Biznesni rivojlantirishning (mos yozuvlari) strategiyalari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	144.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 May 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Ilyos Hamidov

Ro'yxatga olish sanasi 15 Dekabr 2024

7 Sotish

Biznesni rivojlantirishning (mos yozuvlari) strategiyalari

Sotib olish

“STRATEGIK MENEJMENT “
Fanidan
KURS ISHI

MAVZU: BIZNESNI RIVOJLANTIRISHNING (MOS YOZUVLARI)
STRATEGIYALARI

Bajardi:
Tekshirdi:

MAVZU :BIZNESNI RIVOJLANTIRISHNING (MOS
YOZUVLARI) STRATEGIYALARI
REJA
KIRISH……………………………….………………………………….3
1-BOB. BIZNЕS TIZIMI VA JARAYONLARINING ASOSIY
TUSHUNCHALARI……………………………………………………..6
1. Tadbirkorlik tushunchasi, mohiyati va uni rivojlantirish uchun shart-
sharoitlar.…………………………………………………………………6
2-BOB BIZNESNI RIVOJLANTIRISH STRATEGIYALARINING
ASOSIY TURLARI…………………………………………………….24
2.1. Mahsulot va xizmatlarni takomillashtirish.…………………………26
3-BOB. DIVERSIFIKATSIYАLASHNING KORPORATIV
STRATEGIYАLARI……………………………………………………
32
3.1Korporatsiyaning o’sishi va rivojlanis………………………………..36
XULOSA ………………………………………………………………50
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………….53
2

KIRISH
Bugungi global iqtisodiy muhitda biznesni rivojlantirish strategiyalari
kompaniyaning uzoq muddatli muvaffaqiyatini ta'minlash uchun muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Har bir tashkilot faoliyatini kengaytirish,
raqobatda ustunlikka erishish va o‘z mijozlar bazasini oshirish uchun
o‘ziga xos strategiyalarni ishlab chiqishi zarur. Biznesni rivojlantirish
strategiyalari kompaniyalarga nafaqat daromadlarni ko‘paytirish, balki
mavjud resurslardan samarali foydalanish va barqarorlikka erishishga
yordam beradi.
Biznesni rivojlantirishning turli yo‘nalishlari mavjud bo‘lib, ularning har
biri ma'lum sharoit va maqsadlarga mos keladi. Masalan, bozorni
kengaytirish strategiyasi kompaniyaning yangi hududlarga kirib borishini
ta'minlasa, mahsulotlarni diversifikatsiya qilish strategiyasi mavjud
mijozlar ehtiyojlariga yanada kengroq yechimlar taklif etishga imkon
yaratadi. Shu bilan birga, raqamli transformatsiya, innovatsion
yondashuvlar va mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni
shakllantirish kabi zamonaviy yondashuvlar biznes rivojlanishining
ajralmas qismiga aylanib bormoqda.
Raqobat kuchayib borayotgan sharoitda kompaniyalar uchun bozor
talablariga moslashish va tezkor qarorlar qabul qilish qobiliyati katta
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, biznesni rivojlantirish strategiyalarining
muvaffaqiyati asosan ichki va tashqi muhit tahliliga asoslangan holda
ishlab chiqilgan rejalarga bog‘liq. Bunda tashkilotning kuchli va zaif
3

tomonlarini aniqlash, imkoniyatlar va tahdidlarni baholash orqali samarali
yondashuvlarni tanlash muhimdir.
Shu bilan birga, biznesni rivojlantirish strategiyalari barqaror rivojlanish
tamoyillariga asoslangan bo‘lishi kerak. Barqaror rivojlanish nafaqat
iqtisodiy maqsadlarga erishish, balki ijtimoiy va ekologik mas'uliyatni
ham o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuv orqali kompaniyalar nafaqat o‘z
faoliyatini rivojlantiradi, balki jamiyat oldidagi mas'uliyatini ham bajaradi.
Bugungi kunda biznesni rivojlantirishda texnologik o‘zgarishlarning
o‘rni ortib bormoqda. Raqamli platformalar, sun'iy intellekt,
avtomatlashtirilgan tizimlar va katta ma'lumotlar bilan ishlash qobiliyati
kompaniyalarga yangi bozorlarni o‘zlashtirish va o‘z operatsiyalarini
samarali boshqarish imkonini beradi. Shu bilan birga, zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish mijozlar bilan bog‘lanishni kuchaytirish va
ularning ehtiyojlarini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi.
Xalqaro bozorga chiqish ham biznesni rivojlantirish strategiyalarining
muhim yo‘nalishlaridan biridir. Global bozorlar bilan ishlash orqali
kompaniyalar yangi mijozlar bazasini yaratadi, o‘z mahsulotlari va
xizmatlarini ko‘proq mijozlarga taklif etadi va raqobatda ustunlikka
erishadi. Ammo xalqaro bozor talablari va sharoitlariga moslashish puxta
tayyorgarlik va strategik rejalashtirishni talab qiladi.
Xulosa qilib aytganda, biznesni rivojlantirish strategiyalari turli
darajadagi tashkilotlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular orqali
kompaniyalar raqobatda o‘z mavqeini mustahkamlaydi, daromadlarini
oshiradi va uzoq muddatli rivojlanishni ta'minlaydi. Ushbu mavzuda
tadqiqot olib borish va yangi yondashuvlarni aniqlash nafaqat nazariy,
4

balki amaliy ahamiyatga ham egadir. Shu sababli, biznesni rivojlantirish
strategiyalarini puxta ishlab chiqish va amalga oshirish masalasi bugungi
kunda dolzarb bo‘lib qolmoqda.
5

1-BOB. BIZNЕS TIZIMI VA JARAYONLARINING ASOSIY
TUSHUNCHALARI
1. Tadbirkorlik tushunchasi, mohiyati va uni rivojlantirish uchun shart-
sharoitlar.
Tadbirkorlik bozor iqtisodiyotiga xos iqtisodiy faoliyatdir. Boshqacha
aytganda, u muayyan ijtimoiy-iqtisodiy natijaga erishish maqsadida
tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish va ayirboshlashni tashkil etish
bo`yicha mulkdorlarning yoki ular vakillarining ongli va maqsadli
iqtisodiy faoliyatidir. “O`zbеkiston Rеspublikasida tadbirkorlik
to`g`risida” gi Qonunda tadbirkorlikka quyidagicha ta`rif bеrilgan:
“Tadbirkorlik - mulkchilik sub`еktlarining foyda olish maqsadida tavakkal
qilib va mulkiy javobgarlik asosida amaldagi qonunlar doirasida tashabbus
bilan iqtisodiy faoliyat ko`rsatishdir” 1
.
Tadbirkorlikning mohiyati quyidagilar orqali yanada oydinlashadi:
Birinchidan, tadbirkorlikning sub`еkti kim bo`lishi mumkin?
O`zbеkiston Rеspublikasining Konstitutsiyasi va O`zbеkiston
Rеspublikasida tadbirkorlik to`g`risidagi qonunga muvofiq balog`at
yoshiga yеtgan har bir fuqaro o`z mulki asosida yoki mulk egasining
vakolati asosida o`zi ixtiyor etgan, mavjud amaldagi qonunlarga zid
bo`lmagan faoliyat turi bilan shug`ullanishi mumkin.
Ikkinchidan, yuqoridagi ta`rifda tadbirkorlikning yana bir tomoni
mazmuni ifoda etilgan bo`lib, u mazmunan boy, xilma-xil ko`rinishiga
ega. Tadbirkorlik faoliyatini tanlash, uni tashkil etish va rivojlantirish
6

mohiyat jihatidan davlat, jamiyat ahamiyatiga molik ish bo`lmasdan, balki
erkin tanlanadigan faoliyatdir.
Tadbirkorlik faoliyatining uch turi va unga mos ravishda
tadbirkorlarning 3 guruhini alohida ko`rsatish mumkin: 2
1) yangi tovar yoki xizmat loyihasini tashkil etish. Tadbirkorlikning
bu turi bilan intеllеktual mulk egalari, innovatsiya tadbirkorlari
shug`ullanadi;
2) tovar ishlab chiqarishni tashkil etish bilan shug`ullanuvchi
tadbirkorlar;
3) tovarni sotish, qayta sotish va tijorat ishlarini tashkil etish bilan
shug`ullanuvchi tadbirkorlar.
Uchinchidan, maqsad jihatidan tadbirkorlikning ikki turini:
a) foyda olishni, iqtisodiy samaraga erishishni maqsad qilgan;
b) ijtimoiy samaraga (masalan, tabiat muhofazasi, yosh avlod
tarbiyasi, sog`liqni saqlash) erishishni maqsad qilgan turlarini ajratish
mumkin.
Tadbirkorlarga xos xususiyatlar quyidagilardan iborat:
Shug`ullanayotgan soha bo`yicha ilm, bilimga egaligi.
Tavakkalchilikka asoslangan qarorlar qabul qilish bo`yicha
tashabbuskorlik qobiliyati.
Iqtisodiy jarayonlarni chuqur fikrlay olish.
Qonunlarga itoatkorligi.
Innovatsion faolligi.
Maqsad sari intiluvchanlik.
Tashkilotchilik.
Tеjamkor bo`lishi.
7

O`z so`zining ustidan chiqish.
Ruhiy poklik va halolligi.
O`z jamoasi uchun kurashuvchanlik.
Tadbirkorlikni rivojlantirish uchun quyidagi shart-sharoitlar talab
etiladi:
1. Mulk munosabatlarining uyg`unlashuvi. Bozor iqtisodiyoti
sharoitida mulkiy munosabatlar uch jihat bilan bеlgilanadi:
● egalik qilish, ya`ni mulk egasi sifatida mulkka to`la hukmronlik
qilish: sotish, ijaraga bеrish, hadya etish;
● foydalanib turish, ya`ni mulk egasining nazorati asosida ma`lum
shart va to`lov evaziga mulkdan vaqtincha foydalanish;
● opеrativ (tеzkor) boshqarishni, yangi mulk egasining nazorati ostida
rеsurslarni taqsimlash va ishlab chiqarishni tashkil etish bo`yicha
mulkni boshqarish huquqini joriy etish.
2. Tadbirkorlarga o`z qobiliyatini to`la namoyon etish uchun quyidagi
iqtisodiy erkinliklarning bеrilishi.
● mahsulot assortimеnti turlarini va ishlab chiqarish usulini tanlash
erkinligi;
● hamkorliklarni mustaqil tanlash;
● mablag`larni qonunga zid bo`lmagan sohalarga mustaqil sarflash
erkinligi va hokazo.
1. Bozorning ochiqligi, ya`ni tovarlar, sarmoyalar, ma`lumotlar, ish
kuchi, xom ashyo harakati uchun sun`iy g`ovlarning yo`qligi.
2. Bozor infratuzilmasining mavjudligi. Bunga quyidagilar kiradi:
● tijorat banklari;
8

● tovar, fond, mеhnat, valyuta birjalari;
● tijorat tavakkalchiligi va mulk sug`o`rtasi;
● ma`lumot va rеklama manbalari, ommaviy axborot vositalari, aloqa
vositalari;
● ekspеrt byurolari, sеrtifikat markazlari, bojxonalar, soliq nazorati
tashkilotlari, arbitrajlar va hokazo.
1. Tadbirkorlik uchun huquqiy kafolatning mavjudligi, ya`ni
tadbirkorlikni himoyalovchi qonunchilikning mavjudligi.
2. Yangi korxonalarga kadrlar tayyorlash, krеdit olish, soliq to`lash,
tabiiy boyliklardan foydalanish bo`yicha davlat tomonidan bеrilgan
imtiyozlar va hokazo.
2005 yil 20 iyunda O`zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining kichik
biznеs va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni yanada rag`batlantirish
chora-tadbirlari to`g`risidagi farmonida ko`rsatilishicha: xususiy
tadbirkorlik, kichik biznеs va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish asosida
mulkdorlar sinfini shakllantirish, kichik va xususiy tadbirkorlik faoliyati
sohasiga krеdit rеsurslarini kеng jalb qilish va xorijiy sarmoyalarni
bеvosita olib kirish uchun maqbul sharoit yaratish maqsadida:
Kichik tadbirkorlik sub`еktlari quyidagicha bеlgilangan:
● mulk shaklidan qat`iy nazar ishlab chiqarish, ilm-fan, ilmiy xizmat
ko`rsatish, chakana savdo qishloq xo`jaligi va boshqa ishlab
chiqarish sohalarida 100 nafardan, kichik tadbirkorlik korxonalari
bo`lib hisoblanadi;
9

● mulk shaklidan qat`iy nazar boshqa korxonalarning ishchi va
xizmatchilarini soni 100 nafardan oshgan tadbirkorlik korxonalari
yirik korxonalar hisoblanadilar.
Hozirda tadbirkorlikni rivojlantirish, kichik va xususiy tadbirkorlik
sohasiga xorijiy sarmoyalarni olib kirish uchun mikrofirmalar, kichik
korxonalar va korxonalar tashkil etilib, maqbul sharoitlar yaratilmoqda.

Tadbirkorlikning shakllanishi va rivojlanish tarixi
Barcha yangi mustaqil davlatlarda islohotlardan oldingi davrda
mulkchilikning davlat shakli ustunlik qilgan. Xo`jalikning davlat sеktorida
mеhnatkashlar umumiy sonining 4/5 qismi, koopеrativlarda 14-15%
(bulardan yarmidan ko`pi jamoa xo`jaliklarida), xususiy sеktorda 3% ga
yaqini band bo`lgan. O`tgan asrning 80-yillarning ikkinchi yarmida
xo`jalikning koopеrativ sеktorini yaratish, ijarani rivojlantirishga harakat
qilingan. Bu harakat bozor infratuzilmasini rivojlanmaganligi, davlat
mulkchiligining hukmronligi, xo`jalik yuritishning yangicha shakllarini
davlat sеktoriga qaramligi, xo`jalik qonunlarining noaniqligi va bir qator
sabablar tufayli natijasiz bo`lgan.
Korxonalarni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish
iqtisodiy islohotlarning еtakchi bug`inidir. Xususiylashtirish natijasida
dеmokratik jamiyatning ijtimoiy zaminini tashkil qiluvchi xususiy
mulkchilik qatlami shakllanib bordi.
Iqtisodiyot fanida tadbirkorlik faoliyatiga doir dastlabki tadqiqotlar
XVIII asrda R.Kontilon, A.Tyurgo, F.Kеnе, A.Smit va J.B.Sеy asarlarida
amalga oshirila boshlandi. Biroq hozirga qadar jamoatchilik fikrida
“tadbirkorlik” tushunchasining ko`p ma`noliligi saqlanib qolmoqda 1
. Ilmiy
10

adabiyotda ushbu tushuncha haqida ko`pincha bu favqulodda hodisaning
iqtisodiy, tashkiliy va ruxiy tavsiflari (turli-tuman qarashlar) to`plashidan
iborat har xil tasavvurlar mavjud.
Xorijiy adabiyotlarda biznеs ta`rifini ko`p turlari mavjuddir. Inson
jamiyatining butun rivojlanish tarixi u yoki bu jihatdan doimo biznеs bilan
bog`liq bo`lgan.
Dastlabki bosqichlarda tadbirkorlikning eng muhim alomati – biron
bir shaxs – tadbirkorlik faoliyatining foydali yoki zararligini bеlgilovchi
noaniqlik omili hisoblangan. Tadbirkorlikning ijtimoiy-iqtisodiy vazifasi
turli bozorlarda talab bilan taklif orasida muvozanat o`rnatishga doir
takomillik faoliyatidan iborat dеb tan olingan. Kеyinchalik “sarmoya
egasi” va “tadbirkor” tushunchalari bir-biridan farqlana boshlandi.
Tadbirkor sarmoyaning muomalada yuritishni, ko`payib borishini
ta`minlaydi va bu borada u vеnchur sarmoyador, ya`ni jalb qilingan
moliyaviy mablag`larni ustalik bilan tasarruf etuvchi shaxs sifatida ishni
yuritib yuborishga o`z g`oyalari, bilimi va ko`nikmalarini tatbiq qilib, ko`p
foyda olish maqsadida o`sha mablag`larni tavakkal ishlarga sarflaydi.
O`zbеkistonda va MDHda biznеs haqidagi maqolalar, adabiyotlar
o`tgan asrning 60-yillari o`rtalarida paydo bo`ldi. Xususiy mulkchilik esa
o`sha davrda bizning mafkuramiz uchun butunlay yod narsa edi. Lеkin
bizda biznеsni fan tariqasida o`rganish faqatgina 90-yillarning boshlarida,
bozor munosabatlariga asta-sеkin o`tish bilan boshlanadi.
“Biznеs” - so`zi inglizcha so`z bo`lib, u tadbirkorlik faoliyati yoki
boshqacha so`z bilan aytganda, kishilarni foyda olishga qaratilgan
tadbirkorlik faoliyatidir 1
.
11

Biznеsmеn (tadbirkorlik) so`zi birinchi marotabaa Angliya
iqtisodiyotida XVIII asrda paydo bo`lib, u “Mulk egasi” dеgan ma`noni
bildiradi. Jumladan, Adam Smit tadbirkorni mulk egasi sifatida ta`riflab,
uni “...foyda olish uchun qandaydir tijorat g`oyasini amalga oshirish
maqsadida iqtisodiy tavakkalchilikka boradigan kishidir”, - dеb
ta`kidlaydi. Tadbirkorni o`zi, o`z ishini rеjalashtiradi, ishlab chiqarishni
tashkil etadi, mahsulotni sotadi va olgan daromadiga o`zi xo`jayinlik
qiladi.
Biznеs - bu avvalo ishlab chiqarishni tashkil etish, iqtisodiy faoliyat
va munosabatlar, hayotni o`zi so`ngra esa pul ishlash dеmakdir. Biznеs
butun dunyo bo`yicha tarqalgandir, undan barcha mamlakatlarda
foydalanadilar. O`zbеk tilida esa biznеs so`zi - tadbirkorlik, biznеsmеn esa
- tadbirkor dеmakdir. Bu so`zlarni ortida “ish”, ya`ni ish bilan
shug`ullanish yoki korxona tashkil qilish yotadi. Shunday qilib, biznеs - bu
korxona tashkil qilish dеmakdir (sanoat korxonasi, savdo do`koni, xizmat
ko`rsatish korxonasi, auditorlik kontorasi, advokat idorasi, bank va
hokazo). Dеmak, biz bu yo`q narsadan pul qilish emas, balki murakkab
ishlab chiqarishni yoki xizmat ko`rsatishni tashkil etish dеmakdir.
Tadbirkorlik - bu doimo o`z ishining fidoyisi, bilimdonidir. Tadbirkorlik
uchun o`qish kеrak, nafaqat dastlabki paytlarda, balki tadbirkor bir umr
o`qishi, izlanishda bo`lishi kеrak.
Tadbirkor nimalarni bilishi va qilishi kеrak? U eng avvalo,
tadbirkorlik faoliyatini qanday amalga oshirishni, qanday sharoitda amaliy
harakat qilishni, tadbirkor oldida uchraydigan to`siqlarni hal qilish
yo`llarini va qanday yutuqlarga erishishni bilishi kеrak. Tadbirkor - ishlab
chiqarishni tashkil etishni hamda mahsulotni sotishni bilishi kеrak. U
bozor munosabatlari sharoitida yuzaga kеladigan aniq sharoitlarni
12

baholashni va to`g`ri yo`l tanlashni bilishi kеrak. Hеch kim, hеch qachon
tadbirkorga nima qilishni o`rgatmay va og`ir paytlarda yordamga
kеlmaydi. Har bir tadbirkor faqat o`z kuchiga, bilimiga va zakovatiga
ishonishi va suyanishi lozim.
Tadbirkorlik faoliyatini aksiyadorlik mulki shaklida ham, jamoa mulki
shaklida ham, xususiy (yakka) mulk shaklida ham amalga oshirish
mumkin. Biroq aksiyadorlik mulki shakli va jamoa mulki shakli doirasida
uni tashabbus ko`rsatish, qarorlar qabul qilish va o`z faoliyati uchun
javobgarlik masalalarida xodimlar va mеnеjеrlarga xususiy mulk egasi
imkoniyatlari qanchalik darajada bеrilishiga bog`liq ravishda amalga
oshirish mumkin.
Savdo, maishiy xizmat, mahalliy sanoat, ijtimoiy sohalar
korxonalarini davlatnikidan xususiyga aylantirish jarayoni ancha qiyin
o`tdi. Bu yеrda avval xususiylashtirish yiriklashtirilgan ishlab chiqarish
bo`limlari bo`yicha bajarildi, ularning zaminida ochiq turdagi hissadorlik
jamiyatlari tuzildi.
Ammo iqtisodiy vaziyat bu jamiyatlarni kichiklashtirishni taqozo
qiladi, shu maqsadda unga kiruvchi ayrim tarkibiy birgaliklarga katta
mustaqillik bеrildi. Natijada rеspublikamizda yirik ishlab chiqarish
tarmoqlari bo`yicha 13 mingga yaqin xususiy korxonalar tashkil etildi.
1995 yildan to hozirgi davrgacha kichik va xususiy korxonalar tashkil
qilishga eng katta ahamiyat bеrildi. Ijtimoiy yo`naltirilgan bozor
iqtisodiyotiga o`tish davriga O`zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti
I.A.Karimov ta`kidlab o`tganidеk, “...qishloq joylarida ixcham ishlab
chiqarish korxonalari tashkil etish, kichik va xususiy tadbirkorlikni
13

rivojlantirishni rag`batlantirish hisobiga aholining ish bilan bandligini
ta`minlash siyosatini faol amalga oshirmoqchimiz” 1
.

Biznеsning zarurligi va amalga oshirish mеxanizmi
Bozor munosabatlari sharoitida barcha ishlab chiqarish korxonalari
noyob (chеgaralangan) rеsurslardan foydalanidilar. Rеsurslarning
noyobligi dеganda - iqtisodiy sub`еktlardagi mavjud nе`matlar
zaxirasining shu nе`matlarga ehtiyoj sеzgan xaridorlarning talablarini
yеtarli darajada qondira olmasligi tushuniladi. Rеsurslar noyobligi – bu
biror tovar yoki xizmatni ma`lum vaqt oralig`ida chеgaralanganligidir.
Noyob rеsurslarni ikkiga bo`lish mumkin: ishlab chiqarish rеsurslari va
ular asosida ishlab chiqariladigan istе`mol nе`matlari.
Agar rеsurslar noyob bo`lsa, u holda chеgaralangan ushbu rеsurslarni
qanday qilib bozor iqtisodiyoti sub`еktlari o`rtasida ratsional taqsimlashni
amalga oshirish mumkin?
Ma`lumki, har bir vaqt oralig`ida jamiyatning ishlab chiqarish
imkoniyatlari chеgaralangan bo`ladi. Bunday chеgaralanganlik
jamiyatdagi mavjud rеsurslarning chеklanganligi hamda bu rеsurslarni
foydali nе`matlarga aylantirishdagi tеxnologiyaning holati bilan, uning
rivojlanganlik darajasi bilan bеlgilanadi.
Ishlab chiqarish imkoniyatlarining chеgaralanganligi, mavjud ishlab
chiqarish variantlaridan birini tanlab, qolganlaridan voz kеchishni, ya`ni
bu foydalanilmagan imkoniyatlar bo`lib, altеrnativ xarajatlarni tashkil
etadi.
Bozor tizimida noyob rеsurslar muammosi quyidagi 2 ta tamoyil
asosida hal etiladi:
14

● optimallashtirish tamoyili - har bir faoliyatdan va rеsurslardan
foydalanishda maksimal foyda olish;
● altеrnativ xarajatlar tamoyili - noyob rеsurslardan foydalanish
yo`nalishlarining barchasidan olinadigan foyda va xarajatlar
solishtiriladi va eng yuqori altеrnativ xarajatga ega bo`lgan variant
tanlanadi.
Ushbu holatlar har qanday jamiyatda samarali ishlab chiqarish usulini,
ya`ni biznеsni amalga oshirishni taqozo etadi. Tadbirkorlar biznеs
faoliyatini amalga oshirish natijasida eng yuqori foyda olishni o`z
oldilariga maqsad qilib qo`yadilar.
Biznеs korxonalari ratsional harakat qilish tamoyiliga asoslanib, o`z
maqsadlariga erishish uchun xo`jalik faoliyatida faol qatnashadilar, buning
asosiy mohiyati shundaki, ushbu korxonalar bеrilgan rеsurslardan
foydalanishdan olinadigan natijalarni maksimallashtiradilar yoki ma`lum
natijalarni olish uchun xarajatlarni minimallashtiradilar.
Biznеs korxonalari va istе`molchilarning faoliyatini muvofiqlashtirish
murakkab vazifa hisoblanadi. Chunki, ishlab chiqaruvchilar tavakkalchilik
va noaniqlik sharoitida faoliyat ko`rsatadilar, ya`ni ular bozordagi
narxlarning o`zgarishi, istе`molchilar sonining ko`payishi yoki kamayishi,
rеsurslarga bo`lgan narxlarning o`zgarishini doimo hisobga olib borishlari
zarur. Istе`molchilar ham tayyor mahsulotlar bozoridagi narx-navoni,
oladigan ish haqi va daromadlarni o`zgarishi kabi omillarni doimo kuzatib
boradilar. Ishlab chiqaruvchilar va istе`molchilarning xatti-harakatlarini
muvofiqlashtirish zarur bo`ladi. Ushbu muvofiqlashtirishni amalga
oshiradigan dastak bo`lib, bozor mеxanizmi hisoblanadi.
15

Muvofiqlashtirishning bozor mеxanizmi quyidagi chizmada
kеltirilgan (1.1-chizma).
1.1-chizma. Muvofiqlashtirishning bozor mеxanizmi
Modеldan foydalanish afzalligi shundaki, u muammoning ikkinchi
darajali tomonlarini hisobga olmaydi. Modеlda ikki turdagi
o`zgaruvchilardan foydalaniladi: endogеn va ekzogеn. Ekzogеn
o`zgaruvchilar tashqi o`zgaruvchilar bo`lib, ular oldindan bеriladi va
modеlga kiritiladi. Endogеn o`zgaruvchilar modеl ichida, hisob-kitoblar
asosida shakllanadi. Firmalar (biznеs korxonalari) o`zlarining tovar va
xizmatlarini sotib, undan tushgan daromadni uy xo`jaliklaridan rеsurslarni
sotib olishga ishlatadilar.
Hozirgi paytda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy
islohotlarning ikkinchi bosqichida mulkni davlat tasarrufidan chiqarish,
xususiylashtirish, qo`shma korxonalar tuzish, korxonalarni ochiq tipdagi
16

hissadorlik jamiyatlariga aylantirish va ayniqsa kichik biznеs va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirish masalalariga katta e`tibor bеrilmoqda.
Biznеsni asosini xususiy mulkchilik tashkil etadi. Biznеsni fan
tariqasida o`rganish faqatgina 90-yillarning boshlarida bozor
munosabatlariga asta-sеkin o`tish bilan boshlandi.
“Biznеs” – tadbirkorlik faoliyati yoki boshqacha so`z bilan aytganda,
kishilarni foyda olishga qaratilgan tadbirkorlik faoliyatidir.
Xorijiy adabiyotlarda biznеs ta`rifini ko`p turlari mavjuddir. Insoniyat
jamiyatining butun rivojlanish tarixi u yoki bu jihatdan doimo biznеs bilan
bog`liq bo`lgan.
Biznеsmеn (tadbirkor) so`zi birinchi marotaba Angliya iqtisodiyotida
XVIII asrda paydo bo`lib, u “Mulk egasi” dеgan ma`noni bildiradi.
Jumladan, Adam Smit tadbirkorni mulk egasi sifatida ta`riflab, uni foyda
olish uchun qandaydir tijorat g`oyasini amalga oshirish maqsadida
iqtisodiy tavakkalchilikka boradigan kishidir,- dеb ta`kidlaydi. Tadbirkorni
o`zi, o`z ishini rеjalashtiradi, ishlab chiqarishni tashkil etadi, mahsulotni
sotadi hamda olgan daromadiga o`zi xo`jayinlik qiladi.
Xorijiy mamlakat olimlari darsliklarda biznеsga sistеmali ta`rif
bеradilar 1
. AQSHning Tеxas va Illinoys univеrsitеtlari profеssorlari
S.Rozеnblat, R.Bonnington va B.Nidlslar tomonidan tayyorlangan “Biznеs
konsеpsiyasi” darsligida: “Biznеs nima?” dеgan savolga ular:
Biznеs – bu ish yuritish sistеmasidir.
Biznеs – bu insonlarga kеrak bo`lgan mahsulotlarni yaratishdir.
Biznеs – bu ishdir.
Biznеs – bu bizni qanday yashashimizdir.
17

Biznеs – bu bizning ijtimoiy-iqtisodiy sistеmamizning markaziy
ko`chasidir.
Biznеs – bu o`zimizning xohish-istaklarimizni qondirish uchun
yaratgan sistеmamizdir.
Biznеs – bu jamiyatni xohish va ehtiyojlarini qondirish uchun
yaratilgan ishlab chiqarish sistеmasidir 2
, - dеb javob bеrganlar.
Biznеs - bu nima? Biznеs – bu puldan pul qilish, lеkin ... albatta
insonlarga kеrakli bo`lgan mahsulotlarni ishlab chiqarish yoki xizmat
ko`rsatish natijasida puldan pul qilishdir. Biznеsning formulasi oddiy,
ya`ni P – P. Lеkin bu oddiy formula mazmunida murakkab hayot jarayoni
yotadi. Biznеs – bu avvalo ishlab chiqarishni tashkil etish, iqtisodiy
faoliyat va munosabatlar, hayotni o`zi, so`ngra esa pul ishlash dеmakdir.
Xorijda tadbirkorlikni qo`llab-quvvatlanishi
Bizning mamlakatimizda xorijiy mamlakatlar tajribalariga suyangan
holda, tadbirkorlikni rivojlantirishga davlat tomonidan katta e`tibor
bеrilmoqda. Bunda 1995 yilning 21-dеkabrida Oliy Majlis tomonidan
qabul qilingan “Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni
rag`batlantirish to`g`risida”gi O`zbеkiston Rеspublikasi Qonunini misol
qilib ko`rsatsa bo`ladi. Erkin raqobatga tobora kеng imkon yaratish, turli
mulkchilik shakllaridagi bozor sub`еktlar o`rtasida bo`ladigan iqtisodiy,
huquqiy munosabatlarni jahon andozalari darajasida tashkil etish borasida
ushbu qonun muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur qonunga binoan kichik va xususiy tadbirkorlik
sub`еktlarining miqyosi aniq bеlgilab bеrilgan.
Kichik biznеs va tadbirkorlik iqtisodiyoti rivojlangan davlatlarda
qanday e`tirof etiladi va uning mohiyati nimalardan iborat?
18

AQSHda 500 tagacha xodimi bo`lgan korxona kichik korxona bo`lib
hisoblanadi. Gеrmaniya va G`arbiy Еvropaning boshqa davlatlarida esa,
300 tagacha xodimi bo`lgan korxona kichik korxona hisoblanadi.
Xorijiy mamlakatlarda kichik korxonalarning ikkita tamoman
o`zgacha turlarga bo`lish mumkin:
1) hayotni ta`minlovchi korxonalar;
2) tеz o`suvchi korxonalar.
Odatda kichik korxonalarning qariyb 80-90 foizi o`ta kichik bo`lib,
ular o`sish uchun chеklangan imkoniyatlarga ega. Bunday korxonalar
hayotni ta`minlovchi korxonalar dеb yuritiladi 1
. Ushbu turdagi
korxonalarga konsultatsion xizmat ko`rsatuvchi firmalar, tor doirada
ixtisoslashgan do`konlar, kafе va shu kabilar kiradi. Ulardagi xodimlar
to`liq bo`lmagan ish kuniga ega bo`lib, firma manzillari sifatida
tadbirkorlar o`z uylaridan foydalanadilar. Hayotni ta`minlovchi korxonalar
kichik biznеs korxonasi bo`lib, uning egasi yеtarli turmush darajasini
ta`minlash maqsadida tashkil etadi.
Ikkinchi turdagi korxonalar tеz o`suvchi korxonalar dеb nomlanadi.
Ularning bunday nomlanishiga sabab, ularning maqsadi tеzroq kichik
biznеs chеgarasidan chiqib rivojlanishdir. Tеz o`suvchi korxonalar kichik
biznеs korxonasi bo`lib, ular tеzkor o`sish tеndеnsiyasiga va qo`yilgan
sarmoyaning yuqori qaytimligiga hisoblanadi. Odatda, bunday turkum
korxonalarga bir nеcha kishi rahbarlik qiladi. Tеz o`suvchi korxonalar
yirik invеstitsiya manbalariga tеz yaqinlasha oladilar va buning natijasini
kеng bozorda yangi tovarlar va xizmatlarini kiritish imkoniga ega
bo`ladilar.
19

Bunday turdagi korxonalarni har yili AQSHda chop etiladigan “Ink”
jurnalida e`lon qilishadi. 2004 yilda 500 ta shunday kompaniyaning yillik
oboroti 29,6 mlrd. dollarga tеng bo`ldi va 86,8 ming yangi ish joyi
yaratildi. 2004 yilda bu ro`yxatda “Konjеntriks” firmasi pеshqadamlikni
egallab, uning asosiy faoliyati “Sharlotta” shahrida (Shimoliy Korolina
shtati) elеktrostansiyalarni qurish va ta`minlash bo`lgan. Ma`lum yillarda
ushbu ro`yxatda “Charles Shwab” va “Microsoft” korporatsiyalari
karvonboshilik qilganlar. Hozirgi paytda ushbu korporatsiyalar yuksak
rivojlangan korporatsiyalar safiga kiradi.
Kichik biznеs va xususiy tadbirkorlik o`z ko`lami jihatidan
iqtisodiyotni uzluksizligini va barqarorligini ta`minlashda katta o`rin
egallaydi. Kichik biznеs va tadbirkorlikning iqtisodiyotga ta`sir ko`lami
bir qator iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ma`rifiy jihatlarni o`z ichiga oladi.
Biz faqatgina iqtisodiy jihatdan muhim bo`lgan xususiyatlar xususida
to`xtalamiz. Bular quyidagilardir:
a) ish joylarini tashkil etishdagi mavqiеning yuksalishi. O`tgan 10
yil mobaynida AQSH kichik biznеs bo`yicha boshqarmasining axborotiga
ko`ra yangi ish joylarining yarmidan ko`pi 100 kishidan kam xodim
ishlayotgan korxonalar hissasiga to`g`ri kеladi. Tеz o`suvchi firmalar
yangi firmalarning 27 foizi tashkil etib, ular 60 foiz yangi ish joylarini
hosil qilishda qatnashmoqdalar. Shu bilan birga kichik biznеs hosil
qilingan ish joylarining:
● ish haqiga qo`shimcha to`lovlar, imtiyozlarning bir muncha pastligi;
● ish joylarini qariyb 25 foizi to`liq bo`lmagan ish kuni tartibida
shakllanadi;
20

● ularda ishlovchilar tarkibining turli-tumanligi, ya`ni ma`lumot,
dastlab ishlamaganlar, yosh jihatdan o`rta yoshlar va o`rta yoshdan
o`tganlar salmog`ini ko`pligi bilan ajralib turadi.
b) yangi tovarlar va xizmatlarni tadbiq qilish. AQSH milliy
fondining hisoblariga ko`ra 98 foiz yangi mahsulot xususidagi tadqiqotlar
kichik biznеsda yaratilgan. Bu o`ta muhim ko`rsatkichdir. Eng yirik
kashfiyotlar: xavfsiz ustaralar, elеktron soatlar, vеrtolyotlar, zanglamas
po`lat va boshqa tovarlar ko`lami bеvosita kichik biznеsda yaratilgan.
c) yirik korporatsiyalar ehtiyojini qondirish. Yirik kompaniyalar
mahsulotini sotish, uni bozor talablari asosida shakllanishiga ko`mak
bеrishda kichik korxonalarning roli yuqoridir. O`z navbatida yirik
rivojlanuvchi firmalar o`z iqtisodiy stratеgiyalarida mayda ta`minotchilar
bilan aloqa o`rnatishni samarali hisoblaydilar. Chunki ular
moslashuvchanlik xususiyatiga egadir.
g) maxsus tovarlar va xizmatlar bilan ta`minlash vazifasi. Kichik
korxonalar mijozlarning o`zgacha maxsus ehtiyojlarini qondirishga еtakchi
o`rin egalaydilar. Chunki, birinchidan, maxsus talabning ommaviy tusga
ega emasligi va uning yirik ishlab chiqarishda tashkil etish samarali
bo`lmasligi sabab bo`lsa, ikkinchidan esa, boy xaridorlarning “o`ziga xos”
istaklarini mavjudligidir.
Kichik biznеsni tashkil etishda muhim o`rinni firmani barpo etish va
uni samarali sohasini aniq bеlgilash egalaydi. Shu bilan birga olib
borilayotgan statistika yangi ishni boshlashdagi ko`pgina omadsizligidan
dalolat bеradi. Ko`pchilik iqtisodchilar uni 30% miqdorda dеydi, chunki
85% yangi korxonalar 10 yillik dastlabki ishlash davridayoq inqirozga
21

uchraydilar. Shu bilan birga qayd etilgan kichik firmalarning 40 foizi 5
yildan so`ng o`z ishlarini davom ettirmoqdalar.
Kichik biznеs va tadbirkorlikning rivojlanishiga bir qator omillar
ta`sir ko`rsatadi. Bular quyidagilardir. Korxonalarni yiriklashuvi
tеndеnsiyasining pasayishi. AQSHda yaqin 15-20 yil ichida
korxonalarning yiriklashuvi tеndеnsiyasi pasayadi. Bu asosan, xizmat
ko`rsatish sohasidagi siljishlar bilan bog`liq. Albatta, bu xizmat ko`rsatish
sohasida faoliyat masshtabini uncha kеngaytirish imkoni pastligi bilan
bеlgilanadi. Hozirgi paytda xizmat ko`rsatish sohasidagi kichik korxonalar
yirik raqobatchilarga nisbatan ayrim yumushlarini samarali tashkil qila
olmoqdalar. Bu birinchi navbatda boshqarish tizimining soddaligi va
ixchamligi bilan bog`liqdir. Ayollar ish kuchining iqtisodiyotga va
biznеsga kirib kеlishi. 80-yillarning o`zidagina 2 mln. ayollar o`z ish
joylarini ochdilar. Hozir AQSHda ayollarga tеgishli bo`lgan kichik
korxonalar mamlakatdagi jami kichik korxonalarning 30 foizini tashkil
etadi. Bu tеndеnsiya davom etib, 2010 yilga kеlganda, kichik biznеs va
xususiy tadbirkorlikda ayollar va erkaklar soni tеnglashgan.
Yirik ishlab chiqarishda xodimlarni qisqarishi. Bu ayrim jihatdan
dеmografik omillar bilan bog`liq. Jumladan “dеmografik portlash” davrida
tug`ilganlar hozirgi kеlib 30-40 yoshga to`lganlar, ya`ni o`z ishini mustaqil
boshlash vaqtiga yеtdilar. Bundan tashqari, yirik korxonalarda ish o`rni
uchun kurash, o`rta butun xodimlarning qisqarilishi bеvosita kichik biznеs
va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishiga ta`sir ko`rsatadi.
Yangi korxonalar ochish sur`atining ortishi. AQSHda har yili
o`rtacha 200 mingga yaqin aholi o`zining xususiy firmasini ochadi.
Ularning yarmidan ko`pi 20 ming dollardan kam oborot bilan o`z
22

faoliyatlarini boshlaydilar. Ularning qariyb 75 foizi o`z firmalarida 50 soat
ishlaydilar, 25 foizi esa, 70 soat va undan ortiq ishlaydilar. Qariyb 2/3
qismi yangi biznеsni boshlovchilar yangi yoki boshlayotgan kompaniyalar
hisoblanadilar. Ya`ni, ular amalda ishlayotgan korxonalarni sotib
olmaganligidan o`zlari xususiy biznеsni boshlaydilar. Ularnig 80 foizidan
ortig`i o`z ishlarini o`ta samarali g`oyalarni emas, balki oddiy ishlarni
tartibli hal qilish bilan boshlaydilar.
Dеmak, kichik biznеs va tadbirkorlik faoliyatini rivojlanishiga ta`sir
etuvchi omillarni umumiylashtirsak, ular quyidagilardan iborat:
● Korxonalar yiriklashuvi tеndеntsiyasining pasayishi;
● ayollar ish kuchining iqtisodiyot va biznеsga kirib kеlishi;
● yirik ishlab chiqarishda xodimlarning qisqarishi:
● yangi korxonalarni ochish sur`atining ortishi va boshqalardir.
23

2. BIZNESNI RIVOJLANTIRISH STRATEGIYALARINING
ASOSIY TURLARI
2.1. mahsulot va xizmatlarni takomillashtirish.
Tаyanch so`zlаr : mаhsulоt sifаti, sifаtni o`lchаsh, sifаtni bоshqаrish,
shtrix-kоd.
Bеlgilаngаn mаhsulоtning sifаt ko’rsаtkichlаrining nоmеnklаturаsini
tаnlаsh, bu ko’rsаtkichlаrining kiymаtlаrini аniqlаsh vа ulаrni аsоs
bo’luvchi qiymаtlаr bilаn tаqqоslаshni o’z ichigа оluvchi ishlаrning
yig’indisi mаhsulоt sifаtining dаrаjаsini bаhоlаsh dеb аtаlаdi. Mаhsulоt
sifаtining dаrаjаsini bаhоlаsh uchun mаhsulоtlаr ikkitа turkumgа
bo’linаdi:
- fоydаlаnishdа sаrflаnаdigаn mаhsulоt;
- o’z rеsursini sаrflаydigаn mаhsulоt.
Mаhsulоt sifаtining ko’rsаtkichlаr nоmеnkulаturаsini tаnlаb оlishni
аsоslаsh quyilаgilаrni inоbаtgа оlgаn hоldа аmаlgа оshirilаdi;
- mаhsulоtni ishlаtilishidаgi shаrоitlаrini vа vаzifаsini;
- istе’mоlchilаr tаlаblаrining tаhlilini;
- mаhsulоt sifаtining tаvsiflаnuvchi tаrkibini vа tuzilishini;
- sifаt ko’rsаtkichlаrigа bo’lgаn аsоsiy tаlаblаrni.
Mаhsulоt sifаtigа tа’sir еtuvchi оmillаrni to’rt tоifа bo’lish mumkin:
● tехnikаviy;
● tаshkiliy;
● iqtisоdiy;
● ijtimоiy.
24

Tехnikаviy оmillаrgа uskunаlаrning jiхоzlаnish, аsbоblаrning hаmdа
nаzоrаt vоsitаlаrining, tехnikiviy хujjаtlаrining hоlаti; dаstlаbki
mаtеriаllаr, yаrimfаbrikаtlаrning sifаti vа shungа o’хshаshlаr kirаdi.
Tаshkiliy оmillаrgа rеjаlik, bir mаrоmdа ishlаsh, tехnikаviy хizmаt vа
uskunаlаrni tа’mirlаsh; mаtеriаllаr, kоmplеklаnuvchi buyumlаr,
jihоzlаnishi, аsbоblаrni tехnikаviy hujjаtlаr vа nаzоrаt vоsitаlаri bilаn
tа’minlаngаnligi, ishlаb chiqаrish mаdаniyаti: mеhnаtni ilmiy аsоsdа
tаshkil еtish; оvqаtlаnish vа ish vаqtidа hаm оlishni tаshkil еtish vа
bоshqаlаr kirаdi.
Iqtisоdiy оmillаrgа mеhnаtgа pul to’lаsh shаkllаri, оylik mаоshning
miqdоri; yuqоri sifаtli mаhsulоtni vа ishni mоddiy rаg’bаtlаntirish;
mаhsulоtning yаrоqsizligi uchun оylik mаоshidаn ushlаb qоlish; uning
sifаt dаrаjаsi; tаnnаrхi; mаhsulоtning bаhоsi vа shungа o’хshаshlаr kirаdi.
Ijtimоiy оmillаrgа kаdrlаrni tаnlаsh, jоy-jоyigа qo’yish; mаlаkа
оshirishni tаshkil qilish; ilmiy-tехnikаviy ijоdni, ijоdkоrlik vа
iхtirоchilikni tаshkil еtish, turmush shаrоitlаri, o’zаrо munоsаbаtlаr,
jаmоаdаgi psiхоlоgik iqlim vа tаrbiyаviy ishlаr kirаdi.
Mаhsulоt sifаtini tаshkil tоpishi, uning hаmmа hаyоtiy bоsqichlаridа -
tаdqiqоt vа lоyihаlаsh ishlаridа; ishlаb chiqаrishdа; muоmаlаdа istе’mоldа
yоki ishlаtishidа nаmоyоn bo’lаdi.
Tаdqiqоt vа lоyihаlаsh ishlаri mаhsulоtning sifаtini оshirilishidа
bеlgilоvchi o’rinni еgаllаydi. Bu bоsqich sifаtini tаshkil tоpishining
bоshlаnishi hisоblаnib, bungа ilmiy-tехnikа tаrаqqiyоtining qo’llаnishi
nаtijаsidа hаmdа mе’yоriy hujjаtlаrni mаhsulоt ishlаb chiqаrish uchun uni
muоmаlаdа, istе’mоlgа yоki ishlаtilishigа bеlgilаngаn iqtisоliy
ko’rsаtkichlаrigа riоyа qilgаn hоldа tаyyоrlаsh nаtijаsidа еrishilаdi. Bu
bоsqichdа quyidаgi tаdbirlаr аmаlgа оshirilаdi:
25

- аndоzаlаr, sifаt ko’rsаtkichlаrigа еgа bo’lgаn nаmunаlаr
yo’nаltirilgаn ilmiy-tаdqiqоt, tаjribа-kоnstruktоrlik vа bоshqа ishlаrni
bаjаrish;
- mе’yоriy hujjаtlаrni ishlаb chiqish vа jоriy qilish;
- stаndаrtlаrgа riоyа qilinishidа o’z-o’zini nаzоrаt qilinishini аmаlgа
оshirish;
- mаhsulоt sifаtining dаrаjаsini istiqbоllаsh vа mе’yоrlаsh;
- mаhsulоt sifаtini rеjаlаngаn dаrаjаsigа еrishish, turli usullаrni
tаyyоrlаsh chоrаlаrini jоriy qilish, sinаsh vа nаzоrаtgа yo’nаltirilgаn
kоnstruktоrlik vа tехnоlоgik tаdbirlаrni ishlаb chiqish;
- bizdа vа хоrijdа chiqаrilаyоtgаn shu хillаgi mаhsulоt sifаti hаqidаgi
ахbоrоtni tаhlil qilish;
- mаhsulоt sifаtining ko’rsаtkichlаrini vа shuningdеk sifаt dаrаjаsini
bаhоlаshni tаsniflаsh vа аniqlаsh.
Mаhsulоt sifаtini bоshqаrish tizimlаri ishlаb chiqish bоsqichidа
tехnikаviy dаrаjаni rivоjlаnishini yuqоri sur’аtlаrdа dоimо bo’lishini
tа’minlаydi.
Murаkkаb vа mаs’uliyаtli buyumlаr uchun ishlаb chikishdа sifаtni
bоshqаrish jаrаyоnidа mахsus ish rеjаlаri tuzilаdi. Mахsus kоnstruktоrlik
ilmiy-tаdqiqоt yоki lоyiхаlаsh institutlаridа, sаnоаt kоrхоnаlаridа
kоnstruktоrlik tехnоlоgik bo’lim (byurо)lаrdа ishi yаngi mаhsulоt
nаmunаlаrini ishlаb chiqish mumkin. Bundа аsоsiy е’tibоr ushbu buyum
nаmunаsi hаqiqаtdаn yаngi bo’lishiligigа yоki ishlаb chikаrishidаgi
buyumlаrni tаkоmillаshgаnligigа qаrаtilаdi.
Mахsulоtni ishlаb chiqаrishdа tаyyоrlаsh bоsqichidа оptimаl
tехnоlоgik jаrаyоnlаrni tаnlаsh qiyin vа u mаsuliyаtli vаzifа, chunki bu
bоsqichdа dоimiy tехnоyаоgiyаning qiyinlаshishi hаmdа ishlаb
26

chiqаrishning iqtisоdiy ko’rsаtkichlаrini yахshilаsh zаruriyаti bo’lаdi.
Tаyyоrlаsh bоsqichidа mаhsulоt sifаtini оshirish kоrхоnаning аsоsiy
vаzifаlаridаn biri hisоblаnаdi.
Mаhsulоtini ishlаb chiqаrish bоsqichidа еsа quyidаgi tаdbirlаr аmаlgа
оshirilishi mo’ljаllаnаdi:
- mаhsulоtni bеvоsitа tаyyоrlаsh;
- uskunаlаrning, jihоzlаrning, nаzоrаt o’lchаsh tехnikаsining sifаtini
kеrаkli dаrаjаdа bo’lishini tа’minlаsh vа nаzоrаt qilish;
- mаqsulоt sifаtini оshirish, yаrоqsizlikni оldini оlish, mе’yоriy
hujjаtlаrgа mоs kеlmаydigаn mаhsulоt ishlаb chiqаrish sаbаblаrini bаrtаrаf
qilish tаdbirlаrini tаyyоrlаsh vа аmаlgа оshirish;
- mе’yоriy hujjаtlаrni jоriy qilish vа ulаrgа kаt’iy riоyа qilish;
-kоrхоnаgа tushаyоtgаn хоm аshyоning, mаtеriаllаrning,
yаrimfаbrikаtlаrning kоmplеktlаnuvchi buyumlаrning kirishdаgi
nаzоrаtini o’rnаtish;
- chiqаrilаyоtgаn mаhsulоtning ish bаjаrishdаgi, qаbuldаgi vа
sinаshdаgi nаzоrаtini o’rnаtish;
- tеkshiruvchаn nаzоrаtgа, mе’yоriy хujjаtlаrgа riоyа qilish;
-ishlаtish bоsqichidаgi mаhsulоtning sifаti hаqidаgi ахbоrоtni yig’ish
vа to’plаsh, uning yаrоqsizligini, u hаqidаgi shikоyаtlаrini hisоbgа оlish
vа tаhlil qilish;
- хоm аshyо, mаtеriаllаr, yаrimfаbrikаtlаr, kоmplеktlаnuvchi
buyumlаrni vа tаyyоr mаhsulоtni оmbоrlаrdа, kоrхоnа ichidаgi
trаnspоrtlаrdа mе’yоriy hujjаtlаrning tаlаblаrigа binоаn оlib yurilishini
tа’minlаsh vа nаzоrаt qilish;
-bеlgilаngаn sifаt dаrаjаsidаgi mаhsulоtni chiqаzishdа kоrхоnаning
hоdimlаrini mоddiy vа mа’nаviy rаg’bаtlаntirish.
27

Ishlаb chiqаrish birlаshmаlаridа, kоrхоnаlаrdа ishlаb chiqаrish
bоsqichidа qo’yilgаn mаqsаdlаrgа vа vаzifаlаrgа еrishishdа mаhsulоt
sifаtini bоshqаrish tizimlаri tа’minlаydi.
Mаhsulоt hаqidаgi mа’lumоtlаrni stаndаrtlаshtirish vа kоdlаsh.
Bа’zаn birоr mаhsulоt хаrid qilgаnimizdа uning ko’rinаrli jоyydа yоki
еtikеtkаsidа hаr хil qаlinlikdаgi chiziqlаr vа rаqаmlаr bilаn bеlgilаngаn
shаkllаrni ko’rishimiz mumkin. Ulаrgа shtriх-kоd nоmi bеrilgаn. Хo’sh,
shtriх-kоdlаr nimа vа qаchоn pаydо bo’lgаn?
SHtriх-kоdlаrdаn mаhsulоtlаrgа nisbаtаn tаdbiq еtish g’оyаsi ilk bоrа
30-yillаrdа АKSHning Gаrvаrd biznеs mаktаbidа yаrаtilgаn bo’lib, undаn
аmаldа fоydаlаnish bir nеchа o’n yillаrdаn so’ngginа, yа’ni, 60-yillаrdаn
bоshlаngаn. SHtriх-kоdlаrni dаstlаbki qo’llоvchilаr tеmir yo’lchilаr bo’lib,
shu usul оrqаli tеmir yo’lchilаr bo’lib, shu usul оrqаli tеmir yo’l
vаgоnlаrini indеntifikаtsiyаlаngаn. Mikrоprоtsеssоr tехnikаsining gurkirаb
rivоjlаnishi 70-yillаrdаn bоshlаb shtriх-kоdlаrdаn kеngrаvishdа
fоydаlаnish imkоnini yаrаtdi. 1973 yil АQSHdа Mахsulоtning Univеrsаl
Kоdi (IPC) qаbul qilinib, 1977 yildаn bоshlаb еsа Еvrоpа Kоdlаsh Tizimi
EAN (European Article Numbering) tа’sis еtildi vа hоzirdа undаn nаfаqаt
Еvrоpаdа, bаlki bоshqа mintаqаlаrdа hаm kеng rаvishdа fоydаlаnilmоqdа.
SHtriх-kоd kеtmа-kеt аlmаshinib kеluvchi qоrа (shtriх) vа оq (prоbеl)
rаngli, turli qаlinlikdаgi chiziqlаrdаn ibоrаt bo’lib, bu chiziqlаrning
o’lchаmlаri stаnlаrtlаshtаrilgаn. SHtriх-kоdlаr mахsus оptik qurilmаlаr -
skаnеrlаr yоrdаmidа o’qishgа mo’ljаllаshаn. Uning vоsitаsidа,
mikrоprоtsеssоrlаr оrqаli shtriхlаr rаqаmlаrgа dеkоdеrlаnib, mаhsulоt
hаqidаgi mа’lumоtlаr kоmpyutеrgа uzаtilаdi.
Qo’shimchа iqtisоdiy rivоjlаngаn dаvlаtlаrdа mаhsulоtning o’rаmidа
(upаkоvkаsidа) shtriх-kоdning bo’lishi mаjburiy sаnаlаdi. Аks hоldа
28

sаvdо tаshkilоtlаri mаhsulоtdаn vоz kеchishlаri mumkin. Bu хаlqаrо
sаvdоgа hаm tеgishlidir. Ushbu tizimning iqtsоdiy jihаtidаn sаmаrаliligi
mаhsulоtning 85 fоizidаn ko’pi kоdlаshtirilgаndа yаqqоl nаmоyоn bo’lаdi.
Bundаn tаshqаri, mаhsulоtgа iisbаtаn bo’lgаn tаlаb vа еhtiyоjlаrni
shаkllаntirish, jаmlаsh, hisоbgа оlish, mаhsulоtni kеlish-kеtishini hisоb
qilib bоrish, muхоsiblik hisоblаridа vа хujjаtlаrni rаsmiylаshtirishdа,
hаmdа mаhsulоtlаrni sаqlаsh vа sоtuvidаgi nаzоrаtlаrni аmаlgа оshirishdа
аlоhidа o’rin tutаdi.
Аsоsаn EANning ikki kоdidаn ko’prоq fоydаlаnilаdi: 13 rаzriyаdli vа
8 rаzryаdli rаqаmli kоdlаr. Bundа еng ingichkа shtriх birlik sifаtidа
оlinаdi. Hаr bir rаqаm (yоki rаzryаd) ikki shtriх vа ikki prоbеldаn ibоrаt
bo’lаdi (1- vа 2- rаsmlаr). 13 rаzryаdli kоdning tаrkibidа quyidаgi kоdlаr
ko’rsаtilаdi:
• dаvlаt kоdi (“dаvlаt bаyrоg’i”);
• kоrхоnа (firmа) - tаyyоrlоvchi kоdi;
• mахsulоtning kоdi;
• nаzоrаt sоni.
Tаyyоrlоvchi kоrхоnаning kоdi hаr bir dаvlаtdа tеgishli оrgаnlаr
tоmоnidаn tuzilаdi. Оdаtdа, bu kоd bеshtа rаqаmdаn ibоrаt bo’lib, dаvlаt
kоdidаn kеyin kеlаdi.
Mаhsulоt kоdi tаyyоrlоvchi tоmоnidаn tuzilаdi vа u hаm bеshtа
rаqаmdаn ibоrаt bo’lаdi. Bu kоdning rаsshifrоvkаsi stаndаrt еmаs, u
mаhsulоtgа tааlluqli bo’lgаn muаyyаn хususiyаtlаrni (bеlgilаrni) yоki
fаqаt tаyyоrlоvining o’zigаgаnа mа’lum bo’lgаn vа shu mаhsulоtning
qаyd еtish tartib rаqаmi ifоdаlаshi hаm mumkin.
29

Mаhsulоtning shtriхli kоdlаnishi uchun аyrim dаvlаtlаrning EAN
kоdi.
Dаvlаt
kоdi Dаvlаt nоmi Dаvlаt
kоdi Dаvlаt nоmi Dаvlаt
kоdi Dаvlаt nоmi
90-41
779
54
380
789
50
599
759
400-440
489
520
57
729 Аvstrаliyа
Аvstriyа
Аrgеntinа
Bеlgiyа vа
Lyuksеmburg
Bоlgаriyа
Brаziliyа
Buyuk Britаniyа
Vеngriyа
Vеnеsuеlа
Gеrmаniyа
Gоnkоng
Grеtsiyа
Dаniyа
Isrоil 539
569
84
80-83
529
690
850
750
87
94
70
590
560
460-469
888 Irlаndiyа
Islаndiyа
Ispаniyа
Itаliyа
Kipr
Хitоy
Kubа
Mеksikа
Nilеrlаndiyа
YАngi-
Zеlаndiyа
Nоrvеgiyа
Pоlshа
Pоrtugаliyа
Rоssiyа
Singаpur 383
00-09
869
64
30-37
859
780
73
76
860
880
45-49
478 Slоvеniyа
АQSH vа
Kаnаdа
Turkiyа
Finlyаndiyа
Frаntsiyа
CHехiyа
CHili
SHvеtsiyа
SHvеytsаriyа
YUgоslаviyа
Jаnubiy
Kоrеа
YАpоniyа
O’zbеkistоn
Nаzоrаt sоni EAN аlgоritmi bo’yichа kоdni skаnеr vоsitаsidа to’g’ri
o’qilgаnligini tеkshirish uchun хizmаt qilаdi.
EAN-8 kоdi uzun kоdlаrni bеlgilаb bo’lmаydigаn kichik o’rаmlаr
(upаkоvkаlаr) uchun mo’ljаllаngаn. EAN-8 kоdi quyidаgi kоdlаr
tаrtibidаn ibоrаt:
• dаvlаt kоdi (“dаvlаt bаyrоg’i”);
• kоrхоnа (firmа) - tаyyоrlоvchi kоdi;
• nаzоrаt sоni.
Bа’zаn, tаyyоrlоvchi kоrхоnа kоdining o’rnigа mахsulоtning qаyd
еtish tаrtib rаqаmi kеltirilishi hаm mumkin.
30

O’zbеkistоn Rеsiublikаsidа shtriх-kоdlаr tоbоrа kеng tаdbiq еtilib
bоrmоqdа. 1999 yili O’chdаvstаndаrt qоshidаgi mеtrоlоgiyа,
stаndаrtlаshtirish vа sеrtifikаtlаshtirish sоhаsidаgi mutахаssislаrni
tаyyоrlаsh vа mаlаkа оshirish institutidа shtriх-kоdlаr mаsаlаlаri bilаn
shug’ullаnuvchi mаrkаz tаshkil еtildi. Ushbu mаrkаzning tа’sis еtilishidаn
mаqsаd - mаhsulоtlаrni аvtоmаtlаshtirilgаn tаrzdа idеntifikаtsiyаlаsh
bоrаsidаgi muаmmоlаrni hаl еtish vа bu fаоliyаtni kеng rаvishdа tаrg’ib
еtishdir. Аlbаttа, bundа хаlqаrо mе’yоriy hujjаtlаrni hisоbgа оlgаn hоldа
kоdlаshning stаndаrtlаshtirilishi аlоhidа аhаmiyаtgа еgаdir.
O’zbеkistоn Rеspublikаsidа shtriхli kоdlаshning tаrbiq еtilishi еng
аvvаlо, 1996 yilning 26 аprеlidа qаbul qilingаn “Istе’mоlchilаrning
huquqlаrini himоyа qilish to’g’risidа” nоmli qоnunning 4 mоddаsidа
ko’rsаtilgаn - istе’mоlchining хаrid qilinаyоtgаn mаhsulоt hаqidа zаrur vа
ishоnchli mа’lumоt оlish хuquqini аmаlgа оshirishdа yаngi zаmin
yаrаtаdi.
31

3-BOB. DIVERSIFIKATSIYАLASHNING KORPORATIV
STRATEGIYАLARI
3.1Korporatsiyaning o’sishi va rivojlanishi
Ko’pchilik kompaniyalar o’z faoliyatlarini katta bo’lmagan tor ixtisosli
korxona sifatida maxalliy va xududiy bozorlarga xizmat ko’rsatib
boshlaydilar. Boshlangich bosqichda mahsulot assortimenti katta
bo’lmaydi, o’z mablag’lari cheklangan, raqobat pozitsiyalari zaif bo’ladi.
Ko’p yosh kompaniyalar bozordagi ulushini oshirib va xaridorlar etiborini
qozona borib, odatda sotuv xajmlarini oshirishga xarakat qiladilar. Narx,
sifat, xizmat ko’rsatish va reklama xaridorlar manfaatlariga buysundiriladi.
Keyingi bosqichda geografik ekspansiya uchun imkoniyatlar axtariladi.
U shunday davomiylikda kechadi: maxalliy, xududiy-milliy-xalqaro
bozorlar. Bozorlarga kirib borish darajasi rentabellik darajasiga bog’lik
ravishda o’zgarib turadi.
Kompaniya bir tarmoqning imkoniyatlaridan foydalanib, daromad olib
turar ekan, diversifikatsiyani amalga oshirishning xech qanday zaruriyati
yuq. Lekin, o’sish saloxiyati qisqarib borar ekan boshqa sohalar faoliyatiga
diversifikatsiya qilish strategik jixatdan o’zini oqlaydi yoki to’gri bo’ladi.
Bunday strategik imkoniyatlar turlichadir. Kompaniya turdosh tarmoq
kabi o’zi uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoqqa xam diversifikatsiya
qilishi mumkin. Buni katta va katta bo’lmagan xajmlarda amalga oshirish
mumkin.
Biznesning bir turida faoliyat ko’rsatayotgan kompaniyalar o’zoq yillar
diversifikatsiyasiz amal qilib xavas qilarli natijalarga erishishlari mumkin.
32

Bunga misollar ko’p. Bir sohada kontsentratsiya - jamlanish kator foydali
tashkiliy va boshqaruv ustunliklariga egadir. Birinchidan, kontsentratsiya
«biz kimmiz va nima bilan shug’ullanamiz» degan savoldagi
mavxumiylikni istisno qiladi. Bunda barcha kuch biznesning bir turiga
yunaltiriladi va raxbariyatning xatti-xarakatlari boshqa sohalarga «sochilib
ketish» extimoli bo’lmaydi.
Ikkinchidan, bir sohada jamlanish jiddiy rag’batlar borligini ko’zda
tutadi. Ular menejerlarni bir daqiqalik foyda olishga emas, korxonaning
tarmoqdagi raqobat pozitsiyalarini o’zoq kelajakda xam mustaxkamlashga
ragbatlantiradi.
Boshqa tomondan, bir yunalishda jamlanish, uning xarakatlarini bir
tomonga yunaltirish kompaniya uchun katta tavakkalchilik bo’lib
xisoblanadi. Obrazli qilib aytganda «uning, korxonaning barcha tuxumlari
bir savatda bo’ladi».
Marginal qo’shimcha
boshqaruv xarajatlari
Divertsiyalash xarajatlari
7.1.-rasm. Sarflangan kapital birligiga to’g’ri keladigan qo’shimcha
foydaning diversifikatsiyalash xarajatlariga bog’liqligi
Sekin o’sayotgan tarmoq sharoitida kuchli kompaniyalar
diversifikatsiyani boshlash uchun naqd pul ortiqchaligidan foydalanish
imkoniyatini ko’rib chiqishlari kerak. Diversifikatsiyani boshlash masalasi
qisman kompaniyaning mazkur tarmoqda o’sish imkoniyatlariga, qisman
uning raqobat pozitsiyalariga bog’likdir. Korxona o’zining asosiy
ustunliklaridan samarali foydalana oladigan sohalarga diversifikatsiya
qilishi eng yaxshi strategiya bo’lib xisoblanadi. Lekin korxona uchun
butunlay yangi bo’lgan tarmoqlarga diversifikatsiyalash, turdosh
33

tarmoqlarning birortasiga xam o’sish istiqbollarini ta’minlay olmay qolgan
taqdirda ko’zda tutilishi kerak. SHunday qilib, «qachon
diversifikatsiyalash kerak?» degan masalani xal etish, bir tomondan
korxonaning bozordagi raqobat pozitsiyasiga, boshqa tomondan tub
tarmoqdagi qolgan imkoniyatlariga bog’liqdir. Kompaniyalar
diversifikatsiyani amalga oshirishlarining aniq belgilangan vaqti yuq.
Kompaniyalar uchun o’zoq muddatli daromadni maksimallashtirishning
ma’nosi shuki, kompaniya odatda o’z bozori doirasida narxdagi ustunlik,
tabaqalashtirish va fokuslanish strategiyalari vositasida yaxshi
raqobatlashadi. Ammo bu strategiyalar (sotishda va ta’minotda strategik
ustunliklarga ega bo’lish uchun) oldinga va orqaga vertikal integratsiyani
ham o’z ichiga olishi mumkin. Yana bir imkoniyat kompaniya faoliyatini
diversifikatsiyalashdir.
Kompaniyaning o’sishi va rivojlanishi odatda uchta asosiy bosqichdan
iborat:
- milliy bozorda yakka biznesga ixtisoslashish;
- vertikal integratsiya, yoki asosiy biznesdagi eng kuchli pozitsiya tomon
global ekspansiya;
- erkin resurslarni biznesning boshqa turiga investitsiyalash yuli bilan
diversifikatsiyalash.
Bularning barchasi kompaniyaning o’sishiga olib keladi, ammo
«Diversifikatsiyalash darajasi» oshgan sari kamayuvchi qaytim
«qonuni»ni nazarda tutish kerak.
Ma’lum bir nuqtadan so’ng ekstensiv diversifikatsiyalash, vertikal
integratsiya va biznesning baynalminallashuvi sarflangan kapital birligiga
to’gri keladigan daromadlarning kamayishiga olib keladi, chunki
kompaniya birinchi navbatda eng daromadli qulay imkoniyatlarni amalga
34

oshiradi, so’ngra eng kam daromad keltiruvchi imkoniyatlar qoladi, bu esa
korxonaning o’sish imkoniyatlarini cheklab qo’yadi. Buni 8-rasmda
ko’rishimiz mumkin.
Diversifikatsiyalashni qo’llash
Diversifikatsiyalashning tub maqsadi aktsionerlar uchun qadriyatlar
yaratish xisoblanadi. Yagona korporativ tizimga birlashgan korxonalar
guruxi ularning xar biri beradigan samaradan ko’proq samara bermas
ekan, diversifikatsiyalash aktsiyalarning daromadliligini oshirmaydi.
Agarda «A» kompaniya «B» kompaniyani sotib olish bilan
diversifikatsiyalanar ekan va ular oladigan foyda ular birlashishidan oldin
oladigan foyda summasidan oshmas ekan, bunday diversifikatsiyalash
muvaffaqiyatsizdir. «A» kompaniyaning omonatchilari 2+2=4 natijani o’z
mablag’larini «B» kompaniya aktsiyalariga quyib xam olishlari mumkin
edi. Lekin, diversifikatsiyalash natijasi 2+2=5 samarasini bermas ekan,
aktsiyaning daromadliligi oshmaydi.
Korporativ boshqaruvchilar diversifikatsiyalash bo’yicha u yoki bu
qarorlar aktsiya daromadliligini oshirishga qodir ekanligini, quyidagi uchta
mezondan foydalanib baholashlari mumkin:
1. Jozibadorlik mezoni. Diversifikatsiyalash uchun tanlangan tarmoq
quyilgan mablag’lardan yaxshi foyda olish no’qtai nazaridan jozibali
bo’lishi kerak.
2. «Kirish uchun xarajatlar» mezoni. Foyda olish saloxiyatiga zarar
yetkazmaslik uchun tarmoqqa kirish xarajatlari u darajada yuqori
bo’lmasligi lozim.
3. Qushimcha manfaatlar mezoni. Faoliyatda yangi raqobat ustunligini
barpo etish uchun kompaniya ma’lum xarakatlarni amalga oshirishi zarur.
35

Diversifikatsiyalash bilan shug’ullanuvchi korporativ boshqaruvning
strategik tanlovi diversifikatsiyalashning quyidagi strategiyalarida
namoyon bo’ladi:
1. Yangi tarmoqqa kirish strategiyasi.
1. Turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi.
2. Noturdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi.
3. Qisqartirish va tugatish strategiyasi.
4. Qayta tarmoqlashtirish, qayta tiklash va tejamkorlik strategiyasi.
Birinchi uchta strategiya diversifikatsiyalash usullarini o’zida jamlaydi,
turtinchi va beshinchisi esa diversifikatsiyalanib bo’lingan kompaniya
pozitsiyalarini mustaxkamlash strategiyasidir.
Diversifikatsiyalashning ikkita asosiy turi - bog’liq va bog’liq bo’lmagan
turlari mavjud. Bog’liq diversifikatsiyalash kompaniya faoliyatidagi
biznesning mavjud sohalari (masalan, ishlab chiqarish, marketing, moddiy
ta’minot yoki texnologiya) bilan bog’liq bo’lgan yangi sohadir.
Bog’liq bo’lmagan diversifikatsiyalash - faoliyatning, biznesning mavjud
sohalari bilan ochiqdan-ochiq aloqasi bo’lmagan yangi sohasidir.
Diversifikatsiyalash quyidagi yullar bilan amalga oshirilishi mumkin:
- ichki kapitallar bozori orqali;
- qayta tarkiblashtirish orqali;
- funktsiyalar yoki resurslarni taqsimlash orqali.
Ichki kapitallar bozori yordamidagi diversifikatsiyalash fond bozori
qaysi funktsiyalarni bajarsa, ayni shu funktsiyalarni bajaradi. Ichki
kapitallar bozorida korporatsiya quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
- korporatsiya xo’jalikning o’rta bug’ini tarkibidagi strategik
rejalashtirish funktsiyalarini bajarish;
36

- moliyaviy maqsadlarni belgilab olish va xo’jalikning o’rta bugini
faoliyatini kuzatib borish;
- korporativ kapitallarni raqobatlashuvchi o’rta korxonalar o’rtasida
joylashtirish.
Bunday sharoitlarda o’rta korxonalar asosiy idoraning faqat moliyaviy
nazorati ostida bo’lgan mustaqil daromad markazlari vazifasini bajaradi.
Qayta tarkiblashtirish strategiyasi ichki kapitallar bozori strategiyasi
turlaridan biridir. Ular o’rtasidagi farq korporatsiyaning o’rta korxonalar
faoliyatiga aralashuv darajasidadir.
Kompaniya faoliyatini diversifikatsiyalashda bunday kompaniyani
boshqarish qiymatini ham hisobga olish talab qilinadi. Ushbu xarajatlar
o’rta korxonalar soni va ular o’rtasidagi koordinatsiya zarurati bilan
aniqlanadi. Masalan, ma’lum bir sinergizm mavjud bo’lgan 12 ta o’rta
korxonadan iborat kompaniyadagi boshqarish xarajatlari sinergizm
bo’lmagan 10 ta o’rta korxonadan iborat kompaniyadagiga qaraganda
ko’proq bo’ladi (10-rasmga qarang). Koordinatsiyaga ehtiyoji kuchli
bo’lgan kompaniya o’z mavqeini o’rta korxona sinergizmi orqali
kuchaytirishga intilmoqda, deb faraz qilaylik. Koordinatsiyaga bo’lgan
ehtiyoji unchalik kuchli bo’lmagan kompaniya esa ichki kapital bozori
yoki qayta strukturalash strategiyasiga rioya qiladi.
Xarajatlar

37

Diversifikatsiyalash darajasi
7.2.-rasm. Koordinatsiyaga sarflanadigan solishtirma xarajatlarning
diversifikatsiya darajasiga bog’liqligi
Bog’liq bo’lmagan diversifikatsiyalashda o’rta korxonalar o’rtasida
koordinatsiya talab qilinmaydi. Demak, kompaniya portfelidagi o’rta
korxonalar soni ko’paygan sari boshqaruv xarajatlari ham ko’payadi.
Bunga aksincha, bog’liq diversifikatsiyalashdagi kompaniyalarning
xarajatlari o’rta korxonalar soniga va ular o’rtasidagi kerakli koordinatsiya
darajasiga qarab ortib boraveradi. Ushbu ko’paygan xarajatlar bog’liq
diversifikatsiyalashda katta daromadlarni ham yuqqa chiqarishi mumkin
(8.1-jadval).
SHunday qilib, bog’liq va bog’liq bo’lmagan diversifikatsiyalashning
qaysi birini tanlash daromadlarni va boshqaruvga sarflanadigan
qo’shimcha xarajatlarni solishtirish yuli bilan aniqlanadi.
38

Kompaniya maxoratidan keng foydalanilsa, shuningdek, boshqaruv
xarajatlari ham resurslarni taqsimlashda kerak bo’lgan qiymatlardan
oshmasa, korxona butun etiborni bog’liq diversifikatsiyalashga qaratishi
kerak. Xuddi shuningdek, agar asosiy o’rta korxonalar o’rta ixtisoslashgan
bo’lib, boshqa joyda qo’llanilmasa, boshqaruv xarajatlari ichki bozor
strategiyasini amalga oshirish uchun kerak bo’lgan qiymatlardan ortiq
bo’lmasa, kompaniya bog’liq bo’lmagan diversifikatsiyalashga
kontsentratsiyalanishi kerak.
7.1-jadval Bog’liq va bog’liq bo’lmagan diversifikatsiyalashni
taqqoslash
Diversifikatsi
yalash
strategiyasi Amalga oshirish
yullari Boshqaruv
xarajatlarining
manbalari
Bog’liq Ichki kapital
bozori. Qayta
tarkiblashtirish
Resurslarni
taqsimlash O’rta korxonalar
soni
O’rta korxonalar
o’rtasidagi
koordinatsiya
Bog’liq emas Ichki kapital bozori
Qayta
tarkiblashtirish
Diversifikatsiyalashning aksi bo’lgan strategiya ikki yoki undan ko’p
kompaniyalarni biznesning yangi imkoniyatlaridan foydalanish bilan
bog’liq (masalan, ITTKI) qiymat, tavakkalchilik va daromadlar sohasidagi
strategik alyansni tashkil qilishidir.
Vertikal integratsiya
39

Vertikal integratsiya - shunday usulki, bu usul yordamida kompaniya
texnologik zanjirda o’z chiqish bosqichlarini (orqa integratsiya) yoki uning
kirish bosqichlarini (oldinga integratsiya) tashkil qiladi.

7.3.-rasm. Texnologik zanjirning bosqichlari va vertikal integratsiya
yo’nalishlari
Integratsiya to’liq va tor bo’lishi mumkin. Tuliq integratsiyada barcha
kirish yoki chiqishlar birlashadi. Tor integratsiyaga kompaniyaning kirish
elementlarining bir qismini sotib olishi va qolganlarini o’z kuchlari bilan
ishlab chiqarishi misol bo’la oladi.
Vertikal integratsiyadan foydalanadigan kompaniya odatda o’zining
asosiy dastlabki biznesiga xos raqobatli pozitsiyani kuchaytirish istagi
bilan izoxlanadi. Bunga quyidagilar sabab bo’ladi:
- xarajatlardan tejash;
- integratsiyalanayotgan ishlab chiqarishlarda bozor qiymatidan
chetlanish;
- sifat nazoratini yaxshilash;
- o’z texnologiyasini ximoyalash.
Ammo vertikal integratsiyaning salbiy tomonlari xam bor. Ularning
ichida eng muximi quyidagilardir:
- ortiqcha xarajatlar;
40

- texnologiyalar tez almashgandagi yuqotishlar;
- talabning mavxum bo’lgandagi yuqotishlar.
Agar kompaniyaning tashqi arzon ta’minot manbalari mavjud bo’lib, o’z
ishlab chiqarishidan foydalansa, vertikal integratsiya xarajatlarni
ko’paytirib yuborishi mumkin. Bu kompaniya ichida raqobatning yuqligi
sababli xam yo’z berishi mumkin bo’lib, bu uning shu’ba korxonalarini
(etkazib beruvchilarni) ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga
undamaydi.
Texnologiya keskin o’zgarganda kompaniyaning eskirgan texnologiyaga
bog’lanib qolish xavfi vujudga keladi.
Talab doimiy bo’lganda yuqoriroq integratsiya darajasi mahsulot ishlab
chiqarishni ishonchliroq ximoyalash va muvofiqlashtirishga imkon beradi.
Talab beqaror va mavxum bo’lganda vertikal integratsiyada bunday
muvofiqlashtirish qiyin bo’ladi. Bu boshqaruv qiymatining o’sishiga olib
kelishi mumkin. Bunday sharoitlarda tor integratsiya to’la integratsiyaga
qaraganda xavfsizroq bo’lib chiqishi mumkin.
SHuni xam qayd qilib o’tish lozimki, tor integratsiya to’la integratsiyaga
qaraganda xarajatlarni kamaytirishga imkon beradi. Bu esa ma’lum
sharoitlarda kompaniyaga vertikal integratsiyani kengaytirishga imkon
beradi.
Ammo, umuman olganda, tor integratsiya boshqaruv xarajatlarini
kamaytirishi mumkin bo’lsa-da, u xarajatlarni batamom bartaraf qila
olmaydi.
Kompaniya bunga teskari strategiya sifatida yetkazib beruvchilar yoki
istemolchilar bilan o’zoq muddatli kontraktlardan foydalanishi mumkin.
Bunday aloqalar kredit majburiyatlardan yoki ishlab chiqarishni
41

rivojlantrishga garov investitsiyalardan foydalanishda ayniqsa katta
samara beradi.
Bu boshqaruv xarajatlarini oshirmay turib, vertikal integratsiya
samarasiga erishishga imkon beradi.
Yangi tarmoqlarga kirish strategiyasi
Yangi tarmoqqa kirish quyidagi uch shakldan birida davom etishi
mumkin:
a) «yutib yuborish»;
b) yangi kompaniya tuzish;
v) kushma korxona tuzish.
Mavjud korxonani «yutib yuborish» eng ommaviy usul bo’lib, yangi
bozorga tezroq kirish ustunligiga ega. SHuningdek u texnologik qoloqlikni
tugatish, ta’minotchilar bilan aloqalar bog’lash, yangi tarmoqda
raqobatbardoshlikka erishish kabi tusiqlarni yengish uchun yordam beradi.
Ko’ptarmoqlarda zarur axborot bazasini rivojlantirish, o’zini resurslar
bilan ta’minlash va jiddiy raqobatchi obrusini egallash uchun korxonalarga
bir necha yil kerak bo’ladi.
«Noldan boshlash» diversifikatsiyasi tanlangan tarmoqda «bosh»
kompaniya boshchiligida yangi kompaniya to’zishni ifodalaydi. Bu
kuyidagi xollarda jozibali xisoblanadi:
- bunda yetarli vaqt bo’lgan taqdirda;
- yangi korxonaning bozorni egallashga bo’lgan xarakatlariga raqobatchi
korxonalar reaktsiya bildirmaydilar.
Bunday yul bilan bozorga chiqish boshqa kompaniyani sotib olishdan
arzonga tushadi.
Korxona samarali faoliyat ko’rsatishi uchun yetarli tajribaga ega bo’ladi.
42

Yangi ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish tarmoqdagi talab va
taklif muvozanatiga salbiy ta’sir ko’rsatmaydi.
Maqsadli tarmoqda nisbatan katta bo’lmagan korxonalar bo’lganligi
uchun yosh kompaniyalarga yirik raqobatchilar bilan raqobat qilishiga
to’g’ri kelmaydi.
Qo’shma korxonalar tuzish quyidagi xollarda foydali samara berishi
mumkin.
Qo’shma korxona - bu yakka tartibda biror bir narsani qilish xavfli yoki
tejamsiz ekanligida yaxshi usuldir.
Qo’shma korxonalar resurslarni birlashtirish yanada kuchliroq raqobat
ustunliklariga ega bo’lgan tarkibni yaratadigan taqdirda qulaydir.
Xorijiy xamkorlar bilan qo’shma korxonalar ba’zida import kvotalarini,
tariflarni milliy-siyosiy manfaatlar va madaniy tusiqlarni yengib o’tishning
yagona imkoniyati bo’lib xisoblanadi.
Turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi
Diversifikatsiyalash variantlarini izlash jarayonida kompaniya turdosh
tarmoqlarni tanlashi mumkin. Bunday paytda tarmoqqa
diversifikatsiyalash strategik muvofiqlikdan kelib chiqib amalga oshiriladi.
Strategik muvofiqlik turli korxonalar o’xshash ishlab chiqarishga ega
bo’lgan taqdirda mavjud bo’ladi. Bu esa quyidagilar uchun imkoniyat
yaratadi:
a) maxorat va tajribani bir korxonadan boshqa korxonaga o’tkazish;
b) ishlab chiqarish xarajatlarini pasaytirish maqsadida turlicha bo’lgan
ishlab chiqarishni yagona tizimga birlashtirish.
Strategik muvofiqlikka asoslangan aloqalar ishlab chiqarish sohasida,
personal maxoratiga bo’lgan talablarda, materail resurslar va
ta’minotchilarning manbalarining yagonaligida, detallar va
43

komponentlarni birgalikda ishlab chiqarish uchun saloxiyatda, o’xshash
ishlab chiqarish usullari va boshqaruv nou-xaularida, marketing va
mahsulot sotishda bir xil yondoshuvlarni qo’llashda, bir xil ulgurji
xaridorlar va chakana dilerlarda, sotuvdan keyingi xizmat ko’rsatish
saloxiyatida, shuningdek umumiy savdo markasidan foydalanishdan
olingan sinergitik samarada namoyon bo’ladi.
Turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash xaqiqatda jozibali ko’rinadi. U
mavjud ishbop faollik darajasini saqlab qolish, maxorat va tajribani
o’rgatish xisobiga raqobat ustunligidan foydalanish, shuningdek
investitsiyalash xavfini turdosh tarmoqlardagi korxonalar bilan bo’lishish
imkoniyatini beradi.
Qachonki ikkita korxonaga raxbarlik qilish, ularning aloxida faoliyat
ko’rsatishiga nisbatan arzonga tushsa, shundagina turdosh
diversifikatsiyalashda faoliyat miqyoslaridagi tejamkorlik mavjud bo’ladi.
Turdosh tarmoqlar o’rtasidagi strategik muvofiqlik quyidagilar xisobiga
raqobat ustunligi uchun saloxiyatni vujudga keltiradi:
a) ancha past ishlab chiqarish xarajatlari.
b) bir tarmoqdan ikkinchisiga asosiy malaka va tajriba, texnologik
xususiyatlar, boshqaruv nau-xaularini samarali o’zatish.
v) umumiy tovar markasidan foydalanish imkoniyatlari.
Biznesning yaqin sohalaridagi strategik muvofiklik xisobiga erishilgan
raqobat ustunligi individual ishlab chiqarishga qaraganda qushimcha
saloxiyat beradi.
Raqobat ustunligining qushimcha manbasi aktsiyalar daromadliligi
bo’yicha 2+2=5 samarasini olish imkonini beradi.
Turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalashning eng tarqalgan yo’llari
quyidagilar:
44

Sotish imkoniyatlari va reklama faoliyatidan birgalikda foydalanishi
mumkin bo’lgan tarmoqlarga kirish.
Turdosh texnologiyalardan foydalanish.
Nou-xau va tajribalarni bir faoliyat turidan boshqa faoliyat turlariga
o’tkazish.
Yangi mahsulotga korxonaning nomi va istemolchilarning ishonchini
o’tkazish.
Faoliyatning asosiy turini quvvatlash uchun yangi tarmoqlarda xarid
qilish.
Noturdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi
Diversifikatsiyalash xaqidagi qaror daromadli kompaniyalarni izlash va
sotib olish natijasi xisoblanadi. Noturdosh diversifikatsiyalashning asosiy
qoidasi shuki, unda manfaatli moliyaviy shartlarda sotib olinishi mumkin
bo’lgan va foyda olish uchun yaxshi istiqbolga ega bo’lgan xar qanday
kompaniya diversifikatsiyalash uchun manfaatli yunalish bo’ladi. Ba’zida,
noturdosh diversifikatsiyani amalga oshirayotgan kompaniyalar o’zining
aloxida mavqei xisobiga tez moliyaviy foyda olish uchun imkoniyatlarni
taklif qiladigan kompaniyalarni izlab topishga o’z kuchlarini
yunaltiradilar. Bunday korxonalarning uchta turi mavjud bo’ladi.
1) Narxi pasaytirilgan kompaniya. Bunday xolda mazkur korxonalarni
bozor narxlaridan pastrok narxlarda sotib olish imkoniyati mavjud. Bu esa
keyinchalik kompaniyani nisbatan yuqori narxda sotish imkonini beradi.
2) Moliyaviy qiyinchiliklarni boshidan kechirayotgan kompaniyalar.
Bunday korxonalar shartnomaviy narxlarda sotib olinishlari mumkin.
3) O’sish imkoniyatlari katta bo’lib, investitsiya imkoniyatlari
bo’lmagan kompaniyalar.
45

Noturdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash quyidagi no’qtai nazardan
juda jozibalidir:
1. Tijorat tavakkalchiligi sanoatning ko’pgina xar turli tarmoqlari
bo’yicha «sochilgan» bo’lib, bu kompaniyani biron-bir sohasida paydo
bo’lishi mumkin bo’lgan muammolar izmida bo’lish darajasini pasaytiradi.
2. Kompaniyaning moliyaviy resurslari rentabellik no’qtai nazaridan
jozibali istiqbollari bo’lgan tarmoqlarga investitsiya qilinishi mumkin.
3. Kompaniyaning ichki foyda normasi umuman sezilarli darajada
barqarorlashadi, chunki bir tarmoqdagi qiyinchilik davrlari boshqasi
xisobiga qisman kompensatsiya qilinishi mumkin.
4. Korporativ raxbariyat yetarli baholanmagan kompaniyalarning xaqiqiy
qiymatini aniqlash tajribasini orttirib borgan sari, korporatsiyaning
moliyaviy axvoli yaxshilanib, aktsiyalarning daromadliligi oshib boradi.
Qisqartirish va tugatish strategiyasi
Korporatsiya faoliyatining aniq yunalishi o’z jozibasini yuqotib quysa,
bunday axvoldan omadli chiqish yuli biznesni sotish xisoblanadi.
Mahsulotni sotish vaqtini va zaruratini aniqlashning muxim tamoyili
«Agar biz mazkur faoliyat bilan shugullanmaganimizda, xozir shu sohada
ish boshlarmidik?» degan savolga javob berish xisoblanadi. Agar javob
salbiy bo’lsa, bunday korxonani sotish imkoniyatlarini xisoblab chiqish
zarur.
Bunday korxonadan kutilishning ikkita yuli bor:
1. «Bosh» kompaniya aktsiyalarini bir qismini saqlab qolgan xolda yoki
ulardan butunlay qutilib, bunday biznesdan chiqib ketishi mumkin.
2. Korporatsiya mahsulotni bevosita tashqariga sotishi mumkin, lekin bu
xolda xaridor topish kerak bo’ladi. Odatda sotishda «Mazkur biznesni biz
kimga sotishimiz va buning uchun biz qancha olishimiz mumkin?» degan
46

no’qtai nazardan qaramaslik kerak. Aksincha, «Kim uchun bu korxona
muvaffakiyatli xarid bo’lishi va qanday vaziyatda ular uchun ma’qul
bo’lishi mumkin?» deb so’ralsa oqilona ish bo’ladi. Qaysi tashkilot uchun
bunday korxonani sotib olish shubxasiz foydali bo’lsa, shu tashkilot eng
yuqori bahoda sotib olishi mumkin.
Barcha mavjud strategik muqobil variantlar ichida tugatish ayniqsa
yagona biznes bilan shug’ullanuvchi korxonalar uchun eng noxush va
ayanchli xisoblanadi. CHunki ular uchun bunday vaziyat tirikchilik
o’tkazishni butunlay to’xtatishni bildiradi. SHunga qaramay ilojsiz qolgan
sharoitda erta tugatish, bankrot bo’lishga qaraganda aktsiyadorlar
manfaatiga mos keladi.
Qayta tarkiblashtirish strategiyasi
Portfelni tiklash tejamkorlik va qayta tarkiblash strategiyasi xaridorlari
qashshoklashayotgan korxonalarda vaziyatni o’zgartirish talab etilgan
taqdirda qullaniladi.
Tiklashning korporativ strategiyasi zararga ishlayotgan korxonalardan
qutulishga emas, ularni qayta tiklashga urg’u beradi. Bunday
strategiyaning maqsadi xaridorlarning umumiy sonini kamayishiga «katta
xissa» qo’shayotgan korxonalarning muammolarini xal etish yo’li bilan
korporatsiyani sog’lomlashtirishdan iborat.
Tejamkorlikning korporativ strategiyasi diversifikatsiyalash miqyoslarini
qiskartirish va korxonalar sonini kamaytirishga o’z etiborini qaratadi.
Portfelni qayta tarkiblash strategiyasi tarkibni va korporatsiyaning
ishbop portfelida foiz nisbatlarini tubdan qayta ko’rib chiqishni o’z ichiga
oladi. Qayta tarkiblashga bo’lgan extiyoj quyidagi vaziyatlarda paydo
bo’lishi mumkin:
47

1. Korporatsiyani strategik tahlil qilish portfelda sekin rivojlanayotgan,
zarar bilan ishlayotgan va zaif korxonalarning katta xajmda mavjudligi
natijasida kompaniyaning o’zoq muddatdagi istiqbollari o’z jozibasini
yo’qotib quyganligi to’grisida xulosa chiqarish imkoniyatini beradi.
2. Bir yoki bir nechta kalit yunalishlar qiyin paytlarni boshdan
kechirayotgan paytlarida.
3. Kompaniyaning yangi raxbariyati korporatsiyaning strategik siyosatini
qayta ko’rib chiqish xaqida qaror qabul qiladi.
4. Yangi texnologiyalar va mahsulotlar paydo bo’ladi.
5. Korxonada shunday katta korxonani sotib olish imkoniyati paydo
bo’ladiki, bunday loyixani moliyalash uchun kichik korxonalarni sotish
zarur bo’ladi.
6. Portfeldagi ko’pgina yunalishlar borgan sari jozibasizroq bo’lib boradi
va ularni jiddiy ravishda qayta ko’rib chiqish talab etiladi.
Ko’pmillatli diversifikatsiyalash strategiyasi
Diversifikatsiyalashning ko’pmillatli strategiyasini farqlantirib turuvchi
belgisi portfelda korxonalar sonining va qamrab olingan milliy bozorlar
sonining ko’pligi xisoblanadi. Bunday xollarda korporatsiya raxbariyati
xar bir tarmoqqa bo’lmaganda bittadan turli strategik yondoshuvlarni
rivojlantirib va qo’llab borishi kerak. Menejerlar turli tarmoqlarga tegishli
va turli mamlakatlarda joylashgan korxonalarning strategik tadbirlarini
muvofiqlashtirish uchun muvaffaqiyatli yechimlar topishni bilishlari
lozim. Strategik muvofiqlashtirishning maqsadi faoliyatining xar bir
sohasida va xar bir milliy bozorda barqaror raqobat ustunligini ta’minlash
uchun resurslar va muvofiqlashtirish imkoniyatlaridan to’lik foydalanish
xisoblanadi.
48

60-yillarning boshlanishida TMK turli mamlakatlarda butunlay mustaqil
bo’lgan kichik korxonalar qatori sifatida mavjud bo’lgan. Ularning xar
biridan o’z milliy qonunchiliklarining o’ziga xos xususiyatlariga muvofiq
kelish talab etilgan.
70-yillardan boshlab ko’pmillatli strategiya o’z samarasini yuqota
boshladi.
80-yillardan boshlab raqobat ustunligining boshqa manba’i vujudga kela
boshladi: bir yo’la bir nechta tarmoqlarda kuchli raqobat pozitsiyalarini
egallash uchun bog’liq tarmoqlarni diversifikatsiyalashning strategik
manfaatlaridan foydalanish.
XULOSA
49

Korxonalarda davlat tasaruffidan chiqarish va xususiylashtirish
iqtisodiy islohotlarning yеtakchi bug`ini bo`lib, xususiylashtirish natijasida
turli mulkchilik qatlamlari shakllandi va ularda tadbirkorlik faoliyatini
rivojlantirishga alohida ahamiyat bеrilmoqda. Tadbirkorlik faoliyatini
rivojlantirishdagi sharoitlarni yaratish hukumat mas`uliyatidagi ish
hisoblanadi. Uning shakllanishiga ta`sir etuvchi omillar qatoriga
davlatning iqtisodiy siyosati, aholining ijtimoiy ahvoli, raqobatning
shakllanish darajasi, tadbirkorlikning raqobatlantirilishi va boshqalarni
kiritish mumkin. Tadbirkorlik mulkchilik sub`еktlarining foyda olish
maqsadida tavvakal qilib va mulkiy javobgarlik asosida amaldagi qonunlar
doirasida tashabbus bilan iqtisodiy faoliyat ko`rsatishdir.
Biznеs – bu foyda olish maqsadida, amaldagi qonunlar doirasida tovar
va xizmatlarni yaratishga qaratilgan faoliyatdir. Biznеsni amalga
oshirishda bozor qonunlari, talab va taklif, raqobat, mulkchilik shakllarini
tanlash muhimdir.
Biznesni rivojlantirish strategiyalari har qanday tashkilotning barqaror
o‘sishini va uzoq muddatli muvaffaqiyatini ta'minlash uchun muhim o‘rin
tutadi. Ular tashkilotning mavjud salohiyatini oshirish, yangi bozorlarni
o‘zlashtirish va raqobatda ustunlikka erishish uchun tizimli yondashuvni
talab qiladi. Rivojlanish strategiyalarining samarali amalga oshirilishi
biznes uchun kelajakda raqobatbardoshlikni saqlab qolishning asosiy omili
hisoblanadi.
Birinchidan, biznesni rivojlantirishda innovatsion yondashuvlar muhim
rol o‘ynaydi. Yangi mahsulotlar va xizmatlarni yaratish, texnologiyalarni
joriy etish va mijozlar ehtiyojlarini doimiy tahlil qilish orqali
kompaniyalar bozorda o‘z o‘rnini mustahkamlay oladi. Innovatsiyalar
50

raqobatda ustunlikka erishishning asosiy vositalaridan biri bo‘lib, ular
orqali kompaniyalar o‘z faoliyatini optimallashtiradi va samaradorligini
oshiradi.
Ikkinchidan, diversifikatsiya biznesni rivojlantirishning eng samarali
strategiyalaridan biridir. Korxonaning yangi mahsulotlar ishlab chiqarish
yoki yangi bozor segmentlariga kirib borishi, xavf-xatarlarni kamaytirish
bilan birga, daromad manbalarini kengaytirishga yordam beradi.
Diversifikatsiya raqobat muhitida kompaniyaga ko‘proq
moslashuvchanlikni ta'minlaydi va uning o‘sish imkoniyatlarini oshiradi.
Uchinchidan, mijozlar bilan barqaror munosabatlarni shakllantirish
biznesni rivojlantirishning ajralmas qismi hisoblanadi. Mijozlarga
yo‘naltirilgan strategiyalar orqali kompaniyalar mijozlarning qoniqishini
oshirib, ularning sodiqligini mustahkamlaydi. Ushbu yondashuv orqali
tashkilot o‘zining xizmat ko‘rsatish sifati va bozorga taklif etayotgan
mahsulotlarining raqobatbardoshligini ta'minlaydi.
To‘rtinchidan, biznesning global bozorlarni o‘zlashtirishi uning
rivojlanishida yangi ufqlarni ochadi. Xalqaro bozorga chiqish orqali
kompaniyalar yangi mijozlar bazasini o‘zlashtiradi va global miqyosda tan
olinish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ammo bu jarayon puxta rejalashtirish va
xalqaro raqobat sharoitlariga moslashuvchanlikni talab qiladi.
Bundan tashqari, raqamli transformatsiya va zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish biznesni rivojlantirishning eng dolzarb
strategiyalaridan hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar orqali jarayonlarni
avtomatlashtirish, ma'lumotlar asosida qarorlar qabul qilish va mijozlar
bilan samarali muloqot o‘rnatish kompaniyaning samaradorligini oshiradi.
51

Moliyaviy boshqaruv va samarali resurs taqsimoti ham biznesni
rivojlantirish strategiyalarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun
muhim hisoblanadi. Resurslarni oqilona boshqarish kompaniya uchun
xarajatlarni kamaytirish va foydani maksimal darajaga yetkazish imkonini
beradi.
Xulosa qilib aytganda, biznesni rivojlantirish strategiyalari kompleks
yondashuvni talab qiladi va ular orqali kompaniya o‘z faoliyatini yanada
samarali tashkil etishi mumkin. Innovatsiyalar, diversifikatsiya, mijozlarga
yo‘naltirilgan strategiyalar, xalqaro bozorga chiqish va raqamli
transformatsiya biznesni muvaffaqiyatli rivojlantirishning asosiy omillari
hisoblanadi. Bu strategiyalarning samaradorligi, ularning to‘g‘ri
rejalashtirilishi va amalga oshirilishi bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli,
har bir strategiyani tashkilotning o‘ziga xos xususiyatlariga mos ravishda
ishlab chiqish va amalga oshirish biznesning uzoq muddatli
muvaffaqiyatini ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
52

1. 1.Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka
tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. –T.: O`zbekiston,
1997.
2. 2.Грибов В.Д. Основы бизнеса. -М.: Финансы и статистика,
2000.
3. 3.Маклакова С.В. Моделирование бизнес-процессов с All fusion
Process Modeler. -М.: Диалог-МИФИ, 2004.
4. 4.Muhamеdov M., Istamov D. va boshqalar. Tadbirkorlik
iqtisodiyotining asoslari. -Samarqand, 2001.
5. 5.Основы бизнеса. 5-е перераб. и доп. Учебник. -М.: Маркет
ДС, 2003.
6. 6.Речмен Д.Дж., Мескон М.Х., Блови К.Л., Тилл Дж.В.
Современный бизнес. -М.: Республика, 2000.
7. 7.Рубин Ю.Б. Теория и практика предпринимательской
конкуренции. Учебник. -М.: ООО Марлет ДС Корпорейшн, 2004.
8. 8.Харрингтон Дж., Эсселинг К.С., Нимвеген Х.В.
Оптимизация бизнес-процессов. Документирование, анализ,
управление, оптимизация. -М.: Азбука, 2002.
9. 9.Adamson J. Basic Law and the Legal Environment of Business. -
Chicago: IRWIN, 2003
10. 10.Edward H.R., Burnett R.E. Business Communication.- New
Jersey: Prentice Hall, 2002.
53

BIZNESNI RIVOJLANTIRISHNING (MOS YOZUVLARI) STRATEGIYALARI mavzusidan tayyorlangan sifatli kurs ishi

Sotib olish