnashgan.) Tayoq, tosh va bolta bilan qurollangan qо‘z-
g‘olonchilar eski shahar politsiya uchastkasiga hujum boshlab, qо‘zg‘olonni
bostirish uchun bu yerga yuborilgan soldatlarni toshbо‘ron qiladilar. Biroq boshqa
rayonlardagi ahvol bu yerda ham takrorlanadi: soldatlarning qaqshatkich о‘qlari
ostida qо‘zg‘olonchilar talafot berib chekinadilar.
Kattaqо‘rg‘on uezdida qо‘zgolonping keng tus olayotganidan tashvishga tushgan
mustamlaka ma’murlari shoshilinch choralar kо‘rdilar. Uezd hokimi N. M. Ross
oblast harbiy gubernatoriga 22 iyulda yuborgan raportida, Kattaqо‘rg‘on volosti
Uzbekkent va Arabxona qishloqlarida qо‘zgolon kо‘targan aholi qozining uyiga
hujum qilib, uni о‘ldirgani bayon etiladi, bu kabi harakatlar kо‘payib ketganligidan
qо‘zg‘olonda ishtirok etganlarning uylarini yondirib, yer bilan yakson qilish
lozimligi ham aytiladi. «Hozirgi paytda jinoyatchilarni jazolash uchun ularni tutish
qiyin bо‘lganidan, deb yozgan edi hokim, ularning uylariga о‘t qо‘yish boshqa
g‘alayonlarning oldini olishga yordam beradi». 26 Darhaqiqat jazo otryadlari u yoq-bu
yoqni surishtirmay qо‘zg‘olon kо‘targan qishloqlarga о‘t qо‘yib, yuzlab kishilarni
qamab, qattiq quvg‘in asosida qо‘zg‘olonlarni bostirishga kirishdi. Farg‘ona oblast
harbiy gubernatori A. I. Gippiusning harbiy ministr yordamchisi P. A. Frolovga
yuborgan telegrammasida Jizzax, Zomin va shahristonlik qо‘zg‘olonchilar
gruppalarining tog‘ oshib Farg‘ona vodiysiga tomon harakat qilganliklari va yо‘l-
yо‘lakay mahalliy aholini chaqiriq tо‘g‘risidagi farmonning ijro etilishiga qarshilik
26 Восстание 1916 года в Средней Азии н Казахстане ҳужжатлар тўплами, 121-бет
29

kо‘rsatishga undaganlari kо‘rsatiladi 27 . Bu hujjat turli rayonlardagi
qо‘zg‘olonlarning bog‘lanishlarini kо‘rsatsa, ikkinchidan, iyulning oxiriga qadar
Samarqand oblastida xalq harakatining aktiv davom etganidan dalolat beradi. Ayni
zamonda yuqorida sitata qilingan telegramma mustamlaka ma’murlarining
о‘taketgan shafqatsizligi, hatto qurolsiz ayollar va bolalarga nisbatan qattiq jazo
choralari qо‘llaganlarini fosh etadi.
Samarqand oblastida iyulning oxirgi kunlaridagi xalq harakatlaridan biri Mahalla
volost Oqmachit qishloq aholisining chaqiriqni barbod qilish uchun yana bir aktiv
chiqishi bо‘ldi. Qо‘zgolonchilar volost boshqaruvchisi va qozini quvg‘in qilishdi?.
Jizzax uezd qishloqlarining aholisi chaqiriqqa borishdan voz kechib, tog‘larga
qochganligi va shuning uchun berilgan topshiriqni bajarish mumkin emasligini
e’tirof etgan mustamlaka ma’murlarining xabarlari arxivda kо‘p uchratiladi.
Masalan, Zomin uchastka pristavi Gnilitskiy Jizzax uezd hokimi vazifasini
bajaruvchi P. I. Afanasyevga 30 iyulda yuborgan axborotida qurolli otryadlar bilan
birga Zomin volostiga borib chaqiriq naryadini bajarishga imkon bо‘lmagani, chunki
hamma qishloqlar aholisining tog‘larga ketib g‘oyib bо‘lganini xabar qilgani bejiz
emas edi. 3 mingdan ortik, kuzg`olonchi Samarkand sari yul oldi. Duch kelgan
mingboshilar, oksokolu-mirshablar uldirilib, mardikor ruyxatlari yokib yuborildi.
Podpolkovnik Afanasyevning jazo otryadlari tuman qo`zg`olonni bostira olmadi.
Turkiston general- gubernatori Jizzaxga 13 rota askar, 3 rota kazaklar, 3 rota
saperlar, 6 batareya, kammasi bulib 2,5 ming kishilik jazo otryadini yubordi.
O`lka buylab xalkka karshi urush tajribasini orttirgan xarbiylardan jami 15
batalon, 42 tup, 69 pulemyotga ega bulgan 32 rota jang boshladi. Bu Antanta
ittifokida Germaniya-Avstriya-Veshriya va Turkiyaga karshi jang kilayotgan rus
armiyasi uchun ikkinchi front buldi. Shuning uchun xam 1916 yil 13 dekabrda
IV davlat dumasida suzga chikkan noib A.F.Kerenskiy «Urush frontlariga yangi
27 Восстание 1916 года в Средней Азии н Казахстане ҳужжатлар тўплами, 126-бет.
30

bir front - Turkiston fronti kushildi» deb vaziyatga jiddiy baxo bergan edi. 28
Bulgusi xukumat raisining bu e’tirofi 1916 yilgi qo`zg`olonning ulkan kulami va
tarixiy axamiyatidan darak berar edi.1916 yil Jizzax uezdining Qilich tumanida
jazo otryadi va Qo`zgolonchilar urtasida sunggi bor tuknashuv yuz berdi.
«Ayovsiz kirish»ga farmoni oliy olgan polkovnik Ivanov odamlarni sud va
suroksiz ota boshladi, yuzlab kishilarni dorga osdi. Eski Jizzax ayovsiz to`pga
tutilib, butunlay yondirib yuborildi. Jizzaxda rus askarlarini o`ldirgani uchun
maxalliy axolining 1810 desyatina eng xosildor yerlari tortib olindi. Mingdan
ortik kishi qamokka olinib, ularning ko`pi qatl etildi va surgun
kilindi.Mustamlakachilar vaxdgoyligi xakidagi xabarni Petrogradga yetkazgan
jadidlar Davlat dumasi a’zolaridan taftish komissiyasi tashkil qilib, Turkistonga
yuborishga muvaffak bulishdi. Komissiya tarkibida K.Tevkelev, K.Bakittirev,
U.Xujayev, SH.Muxamedyorov, M.Chukayev bor edi. Ular Toshkentda,
Samarqan, Andijonda, Jizzaxda, Quqonda bo`lishib, axoli bilan uchrashdilar,
joylardagi axvol bilan tanishib, Chorizm ma’muriyatining zuravonliklari va
qonunbuzarliklari xakida ma’lumotlar oldilar. Ularning eng dolzarblari Toshkent
sud palatasi prokuroriga yuborildi, ancha murakkab va jiddiy masalalar esa
Davlat Dumasi majlisida va Duma byudjet komissiyasida kurib chikish uchun olib
ketildi 29 .1916 yil qo`zg`olonini keltirib chikargan sabablarini aniklash masalasida
Rossiya Dumasi musulmonlar fraksiyasi raisi Kutlug Muxammad Mirzo bilan
A.F.Kerenskiy uzaro fikr almashib, Rossiyadagi bir kator urush frontlari safiga
Turkiston fronta xam kushilganini e’tirof etishgan. 30
28 Спдиков X. Арифа /V «Гулмстон». 1997,7-сом, И-17-6етдар
29 Зорин В Ю , Аманжннова Д. А. к др. Национальный вопрос в Государственник Думах Р о с с и и . М, 1999. С. 195.
30 Шазддат Муродова XIX аср охири - XX аср бошларида Туркистон улкасидаги озодлик харакатлари тарихи 222-bet
31

2.2. Farvona viloyatidagi harakatlar.

FARG‘ONA VODIYSIDAGI 1916 YIL QUZG‘OLON
I
QATNASHCHILARINING
XOTIRALARIDAN
(1956 yilda yozib olingan) Laylayev Mavlon .
Tug‘ilgan yili - 1884 Tug`ilgan joyi - Marg‘ilon shahri, Toshmozor mahallasi Millatp
- о‘zbek Otasining kasbi - qassob Uzining kasbi chorakor, mardikor, gisht teruvchi
Turar joyi - Farg‘ona shahri, Sadovaya kо‘chasi, 11-uy
Laylak ismli otam qassobchilik bilan shug‘ullanib, mening gо‘dakligim vaqtidayoq
о‘lib ketgan ekan. Shundan keyin bechora onam uch bola bilan beva qolib, boy-
larning eshigida chо‘ri sifatida ishlab, kо‘p mashaqqatlarni boshimizdan
kechirganmiz. Otamning vafotidan 78 yil о‘tgandan sо‘ng, onamni bir chorakor
xotinlikka oldi. Men yoshligimgag qaramasdan, о‘gay otam bilan birgalikda
Matmusaboyning yerida chorakorlik qildik. Bizning hayotimiz juda og‘ir bо‘lganligi
uchun hammavaqt yо‘qchilikda va azob-uqubatda yashadik. Mingboshilar,
sudxо‘rlar va boshqa boy kishilar bizlarni «hayvon» kabi ishlatib, haddan tashqari
qattiq ezganlar. Men chorakorlikdan kо‘pincha bosh tortib, shaharda ham- molchilik,
g‘isht quyish, kо‘cha supurish va boshqa shunga о‘xshash ishlar bilan shug‘ullanar
edim. Lekin, har qanday harakatlarimga va ishlashimga qaramasdan, qornim nonga
tо‘ymas, ustim kiyimga yolchimas edi. Goh qishloqda о‘gay otamnikida, gox
shaharda о‘zimga о‘xshash о‘rtoqlarimnikida turib xammavaqt sarsonlikda umr
kechirganman. 1916 yil rо‘za oyi kunlaridan birida qishloqdan shaharga
tushganimda, kambag‘allarni mardikorlikka olar emish, deb eshitdim. Bu xabar faqat
meni emas, balki hamma kishilarning ham g‘azabiga g‘azab qо‘shdi. Buning
natijasida zolimlarga qarshi bosh kо‘tarish va mardikorlikka bormaslik uchun
kurashish kambag‘allarning birdan-bir tilagi bо‘lib qoldi. Chunonchi, ertalab Urda
tagiga taxminan 20 mingga yaqin kishilar yig‘ildi. Bu yerga tez orada chor
hukumatining amaldorlari va mahalliy boylar ham qо‘llarida qog‘oz ushlagan holda
yetib keldilar.
32

Ular Urda tagidagi choyxonaning baland supasiga chiqdilar. Shundan keyin
Mahmudbek mingboshi xalqqa qarab «osmon baland, yer qattiq», shuning uchun
hech qayoqqa bizdan qochib qutulolmaysizlar, «biz sizlarni nima qilsak,
qilaveramiz», «mardikorlikka borishlaringiz shart» deganda, bizlar unga qarab: «Sen
zolim о‘zing bor», «Tо‘ng‘iz Mahmud mingboshi yо‘qolsin!», «Biz bormaymiz» va
«Ur!» deb baqirdik, Shundan keyin olomon boshlanib, boylarga qarshi hujum qilindi.
Men ham zolim mingboshilardan alamimni olish payti keldi deb, ularga hujum
qildim. Men birinchi bо‘lib Maxmudbek mingboshini yerga yiqitib «endi qо‘lga
tushding-ku!» deb ikki qо‘lim bilan tomog‘idan bо‘g‘ganligim uchun xirillab ovozi
chiqmay qoldi. Shu ondayoq olomon mingboshini bolta, tosh va g‘ishtlar bilan urib
о‘ldirdilar. Shundan keyin men bir tо‘da hamrohlarim bilan «Mahmudbekning uyini
kuydі zamiz va mol-mulkini talaymiz», deb ketdik. Kо‘zg‘olonchilarning oldingi
safida men ketayotgan edim, Shuning uchun yо‘lda Hamid nomli mirshab menga о‘q
uzdi, ammo о‘q menga tegmadi. Hamrohlarim bilan birga mirshabning oldiga borib,
uni otdan yiqitdik va boshini yerdagi toshga urdik Olomon Hamid mirshabni ham
tosh va g‘ishtlar bilan urib pachaqlab tashladilar. Boshqa bir о‘rus mirshabi
qilayotgan ishimizning ustiga kelib qolib, menga qilich soldi va bо‘ynimni yarador
qildi. Darhol о‘rtoqlarim bо‘ynimga tuproq sepib, belbog‘ bilan bog‘lab qо‘ydilar.
Urus mirshabi esa qochib qutuldi. Biz Mahmudbek mingboshining uyiga borib, butun
mol-mulkini taladik. Men о‘z о‘rtoqlarimga mingboshi uyidagi kiyim ilinadigan
chiroyli qilib ishlangan uzun dorpechlarni ham olishlarini buyurdim. Natijada
Mahmudbekning uyida hech narsa qolmadi desa bо‘ladi. Shundan keyin men Aqshaq
qishlog‘iga, о‘gay otamnikiga qochib ketdim. Ertasiga shaharga qovun sotishga
tushgan bir dehqon shaharda mirshablar meni axtarib yurganliklarini va agarda meni
topib berishmasalar, shahar aholisining hammasini о‘lim jazosiga tortishlari
tо‘g‘risida xabardor qildi. Bu xabarni eshitib, bitta men sababli shahar xalqi
qirilmasin deb, ixtiyoriy ravishda shaharga tushdim va qamoqqa olindim.
Yangibog‘dagi mahkamada mening oyoq-qо‘llarimni bog‘lab, о‘n bir marotaba
askarlar yerga koptok singari urdilar, Men xushimdan ketib
33

qoldim. Boshqa qо‘zg‘olonchilar ham men singari rahmsiz jazolandi. Yangibog‘dagi
mahkamada uchta о‘zbek xotini qо‘zg‘olonga faol qatnashganligi uchun qamalgan
edilar. Bu yerda qilich bilan jarohatlangan bо‘ynim og‘irlashdi. Shuning uchun meni
harbiy kasalxonaga yubordilar va bir oz tuzalganimdan keyin hammamiz sud qilinib,
men 15 yilga kesildim, Oyoqlarimizni kishanga soldilar va meni Sibirga surgun
qildilar. Bu yerdan 1917 yildan keyin о‘z vatanim Marg`ilonga qaytib keldim 31 .
Razzoqov Rahmon Tug‘ilgan yili - 1890 Tug‘ilgan joyi - Marg‘ilon uezdi,
Yakkatut qishlogi Millati - о‘zbek Otasining kasbi - arava ustasi Uzining kasbi -
otasiga yordamlashgan, shogird Turar joyi - Farg‘ona viloyati, Toshloq tumani,
Birlik qishloq kengashi. 1916 yilgi qо‘zg‘olondan oldin men tug‘ilib о‘sgan
Yakkatut qishlog‘ida paxta, boshoqli donlar va sabzavot ekinlari yetishtirilar edi.
Qishloqdagi ekin maydonlarning ancha qismi Mansurxо‘ja mingboshi,
Sandahmadxо‘ja va Mamajon kabi boylarning qо‘lida edi. Bu boylarning yerlarida
dehqonlar chorakor sifatida ishlaganlar. Chorakorlar tinmay ishlashlariga
qaramasdan, hech vaqt о‘z hayotlaridan mamnun bо‘lmaganlar. Chunki yer egasi
bо‘lgan boy chorakor mehnat qilib yetkazgan hosilning kо‘p qismini о‘ziga olib,
uning juda oz qismini chorakorga berar edi. Shuning uchun chorakor juda og‘ir
hayotda yashagan. Chorakorlar muhtojlik natijasida boylardan qarz olishga majbur
bо‘lganlar. Ammo, chorakor о‘z qarzini bajarishga imkon bo‘lmagani, chunki
hamma qishloqlar aholisining tog‘larga ketib g‘oyib bo‘lganini xabar qilgani bejiz
emas edi 32 .
FARG‘ONA VODIYSI BO‘YLAB
Xalq harakatlari Farg‘ona oblastining 5 uezdiga Andijon, Qo‘qon, Namangan,
Skobelev va Ush uezdlarining hammasiga keng yoyildi. Bu harakatlarga doir. rasmiy
hujjatlar tahlil qilinsa, Farg‘ona oblastida kamida 107 joyda qо‘zg`olon va
g‘alayonlar bо‘lganini kо‘rish mumkin. Qо‘zgolonlar Samarqand oblastida 25 joyda,
Sirdaryo oblastida esa 20 joyda bо‘lgani e’tiborga olinsa, Farg‘ona oblastidagi xalq
31 2 Уша жойда, 127-бет. 3 Ўша жойда
32 Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане", ҳужжатлар туплами, 126-бет.
34

xarakatlari ancha keng mikyosda о‘tganligini aniqlash mumkin. Gap faqat bu
solishtirma raqamlardagina emas, Farg‘ona vodiysidagi xalq-ozodlik harakatlari
borgan sari sinfiy tus olib, dehqonlarning feodallarga karshi kurashiga aylana bordi.
Vodiyda qо‘zg‘olon dastlab Qо‘qon uezdining Qaynar volostida boshlandi. 8
iyul ertalab volostning katta qishloqlaridan biri - katta Avg‘onda g‘alayon kо‘tari-
lib, xalq ellikboshilar va rо‘yxatchilarni tutib olib, kaltakladi. Uchastka pristavi
Kolosovskiy Katta Avg‘ondagi ahvol haqida uezd hokimi о‘rinbosari A. G.
Qitayevga xabar berdi. Qitayev va Kolosovskiy soqchilar bilan birga shoshilinch
ravishda kishloqqa stib keldilar, g‘alayon zо‘rlik bilan bostirildi va qо‘zg‘olon ta-
shabbuschilaridan 11 kishi kamokka olindi.
Mustamlaka ma’murlari о‘z mahkamalariga qaytib kelishi bilanok yana bir
qо‘zgolon hakida xabar oldilar, Bu gal Qaynar volostining Naymancha qishlogida
olomon mardikorlikka bormaslikka qat’iy qaror berib, kо‘zgolon kо‘tardi. Ana shu
masala tо‘g‘risida Qо‘qon uezd hokimi Q. V. Medinskiy Farg‘ona oblast guberna-
toriga quyidagi mazmunda raport yubordi: «8 shol, chamasi soat 4 larda pristav
Kitayevdan Naymanchada sodir bо‘lgan g‘alayon tо‘g‘risida xabar olish bilanok,
qishloqqa soqchilar yuborish tо‘g‘risida buyruq berib, men о‘zim podpolkovnik
Kitayev bilan voqeani aniklab, choralar kо‘rish uchun Naymanchaga jо‘nadim…
Kishlokka kelganimizda erkaklar, ayniksa ayellarning shovqin suroklari bizga
sо‘zlashga imkon bermadi, Men sokchi- larimga olomonning oldingi safida turgan
ayollarni chetlatishni buyurdim. Buyruq bajarildi. Shu payt olomon menga qarab
tosh ota boshladi. Men va podpolkovnik Qitayev darxol tо‘pponchalarimizni
shaylab, tosh otganlarni tutmoqchi bо‘ldik. Shulardan birini ushlayotganimda yurak
dardim tutib qoldi» 33 . Marg‘ilondagi xalq harakati mana shu darada Mavlon
Laylayev - Marg‘ilon qо‘zgolonida ishtirok etgan boshqa qatnashchilaridan Rahmon
Razzoqov, Muzaffar G‘afurov, Qimsan Ibrohimov, Umarxon Yusufali Xо‘jayev,
Nazir Abdullayev,
33 1916 года в Средней Азии и Казахстане", ҳужжатлар тўллами, 176, 185, 253-бетлар.
35

Muhammadrasul Muhammad Ibrohimov, Rahmatulla Maqsudov, Islom Rahimov,
Tursun Mirzaboboyev va boshqalarning xotirasida ham tasdiklangan 34 .
Marg‘ilon qо‘zg‘olonida ayollar ham aktiv ishtirok etdilar. Ulardan biri
Chig‘anoq mahallasidan Chinni ona edi. 1936 yilda Toshkent Revolyusiya muzeyi
ilmiy xodimi Xolisa Yо‘ldosheva Chinni opaning xotirasini yozib olib, «Qizil
О‘zbekiston» gazetasida 1916 yil qо‘zg‘olonining 20 yilligi munosabati bilan e’lon
qilgan edi. (U paytda Chinni opa Karl Marks nomli kolxozda ishlardi.) Chinni opa
qо‘zg‘olonda ishtirok qilganini eslab, Marg‘ilon markazi Urdatagidagi harakatdan
tashqari shahar mahallalaridagi kurashlarning tafsiloti tо‘g‘risida ham quyidagilarni
aytib bergan edi: Usha paytda podsho askarlikka odam olar emish degan sо‘z chiqdi.
Bir kun kо‘chada tо‘polon, qiy-chuv va shovqin ovozi eshitildi. Mahalla
ellikboshilari mahallalardagi hamma kambag‘allarning bolalarini rо‘yxatga olinib,
hukumatga yozib berishipti. Shuning uchun mahallada norozilik tug`ilib, hamma
xalq ellikboshi Isa polvonni о‘ldirmoqchi bо‘lib izlab yurgan ekan. Men ham darrov
5 6 xotinni tо‘plab, «yuraveringlar, erkaklar qayerga borsa, biz ham shu yerga
boramiz; ellikboshilar boylarning bolalarini qoldirib, bizning bolalarimizni yozib
beripti, bunday ellikboshilarni erkaklar bilan birgalashib turib о‘ldiramiz», deb ularni
ketimdan ergashtirib ketdim. Keyin erkaklar bilan qora kaltak bо‘lib Isa polvonning
uyiga bordim va u yerda uni topib о‘ldirdik. Shundan keyin rо‘yxatlarni kuydirish
maqsadida Chiganoqdagi pristavning uyiga о‘t qо‘ydik 35 . Marg‘ilonning Chig‘anoq
mahallasidagi qо‘zg‘olonga Yо‘ldosh Oxunboboyev boshchilik qilgan edi.
Marg‘ilon qо‘zgolonini bostirish uchun shaharga Orenburg polkining kazak
soldatlari sotnyasi yuborildi. Qо‘zg‘olonchilar miltiq-pulemyot о‘qi ostida qoldi. 63
kishn о‘ldi va yarador bо‘ldi. Kо‘p kishilar qamaldi. 1916 yil oktabrida Skobelev
(hozirgi Farg‘ona) shahrida muvaqqat harbiy sud о‘tkazildi. Sud hukmi bilan 15
kishi
«qо‘llarida qurol bilan ochiqdan-
ochiq hokimiyatga qarshi qо‘zg‘olon
34 Х. Зияев, ўша тўплам, 12-13-бетлар.Ўша жойда, 16- 69-бетлар.
35 Маргилонлаги курашдан бир парча. "Қизил Ўзбекистон", № 169 3146 , 1936 йил 24 июль. 2 Туркистон генерал-губернаторининг буйруғи
билан булардан баъзиларининг ўлим жазоси 10 15 йил каторга билан алмаштирил- ган шгИАЛ, ф. 1405, оп, 530, д. 1068, 60-62-варақлар.
36

kо‘targanliklari» va «mansabdor shaxslar va xususiy shaxs savdogarlarni
о‘ldirganliklari» uchun osib о‘ldirishga hukm qilindi. Bular ichida Normuhammad
Rahmatulla Ma’zumov, Mukarramxon Yusufali Xо‘jayev, Tojiboy Madaliyev,
Laylaboy Qosimboyev, Normuhammad Masodiqov, Muhammad Habibullayev,
Kamoliddinxoji Xoliyev va boshqalar bor edi 2. 5 kishi (Mavlon Laylayev, Kodirjon
Mamasodiqxо‘jayev, Madraimqori Mirsaidov, Kosimxon va Umarxonxо‘ja Yusufali
Xо‘jayevlar) «ochikdan-ochik hokimiyatga qarshi qо‘zg‘olon kо‘tarib, zо‘rlik va
tartibsizlik qilganlik»da ayblanib, 15 yildan katorga jazosiga mahkum etildi.
Shuningdek 40 kishi turli muddatlarda turmaga qamalishga hukm qilingan edi.
Namangan ruhoniylari qur’ondan bir necha oyatlarni unga tanlab berdilar.
Namangan machitida yuzlab kishilar yig‘ildi, Va’zchi general uchun baland bir joy
tayyorlab qо‘yilgan edi. Oblast harbiy gubernatori general Gippiusga imomlar
chopon kiygizishdi, boshiga salla о‘rashdi, Uning oldidagi stolga qur’on qо‘yildi.
Ana shunday masxarabozlik bilan «musulmon ruhoniy» tusini olgan Gippius qur’on
oyatlarini aholiga о‘qib, tushuntirib, hokimlarning buyrug‘iga itoat etish «ham qarz,
ham farz» 36 ekanligini uqtirdi.
Yuqorida bayon etilgan hodisa xalq qо‘zg‘oloni keskinlashib, mustamlaka
ma’murlari katta vahimaga tushganidan dalolat beradi. A. I. Gippiusning
mardikorlikka chaqirishning ixtiyoriy ekanligi tо‘g‘risidagi e’lonnomasi va
musulmo
n ruhoniysi sifatida chiqishi podsho hukumatig
a yoqmadi. U
о‘zboshimchalik qilib «davlatning obrо‘sini yetkazish»da ayblanib Farg‘ona oblast
harbiy gubernatorligi vazifasidan bо‘shatildi va Petrogradga chaqirib olinib,
polkovnik P. P. Ivanov vaqtli harbiy gubernator etib tayinlandi. Ivanov
kо‘zg‘olonchilarga qarshi jazo choralarini kuchaytirdi. Lekin mardikorlikka
safarbarlik hamon barbod bо‘lmoqda edi. Avgustda Namanganning Chortoq
volostida, Andijon, Ush uezdlarida ayniksa katta g‘alayonlar bо‘ldi. Arg‘ona iyulda
36 Красний Архив", 2(75)-том, 1936, 190-бет.
37

Qо‘zg‘olonlarning zо‘rligi munosabati bilan chor hukumati Turkiston о‘lkasida
mardikorlikka olish mud- datini 1916 yil 15 sentabrgacha kechiktirdi. Bu tadbir xalq
harakatining kuchli ta’siri natijasi edi. Shuning uchun ham Turkiston oxranka bо‘limi
boshlig‘ining 1916 yil 18 avgustdagi 3559-sonli maxfiy axborotida quyidagilar
e’tirof etilgandi: «Ulka mahalliy aholisini mardikorlikka safarbar qilishni 15
sentyabrgacha kechiktirish tо‘g‘risida Oliy farmoyish e’lon qilingandan sо‘ng
Farg‘ona oblast sartlari о‘rtasida: rus hukumati, sartlar tomonidan chiqqan
tartibsizliklar - g‘alayonlardan qо‘rkib va tashvishlanib, yon berishga majbur bо‘ldi,
shuning natijasida ushbu farmoyish kelib chiqdi, aslida esa mardikorlikka chaqirish
farmoni amalga oshirilmaydi; agar shunga qaramay mardikorlikka olinadigan bо‘lsa
yana qarshilik kо‘rsatish kerak, ana shundagina ular sartlarni tinch qо‘yishar, degan
gap-sо‘zlar boshlandi…» Oxranka bо‘limining boshlig‘i yana: «Hozirgi paytda
aholining kayfiyatidagi nisbiy osoyishtalikdan aholi tinchigan deb xulosa qilib
bо‘lmaydi, chunki xalq g‘alayonlari davom etmoqda» deb yozgan edi 37 .
37 Ўзбекистон Тарих музейн архиви, д. 11, 10-31.
38

Xulosa.
Jizzax va Farg`ona qo`zg`olonlari mardikorlik bilan birga poraxorlikga qarshi
qaratilgan.Qo`zg`olon ham edi odiy xalq har tamonlama ezilgan zaxmat ko`rgan
xonlik davrida ezilgan mustamlaka davriga kelib yanada avj olib ketganligi. Sabr
kosasini to’ldirdi odiy xalqda bir uydan 3-ayrim xonadaonlardan 1erkak bo’lsa shuni
ham mardikorlik olib ketish to`g`risida hujatlar qilinganligi va boylarning farzandlari
bormayotganligi ham katta sabab bo`ldi Mardikorlika qarshi hatrakatlar ayanchli
bostirildi Jizzax qo`zg`oloni ishtirokchilaridan biri so`zlab bergan hikoyasida bir
onaning o`lib yotganligi va bolasi borligi bolasi usha onani emib yotganligi bolaning
qo`liga o`q tegib suyagi mayda-mayda bo`lib sinib yotnganligini aytadi.Qo`zg`oloni
bostirishda tinch axollidan tortib ishtirokchilarigacha ayovsiz bostirilgani juda og`ir
jazolanganligiga tarix uzi guvohlik beradi.
39

Foydalanilgan adabiyotlar
Rahbariy adabiyotlar.
1. UzR MDA 1-jamg`arma, 31 ro’yhat ,1100 3-varaq
2. ЎзР МДА, 1-жамгарма, 31-рўлхит, 1127-иш, 208-209 bарақлир
3. Туркистанский куриэр 1915 № 30
Mahhaliy adiplar.
4. Завқий. Танланган асарлар, Тошкент, 1958, 87-бет
5. X.Ziyoyev O’zbekiston I-II Jahon urishi davrida.
6. Z.Choriyev Turkiston mardikorlari safarbarlik va uning oqibatlari
7.Tursunov X. T. Ukaz soch C 56
8. Tursunov X T Кўрсатилган асар 159-bet Восстание 1916 г Туркмении с 218
9. Tursunov X. T. Восстаниэ 1916 goda v Sredni Azi I Kazakstane Tashkent 1962-yil C 49
10. Фозил Йўлдош ўғлининг Жиззах қўзғолони" достони Ўзбекистон Фанлар академиясининг А. С. Пушкин
номидаги тил ва адабиёт институти ёзма асарлар фондида сақланади. Достоннинг бир қисми 1935 йилда Х.
Зарифов ва Ш. Ражабовнинг Узбек совет фольклоридан намуналар" деган асарида, 1958 йилда Узбек халқ
шоирларининг совет давридаги ижоди" тўпламида (тузувчилар
11. Ўрунхўжаев, Унутилмас кунлар, Ўздавнашр, 1961, 52-бет
12. Спдиков X. Арифа /V «Гулмстон». 1997,7-сом, И-17-6етдар
Аминов А Бобожонова А эканомически и политически послетивия присосденения Средни Асии к Рассия –
тошкент 1966 c 54
13. Зорин В Ю , Аманжoнова Д. А. к др. Национальный вопрос в Государственник Думах Р о с с и и . М,
1999. С. 195.
14. Шазддат Муродова XIX аср охири - XX аср бошларида Туркистон улкасидаги озодлик харакатлари тарихи
222-bet
15. Х. Зияев, ўша тўплам, 12-13-бетлар.Ўша жойда, 16- 69-бетлар.
16. Маргилонлаги курашдан бир парча. "Қизил Ўзбекистон", № 169 3146 , 1936 йил 24 июль. 2 Туркистон
генерал-губернаторининг буйруғи билан булардан баъзиларининг ўлим жазоси 10 15 йил каторга билан
алмаштирил- ган шгИАЛ, ф. 1405, оп, 530, д. 1068, 60-62-варақлар
Xorijiy adabiyotlar.
17. Заяновский А.М. Мировая вайна 1914-1918-y -M, 1931 c 271
18. Bosstanis 1916-goda v Turkmeni Dakumenti I materili Ashxabod 1938-C 213-214
19. A.P.Kavalev Ko`rsatilgan asar 121-134- betlar.
20. Ковал в П. А. Кўрсатилган асар, 63-бст ӗ
21. Ковалёв П. А. Кўрсатилган асар, 78-79-бетлар.
22. Ковалёв П. А. Кўрсатилган асар, 80-бст. Ўша ерда, 82-бет 23.
Ковал в П. А. Кўрсатилган асар, 56-бст
ӗ
24. Ковал в П. А. Кўрсатилган асар, 54-бст
ӗ
25. Дневник Куропаткини, Красный архив, Т, 34, 1929, с. 45- 49 .
26. Дистник Куронатжнна, Краснкй аркив, т 34, 1929, с. 50. 1РМДХТА, 1720-жимгарма, 2-руйхат, 206-иш, 21
варах.
27. Кастелская З О осноные предпосылки восстаний 1916 год и Узбекистанс -М 1972 с 74
28. Кастелская З О Кўрсатилган асар 75 бет Тошкент 1922 г
Xorijiy davlat adabiyotlari.
29. РМЛХТА, 1396-жамгарма, 3-руйхат, 549-кш, 576-578 –нарақлар 89 из 160
30. Shartnoma shartlariga Mufass .qar.Sharq yuldizi 1991-y 8-son 139-142-betlar.
31. Восстание 19 6 года в Средней Азии и Казахстане"ҳужжатлар тўплами, 153-бет.
32. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане*,ҳужжатлар тўплами, 136 - 137-бетлар.
33. Восстание 1916 года в Средней Азии н Казахстане ҳужжатлар тўплами, 121-бет
34. Восстание 1916 года в Средней Азии н Казахстане ҳужжатлар тўплами, 126-бет.
35. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане", ҳужжатлар туплами, 126-бет.
36. 1916 года в Средней Азии и Казахстане", ҳужжатлар тўллами, 176, 185, 253-бетлар.
.
Arxiv Muzey xujjatlari.
37. Красний Архив", 2(75)-том, 1936, 190-бет.
38. Ўзбекистон Тарих музейн архиви, д. 11, 10-31.
40

MUNDARIJA

KIRISH

I-Bob. Birinchi jahon urishining Turkistonga tasiri

1.1. Birinchi jahon urishi sabab va oqibatlari

1.2. Ta`lim ishlab chiqarish va qishloq xo`jaligi

II-Bob. Turkistondagi xalq xarakatlari

2.1. 1916-yil Jizzax qo’zg’oloni

2.2. Farg`ona viloyatidagi harakatlar

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati

Купить