Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 188.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Birinchi Jahon urushining Turkistonga ta’siri, 1916-yilgi xalq harakatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI O‘ZBEKISTON TARIXI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Birinchi Jahon urushining Turkistonga ta’siri, 1916-yilgi xalq harakatlari TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI VA UNING TURKISTON O‘LKASIGA TA’SIRI…………………………………………..5 1.1. Birinchi jahon urushining boshlanish sabablari va uning Turkiston o‘lkasiga ta’siri………………………………………………………………………………. 5 1.2. Birinchi jahon urushi davrida Turkistondagi ijtimoiy –iqtisodiy jarayonlar ……………………………………………………………………………………. 10 II.BOB. TURKISTON O‘LKASIDAGI 1916-YILDAGI XALQ HARAKATLARI VA UNING OQIBATLARI………………………………..16 2.1. 1916-yilda Turkiston o‘lkasidagi xalq qo‘zg’alonlarining boshlanishi va uning Turkiston bo‘ylab tarqalishi………………………………….…………………... 16 2.2 Jizzax qo‘zg’oloni……………………………………………………………. 22 XULOSA………………………………………………………………………....26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………….…28 ILOVALAR……………………………………………………………………...29 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi: XX asr boshlarida insoniyat tarixidagi eng halokatli urushlardan biri bo‘lgan Birinchi jahon urushi boshlandi. Bu urush nafaqat Yevropa davlatlari o‘rtasidagi harbiy-siyosiy nizolarning keskinlashuvi natijasi, balki global miqyosda siyosiy kuchlar nisbati o‘zgarishining oqibati edi. Urush oqibatida millionlab insonlar halok bo‘ldi, butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayotda keskin o‘zgarishlar yuz berdi. Ayniqsa, Rossiya imperiyasi tarkibidagi Turkiston o‘lkasining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida katta silkinishlar kuzatildi. Turkiston o‘lkasining Birinchi jahon urushi yillaridagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, Rossiya imperiyasining urush siyosati va 1916-yildagi xalq qo‘zg‘olonlari o‘lkamiz tarixida muhim burilish nuqtasi hisoblanadi. Ushbu davr voqealarini chuqur o‘rganish bugungi kun uchun ham katta ahamiyatga ega. Chunki bu voqealar orqali Turkiston xalqlarining milliy ozodlik uchun olib borgan kurashi, ularning siyosiy ongining o‘sishi va mustaqillikka intilishi tarixiy manbalar asosida yoritiladi. Ayniqsa, 1916-yildagi xalq qo‘zg‘oloni o‘z xarakteri, ko‘lami va oqibatlari bilan Turkiston tarixida alohida o‘ringa ega. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Birinchi jahon urushi va 1916-yilgi qo‘zg‘olonlar masalasi ko‘plab tarixchilar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, sovet tarixchilari bu masalaga marksistik nuqtai nazardan yondashgan bo‘lsalar, mustaqillikdan so‘ng ilmiy tadqiqotlarda voqealarga yanada obyektiv baho berila boshlandi.Axmedov A. A. 1 , Jo‘rayev O. 2 , To‘raqulov B. 3 ,Salohiddinov A 4 .Abdurahmonov A. 5 , Shoniyozov K. 6 singari tarixchilar ushbu davr voqealarini chuqur tahlil qilganlar. Shuningdek, xorijiy tarixchilar R. Pipes, A. Bennigsen kabi olimlar ham Turkiston voqealariga oid muhim ilmiy ishlar yozganlar. 1 Axmedov A. A. 1916-yil qo‘zg‘olonlari va ularning ijtimoiy-siyosiy mohiyati. – Toshkent: Fan, 1996. 2 Jo‘rayev O. O‘zbek xalqi tarixida mustamlakachilikka qarshi kurash. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 3 To‘raqulov B. Milliy ozodlik harakatlari: tarix va saboqlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2007. 4 Salohiddinov A. Turkistonda jadidchilik va ozodlik harakati. – Toshkent: Sharq, 2002. 5 Abdurahmonov A. Turkiston mustamlaka davrida xalq noroziliklari. – Toshkent: Fan, 1998. 6 Shoniyozov K. XIX-XX asrlarda O‘zbekiston tarixi. – Toshkent: Universitet, 1995. 3 Axmedov A.A. “1916-yil qo‘zg‘olonlari va ularning ijtimoiy-siyosiy mohiyati” asarida 1916 yildagi vaziyatni turmush tarzini yoritib bergan. Jo‘rayev O. “O‘zbek xalqi tarixida mustamlakachilikka qarshi kurash” asarida 1916 yilda madikorlikka olish jarayonini yoritib beradi . Abdurahmonov A. “Turkiston mustamlaka davrida xalq noroziligi” kitobida madikorlikka olishda xalqning noroziligi ochiqchasiga ochib beriladi . Kurs ishi mavzusining obyekti . Birinchi jahon urushi yillari va 1916-yil voqealari davrida Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni ochib beradi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Rossiya imperiyasining urush yillaridagi siyosati, bu siyosatning Turkistonga ta’siri, xalq norozilik harakatlari va ularning tarixiy saboqlarini ochib bergan. Kurs ishi mavzusining maqsadi . Birinchi jahon urushi yillarida Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan siyosiy-iqtisodiy holatni tahlil qilish, 1916-yilgi xalq qo‘zg‘olonlarining sabablari, mohiyati va oqibatlarini ilmiy asosda yoritib berishdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifalari quyidagilardan iborat: - Birinchi jahon urushining boshlanish sabablari va uning Turkistonga o‘lkasiga ta’sirini arxiv hujjatlari va ilmiy adabiyotlar orqali o‘rganish; - Birinchi jahon urushi davrida Turkistondagi ijtimoiy-iqtisodiy holatini manbalar orqali tahlil qilish; - 1916-yilda Turkistonda boshlangan xalq qo‘zg‘olonlari va ularning hudud bo‘ylab keng tarqalishini to‘plangan ma’lumotlar asosida yoritib berish; - 1916-yildagi Jizzax qo‘zg‘olonini bostirilishi va uning oqibatlarini ilmiy adabiyotlar va to‘plangan matelliallar asosida tadqiq etishdan iborat. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: Mazkur ku rs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 35 betni tashkil etadi. 4 I . BOB. BIRINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI VA UNING TURKISTON O‘LKASIGA TA’SIRI 1.1. Birinchi jahon urushining boshlanish sabablari va uning Turkiston o‘lkasiga ta’siri XX asrning boshlarida jahondagi yirik davlatlarning mustamlakalarga ega bo‘lish masalasida o‘zaro munosabatlari keskin ko‘rinish oldi. Birinchijahon urushida Rossiya, Angliya va Fransiya davlatlaridan iborat ittifoq Antanta tomonida turib urushda qatnashdi. Rossiya imperiyasining Birinchi jahon urushida ishtirok etishi uni iqtisodiy jihatdan yomon ahvolga solib qo‘ydi.Busiz ham G‘arbiy Yevropa davlatlaridan taraqqiyoti ancha orqada qolib ketgan Rossiya urush tufayli yanada nochor ahvolga tushib qoldi. Natijada podsho hukumati o‘z mustamlakalaridan, jumladan, Turkiston o‘lkasidan ham yanada ko‘proq foyda olish uchun ularning tabiiy boyliklarini ko‘proq o‘zlashtirishga jon- jahdi bilan kirishdi. Mahalliy aholidan esa arzon mehnat kuchi sifatida foydalanishga harakat qildi. Bu urush tufayli Rossiyada ommaviy safarbarlik e’lon qilindi. Safarbarlik Rossiyaning mustamlakalariga ham, jumladan, Turkistonga ham tegishli edi. Unga ko‘ra Turkiston o‘lkasidan urushga 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan aholining yevropalik qismi vakillari chaqirildi. Turkiston o‘lkasidagi Rossiya gubernalaridan ko‘chirib keltirilganlarning oilalari uchun qiyinchilik tug‘dirdi. asosiy ishchi kuchi bo‘lgan erkaklarning urushga olinishi oilaning asosiy boquvchisidan ajralishiga va ularning yomon ahvolga tushishiga sabab bo‘ldi. 1914-yilda Turkistonda ‘‘favqulodda muhofaza holati’’ deb e’lon qilinishi natijasida mustamlaka hukumatning mahalliy aholi ustidan nazorat va jazo choralari kuchaydi.Turkiston aholisi urushga safarbarlik e’lonqilinishiga qarshi chiqib, ‘‘favqulodda holat’’ tartiblariga rioya etmay qo‘ydilar. Temiryo‘lda bosh-boshdoqlik hukmron bo‘lib, amalda esa u harbiy davr yuklarini tashir edi.Urush davomida qishloq xo‘jaligi vayron bo‘ldi, 5 ekinmaydonlari qisqarib ketdi, qishloqda ishchi kuchlar yetishmas edi. 7 1916- yilda Turkiston o‘lkasidagi xalq qo‘zg‘alonlarining boshlanishi va uning Turkiston bo‘ylab tarqalishi 1916-yilda Turkiston o‘lkasida yuz bergan xalq qo‘zg‘aloni Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi yo‘naltirilgan eng yirik xalq harakatlaridan biri hisoblanadi. Bu qo‘zg‘alonning yuzaga kelishiga ko‘plab omillar sabab bo‘lgan bo‘lsa-da, asosiy turtki Rossiya imperatori Nikolay II tomonidan 1916-yil 25-iyunda e’lon qilingan maxsus farmon bo‘ldi. Ushbu farmonga ko‘ra, 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan musulmon erkaklar harbiy orqa ishlariga xususan, okop qazish, yo‘l va ko‘priklar qurish, yuk tashish kabi og‘ir jismoniy ishlarga safarbar etilishi kerak edi. Bu farmon Turkiston xalqlari orasida katta norozilik keltirib chiqardi. Chunki musulmon aholisi ilgari harbiy xizmatdan ozod etilgan edi. Endilikda esa, og‘ir iqtisodiy ahvolda yashayotgan minglab dehqon va chorvadorlar o‘z yurtlaridan majburiy olib ketilayotgan edi. Mahalliy xalq buni o‘z dini, an’analari va erkinligiga tajovuz sifatida qabul qildi. Ayniqsa, ro‘yxatga olish va olib ketish ishlari adolatsizlik bilan olib borilgani, ayrim boylar va amaldorlar o‘z odamlarini ro‘yxatdan chiqarib yuborib, kambag‘allarning farzandlarini berishga uringani xalq noroziligini kuchaytirdi. Qo‘zg‘alon ilk bor 1916-yil 3–4-iyul kunlari Jizzaxda boshlandi. Bu yerda mahalliy aholi ro‘yxatga olish jarayoniga qarshi chiqib, rus amaldorlari va ularning mahalliy yordamchilariga qarshi qurolli hujum uyushtirdi. Jizzaxdagi rus arxivlari, hukumat binolari yoqib yuborildi, ayrim rus amaldorlari o‘ldirildi. Bu qo‘zg‘alon qisqa fursatda butun Farg‘ona vodiysiga tarqaldi. Ayniqsa, Qo‘qon, Namangan, Marg‘ilon va Andijon atrofida norozilik kuchli edi. Harbiy qismlar bilan to‘qnashuvlar yuz berdi. Ko‘plab xalq vakillari o‘z jonlarini fido qildilar. Qo‘zg‘alon shu bilan cheklanmay, Turkistonning boshqa mintaqalariga ham yoyildi. Qozog‘istonning Turg‘ay, Semirechye kabi viloyatlarida qurolli qarshilik 7 Jo‘rayev O. O‘zbek xalqi tarixida mustamlakachilikka qarshi kurash. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. -B.123 6 kuchli tus oldi. Ayrim joylarda qo‘zg‘alonchilar vaqtincha rus hokimiyatini ag‘darib, o‘z o‘zini boshqarish organlarini tuzdilar. Qirg‘izistonning Issiqko‘l va Narin atrofida ham kuchli noroziliklar bo‘lib o‘tdi. Mahalliy yetakchilar, diniy arboblar va xalq vakillari harakatni boshqarganlar. Biroq, qurol va tayyorgarlik jihatidan zaif bo‘lgan qo‘zg‘alonchilar rus harbiy kuchlariga qarshi uzoq vaqt tura olmadi. Rossiya imperiyasi qo‘zg‘alonni shafqatsiz kuch bilan bostirdi. Turkistonga qo‘shimcha qo‘shinlar yuborildi. Qo‘zg‘alonchilar ommaviy ravishda qatl etildi, minglab begunoh odamlar jazolandi. Ayrim qishloqlar butunlay yo‘q qilindi, bolalar va ayollar ham ayovsiz o‘ldirildi yoki surgun qilindi. Ayniqsa, Qirg‘iziston va Qozog‘istonda ko‘plab oilalar Xitoyga qochishga majbur bo‘ldilar. 1916-yilgi qo‘zg‘alon o‘z maqsadiga yetmagan bo‘lsa-da, u Turkiston xalqlarining milliy o‘zlikni anglash jarayoniga kuchli turtki berdi. Bu voqea keyinchalik 1917-yilgi inqiloblar davrida vujudga kelgan milliy uyg‘onish harakatlariga zamin yaratdi. Qo‘zg‘alon Rossiya mustamlakachilik siyosatining zolimligini fosh qildi va mahalliy xalqlarning o‘z erki uchun kurashga tayyorligini ko‘rsatdi. 1916-yilgi xalq harakati bu Turkiston xalqlari tarixidagi muhim burilish nuqtalaridan biridir. U nafaqat Rossiya hukmronligiga qarshi norozilik, balki mustaqillik sari yo‘l boshlanganining belgisi edi. Butun xo‘jalik aloqalari izdan chiqqan. Rossiya iqtisodiyoti urush va bunday ko‘lamdagi harbiy harakatlar uchun zaif ekanligi ayon bo‘ldi. Davlat moliyasi inqirozga yuz tutdi. Maorifga, madaniyatni rivojlantirishga xarajatlar kamayib ketdi va mayda kredit deyarli qolmadi. Talafotlar o‘rnini to‘ldirish va harbiy xarajatlar o‘sishini qoplash maqsadida qo‘shimcha mablag‘larizlar ekan, chor hukumati o‘zi uchun ancha odatiy va eng oson bo‘lgan yo‘ldan, ya’ni o‘z mustamlaka o‘lkalarini talashdan, urush olib borish uchun sarf-xarajatlarning katta qismini o‘zmustamlakalari, jumladan, Turkiston o‘lkasi gardaniga yuklash yo‘lidan bordi. 7 Mardikorlikka safarbarlikning e’lon qilinishi Urush ketayotgan joylardagi vayronagarchiliklarni tugatish, mudofaa inshootlarini qurish, urushga oziq- ovqat va qurol-yarog‘larni tayyorlash va ularni joylarga yetkazish ishlari katta muammoga aylandi. Bu ishlarni amaliy boshqarish va tashkil qilish umuman izdan chiqib ketdi. Muammoni hal qilish uchun qo‘shimcha ishchi kuchi va front ortida ishlash uchun ko‘plab odamlar zarur bo‘ldi. Shu vaziyatdan kelib chiqib amaldagi hukumat tomonidan imperiya mustamlakalaridagi tub aholi vakillari va urushga safarbar qilinmagan kishilardan front or-qasidagi ishlarda foydalanishga qaror qilindi. 1916-yil 25-iyunda Rossiya imperatori Nikolay II (1894-1917) Oliy Bosh qo‘mondonva harbiy vazir taklifi bilan chiqargan farmoni bo‘yicha «front ortidagi xizmatlar uchun Turkiston, Sibir va Kavkaz dan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan erkaklar safarbarligi» boshlandi. 8 Rossiya urush rejasichor Rossiyasining ingliz-fransuz kapitaliga iqtisodiy va siyosiy qaramligi sharoitida rivojlangan. Angliya va Fransiya chor avtokratiyasiga qullik qarzlarini taqdim etib, Rossiyaga og'ir harbiy majburiyatlarni yukladilar, general shtab urush rejasini ishlab chiqishda ularni hisobga olishlari kerak edi. Avtokratiya manfaatlari Avstriya- Vengriyaga asosiy hujumni talab qildi. Biroq, Rossiya Angliya va Fransiyaga qaram bo lganligi sababli o z kuchlarini g arbdan chalg itib, nemisʻ ʻ ʻ ʻ qo shinlarining fransuz armiyasiga hujumlarini susaytirish uchun Germaniyaga ʻ qarshi hujum operatsiyalarini o tkazishga majbur bo ldi. ʻ ʻ Manfaatdor tomonlarni qondirish istagi ikkala raqibga bir vaqtning o‘zida hujum qilish qaroriga olib keldi. Shimoli-g'arbiy front 8-germaniya armiyasini o‘rab olishi va yo‘q qilishi va Sharqiy Prussiyani egallashi kerak edi, Janubi-g'arbiy frontga Galisiyada joylashgan Avstriya-Vengriya qo‘shinlarini o‘rab olish va mag'lub etish vazifasi yuklatildi. 19-asr boshlariga kelib, Yevropadagi inqiroz barcha yirik davlatlar uchun ayon bo ldi. Ko‘pgina ʻ tarixchilar va tahlilchilar Birinchi jahon urushi boshlanishining turli populistik 8 To‘raqulov B. Milliy ozodlik harakatlari: tarix va saboqlar. – Toshkent., Ma’naviyat, 2007. -B.64 . 8 sabablarini tilga oladilar. Ilgari kim kim bilan jang qilgan, qaysi xalqlar bir-biriga qardosh bo‘lgan va hokazo bularning barchasi aksariyat mamlakatlar uchun deyarli hech qanday ma'noga ega emas edi. Birinchi jahon urushidagi urushayotgan kuchlarning maqsadlari boshqacha edi, lekin asosiy sabab yirik biznesning o‘z ta'sirini yoyish va yangi bozorlarni qo‘lga kiritish istagi edi. Avvalo, Germaniyaning istagini hisobga olish kerak, chunki aynan u tajovuzkor bo‘lib, urushni boshlab yuborgan. Ammo shu bilan birga, faqat Germaniya imperiyasi urushni xohlaydi, qolgan davlatlar esa hujum rejalarini tayyorlamadilar va faqat o‘zlarini himoya qildilar, deb o‘ylamaslik kerak. XX asr boshlariga kelib Germaniya jadal rivojlanishda davom etdi. Imperiya yaxshi armiyaga, zamonaviy qurol turlariga, qudratli iqtisodiyotga ega edi. Asosiy muammo shundaki, nemis yerlarini yagona bayroq ostida birlashtirish faqat XIX asr o‘rtalarida mumkin edi.Aynan o‘shanda nemislar jahon arenasining muhim o‘yinchisiga aylanishdi. Ammo Germaniya buyuk davlat sifatida paydo bo‘lgan paytda, faol mustamlakachilik davri allaqachon o‘tkazib yuborilgan edi. Angliya, Fransiya, Rossiya va boshqa davlatlar ko‘plab mustamlakalarga ega edi. Ular bu mamlakatlar kapitali uchun yaxshi bozor ochib berdilar, arzon ishchi kuchi, mo‘l-ko‘l oziq-ovqat va o‘ziga xos tovarlarga ega bo‘lish imkonini berdi. Germaniyada bu yo‘q edi. Tovarlarning ortiqcha ishlab chiqarilishi turg'unlikka olib keldi. Aholining o‘sishi va ularning yashash joylarining cheklangan hududlari oziq-ovqat taqchilligini keltirib chiqardi. Keyin Germaniya rahbariyati ikkilamchi ovozga ega bo‘lgan davlatlar hamdo‘stligiga a’zo bo‘lish g'oyasidan voz kechishga qarorqildi. 19- asrning oxirlarida siyosiy ta'limotlar Germaniya imperiyasini dunyoning yetakchi kuchi sifatida qurishga qaratilgan edi va buning yagona yo‘li bu urush edi. XIX arsning oxiri va XX asming boshlarida imperiya ma’murlari Turkistondagi mahalliy aholining milliy-ozodlik harakatiarini shafqatsizlik bilan bostrrib turgan bo‘lsa-da o‘lkadagi norozilik harakatiarini va qo‘zg'olonlar 9 to‘xtamadi. Chunki, 1910-1914-yillarda Turkiston o‘lkasi aholisi o‘rtasida milliy o‘ziikm anglash jarayoni kuchaya boshlagan edi. Undan tashqari, 1914-yilda Rossiyaning birinchi jahon umshiga qo‘shilishi, shu-yilning 26 iyulida Turkiston oTkasi ‘‘favqulodda muholaza holatida” deb e’lon qilmishi vaziyatni yanada keskinlashtirdi. Bu e’longa ko‘ra, har qanday tashviqot va targ'ibot ta’qiqlanib, tartibni buzganlarga Maxsus qo‘mita tomonidan 500 rublgacha jarima yoki o‘n oy muddatga qamoq jazosi belgilandi. Birinchi jahon urushi-yiilarida o‘lkadagi mavjud mustamlaka tuzumidan norozilik mahalliy ishchilar va hunarmandlar orasida ham kuchayib bordi. Xususan, arxiv hujjatlari tadqiqotchilarining hisob- kitoblariga ko‘ra, hozirgi O‘zbekiston hududlarida joylashgan 425 ta sanoat korxonasidan 220 tasi paxta tozalash, 76 tasi ko‘n-teri ishlab chiqrish, 32 tasi pilla quritish zavodlari bo‘iib, ularda jami 18 ming nafar ishchi ishlagan. Ishchilar juda og'ir sharoitlarda kuniga 12-14 soatdan mehnat qilganlar. 9 Temir yo‘1 ishchilari orasida mahalliy millat vakillari 4,5 -5 ming ishchini tashkil etgan. Aynan temir yo‘1 sohasidagi qora ishlardagi, qurilishlardagi va malakali ishlardagi mahalliy ishchilar inqilobiy va tuzumdan norozi kayfiyatdagi, turli islohotlar tarafdorlari boTgan harakatlar ta’siri ostida o‘z haq-huquqlarini tanib, milliy o‘zligini anglay boshlagan edilar. Toshkent Bosh temir ustaxonasidagi goh yashirin, goh oshkora kurash jarayonidagi tajribaga ega boTgan o‘zbek ishchilari ulaming yolboshchilari bo‘ganligi haqida ko‘plab arxiv manbalari maTumot beradi. Birinchi jahon urushi-yillarida Turkiston o‘lkasidagi hunarmadlarning soni 100 mingdan oshiq bo‘lib, ularning ham ahvoli ancha og‘ir edi. Xususan, o‘lkada to‘xtovsiz kirib kelayotgan rus sanoati mahsulotlarining raqobati ko‘pchilik hunarmandlarni xonavayron qilib, boshqa kasb-hunarga o‘tishga majbur qilar edi. Undan tashqari, hunarmandchilik sanoati mahsulotlarining qiymati esa, Turkiston o‘lkasi fabrika va zavodlari mahsulotlari qiymatming 22 foizi tashkil qilgan xolos. Birinchi jahon urushi Turkiston o‘lkasining qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga 9 Shoniyozov K. XIX-XX asrlarda O‘zbekiston tarixi. – Toshkent: Universitet, 1995. -B.56 10 asoslangan iqtisodiy hayotiga ham saibiy ta’sir ko‘rsatdi. Buning natijasida urush davrida o‘lka aholisining 90 foizini (XIX asr oxirida 80 foiz bo‘lgan) tashkil etgan dehqonlar va chorvadorlarning ahvoli yanada og'irlashdi. Xususan, 1916-yildan boshlab ilgarigi-yillarga nisbatan chorva mol lari sonining kamayib ketishi, o‘lkaning asosiy ekini bo‘lgan paxtaning ekin maydoni ham, hosildorligi ham kamayib ketishi oddly xalq ahvolini yanada mushkullashtirdi. Undan tashqari, bu davrda dehqonlardan olinadigan soliqlarnmg hajmi ham tobora ortib bordi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Turkistonda er solig'i 1914-yiida 6 859 021 rubl bo‘lgan bo‘lsa, 1916-yilga kelib bu raqam 14 311 771 rublni, ya’ni, ikki barobar ko‘p miqdorni tashkil etgan edi. Arxiv ma’lumotlariga asoslangan yangi adabiyotlarda berilishicha, 1915-yilda o‘lka aholisidan maxsus harbiy soliq olinib, bu soliq paxtakorlar uchun har pud paxtadan 2 rubl 50 kop.ni tashkil etgan. Hisob- kitoblarga ko‘ra 1915-yilgi bu soliqlarning umumiy miqdori 38 329 000 rubl dan iborat bo‘lgan. 10 1.2. Birinchi jahon urush davrida Turkistondagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar Birinchi jahon urushi ishtirokidagi tobora ko‘plab qurbonlar hamda yo‘qotishlar Rossiya imperiyasini tobora holdan toydirib bordi. Imperiya 10 Abdurahmonov A. Turkiston mustamlaka davrida xalq noroziliklari. – Toshkent., Fan, 1998. -B.84. 11 ma’muriari qanday qilib bo‘lsa-da, vaziyatni engillashtirish choralarini izlay boshladilar. Rossiya Oliy Bosh qo‘mondonlik shtabi harbiy vazirlikdan “armiya ehtiyojlari uchun salmoqli miqdorda kuch ajratishni” zudlik bilan talab qildi. Harbiy vazirlik esa bu masalani mustamlakalar hisobidan hal qilishga qaror qildi. Natijada 1916-yil 25-iyun kuni imeprator Nikolay II ning ‘‘Imperiyadagi rus bo‘lmagan erkak aholini harakatdagi armiya rayonida mudofaa inshootlari va harbiy aloqa yo‘llari qurish uchun olib boriladigan ishlarga, shuningdek, davlat mudofaasi uchun qilish zarur bo‘lgan boshqa har qanday ishlarga safarbar qilish haqidagI’’ farmoni e’lon qilindi. Ushbu farmonga ko‘ra, Sibir, O‘rta Osiyo, Oozog'iston, Kavkaz orti xalqlari aholisidan 19 yoshdan 45 yoshgacha bo‘lgan 400 ming erkak front ishlariga, ya’ni, mardikorlikka safarbar qilinishi lozim edi. Turkiston general-gubernatori A.N.Kuropatkinga zudlik bilan farmonni amalga oshirilish buyurilib, Sirdaryo viloyati zimmasiga 87 ming, Samarqandga 88 ming, Farg'ona viloyati zimmasiga 50 mnig kishi yuborish majburiyati yuklandi. 11 1914-yilda boshlangan Birinchi jahon urushi butun dunyoda bo‘lgani kabi, Rossiya imperiyasi tarkibida bo‘lgan Turkiston o‘lkasining ham ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga keskin ta’sir ko‘rsatdi. Urush boshlanishi bilan imperiya o‘z hududlaridagi barcha moddiy va insoniy resurslarni harbiy ehtiyojlar uchun safarbar eta boshladi. Bu esa Turkiston o‘lkasida og‘ir iqtisodiy tanglik va ijtimoiy norozilik holatlarini yuzaga keltirdi. Urushning ilk yillaridayoq paxta yetishtirishga bo‘lgan talab keskin oshdi, chunki Rossiya armiyasi uchun zarur bo‘lgan forma, chodir va boshqa harbiy anjomlar tayyorlashda paxta muhim xom ashyo edi. Turkiston esa imperiyaning asosiy paxta bazasi bo‘lib xizmat qilardi. Natijada, rus ma’murlari dehqonlarni paxta ekishga majbur qila boshladi, bu esa oziq-ovqat ekinlarining qisqarishiga olib keldi. Oziq-ovqat mahsulotlari tanqisligi yuzaga chiqdi, narxlar oshdi, aholi orasida ocharchilik holatlari ko‘paydi. Bundan tashqari, urush ehtiyojlari uchun 11 O‘zbekiston tarixi. 5 jildlik. 3-jild. XX asr boshlaridagi siyosiy harakatlar. – Toshkent: Sharq, 2000.-B.218 12 Turkistondan katta hajmda qoramol, bug‘doy, yog‘ va boshqa resurslar Rossiyaning markaziy hududlariga olib ketildi. Sanoatning rivojlanmaganligi, hunarmandchilikning inqirozga uchrashi va transport tizimining harbiy xizmatga safarbar qilinishi savdo aloqalarini izdan chiqardi. Ichki bozorlarda mahsulot tanqisligi va narx-navoning beqarorligi keng xalq ommasining turmush darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Ijtimoiy sohada esa og‘ir ahvol hukm surdi. Ishsizlik kuchayib, ko‘plab oila boquvchilari harbiy yuk tashish, safarbarlik ishlari va boshqa og‘ir mehnatlarga jalb qilindi. Ayniqsa, 1916-yil 25-iyunda chiqarilgan imperator farmoni bo‘yicha Turkiston aholisi orasidan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan musulmon erkaklarni orqa front ishlariga safarbar qilish to‘g‘risidagi buyrug‘i keng noroziliklarga sabab bo‘ldi. Aholi buni adolatsizlik deb qabul qildi, chunki ular ilgari harbiy xizmatdan ozod etilgan edi. Farmon qabul qilinganidan so‘ng, butun o‘lkada xalq noroziligi portladi va bu 1916-yilgi xalq qo‘zg‘oloniga sabab bo‘ldi. Qo‘zg‘olonlar bir necha viloyatlarni qamrab oldi, ammo imperiya kuchlari tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi. Natijada minglab begunoh odamlar halok bo‘ldi yoki muhojirlikka majbur bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, Birinchi jahon urushi yillari Turkiston o‘lkasi uchun iqtisodiy inqiroz, ijtimoiy notinchlik va siyosiy beqarorlik davri bo‘ldi. Mahalliy aholining mehnati, resurslari va hayoti Rossiya imperiyasi manfaatlari yo‘lida qurbon qilindi. Urush oqibatida yuzaga kelgan ijtimoiy-iqtisodiy inqirozlar esa keyinchalik mustamlakachilikka qarshi kurashlarning kuchayishiga zamin yaratdi. 1916-yil 2-iyulda Toshkentda, general-gubernatorlik qoshida kengash chaqirilib, oliy amaldorlar doirasida podsho farrnonining ijrosi rauhokama qilindi. Ushbu kengashda Farg'ona viloyatining paxta etishtirishga mo‘ljallangan tumanlari ko‘p bo‘lganligi bois, bu viloyatdan mardikorlikka o‘lkaning boshqa viloyatlariga nisbatan olti baravar kam olishga kelishib olindi. Farg'ona viloyatining o‘sha paytdagi harbiy gubernatori A.Gippius vaziyatni to‘g'ri anglab, turli yo‘llar bilan xalq orasida tushuntirish ishlari olib bordi. isyonlar va g'alayonlarni oldini olishga 13 harakat qildi. U hattoki, podshoning mardikorlikka olish haqidagi farmonni Farg'ona viloyatida vaqtincha to‘xtatib turishga ko‘rsatma berdi. Ammo, imperiya ma’murlari vaziyatga to‘g'ri baho bera olmadilar. A.Gippius zudlik bilan vazifasidan ozod etilib, o‘rniga o‘ta ketgan shovinist P.Ivanov tayinlandi. Podsho farrnonining ijrosi boshlanishi bilanoq nohaqliklar va adolatsizliklar, quyi ma’muriyatning o‘zboshimchaligi va yuqori ma’muriyatning zo‘ravonliklari yuzaga chiqdi. Samarqand harbiy gubernatori N.S.Likoshin rus hokirniyati vakillarining noqobilligini shunday ta’riflagan edi: “Norozilik harakati ko‘tarila bordi, goh u erda, goh bu erda ur-yiqitlar hamda oTdirishlar sodir bo‘ldi. Mahalliy amaldorlarning tushuntirishlari va ogohlantirishlari xalqqa ta’sir qilmadi, Ma’muriyatlarning so‘zlariga xalqning mutlaqo ishonchi qolmadi”. “Xalq ishonchini qozonish” hamda “podsho farmonini tinch yo‘l bilan bajarish” uchun harakat qilgan A.Gippius adashmagan edi. Mardikorlikka olishga qarshi isyonlar dastavval Farg'ona viloyatida boshlandi. 1916-yilning 4-iyulida Xo‘jandda qo‘zg'olon ko‘tarilib, 7 ming kishilik olomon politsiya mahkamasiga hujum qilgan bo‘lsa, 9 iyulga kelib Qo‘qon madrasasi talabalri mirshablar bilan to‘qnashdilar. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1916-yilning 10-iyulidan 15-iyuliga qadar Farg'ona viloyatining Eski Marg‘ilon, Oo‘qon, Namangan, Andijon, Chust uezdlarida katta g’alayonlar bo‘lib o‘tib, safarbarlikka qarshi oshkora chiqishlar boshlanib ketdi. 12-15-iyul “Xalq ishonchini qozonish” hamda “podsho farmonini tinch yo‘l bilan bajarish” uchun harakat qilgan A.Gippius adashmagan edi. Mardikorlikka olishga qarshi isyonlar dastavval Farg'ona viloyatida boshlandi. 1916-yilning 4 iyulida Xo‘jandda qo‘zg'olon ko‘tarilib, 7 ming kishilik olomon politsiya mahkamasiga hujum qilgan bo‘lsa, 9 iyulga kelib Qo‘qon madrasasi talabalri mirshablar bilan to‘qnashdilar. 12 Ma’lumotlarga ko‘ra, 1916-yilning 10 iyulidan 15 iyuliga qadar Farg'ona viloyatining Eski Marg'ilon, Qo‘qon, Namangan, Andijon, Chust uezdlarida katta g’alayonlar bo‘lib o‘tib, safarbarlikka qarshi oshkora chiqishlar boshlanib ketdi. 12-15 iyul kunlari Fayzobod, Hazratsho, 12 Алибаев Х. Национально-освободительное движение в Туркестане в 1916 году. – Ташкент: Фан,1986.- C .103 14 Rishton, Yaypan, Bachqir qishloqlarida aholining katta-katta g'alayonlari bo‘lib o‘tdi. Xullas, 1916-yilning iyulida qo‘zg'olonlar butun Farg'ona vodiysiga yo-yildi. Ma’lumotlarga ko‘ra, vodiyning 17 ta joyida mahalliy aholining harbiy qismlar bilan qurolli to‘qnashuvlari bo‘lib o‘tgan. Bu to‘qnashuvlar natijasida yuzlab begunoh kishilar haloq bo‘lib, minglab kishilar jarohatlandi. Mardikorlikka qarshi qaratilgan milliy-ozodlik harakatlari o‘lkaning markazi bo‘lgan Toshkentda ham bo‘lib o‘tdi. Qo‘zg‘olonchilar 11-iyulda Beshyog'och politsiya idorasiga hujum qildilar. To‘plangan xalq yordamga etib kelgan podpolkovnik Savitskiy boshliq praponujklar rotasidan ham hayiqmay, ularga qarshi jang qildilar. Yovuzligi va razilligi bilan nom qozongan pristav Mochalov qo‘zg'olonning faol ishtirokchisi, o‘zbek ayoli Ro‘zvonbibi Ahmadjovani o‘z qo‘li bilan otib tashladi. 13-iyulda To‘ytepa bo‘lisida mingga yaqin aholi mardikorlik majburiyatini bajarishdan bosh tortdilar. Toshkent tumaniga yuborgan polkovnik Afanasvning jazo otryadi isyonchilami shafqatsizlarcha jazoga tortdi. Qo‘zg'olonning ko‘lami tobora kengayib borayotganidan xavotirga tushgan mustamlakachi ma’murlar bu vaziyatdan chiqish yo‘llarini izlay boshladilar, Natijada, podsho Nikolay lining farmoni bilan 1916-yil 17-iyulda Turkiston harbiy okrugida harbiy holat joriy etilib, boshqaruv to‘la ravishda harbiy qo‘mondonlik ixtiyoriga topshirildi. jazo otryadlari tuzilib, harbiy dala sudlari tashkil etildi. 13 Qo‘zg‘olonlar mustamlaka hukumatni sarosimaga solib qo‘ydi. Turkistonda 18-iyul kuni harbiy holat e’lon qilindi. Turkistondan ajralib qolishdan xavfsirab, mustamlaka hukumat bor kuch va imkoniyatlarini ishga soldi. Rossiyadan va chegara hududlaridan ketma-ket harbiy kuchlar yetib kela boshladi. Xalq g‘alayonlari soat sayin keskinlasha boshlagach, vaziyatdan chiqish uchun 30-iyul kuni safarbarlikni 15-sentyabrga qadar kechiktirish haqida imperator farmoni e’lon qilindi. 23-avgustda esa safarbar qilinuvchilar soni 250 ming kishidan 200 ming kishiga kamaytirildi. Xalqni mahalliy amaldorlar va nufuzli kishilar qo‘llab- quvvatlashiga yo‘l bermaslik uchun ellikboshi, oqsoqol, qozilar, diniy ulamolar 13 Бартольд В.В. Туркестан в прошлом и настоящем. – Москва: Наука, 1990.- C .137 15 (imom, mullalar), mudarrislar va talabalar safarbarlikdan ozod qilindi. Ayni paytda mustamlakachilar qo‘zg‘olonni vahshiyona bostirib, shafqatsiz o‘ch ola boshladi. Ayniqsa, Jizzax shahrida amalga oshirilgan vahshiyliklar, ommaviy qirg‘in katta talafotlarga olib keldi. Shu bilan birga, Turkiston ziyolilari o‘lkada sodir etilayotgan zo‘ravonlik va xunrezliklar haqida arz qilib, Peterburgga Davlat Dumasiga vakil jo‘natadi va bu holatga chek qo‘yishni talab qiladi. Mardikorlikka mahalliy aholining zo‘rlik bilan safarbar qilish haqidagi farmonning adolatsizligini ta’kidlab, bunday holatga chek qo‘yishni, ahvolni o‘rganish uchun komissiya yuborishni so‘rashadi. Rossiya Davlat Dumasi tomonidan Turkistondagi ahvol bilan bevosita tanishish uchun deputatlardan iborat maxsus komissiya jo‘natiladi. Deputatlar 10 kun davomida Jizzax, Qo‘qon, Andijon, Samarqand kabi shaharlarda bo‘lib, Mustafo Cho‘qayev tarjimonligida mahalliy aholi bilan yuzma-yuz, ma’murlar va mirshablar ishtirokisiz suhbatlashdi. Xalq sodir bo‘lgan voqealarning sabablari, tafsilot va oqibatlari haqida ro‘yi-rost ko‘rsatma berdi. Farmon ijrosi maqsadida mardikorlar ro‘yxatini tuzish jarayonida mustamlaka ma’murlarining poraxo‘rligi, ularning kissasiga pul solgan boylarning yosh o‘g‘illari “Keksa” degan bahona bilan frontdan ozod qilinib, 70 ga chiqqan kambag‘al mo‘ysafidalar 40 yosh yigit sifatida safarbarlikka olingangani, boyning beshta o‘g‘li uyda qoldirilib, kambag‘alning yolg‘iz yoki kasalmand o‘g‘li, o‘g‘li bo‘lmasa eri ro‘yxatga tirkalgani, xalq g‘alayonlari o‘ta vahshiyona bostirilgani haqidagi ma’lumotlar deputatlarni junbushga keltirdi. Bu ma’lumotlar Rossiya Davlat Dumasida 1916-yil 16-noyabrda bo‘lib o‘tgan yopiq majlisda e’lon qilinganda esa to‘plangan deputatlar bu adolatsizlikka qarshi o‘z tuyg‘ularini jilovlay olmay, keskin norozilik bildirganliklari majlis bayonnomasida ochiq e’tirof etildi va arxivlarda saqlanib qoldi. 14 Majlis yakunida Davlat Dumasi deputatlari imperatorga bu g‘ayriqonuniy farmon va Turkistondagi ma’muriyatning qilmishlariga javob berishni so‘rab, 14 Ганиев А. Национально-освободительные движения в Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1989. C .-203. 16 so‘rovnoma jo‘natdi. G‘alayonlar vahshiylik bilan bostirilgach, hukumat 15- sentabrdan farmon ijrosiga kirishdi va o‘lkadan 123300 kishi mardikorlikka safarbar etildi. Bunday sharoitda Turkiston ma’rifatparvarlari uzoq sovuq yurtlarga noma’lum muddatga zo‘rlab olib ketilayotgan xalq azoblarini yengillatishga urinib, maxsus qo‘mitalar tuzdi. Bu qo‘mitalar faoliyati natijasida safarbar etilayotganlarga halol ovqat tayyorlash uchun oshpaz, ibodat uchun imom, maktublar yozish uchun mirzalar biriktirildi, issiq kiyimlar to‘plandi. Safarbar etilganlarning juda ko‘pchiligi mehnatga yaroqsiz bo‘lsa-da, ular majburan jo‘natilgan edi. Ulardan eng og‘ir ishlarda, arzimagan haq evaziga foydalandilar. Rossiyaning qahraton qish iqlimida ust-boshi yupun, qorni och, sog‘lig‘i og‘irlashgan, oddiy haq-huquqdan mahrum mardikorlar og‘ir jismoniy mehnatdan, tibbiy yordam, zarur sharoit yo‘qligi tufayli yoppasiga kasallanib, ochlikdan, sovuqdan azob chekdi. Ularning shikoyat va arz-dodlarga to‘la maktublarida qayd etishicha, ishga olinganlarga qattiq turma rejimi o‘rnatilgan. Qarindoshlar bilan uchrashtirilmagan, arzimas gunoh uchun kaltaklangan, ular doimiy sur’atda soqchilar nazoratida bo‘lgan. Ishchilar hayot sharoitlari chidab bo‘lmas darajada og‘ir bo‘lib, ular zaxda, suvda turib ishlagan. Yotoqlar zaxligi bois, ishchilar surunkali og‘rib, bod (revmatizm) kabi kasalliklar bilan og‘ir xastalangan. Ularga tibbiy yordam ko‘rsatilmagan, charchash yoki betoblikdan hasrat qilganlar esa kaltaklanib, haqoratlanar, eng og‘ir jazo berilar edi. 15 Rossiyaning Birinchi jahon urushida ishtirok etishi, Turkiston o‘lkasidagi qo‘zg‘olonlar xalq turmushiga ham o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatdi. Podsho hukumati tomonidan Turkiston aholisining mardikorlikka safarbar qilinishi mahalliy aholining katta qismini boquvchisiz qoldirdi. Natijada bu davrda oziq- ovqat taqchilligi, narx-navoning ko‘tarilishi tirikchilik qilishning qiyinlashishiga olib keldi. Shuning uchun ham mardikorlikka qarshi olib borilgan 1916-yildagi qo‘zg‘olonlar mahalliy aholining mustamlakachilarning jabr-zulmlarga asoslangan 15 AxmedovA . A . 1916- yilqo ‘ zg ‘ olonlarivaularningijtimoiy - siyosiymohiyati . – Toshkent : Fan , 1996. - B .84 17 siyosati va urush oqibatlarining salbiy ta’siri natijasida sodir bo‘ldi. O‘zbek mardikorlari mashaqqatli va og‘ir hayotning asiri bo‘lib qolmay, kurash olib bordilar. Ular bir necha marotaba ish tashladilar, harbiy bo‘linmalar bilan to‘qnashdilar. Ular orasida mahalliy aholi bilan birgalikda inqilobiy harakatlarda faol qatnashgan kishilar bor edi. Mardikorlar fevral burjua-demokratik inqilobidan keyin o‘z vataniga qaytishga erishdilar va o‘lkaning keyingi siyosiy-iqtisodiy hayotida faollik ko‘rsatdilar. Bularning bari mustamlakachilik zulmi, Birinchi jahon urushi va mardikorlikka safarbarlik haqidagi imperator Nikolay II ning farmoni ijrosining Turkiston aholisi boshiga solgan kulfatlarning ayanchli natijasi edi. 16 II. BOB. TURKISTON O‘LKASIDAGI 1916-YILGI XALQ HARAKATLARI VA ULARNING OQIBATLARI 2.1. 1916-yilda Turkiston o‘lkasidagi xalq qo‘zg‘olonlarining boshlanishi va uning Turkiston bo‘ylab tarqalishi 16 Назаров Н. Среднеазиатский мятеж 1916 года: глазами современников. – Ташкент: Университет, 1991. - C .115. 18 Qo zg olon arafasida Jizzaxda ham butun o lkadagi kabi zulm zo ravonlik,ʻ ʻ ʻ ʻ adolatsizlik cheksiz edi. Aholi, asosan, don, g alla yetishtirish bilan mashg ul edi. ʻ ʻ Mahalliy aholi yerlari tortib olinib, temir yo l, o rmon xo jaligida band bo lgan rus ʻ ʻ ʻ ʻ oilalariga berilgan, yaylovlar qisqartirilgan, o rmonlar qattiq nazoratda bo lib, ʻ ʻ hatto o tin olishga ruxsat berilmasdi, sug orish inshootlari ham ma muriyat qo lida ʻ ʻ ʼ ʻ bo lib, yer, suv soliqlari tobora oshirilmoqda edi. Jizzax uyezdi boshlig ining ʻ ʻ ma lumotnomasida qayd etilishicha, "aholining iqtisodiy ahvoli shu darajada og ir ʼ ʻ bo lganki, ular qishdan bahorga chiqquncha, gadoylar darajasiga tushib qolgan, ʻ sadaqa bilan kun ko rib, bir burda non u yoqda tursin, tariqqa ham zor bo lgan. ʻ ʻ Ana shunday ahvolda kun kechirayotgan aholidan Birinchi jahon urushi yillarida Rossiyaga harbiy ehtiyojlar uchun juda ko p mahsulot majburan tashib ʻ ketildi. Mardikorlikka olish haqidagi farmon e lon qilingach (3 iyul), norozilik ʼ keskin g alayonlarga aylandi. Ma muriyat taqsimotiga ko ra, Jizzax uyezdi 11 ʻ ʼ ʻ ming mardikor, butun Samarqand viloyati 38 ming mardikor berishi kerak edi. Busiz ham halokat yoqasiga kelib qolgan aholi orasidan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo lgan erkaklarni noma lum muddatga, ayni q.x. ishlari qizigan mavsumda olib ʻ ʼ ketilishi minglab oilalarning boquvchisidan ayirib, halok etishi turgan ran edi. 17 5 iyul kuniyoq dastlabki g alayonlar boshlandi. Aholi farmonni bekor etishni, ʻ ro yxat tuzishni to xtatishni talab etaboshladi. Jizzax ahli boshqa shaharlardagi ʻ ʻ ahvoldan xabardor bo lish uchun Toshkent va Samarqandga o z vakillarini ʻ ʻ (Toshkentga jizzaxlik Nazir Hoji, Samarqandga bog donlik Xudoyorqul Hoji) ʻ jo natiladi. Nazir Hoji Toshkent aholisi qo zg olon ko targanidan xabar topib, 12 ʻ ʻ ʻ ʻ iyul kuni Jizzaxga qaytadi. Shu kuni Jizzaxning eski shahar qismida to plangan ʻ xaloyiq farmonga bo ysunmaslikka, kurash boshlashga axd qiladi. Tuni bilan ʻ shahar aholisi bundan ogoh etiladi. Ertasi kuni 13 iyulda erta tongda Jizzax axli qo zg aladi. Damin kulol boshchiligida bir necha ming kishidan iborat olomon ʻ ʻ mardikorlikka ro yxat tuzgan ellikboshi Mirzayor Xudoyorni jazolaydi. Shu yerda ʻ qo zg olonchilar safi kengayib, Jizzaxni bosqinchilardan ozod qilib, mustaqil ʻ ʻ 17 O‘rayev O. O‘zbek xalqi tarixida mustamlakachilikka qarshi kurash. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. -B.126 19 beklik tuzish rejasi ilgari suriladi. 1916-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan chiqarilgan 25 iyun farmoni asosida Turkiston o‘lkasi, Qozog‘iston va boshqa musulmon xalqlari orasidan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan erkaklarni harbiy orqa front ishlariga safarbar qilish rejasi e’lon qilindi. Ushbu qaror xalq orasida kuchli norozilikka sabab bo‘ldi. Avvallari musulmon xalqlari Rossiya armiyasida xizmat qilishdan ozod etilgan edi. Shu bois, bu safarbarlik qarori nafaqat og‘ir iqtisodiy va ijtimoiy sharoitda yashayotgan aholiga yana bir og‘ir yuk bo‘ldi, balki uni diniy, milliy va insoniy haqlarning poymol qilinishi sifatida qabul qilindi. Farmon e’lon qilinganidan so‘ng bir necha kun ichida xalq noroziligi ochiq qo‘zg‘olonlarga aylandi. Qo‘zg‘olonlar dastlab Jizzax uyezdida boshlangan. Bu yerda aholi rus harbiylariga qarshi qurolli harakat boshladi, ko‘plab rus mansabdorlari, jandarmlar va harbiy xizmatga jalb qilish bilan shug‘ullanuvchi vakillar nishonga olindi. Jizzaxdagi harakat qisqa vaqt ichida qo‘shni hududlarga – Qo‘qon, Andijon, Namangan, Marg‘ilon, Samarqand, Toshkent viloyatlariga tarqaldi. Qo‘zg‘olonchilarning asosiy talabi safarbarlikni bekor qilish, zo‘ravonliklarga chek qo‘yish va adolatli boshqaruv o‘rnatish edi. Qo‘zg‘olonlar faqat Farg‘ona vodiysi va Zarafshon vohasi bilan cheklanib qolmadi. U Qirg‘iziston va Qozog‘istonning bir qator viloyatlariga ham tarqaldi. Harakat o‘ziga xos tarzda, ya’ni aholining o‘z tashabbusi bilan, mahalliy sharoitga mos ravishda tashkil topdi. Ko‘plab joylarda milliy va diniy rahnamolar qo‘zg‘olonchilarning ruhiy yetakchisiga aylandilar. Aholi yirik jamoalarda birlashib, rus mustamlakachilariga qarshi jang qildilar. Ayrim joylarda rus posyolkalariga hujumlar uyushtirildi, telegraf aloqalari, harbiy obyektlar yo‘q qilindi. Rossiya hukumati bu harakatni shiddat bilan bostirishga kirishdi. Markaziy Rossiyadan Turkistonga qo‘shimcha harbiy kuchlar yuborildi. Harbiy holat e’lon qilindi, yuzlab qishloqlar vayron qilindi, minglab tinch aholi, ayollar va bolalar qurbon bo‘ldi. Ayrim tarixchilarning fikriga ko‘ra, 1916-yilgi voqealar davomida 200 mingdan ortiq odam hayotdan ko‘z yumgan yoki Xitoy, Afg‘oniston va 20 boshqa hududlarga qochishga majbur bo‘lgan. Ayniqsa, Qirg‘iz va Qozog‘iston hududlarida ko‘plab qishloqlar yoqib yuborildi, butun urug‘-qabilalar surgun qilindi. 1916-yil qo‘zg‘oloni o‘zining tabiati, ko‘lami va fojiali oqibatlari bilan Turkiston tarixida muhim burilish nuqtasiga aylandi. Bu harakat mahalliy aholi ongida mustamlakachilik zulmiga qarshi nafratni chuqurroq shakllantirdi. Shu bilan birga, bu voqealar keyinchalik boshlangan 1917-yilgi fevral va oktyabr inqiloblari davridagi siyosiy o‘zgarishlarga Turkiston xalqlari faolroq tarzda jalb bo‘lishiga turtki berdi. Xulosa qilib aytganda, 1916-yilgi qo‘zg‘olon Rossiya imperiyasining adolatsiz siyosatiga qarshi o‘zbek, qozoq, qirg‘iz va boshqa turkiy xalqlarning ilk ommaviy va o‘z-o‘zidan tashkillashtirilgan norozilik harakati bo‘lib, u Turkiston o‘lkasida mustamlakachilikka qarshi ijtimoiy-siyosiy kurashlarning kuchayishiga zamin yaratdi. Nazir Hoji eshon Jizzax beki deb e lon qilinadi. Eng oddiy qurollar ketmon,ʼ kaltak, pichoq, to qmoqlar bilan qurollangan xaloyiq Jizzaxning yangi shahar ʻ qismiga yo l oladi. Bundan xabar topgan uyezd boshlig i polkovnik Rukin o z ʻ ʻ ʻ yordamchilari bilan g alayonchilar qarshisidan chiqib, ularni aldab, tinchitmoqchi ʻ bo ladi. Biroq, g alayonchilar unga ishonmay, yonidagi sheriklari bilan qo shib ʻ ʻ ʻ jazolaydilar, qurollarini tortib oladilar. Bu orada yetib kelgan polkovnik Afanasyev boshliq harbiy kuchlar ham qo zg olonchilarni qaytara olmadi. O zaro ʻ ʻ ʻ to qnashuvdan so ng g alayonchilar bir necha o n kishini yo qotib chekindilar va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shaharning eski qismida g alayonga tayyorgarlik boshlandi, atrof qishloqlarga ʻ choparlar yuborildi. Temirchilar qurolaslaha tayyorlashga kirishdilar. Toshkentdan Abdurahmon jevachining oldiga vakil kelib, ‘‘Siz Jizzaxda odamlarni kurashga boshlang , biz Toshkentdan temir yo lni qirqamiz, rus askarlari kelolmaydi, ʻ hamma yoqni egallaymiz’’, deb ogohlantirgan. 5-iyulda dastlabki g‘alayonlar boshlandi. Bunda aholi farmonning bekor qilinishini, ro‘yxat tuzishni to‘xtatishni talab qiladi. Jizzax qo‘zg‘oloniga Nazirxo‘ja eshon va Abdurahmon jevachilar 21 rahbarlik qilishgan. Jizzax aholisi mardikorlikka qarshi ommaviy qo‘zg‘olon ko‘tarish maqsadida boshqa shaharlarga, jumladan, Toshkent, Samarqand va ko‘plab atrofdagi qishloqlarga o‘z vakillarini yubordi. 18 13-iyulda Jizzax shahrida Damin kulol boshchiligida hunarmandlar mardikorlikka olish bo‘yicha ro‘yxatni talab qilib qishloq oqsoqoli Mirzayor Xudoyorov oldiga bordi. Undagi ro‘yxat, asosan, kambag‘al oila vakillaridan tuzilgan bo‘lib chiqdi. Bundan norozi bo‘lgan aholi ro‘yxatni berishni va uni qaytadan tuzishni talab qildi. Mirzayor Xudoyorov ro‘yxatni bermay, to‘plangan odamlarni haqorat qildi. Bu holat aholining keskin noroziligini keltirib chiqardi. Shundan keyin ketmon, tayoqlar bilan qurollangan qo‘zg‘olonchilar Jizzaxning yangi shahar qismiga yo‘l oladi. Qo‘zg‘olonni bostirish uchun uyezd boshlig‘i o‘z yordamchilari bilan yetib keladi, lekin ularni qaytara olmaydi. Qo‘zg‘olonchilar safiga shahar va uning atrofidan ko‘plab kishilar qo‘shildi. Nazirxo‘ja eshon qo‘zg‘olonchilarga umumiy rahbar bo‘ldi. Jizzax qo‘zg‘oloni ishtirokchilari mustamlakachi ma’muriyatga tegishli bo‘lgan harbiy, ma’muriy va boshqa joylarga hujum qilishdi. Ular 13-iyul kuni temiryo‘l stansiyalarini, aloqa simlarini uzib, temiryo‘l va ko‘priklarni buzib tashlashdi. 14-iyulda Abdurahmon jevachi o‘z uyida turli joylardan yuborilgan vakillar bilan yig‘ilish o‘tkazdi va unda Jizzaxdan 12 chaqirim uzoqlikda joylashgan Kuyaboshi degan joyda to‘planib, barcha birgalikda harakat qilishga kelishildi. Bu xabarni atrofdagi joylarga yetkazish uchun vakillar yuboriladi. Jizzaxdagi bu voqealardan xabar topgan podsho hukumati polkovnik Ivanov boshchiligida harbiy kuchlarni u yerga yubordi. 18-iyul kuni Turkistonda harbiy holat e’lon qilindi. 1916-yil 15-iyul kuni Abdurahmon jevachi boshliq qo‘zg ‘ olonchilar Forishdagi pristav Borillani qo‘lga olish uchun mahkama binosiga yurish boshlaydi. Ammo u cho‘l orqali Jizzaxga qochib ketadi, qo‘zg ‘ olonchilar esa boshqa rus amaldorini o‘ldiradilar. Jevachi boshliq qo‘zg ‘ olonchilarni Sangzordan 18 Abdurahmonov A. Turkiston mustamlaka davrida xalq noroziliklari. – Toshkent: Fan, 1998. 154 b . 22 To‘raqul To‘rabekov rahbarligidagi aholi ham qo‘llab-quvvatlab ularga qo‘shiladi. Zomin xalqi ham jizzaxlik ozodlik harakati a’zolariga xayrixohlik bildiradilar. Mustaqillik uchun kurashayotganlar Buxoro amiriga maktub yo‘llab yordam so‘raydilar. Biroq bu maktub sotqin mirshablar qo‘liga tushib, amirga yetib bormaydi. Rus bosqinchilariga qarshi kurashda Jizzax atrofidan to‘rt ming odam yig ‘ iladi. Kimdir qo‘liga ketmon, bilan ozchilik xaloyiq esa miltiq bilan dushmanga qarshi chiqadi. 19 Ozodlik uchun ko‘chaga chiqqan xalq to‘qnashuvda mag ‘ lubiyatga uchraydi. Ularga boshchilik qilgan Abdurahmon jevachi va uning sheriklaridan 50 kishi qo„lga olinib qatl ettirilgan, uch ming fuqaro hibsga olindi. Qo‘g ‘ olon ishtirokchilari beayov jazolanib, uylariga o‘t qo‘yildi. Qishloqlar vayron etildi. Jizzax fojiasi haqida bir guruh jadidchilar Peterburgga borib podshoh dumasiga arz qilganlar. Duma o‘sha zamonda komissiya tuzib, qo‘zg‘olon sabablarini o‘rganishga yuboradi. O‘sha komissiyaga rahbarlik qilgan Chor hukumati vakili A.Kerenskiy dumaga topshirgan hisobotida shunday yozadi: Men Jizzax vayronalarini borib ko‘rdim, janoblar, men ikki frontda Kavkaz va g‘arbiy frontda bo‘lganman, lekin bunaqa qirg‘inbarotni ko‘rmaganman. Abdurahmon jevachi boshchilik qilgan ozodlik harakatining asl maqsadi o‘lkada chorizm zulmiga, mardikorlikka odam olinishiga qarshi kurash bo‘lgan. Erk va ozodlik uchun kurashgan Nazirxo‘ja Eshon, Muhammad Rahim, Abduraxmon jevachi va boshqalarning xatti-harakati chor hukumati va sovet mafkurachilari tomonidan o‘sha paytda qattiq qoralandi. Biroq ularning mustamlakachilikka, zulm va qullik kishanlariga qarshi kurashi milliy mustaqillik uchun kurashlar tarixida o‘chmas sahifa bo‘lib qoldi. Afsuski, tarix sahifalarida XIX asr oxiri XX asr boshlarida xalqimizning erki, mustaqilligi uchun kurashga otlanib, bu yo‘lda jonini qurbon qilgan ozodlik yalovbardorlarining hammasining ham nomlari yo‘q. Ozodlik 19 Назаров Н. Среднеазиатский мятеж 1916 года: глазами современников. – Ташкент: Университет, 1991. - C .146. 23 uchun kurashganlarning aksariyati esa isyonchi, fitnachi, buzg ‘ unchi sifatida yosh avlod ongiga singdirildi. 20 O‘z yurti, jonajon qishlog ‘ ini jabr-zulmdan xalos etishga otlangani, xalqning tinkamadorini quritgan mustabid tuzumga qarshi kurashgani uchun ularga ozodlik kurashchilari emas, bosqinchi tamg ‘ asi bosildi. Qariyb, sakson yildan ortiq vaqt mobaynida barchamiz bunday bo‘htonlarga ishonib keldik. Ming shukurlar bo‘lsinki, mustaqillik tufayli Jizzax qo‘zg ‘ olonida old qatorda turganlar nomi oqlandi. Ular ozodlik, mustaqillik kurashchilari sifatida yangi o‘zbek tarixi kitoblaridan joy oldi. Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, vatan Hurriyati yo‘lida Rus bosqiniga qarshi chiqqan ozodlik harakati a’zolarining hayot yo‘li O‘zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardan boshlab qayta tiklana boshlandi. Bunday ezgu ishlar bugungi kunda ham davom etayotir. Jumladan, yaqinda Forishlik ijodkor pedagog Anvar Javlonov Abdurahmon jevachi haqida yana bir tarixiy haqiqatni ruyobga chiqardi. Anvarjon Jevachining bugungi kunda hayot bo‘lgan avlodlari bilan suhbatlashib, ularning xotiralarini yozib oldi. Tarixiy ma’lumotlarni qayta o‘rganib, ‘‘TOF burguti’’ deb nomlangan tarixiy qissani o‘quvchilar hukmiga havola qildi. Kitobda Abdurahmon jevachining butun o‘y- xayollari, orzu umidlari aks etgan. Albatta, xalqimiz vatan ozodligi uchun kurashganlarni unutmaydi, ularni qahramon deb biladi. Bu vaqtda mustamlakachi hukumat tomonidan qo‘zg‘olonni bostirish va uning ishtirokchilarini jazolash chora-tadbirlari ishlab chiqildi. Jizzaxga polkovnik Ivanov boshchiligida 13 rota soldat, 2 ta artilleriya qismi, kazak otryadlari, jami ikki yarim ming kishilik harbiy kuchlar yuborildi. Ular Jizzax shahrini to‘p va pulemyotlardan o‘qqa tutishdi. Mustamlakachilar qo‘shini dastlab Jizzaxni, keyin Zominni egallab, so‘ng Sangzorga yurish qiladi. Qo‘shin qurolsiz qo‘zg‘olonchilarni ayovsiz o‘qqa tutadi. Abdurahmon jevachi omon qolgan 600 kishilik odamlari bilan 20-21-iyulda polkovnik Afanasyev boshchiligidagi harbiy kuchlarga qarshi jang olib bordi. Ivanov 20 Масанов Н.Э. Казахи в национально-освободительном движении 1916 года. – Алма-Ата: Наука, 1984. - C .84 24 boshchiligidagi harbiy kuchlarning yordamga kelishi qo‘zg‘olonchilarning mag‘lubiyatga uchrashini ta’minladi. Natijada qo‘zg‘olonchilar yengildi va chekinishga majbur bo‘ldi. Qo‘zg‘olon rahbarlari va faol ishtirokchilaridan Abdurahmon jevachi, Nazirxo‘ja eshon, aka-uka To‘raqul va Eshonqul To‘rabekovlar, Qosim hoji eshonlar qo‘lga olinib, o‘lim jazosiga hukm etildi. 21 Mustamlakachi hukumatning jazo qo‘shini qo‘zg‘olonchilarni ayovsiz ravishda jazolashga kirishdi. Qo‘zg‘olon ko‘tarilgan qishloqlarga o‘t qo‘yildi. Uylar yondirildi. Ularning oila a’zolari ham jazoga tortildi. Bu jazodan qariyalar, ayollar, hatto yosh bolalar ham chetda qolmadi. Jizzaxga 26-27-iyulda yana qo‘shimcha jazo otryadlari yetib kelib, jazoni yanada kuchaytirdi. Qo‘zg‘olonchilardan 3 ming kishi hibsga olindi. Ularning boshliqlari o‘lim jazosiga, qolganlari qamoq va surgunga hukm qilindi. Mahalliy aholining qo‘zg‘olonda ishtirok etgani, qo‘zg‘olonchilarga xayrixoh bo‘lgani va ularni tutishda podsho hukumatiga yordam bermagani uchun o‘z uylaridan cho‘lga haydab yuborildi. 22 Anqaboy Xudoybaxtovning “Shodmon” dramasi Jizzax qo‘zg‘oloni va shaharni to‘pga tutish voqeasiga bag‘ishlangan. Asarning qiskacha mazmuni quyidagicha: kambag‘al dehqon Shodmon ro‘zg‘ori og‘irlashgach, Davkarboydan o‘ttiz so‘m qarz olishga majbur bo‘ladi. Boy Shodmonning savodsizligi va qarzni vaqtida uzolmaganidan foydalanib, pulning sof daromadini 630 so‘mga chiqaradi, qozi bilan til biriktirib, uning bir tanobcha yerini o‘zlashtirib olishni niyat qiladi. Shodmon qarzining foizi 630 so‘mga emas, balki 90 so‘mga oshganini isbotlashga urinadi. Lekin uni hushidan ketguncha kaltaklaydilar. Shu paytda ok poshshoning chet o‘lka xalqlaridan mardikor olish haqidagi farmoni keladi. Bu tashvishli xabar cho‘g‘dek qizib turgan xalqning g‘azabini qo‘zg‘atadi. Kosib hunarmand va dehqonlar bu alamga chiday olmay do‘mni (boylardan biri) o‘ldiradilar. Pristav esa arang qochib qutiladi. Ana shunday to‘s-to‘polon paytida Shodmon oilasining kuniga yarab turgan sigirni bir ofitser bilan ellik boshi boynikiga olib 21 Shoniyozov K. XIX-XX asrlarda O‘zbekiston tarixi. – Toshkent: Universitet, 1995. -B.137 22 Abdurahmonov A. Turkiston mustamlaka davrida xalq noroziliklari. – Toshkent: Fan, 1998. – B. 124. 25 ketayotganini eshitadi va do‘stlari bilan yo‘lini to‘sib ularni o‘ldiradi. 23 Xullas, Shodmon boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tariladi. 24 Oq poshshoning jazo otryadi kelib, qo‘zg‘olonni bostiradi, aholini bir chekkaga to‘plab, shaharni to‘pga tutadi. Shodmonni qo‘zg‘olon rahbari sifatida osishga hukm qiladilar. 23 Масанов Н.Э. Казахи в национально-освободительном движении 1916 года. – Алма-Ата: Наука, 1984.- C .215. 24 Назаров Н. Среднеазиатский мятеж 1916 года: глазами современников. –Ташкент: Университет,1991. - C .233 26 2.2. Jizzax qo‘zg‘oloni XX asr boshlarida butun Turkiston xalqlari Rossiya imperiyasining zo‘ravon siyosati ostida og‘ir ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy bosimlarda yashagan. Mustamlaka tuzumining kamsituvchi siyosati, yerdan mahrum qilish, milliy qadriyatlarga nisbatan e’tiborsizlik va zulm oxir-oqibatda noroziliklar va harakatlarga olib keldi. Ayniqsa, 1916-yilda yuz bergan xalq qo‘zg‘olonlari bu norozilikning ochiq ifodasi bo‘ldi. Qo‘zg‘olonlar qisqa fursatda butun Markaziy Osiyoni qamrab oldi, ammo ular chor hukumati tomonidan ayovsiz bostirildi. Quyida ushbu qo‘zg‘olonlarning sabablari, mag‘lubiyat omillari va undan keyingi oqibatlar haqida umumiy, chuqur va tizimli tahliliy ma’lumotlar taqdim qilinadi. 25 1916-yilgi qo‘zg‘olonlar, asosan, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy omillarning yig‘indisi sifatida yuzaga keldi. Rossiya imperiyasi o‘zining mustamlaka siyosatini yanada kuchaytirgan, mahalliy aholiga nisbatan tengsiz shartlar qo‘ygan edi. 1. Yerni tortib olish va ko‘chmanchi ruslarni joylashtirish: Rossiya hukumati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistondagi eng serhosil yerlarni rus dehqonlariga berib, mahalliy aholining hayot manbaidan mahrum qilgan edi. Bu esa dehqonlar orasida katta norozilik tug‘dirgan. 2. Majburiy safarbarlik e’lon qilinishi: 1916-yil 25-iyun kuni chiqarilgan farmonga ko‘ra, 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan musulmon erkaklar urush frontining orqa xizmati uchun safarbar qilinishi kerak edi. Bu qaror musulmonlar orasida katta norozilik tug‘dirdi, chunki avval ular harbiy xizmatdan ozod bo‘lgan edi. 3. Ma’naviy kamsitilish va milliy tahqirlar: Musulmon aholi rus mansabdorlaridan ko‘p hollarda bepisandlik, urush-yovuzlik, haqsizlik ko‘rgan. Ular sud, ta’lim, soliq tizimlarida teng huquqli emas edi. 4. Jaholat va iqtisodiy tanazzul: Rossiya hukumati Turkistonni ataylab rivojlanishdan orqada saqlagan, maktablar, sog‘liqni saqlash tizimi va yo‘llar yetarlicha rivojlanmagan edi. 25 Sodiqov M. Tarix saboqlari va milliy ong. – Toshkent., Ma’rifat, 2005. -B.236 . 27 5. Urush tufayli og‘irlashgan ijtimoiy ahvol:Birinchi jahon urushi davrida oziq-ovqat taqchilligi, narxlarning oshib ketishi va soliq yuklarining ko‘payishi oddiy xalqni charchatgan edi. 1916-yil 25-iyun kuni Rossiya imperatori Nikolay II tomonidan chiqarilgan farmonga ko‘ra, Turkiston o‘lkasining 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan erkak musulmon aholisi orqa front ishlariga safarbar qilinishi belgilandi. Bu qaror, og‘ir iqtisodiy va ijtimoiy sharoitda yashayotgan Turkiston xalqlari uchun kutilmagan, hatto tahqirli bir hodisa sifatida qabul qilindi. Ayniqsa, ilgari musulmon aholi harbiy xizmatdan ozod etilgan bo‘lsa-da, bu safarbarlik ularning huquqiy maqomini ham inkor etgandek tuyuldi. Bu esa keng norozilik va ochiq qarshilik harakatlariga sabab bo‘ldi. Ana shu qarshiliklarning eng yirik va ilk namunasiga Jizzaxdagi qo‘zg‘olon aylandi. 1916-yil iyul oyining boshida Jizzax uyezdida safarbarlik ro‘yxatiga olish ishlari boshlangan edi. Rus ma’murlari tomonidan safarbar qilinayotgan erkaklarning ro‘yxatini tuzish jarayonida zo‘ravonliklar, poraxo‘rlik, adolatsizlik va milliy kamsitish holatlari kuzatildi. Shu holatlar xalq noroziligini kuchaytirib, katta ko‘lamli qurolli harakatlarga turtki berdi. 3-iyul kuni Jizzax shahrida xalq qo‘zg‘oloni boshlandi. Qo‘zg‘olonchilar mahalliy rus ma’muriyati binolariga hujum qilishdi, ro‘yxat tuzayotgan mansabdorlarga qarshi qurol ishlatildi, o‘zbek, tojik va boshqa millatlardan bo‘lgan dehqonlar guruhlarga birlashib, jamoaviy harakat qildilar. Qo‘zg‘olon qisqa vaqt ichida Jizzax uyezdining qishloqlariga ham yoyildi. Qo‘zg‘olonchilar asosan qurolsiz yoki oddiy sovuq qurollar bilan harakat qilgan bo‘lsalar-da, ular o‘zining jipsligi va qat’iyati bilan rus ma’muriyati uchun jiddiy xavf tug‘dirdi. Shundan so‘ng, imperiya hukumati zudlik bilan qo‘shimcha harbiy kuchlar yuborib, qo‘zg‘olonni bostirishga kirishdi. Shafqatsiz tarzda o‘tkazilgan harbiy amaliyotlar natijasida yuzlab tinch aholi halok bo‘ldi, ko‘plab qishloqlar vayron qilindi. Qo‘zg‘olonning rahbarlari hibsga olinib, harbiy sudga tortildi yoki darhol o‘ldirildi 28 Jizzax qo‘zg‘oloni 1916-yilgi Turkiston xalq harakatining muhim va tarixiy jihatdan o‘ta ahamiyatli bosqichlaridan biri bo‘ldi. Bu qo‘zg‘olon mustamlakachilik siyosatining mahalliy xalqlar orasida qanday norozilik uyg‘otganini ochiq namoyon etdi. Shuningdek, u Turkiston o‘lkasida milliy uyg‘onish, ijtimoiy faollik va siyosiy ongning shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Jizzax voqealari boshqa hududlarda — Qo‘qon, Namangan, Andijon va Toshkent viloyatlarida ham xalqni qo‘zg‘olonlarga ilhomlantirdi. Bu tarixiy voqea o‘zbek xalqining mustamlakachilikka qarshi jasoratli kurashining yorqin sahifalaridan biri sifatida eslanadi. Qo‘zg‘olonlar juda keng hududda bir vaqtda boshlanib ketdi. Asosiy harakatlar quyidagi hududlarda bo‘lib o‘tdi: Jizzax va uning atrofidagi qishloqlar – bu yerda qo‘zg‘olon ayniqsa qattiq kechgan, rus aholi punktlari yoqib yuborilgan. Namangan, Andijon, Farg‘ona vodiysi – bu hududlarda aholining ko‘pligi va rus aholisining joylashuvi qo‘zg‘olon harakatlarini keskinlashtirgan. Qozog‘iston (Semirechye, Verniy, Alm ata) – qozoq-qirg‘iz elatlari safarbarlikka qarshi ko‘tarilgan. Qirg‘iziston (Prjevalsk, Issiqko‘l atroflari) – qirg‘izlarning noroziligi ko‘p hollarda to‘liq qurolli qarshilik shaklida ifodalandi.Qo‘zg‘olonlar ko‘p hollarda o‘z-o‘zidan boshlangan bo‘lib, ularning har birida o‘ziga xos yetakchilar va taktikalar mavjud edi. Masalan, Jizzaxdagi qo‘zg‘olonga rahbarlik qilganlar orasida ishchilar, dehqonlar, ziyolilar ham bo‘lgan. 26 Quyidagi sabablar qo‘zg‘olonlarning tezda bostirilishiga sabab bo‘ldi: 1.Tashkilotchilikning yetishmasligi: Qo‘zg‘olonlar tarqoq edi. Ular orasida umumiy rahbariyat va harbiy strategiya yo‘q edi. Bu esa chor qo‘shinlariga alohida-alohida yo‘nalishlarda qarshi turishga imkon bermadi. 2. Harbiy kuchlar tengsizligi: Qo‘zg‘olonchilar asosan tayoq, bolta, sovut kabi qurollar bilan qurollangan edi. Chor armiyasi esa zamonaviy o‘qotar qurollar, pulemyot va artilleriyadan foydalangan. 26 O‘zbekiston tarixi. 5 jildlik. 3-jild. XX asr boshlaridagi siyosiy harakatlar. – Toshkent.,Sharq, 2000.-B.238. 29 3. Xufya xabarlar va xiyonat: Ba’zi hollarda mahalliy boylar yoki mansabdorlar chor hukumatini ogohlantirib turgan. Bu esa rejalar fosh bo‘lishiga olib kelgan. 4. Etnik va ijtimoiy tafovutlar: Qo‘zg‘olonchilar orasida turli elatlar – o‘zbek, qirg‘iz, qozoq, turkmanlar qatnashgan. Ammo ularning o‘zaro muvofiqligi kam edi. Ba’zilar hatto betaraflikni afzal ko‘rdi. 5. Zamonaviy siyosiy mafkuraning yo‘qligi: Qo‘zg‘olonlar faqat norozilik shaklida yuzaga chiqqan. Ularning aniq siyosiy dasturi, mustaqillik uchun harakati, tashqi siyosiy aloqalari bo‘lmagan. Qo‘zg‘olon bostirilgach, chor hukumati qator jazolovchi va siyosiy chora- tadbirlarni amalga oshirdi: Ommaviy jazolar: Jizzaxda 15 mingdan ortiq inson o‘ldirilgani, Farg‘onada yuzlab qishloqlar yoqib yuborilgani tarixiy manbalarda qayd etilgan. Qo‘zg‘olonda qatnashganlar yoki gumonlanganlar Sibirga, Rossiyaning shimoliy hududlariga surgun qilindi. Qo‘zg‘olon markazlarida yashovchi aholi boshqa hududlarga majburlab ko‘chirilgan, bu esa ijtimoiy inqirozni chuqurlashtirgan.Yangi soliq va mehnat majburiyatlari: Qo‘zg‘olonchilardan qolgan oilalar jazo sifatida qattiq soliq va mehnatga tortildi. Maktablarda rus tili majburiy qilindi, o‘zbek, qirg‘iz, qozoq tillarining rasmiy ishlatilishiga to‘sqinlik qilindi. 27 1916-yilgi xalq qo‘zg‘olonlari Rossiya imperiyasining Turkistonni mustamlaka qilishidan keyingi eng yirik, eng ommaviy qarshilik harakati hisoblanadi. Mahalliy aholi birinchi bor bosqinchilik siyosatiga ommaviy tarzda norozilik bildirdi. Qo‘zg‘olonlar bir necha o‘n ming kishilik qurolli qarshilikka aylandi. Butun Turkiston bo‘ylab norozilik harakatlari uyushgan holda boshlanib, bu xalq orasida milliy ong uyg‘onayotganini ko‘rsatdi. Bu voqealar mustamlakachilarni hushyorlikka chaqirib, ularni siyosatlarini qisman qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. 27 Ганиев А. Национально-освободительные движения в Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1989. - C .173. 30 1916-yilgi qo‘zg‘olonlarda: O‘zbeklar, qozoqlar, qirg‘izlar, turkmanlar, tojiklar birgalikda harakat qildilar. Birinchi marta umumiy dushmanga mustamlakachilikka qarshi birgalikda kurashildi. Bu esa Markaziy Osiyo xalqlarining birdamlikka qodir ekanligini isbotladi. Bu birlik tajribasi keyinchalik Sovet davrida ham eslab turilgan, mustaqillik yillarida esa millatlararo do‘stlik timsoli sifatida qadrlangan. 28 28 Salohiddinov A. Turkistonda jadidchilik va ozodlik harakati. – Toshkent: Sharq, 2002. -B.247. 31 XULOSA 1916-yilgi xalq qo‘zg‘olonlari tarix sahifalarida nafaqat qurolli harakat, balki xalqning ozodlik, adolat va erk sari tashlagan jasoratli qadami sifatida muhrlangan. Bu qo‘zg‘olonlar, garchi o‘z davrida mag‘lubiyat bilan yakunlangan bo‘lsa-da, o‘zidan keyingi siyosiy va ijtimoiy jarayonlarga kuchli turtki bergan voqealar sirasiga kiradi. 1916-yil voqealari Turkiston xalqlari tarixida ilk bor mustamlakachilikka qarshi ommaviy norozilik sifatida namoyon bo‘ldi. Xalq birlashdi, dushmanga qarshi qurol ko‘tardi va o‘z haq-huquqini himoya qilishga intildi. Bu voqelik shuni ko‘rsatadiki, uzoq yillar davomida Rossiya imperiyasi tomonidan zulm ostida yashagan aholi o‘z irodasini sindira olmagan, aksincha, unda kurashishga bo‘lgan istak kuchaygan edi. Bu qo‘zg‘olonlar Turkiston xalqlari orasida milliy ong va o‘zlikni anglash tuyg‘usining kuchayishiga sabab bo‘ldi. Ko‘pgina tarixiy manbalar va tadqiqotlar bu voqealarni milliy uyg‘onish jarayonining muhim bosqichi sifatida baholaydi. Xalq o‘z boshiga tushgan muammolarning asl sababini anglashga, o‘z mustaqilligini qadrlashga, o‘z kelajagini o‘zi belgilash kerakligini tushunishga boshladi. 1916-yilgi qo‘zg‘olonlar Markaziy Osiyo xalqlari o‘rtasida ilk siyosiy birlik va hamkorlik tajribasini yaratdi. Qo‘zg‘olonlar faqat bitta hudud yoki millat bilan cheklanmagan, balki umumturkistoniy harakat darajasiga yetgan edi. O‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, tojik xalqlari umumiy maqsad yo‘lida birlashdilar. Bu esa keyinchalik millatlararo birdamlik g‘oyalariga zamin yaratdi. Mazkur harakat jadidlar harakati va milliy mafkura taraqqiyotiga kuchli turtki berdi. Qo‘zg‘olonlar sababli ko‘plab ziyolilar xalq bilan yaqinlashdi, ularning dardu hasratini yurakdan his etdi. Bu esa milliy mafkura va siyosiy fikr rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Jadidlar xalqning savodini ochish, siyosiy ongini yuksaltirish, zamonaviy ta’lim tizimini yaratish orqali mustamlakachilikka qarshi ongli kurash olib borishga intildilar. 32 1916-yilgi qo‘zg‘olonlar xalq ongida mustamlakachilikning asl basharasini ochib berdi. Aholi majburiy ishga safarbar etilishi, noqonuniy soliq va zo‘ravonliklarga duch kelishi natijasida Rossiya imperiyasiga bo‘lgan ishonch butunlay yo‘qoldi. Bu ishonchsizlik kelgusida Sovet hokimiyatiga nisbatan ham ehtiyotkorlik bilan qarashga olib keldi. Qo‘zg‘olonlarning qonli bostirilishi xalq qalbida chuqur iz qoldirdi. Minglab odamlar halok bo‘ldi, yuz minglab oilalar o‘z yurtini tark etdi, o‘n minglab kishilar surgun qilindi. Biroq bu fojiaviy holat xalqni yengmadi – aksincha, uni yanada kuchliroq ijtimoiy qatlam sifatida shakllanishiga sabab bo‘ldi. Ana shu sabablardan, bu voqealar o‘zbek xalqi tarixida mashaqqatli, ammo g‘urur bilan tilga olinadigan sahifalardan biridir. Sovet davrida bu voqealar ko‘p yillar davomida siyosiy sabablarga ko‘ra yashirildi, tarixiy haqiqatlar buzib ko‘rsatildi. Faqatgina mustaqillik yillaridan so‘ng bu qo‘zg‘olonlar haqiqiy tarixiy bahosiga ega bo‘la boshladi. Tarixchilar, olimlar, yozuvchilar va jamoatchilik ushbu voqealarni keng o‘rganib, ularni milliy qahramonlik namunasi sifatida e’tirof eta boshladi. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T; Ma’naviyat, 2008. II. Ilmiy adabiyotlar 1. Axmedov A. A. 1916-yil qo‘zg‘olonlari va ularning ijtimoiy-siyosiy mohiyati. – Toshkent: Fan, 1996. 2. Jo‘rayev O. O‘zbek xalqi tarixida mustamlakachilikka qarshi kurash. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 3. To‘raqulov B. Milliy ozodlik harakatlari: tarix va saboqlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2007. 4. Salohiddinov A. Turkistonda jadidchilik va ozodlik harakati. – T.: Sharq, 2002. 5. Shoniyozov K. XIX-XX asrlarda O‘zbekiston tarixi. – T.: Universitet, 1995. 6. Abdurahmonov A. Turkiston mustamlaka davrida xalq noroziliklari. – Toshkent: Fan, 1998. 7. Sodiqov M. Tarix saboqlari va milliy ong. – Toshkent: Ma’rifat, 2005. 8. Qosimov B. O‘zbek tarixshunosligi asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2012. 9. O‘zbekiston tarixi. 5 jildlik. 3-jild. XX asr boshlaridagi siyosiy harakatlar. – Toshkent: Sharq, 2000. III. Xorijiy tatqiqotlar 1. Алибаев Х. Национально-освободительное движение в Туркестане в 1916 году. – Ташкент: Фан, 1986. 2. Бартольд В.В. Туркестан в прошлом и настоящем. – Москва: Наука, 1990. 3. Ганиев А. Национально-освободительные движения в Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1989. 4. Забиров Ш. История антиколониальных восстаний в Туркестане. – Ташкент: Фан, 1983. 5. Масанов Н.Э. Казахи в национально-освободительном движении 1916 года. – Алма-Ата: Наука, 1984. 34 6. Назаров Н. Среднеазиатский мятеж 1916 года: глазами современников. – Ташкент: Университет, 1991. IV. Ilmiy maqolalar va gazetalar 1. Allayorov M. 1916-yil Jizzax qo zg oloni (qo lyozmalar asosida). –ʻ ʻ ʻ Toshkent: Fan nashriyoti, 1990. 2. Driyu K. 1916-yilgi qo zg olon sabablari va oqibatlari: Mustamlakachilik ʻ ʻ tuzumiga qarshi norozilik. – T, 2021. 3. Fozil Yo ldosh o g li. Jizzax qo zg oloni – doston. – T, 1920. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ V. Internet manbalari 1. https://www.tarix.uz 2. https://www.ziyo.net.uz 3. https://www.oyina.uz 4. https://www.cyberleninka.ru 35 ILOVALAR 29 29 XXasrboshlaridaToshkentshahrivako ’ chalari 36 30 30 1916 yilgi Jizzax qo ’ zg ’ oloni 37

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI VA UNING TURKISTON O‘LKASIGA TA’SIRI

1.1. Birinchi jahon urushining boshlanish sabablari va uning Turkiston o‘lkasiga ta’siri

1.2. Birinchi jahon urushi davrida Turkistondagi ijtimoiy –iqtisodiy jarayonlar

II.BOB. TURKISTON O‘LKASIDAGI 1916-YILDAGI XALQ HARAKATLARI VA UNING OQIBATLARI

2.1. 1916-yilda Turkiston o‘lkasidagi xalq qo‘zg’alonlarining boshlanishi va uning Turkiston bo‘ylab tarqalishi

2.2 Jizzax qo‘zg’oloni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

ILOVALAR

Купить