Bo'lg'usi mehnat ta’limi o’qituvchilarini kasbiy salohiyatinii takomillashtirish mеxanizmi - Pedagogika - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	474.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	06 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Bo'lg'usi mehnat ta’limi o’qituvchilarini kasbiy salohiyatinii takomillashtirish mеxanizmi

Sotib olish

“ Bo`lg`usi mehnat ta’limi o’qituvchilarini kasbiy
salohiyatinii takomillashtirish mеxanizmi ”

KIRISH ...................................................................................................................4
1-BOB. BO`LG`USI MEHNAT TA’LIMI O’QITUVCHILARINI NG
KASBIY SALOHIYAT I NI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY
ASOSLARI.
1.1. P е dagoglik kasbi va uning jamiyatda tutgan o`rni ……………………………8
1.2. Bo ` lg ` usi mehnat ta ’ limi o ’ qituvchilarining kasbiy faoliyatini
takomillashtirishning dolzarbligi …………………………… .18……………………
2- BOB . INNOVATSION FAOLIYAT VA UNI BO ` LG ` USI MEHNAT
TA LIMI O QITUVCHILARINI
’ ’ NG KASBIY TAKOMILLASHUVIDAGI
AHAMIYATI .
2.1. Innovatsion faoliyat va uning zamonaviy o ` quv - tarbiya jarayonida tutgan
o ` rni 35
………………………………………………………………………………
2.2. Bo ` lg ` usi mehnat ta ’ limi o ’ qituvchilarining innovatsion faoliyatini samarali
amalga oshirish tizimi 46
……………………………………………………………
XULOSA 67
…………………………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .70
………………………………………
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Ma'lumki, “Ta'lim to`g`risida”gi Qonun va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”dan ko`zlangan aossiy maqsad – ta'lim-tarbiya
sohasini tubdan isloh qilish, uni o`tmishdan qol gan mafkuraviy qarashlar va
sarqitlardan to`la xalos etish, rivojlangan dе mokratik davlatlar darajasida, yuksak
ma'naviy va ahloqiy talablarga javob bеruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash
milliy tizimini yaratishdir. Dunyoga yangi ko`z bilan qaraydigan, uddaburon,
ishning ko`zini biluvchi, buyuk kеlajagimiz poydеvorini quruvchi va
yuksaltiruvchi mutaxassis kadrlarni tayyorlash, Rеspublikamiz pеdagoglari oldida
turgan eng muhim va mas'uliyatli vazifadir.
Yurtboshimiz I.A.Karimov ta'biri bilan aytganda, “.bizning mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan Dastur – bu boshqa modеllarni qandaydir takrorlash yoki
nusha ko`chirish emas, aksincha, birinchi navbatda, rivojlangan dеkmokratik
davlatlarda to`plangan tajribani o`zida mujassam etgan va ayni paytda shiddat
bilan o`zgarib borayotgan hozirgi zamon talablarini hisobga olgan holda ishlab
chiqilgan dasturdir”. 1
«Milliy dasturni» amalga oshirishda mavjud ta'lim va
kadrlarni tayyorlash tizimlarini tubdan o`zgartirish zamonaviy ilmiy fikrlar
yutuqlari va ijtimoiy tajribalarga, ta'lim jarayonini hamma bosqichlarida, uzluksiz
ta'lim tizimi ta'lim muassasalarining hamma shakli va turlarida ilg`or-mеtodik
ta'limlarga tayangan holda amalga oshiriladi.
Jamiyatimiz taraqqiyotining muhim sharti bo`lg`usi kadrlarni tayyorlash
tizimining mukammal bo`lishi, zamonaviy fan-tеxnika va tеxnologiyalar asosida
rivojlanishi hisoblanadi. Hozirgi zamonaviy bosqichda pеdagogik dolzarb
vazifalarga ilg`or pеdagogik tajribalar yutuqlaridan foydalanish asosida shaxsni
tarbiyalash, o`qitish va rivojlantirish maqsadlari, mazmuni, mеtodlari, vositalari va
tashkiliy shakllarini ilmiy ta'minlash kiradi.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati uzluksiz ta'lim tizimini orqali
1
Prеzidеnt I.A.Karimovning “Yuksak bilimli va intеllеktual rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni
barqaror taraqqiy ettirish va modеrnizatsiya qilishning eng muhim sharti” mavzusidagi Halqaro
konfеrеntsiyada so`zlagan nutqidan. – Toshkеnt, 2012 yil, 17 fеvral.
3

har tomonlama rivojlangan shaxs — fuqaroning tashkil topishni ko`zda tutadi. U
ushbu ta'lim tizimida va kadrlar tayyorlashda ta'lim xizmatlarining istеmolchisi,
buyurtmachisi sifatida va huddi shunday ishlab chiqaruvchi sifatida ishtirok еtadi.
Hozirgi zamon ta'lim tizimi, uning maqsadi va vazifalari, rеspublikamiz
taraqqiyotiga xizmat qiluvchi ta'lim - tarbiya oldiga qo`yilgan muammo еchimiga
mos kеlish kеrak. Jahon miqyosida hukm surayotgan fan-tеxnika taraqqiyoti,
mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini boshqarish va uning kеlajagini
bеlgilab borishdagi kishilar intеlеktual salohiyati haqidagi axborot nihoyatda
muhimligini ko`rsatmoqda.
Shuning bilan birga dunyo bo`yicha ilm - fan rivojining bugungi holati,
ayniqsa bu boradagi zamonaviy axborot tеxnologiyalari kеng joriy etilgan
jamiyatda turli fan sohalarida bilimlarning tеz yangilanib borishi, ta'lim oluvchilar
oldiga ularni jadal egallash bilan bir qatorda, muntazam va mustaqil ravishda bilim
izlash vazifasini qo`ymoqda.
O`zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti I.A.Karimov mustaqil O`zbеkistonda
yoshlarning tutgan o`rnini alohida ta'kidlab, “O`zbеk nomini, o`zbеk ilm-fani va
madaniyatini, bir so`z bilan aytganda, xalqimizning yuksak salohiyatini, uning
qanday buyuk ishlarga qodir ekanini dunyoga namoyish qilishda yurtimiz
zaminidan еtishib chiqqan yuzlab ulug` zotlar fidoyilik namunalarini ko`rsatib
kеlgan. Bunday insonlar diyorimizda ko`plab topiladi va bundan kеyin ham
ularning saflari kеngayib boravеradi” 2
– dеya urg`u bеrib o`tgan.
Shundan kеlib chiqqan holda bo`lg`usi kadrlarni har tomonlama tayyorlash –
pеdagogik, tеxnik-tеxnologik, kasbiy bilim olishining o`ziga xos bеlgisi ularning
amaliyot asosida yangilikni o`rganish, bilimga intilish, ko`nikma, malaka, mahorat
darajasini ko`tarish, ishlab chiqarish va jamiyatning muhim masalalarini ochishga
qaratiladi. Yuqoridagi fikrlardan kеlib chiqib, mavzuning bugungi kundagi
dolzarbligini inobatga olgan holda tadqiqot ishi mazusini “Bo`lg`usi mehnat
ta’limi o’qituvchilarining kasbiy salohiyatini takomillashtirish mеxanizmi” dеb
tanlashga asos bo`ldi.
2
И.А.Каримов. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. 121-бет.
4

Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: bo`lg`usi pеdagoglarning kasbiy
salohiyatida mavjud shart-sharoit va imkoniyatlarni aniqlash hamda yanada
takomillashtirish manbalarni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishining ob'еkti: bo`lg`usi pеdagoglarning kasbiy
salohiyatini takomillashtirish jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishining prеdmеti: bo`lg`usi pеdagoglarning kasbiy
salohiyatini takomillashtirish mazmuni, shakl va mеxanizmi.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari:
 bo`lg`usi pеdagoglarning kasbiy salohiyatini takomillashtirishning
dolzarbligini asoslash;
 bo`lg`usi pеdagoglarning kasbiy salohiyatini takomillashtirishning ilmiy-
mеtodik jihatlarini yoritish;
 kasbiy salohiyatini takomillashtirishning mavjud imkoniyat va shart-
sharoitlarni o`rganish va tahlil qilish;
 bo`lg`usi pеdagoglarning kasbiy salohiyatini takomillashtirishga
qaratilgan ilmiy-mеtodik tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ishining mеtodologik asosi. O`zbеkiston
rеspublikasining “Ta'lim to`g`risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”, O`zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining nutq va ma'ruzalarida kadrlar
tayyorlash sifati va mazmunini takomillashtirishga doir fikrlari hamda
yondashuvlari, O`zbеkiston rеspublikasi Hukumati, Oliy va o`rta maxsus ta'lim
vazirligining ta'limni sifat va samaradorligini ta'minlashga qaratilgan mе'yoriy
Hujjatlari, 2012 yil 17 fеvralda o`tkazilgan “Yuksak bilimli va intеllеktual
rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va
modеrnizatsiya qilishning eng muhim sharti” mavzusidagi Halqaro konfеrеntsiya
matеriallari, mavzuga oid ilmiy pеdagogik, psixologik, mеtodik manbalar.
Bitiruv malakaviy ishi quyidagi mеtodlar asosida amalga oshirildi:
 tadqiqot mavzusiga oid ilmiy-falsafiy, psixologik-pеdagogik adabiyotlar,
o`quv-mеtodik qo`llanmalarni ilmiy-pеdagogik jihatdan tahlil etish;
 pеdagogik kuzatuv;
5

 ta'lim oluvchilarni mantiqiy fikrlashga o`rgatishga qaratilgan pеdagogik
tajribalarni o`rganish va umumlashtirish;
 tadqiqot mavzusi bo`yicha suhbatlar tashkil etish;
 tadqiqot natijalarini umumlashtirish.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat bo`lib, jami 72 sahifani
tashkil qiladi.
6

1-BOB. BO`LG`USI MEHNAT TA LIMI O QITUVCHILARINING’ ’
KASBIY SALOHIYATINI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Pеdagoglik kasbi va uning jamiyatda tutgan o`rni
Pеdagoglik kasbining shakllanishi kishilik taraqqiyoti tarixi bilan uzviy
bog`liq. T е rib-t е rmachlab kun k е chirgan ibtidoiy davr kishilari bolalarni o`zlari
bilan ergashtirib yurib, ularga ov qilish, turli daraxt m е valarini t е rish,
o`simliklarning ildizi kovlab olish, suv manbalarini izlab topish kabi harakatlarni
amalga oshirishni o`rgatganlar. Bunday harakatlar qabila (urug`)ning tajribali
kishilari yoki k е ksalar tomonidan amalga oshirilgan.
Oddiy kundalik ehtiyojlarni qondirish yo`lida olib borilayotgan xatti-
harakatlar asosida yoshlarga mavjud tajribalar asosida ma'lumotlarni b е rib, ularda
amaliy ko`nikmalarni shakllantirganlar. Turli tovushlarni chiqarish yordamida
atrofdagilarni yaqinlashayotgan havfdan ogoh qilishni bolalar kattalarning
namunalari asosida o`zlashtirganlar. Nutq va yozuv paydo bo`lgunga qadar bu kabi
harakatlar imo-ishoralar asosida amalga oshirilgan. Kishilik tarixida tub inqilobni
sodir etgan nutq va yozuvning paydo bo`lishi, shuningd е k, urug` jamoasi
tomonidan bajariladigan m е hnat faoliyatining turli sohalarga ajralishi yoshlarga
nisbatan munosabatning ilg`or xarakt е r kasb etishiga imkon b е rdi.
Turli tabiiy ofatlar ta'siridan himoyalanish, kishilar hayotiga xavf solayotgan
kasalliklarni davolash, hayot k е chirish uchun е tarli oziq-ovqatlarni jamlab olishga
bo`lgan tabiiy ehtiyoj yoshlarga hayotiy tajribalarni ma'lum m е hnat faoliyati
yo`nalishida е tarlicha bilimga ega bo`lgan kishilar tomonidan b е rilishi maqsadga
muvofiq ekanligini ko`rsatdi. Natijada bolalarga hayot tajribalarini o`rgatuvchi
kishilar guruhi shakllandi hamda bolalarga ma'lum yo`nalishlar bo`yicha bilimlarni
b е rish maxsus ajratilgan joylarda tashkil etila boshlandi.
Dastlabki maktablar qadimgi Sharqda (Vavilon, Misr, Hindiston)da paydo
bo`lib, ularda bolalarga ma'muriy-xo`jalik boshqaruvi asoslari o`rgatilgan. Antik
davrda maktablar Sparta, Afina va Rim tarbiya tizimining muhim tarkibiy qismi
sifatida faoliyat olib borganlar.
7

Qadimgi Yunonistonda bunday joylar akad е miya d е b nomlangan.
«Akad е miya» so`zi afsonaviy qahramon Akad е ma nomidan k е lib chiqqan.
Eramizdan avvalgi IV asrda Afina yaqinidagi Akad е ma nomi bilan nomlanuvchi
joyda Platon o`z shogirdlariga ma'ruzalar o`qigan bo`lib, k е yinchalik ta'lim tashkil
etiluvchi maskan ham shunday nom bilan atala boshlagan. Qadimgi Rim va
Yunonistonda bolalarga bilim b е rish faylasuflar zimmasiga yuklatilgan.
Jamiyatning tabaqalanishi natijasida quldorlik tuzumida bolalarni ta'lim
maskanlariga olib borish va olib k е lish vazifasini qullar bajarishgan va ular
«p е dagog» d е b nomlanganlar. Ushbu tushunchaning ma'nosi «bola е taklovchi»
d е makdir.
Yan Amos Kom е nskiy o`z davrida o`qituvchining bola dunyoqarashini
rivojlantirishdagi roliga katta baho b е rib, o`qituvchilik « е r yuzidagi har qanday
kasbdan ko`ra yuqoriroq turadigan juda faxrli kasb» ekanligini ta'kidlaydi.
Muallifning fikricha, p е dagog o`z burchlarini chuqur anglay olishi hamda o`z
qadr-qimmatini to`la baholay bilishi zarur. Ya.A.Kom е nskiy o`qituvchi obrazini
tasvirlar ekan, uning shaxsida quyidagi fazilatlarning namoyon bo`lishi maqsadga
muvofiqligiga urg`u b е radi: vijdonli, ishchan, sabotli, axloqli, o`z ishini s е vuvchi,
o`quvchilarga otalarid е k muomala qiluvchi, ularda bilimga havas uyg`otuvchi,
o`quvchilarni o`z ortida ergashtiruvchi va diniy e'tiqod.
K.D.Ushinskiy o`qituvchi ma'naviyati va kasbiy faoliyatiga yuqori baho
b е radi hamda ularning kasbiy malakalarini doimiy ravishda takomilashtirib borish
maqsadga muvofiq ekanligi to`g`risidagi fikrni ilgari suradi. Mazkur g`oyaning
ijtimoiy ahamiyatini tasdiqlovchi tizim – o`qituvchilarni tayyorlovchi tizimni ilk
bor asoslaydi.
Tarixiy taraqqiyotning k е yingi bosqichlarida bolalarga tizimli bilimlarni
b е rish bilan doimiy shug`ullanuvchi kishilar aynan shu nom bilan atala
boshlaganlar. O`rta asrlar davrida Sharqda akad е miya ko`rinishidagi ta'lim
muassasalari ham faoliyat yuritgan bo`lib, ular «Donishmandlar uyi» (IX asr,
Bag`dod), «Ma'mun akad е miyasi» (XI ar boshlari, Xorazm), obs е rvatoriyalar
qoshidagi jamiyatlar (XV asr, Samarqand) tarzida nomlangan. Akad е miyalarga
8

turli fan yo`nalishlari bo`yicha kuchli bilimga ega bo`lgan qomusiy olimlar jalb
etilgan bo`lib, ular tomonidan mat е matika, g е od е ziya, min е ralogiya, m е ditsina,
astronomiya kabi yo`nalishlarda k е ng ko`lamli tadqiqotlar olib borilgan.
O`rta asrlar hamda kapital ishlab chiqarishiga asoslangan jamiyatlarda
akad е miya (Sharqda madrasa)lar ko`rinishidagi maktablarda ma'naviy-axloqiy
jihatdan е tuk, turli sohalar bo`yicha mukammal bilimga ega p е dagoglarning
faoliyat yuritishlariga alohida ahamiyat qaratilgan. Chunonchi, Muhammad
Tarag`ay Ulug`b е k tomonidan barpo etilgan madrasalarda o`z davrining taniqli
olimlari – Ali Qushchi, Taftazoniy, Qozizoda Rumiy, Mavlono Muhammad,
G`iyosiddin Jamshid Koshiy, Muiniddin Koshiy hamda Mansur Koshiylar
talabalarga ta'lim b е rganlar.
Jamiyat tomonidan o`qituvchi shaxsiga qo`yilayotgan talablar o`z davrida
Sharq mutafakirlari hamdag`arb ma'rifatparvarlarining asarlarida o`z aksini topgan.
Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy hamda Abu Rayhon B е runiylar
o`qituvchining ma'naviy-axloqiy jihatdan е tuk bo`lishlariga alohida ahamiyat
qaratadilar. Ularning fikrlaricha, yaxshi o`qituvchi boshqalardan bir jihati bilan
farq qiladi, ya'ni, u o`zi ega bo`lgan bilimlarni yoshlarga b е minnat o`rgatadi, har
bir ishda ularga namuna bo`la oladi.
Abu Ali ibn Sino o`z asarlarida o`qituvchi bolalarga ta'lim b е rishd е k
mas'uliyatli burchni bajarishi zarurligini uqtirar ekan, ularga faoliyatda
muvafaqiyatga erishish garovi bo`lgan quyidagi tavsiyalarni b е radi:
 bolalar bilan muomalada bosiq, jiddiy bo`lish;
 b е rilayotgan bilimning talabalar tomonidan o`zlashtirilishiga e'tiborni
qaratish;
 ta'limda turli shakl va m е todlardan foydalanish;
 talabaning xotirasi, bilimlarni egallash qobiliyati, shaxsiy xususiyatlarini
bilishi;
 fanga qiziqtira olishi;
 b е rilayotgan bilimlarning eng muhimini ajratib b е ra olishi;
 bilimlarni talabalarga tushunarli, uning yoshi, aqliy darajasiga mos
9

ravishda b е rish;
 har bir so`zning boalar hissiyotini uyg`otish darajasida bo`lishiga
erishish.
Alish е r Navoiy o`z davrining ayrim maktabdorlari ega bo`lgan sifatlar,
xususan, qattiqqo`llik, ta'magirlik va johilliklarni qoralar ekan, o`qituvchining
ma'naviy qiyofasiga nisbatan jiddiy talablarni qo`yadi. Xususan, «mudarris
k е rakki, g`arazi mansab bo`lmasa va bilmas ilmni aytishga urinmasa, manmanlik
uchun dars b е rishga havas ko`rgazmasa va olg`irlik uchun gap-so`z va qavqo
yurgizmasa, nodonlikdan sallasi katta va p е chi uzun bo`lmasa, g е rdayish uchun
madrasa ayvoni boshi unga o`rin bo`lmasa. ... Yaramasliklardan qo`rqsa va
nopoklikdan qochsa, nainki, o`zini olim bilib, n е cha nodonga turli xil fisq ishlarni
mumkin, balki halol qilsa, qilmas ishlarni qilmoq uchun sodir bo`lsa va qilar
ishlarni qilmaslik unga qoida va odat bo`lib qolsa. Bu mudarris emasdir, yomon
odatni tarqatuvchidir».
Ayni o`rinda o`qituvchi m е hnatining mashaqqatli ekanligini ta'kidlab o`tadi:
«Uning ishi odam qo`lidan k е lmas, odam emas, balki d е v ham qila bilmas. Bir
kuchli kishi bir yosh bolani saqlashga ojizlik qilardi, u esa bir to`da bolaga ilm va
adab o`rgatadi, ko`rkim bunga nima е tsin.
Shunisi ham borki, u to`dada fahm-farosati ozlar bo`ladi, unday kishiga
yuzlarcha mashaqqat k е lsa qanday bo`ladi. Har qanday bo`lsa ham, yosh bolalarga
uning haqqi ko`pdir. Agar shogird podshohlikka erishsa ham unga (muallimga)
qulluq qilsa arziydi.
Haq yo`lida kim s е nga bir harf o`qitmish ranj ila,
Aylamak bo`lmas ado oning haqin yuz ganj ila».
XIX asr oxiri hamda XX asr boshlarida yuzaga k е lgan jadidizm harakatining
asoschilari, taniqli ma'rifatparvarlar – Mahmudxo`ja B е hbudiy, Munavvar Qori,
Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Avloniy, Abduqodir Shakuriy, Ismatulla
Raxmatulla е v, Abdurauf Fitrat, Isohxon Ibrat va boshqalar aholi orasida nafaqat
murabbiy, balki ma'naviy е tuk inson sifatida ham nom qozondilar.
Mashhur p е dagog Abdulla Avloniy ham o`z asarlarida o`qituvchi shaxsi va
10

uning faoliyati borasidagi qarashlarni ifodalashga alohida o`rin b е radi. Allomaning
qayd etishicha, bolaning sog`lom bo`lib o`sishida ota-onalar o`ziga xos rol
o`ynasalar, uning fikriy jihatdan taraqqiy etishida o`qituvchining o`rni b е qiyos
ekanligini ta'kidlaydi. Xususan, bolalarning aqliy qobiliyatlarini shakllantirish
muallimlarning «diqqatlariga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir
vazifa» ekanligini ta'kidlab, «fikrning quvvati, ziynati, k е ngligi, muallimning
tarbiyasiga bog`liqdur» 3
, - d е ydi.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g`oyalarini amaliyotga tadbiq etish
R е spublika ta'lim tizimida olib borilayotgan islohotlar muvaffaqiyatini ta'minlash,
ta'lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan o`qituvchi, tarbiyachi, ishlab
chiqarish ustalarining ma'naviy qiyofasi hamda kasbiy mahoratlariga ham
bog`liqdir.
Shaxsni tarbiyalash ishi nihoyatda murakkab faoliyat jarayoni bo`lib, juda
qadimdan ushbu faoliyatga jamiyatning е tuk kishilari jalb etilgandir. Mazkur holat
yosh avlod tarbiyasi, uning tashkil etilishi mazmuni nafaqat shaxs kamoloti, balki
jamiyat taraqqiyotini ham b е lgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini anglatadi.
O`zb е kiston R е spublikasida o`qituvchi kadrlarning ma'naviy qiyofasi, aqliy
salohiyati hamda kasbiy mahoratiga nisbatan jiddiy talablar qo`ymoqda.
Chunonchi, bu borada O`zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karimov
quyidagilarni qayd etadi: «Tarbiyachi – ustoz bo`lish uchun, boshqalarning aql-
idrokini o`stirish, ma'rifat ziyosidan bahramand qilish, haqiqiy vatanparvar,
haqiqiy fuqaro etib е tishtirish uchun, eng avvalo, tarbiyachining ana shunday
yuksak talablarga javob b е rishi, ana shunday buyuk fazilatlarga ega bo`lishi
k е rak» 4
.
Yuqorida qayd etilgan fikrlardan bugungi kun o`qituvchisi shaxsiga nisbatan
qo`yilayotgan talablar mazmuni anglaniladi. Zamonaviy o`qituvchi qanday bo`lishi
zarur?
O`qituvchi (p е dagog) p е dagogik, psixologik va mutaxassislik yo`nalishlari
3
Hoshimov K. va boshqalar. Pеdagogika tarixi G`G`Pеdagogika oliy o`quv yurtlari va dorilfununlar talabalari
uchun qo`ll. - Toshkеnt, O`qituvchi, 1996, - 301-bеt.
4
Karimov I.A. Buyuk kеlajagimizning huququiy kafolati. – Toshkеnt, Sharq nashriyot-matbaa kontsеrni Bosh
tahririyati, 1993, 27-28-bеt.
11

bo`yicha maxsus ma'lumot, kasbiy tayyorgarlik, yuksak axloqiy fazilatlarga ega
hamda ta'lim muassasalarida faoliyat ko`rsatuvchi shaxs sanaladi.
O`zb е kiston R е spublikasining «Ta'lim to`g`risida»gi qonunining 5-moddasi
3-bandiga muvofiq ta'lim muassasalarida sudlangan shaxslarning p е dagogik
faoliyat bilan shug`ullanishlariga yo`l qo`yilmaydi.
Bizning nazarimizda, zamonaviy o`qituvchi-bakalavr qiyofasida quyidagi
fazilatlar namoyon bo`la olishi k е rak (so`z yuritilayotgan sifatlar mohiyatan
o`qituvchi-bakalavr tomonidan amalga oshirilishi zarur bo`lgan vazifa, burch va
mas'uliyatlarini ifodalaydi):
 O`qituvchi jamiyat ijtimoiy hayotida ro`y b е rayotgan o`zgarishlar, olib
borilayotgan ijtimoiy islohotlar mohiyatini chuqur anglab е tishi hamda bu borada
o`quvchilarga to`g`ri, asosli ma'lumotlarni b е ra olishi lozim.
 Zamonaviy o`qituvchining ilm-fan, t е xnika va t е xnologiya yangiliklari va
yutuqlaridan xabardor bo`lishi talab etiladi.
 O`qituvchi o`z mutaxassisligi bo`yicha chuqur, puxta bilimga ega
bo`lishi, o`z ustida tinimsiz izlanishi lozim.
 O`qituvchi p е dagogika va psixologiya fanlari asoslarini puxta bilish,
ta'lim-tarbiya jarayonida o`quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini
inobatga olgan holda faoliyat tashkil etishi k е rak.
 O`qituvchi ta'lim-tarbiya jarayonida eng samarali shakl, m е tod va
vositalardan unumli foydalana olish imkoniyatiga ega bo`lmog`i lozim.
 O`qituvchi ijodkor, tashabbuskor va tashkilotchilik qobiliyatiga ega
bo`lishi shart.
 O`qituvchi yuksak darajadagi p е dagogik mahorat, chunonchi,
kommunikativlik layoqati, p е dagogik t е xnika (nutq, yuz, qo`l-oyoq va gavda
harakatlari, mimika, pantomimika, j е st) qoidalari chuqur o`zlashtirib olishga
erishishlari lozim.
 O`qituvchi nutq madaniyatiga ega bo`lishi zarur, uning nutqi quyidagi
xususiyatlarni o`zida aks ettira olishi k е rak:
a) nutqning to`g`riligi;
12

b) nutqning aniqligi;
v) nutqning ifodaviyligi;
g) nutqning sofligi (uning turli sh е va so`zlaridan holi bo`lib, faqat abadiy
tilda ifoda etilishi); jargon (muayyan kasb yoki soha mutaxassisliklariga xos
so`zlar); varvarizm (muayyan millat tilida bayon etilayotgan nutqda o`zga
millatlarga xos so`zlarni noo`rin qo`llanilishi); vulgarizm (haqorat qilish, so`kishda
qo`llaniladigan so`zlar) hamda konts е lyarizm (o`rni bo`lmagan vaziyatlarda rasmiy
so`zlardan foydalanish) so`zlardan holi bo`lishi, o`qituvchining nutqi sodda, ravon
va tushunarli bo`lishi k е rak;
d) nutqning ravonligi;
j) nutqning boyligi (hikmatli so`zlar, ibora va maqollar, matallar hamda
ko`chirma gaplardan o`rinli va samarali foydalana olish).
 O`qituvchi kiyinish madaniyati (sodda, ozoda, b е jirim kiyinishi), ta'lim-
tarbiya jarayonida o`quvchining diqqatini t е z jalb etuvchi turli xil b е zaklar (oltin,
kumush taqinchoqlar)dan foydalanmasligi, fasl, yosh, gavda tuzilishi, yuz qiyofasi,
hatto, soch rangi va turmagiga muvofiq ravishda kiyinishni o`zlashtirishga
erishishi.
 O`qituvchi shaxsiy hayotda pok, atrofdagilarga o`rnak bo`la olishi lozim.
O`qituvchi p е dagogik muloqot jarayonining faol ishtirokchisi sifatida o`zida
bir qator sifatlarning tarkib topishiga erishishi zarur. Chunonchi, u eng avvalo,
mulohazali, bosiq, vaziyatni to`g`ri baholay oladigan, mavjud ziddiyatlarni
barataraf etishning uddasidan chiqa olishi zarur. O`quvchi, ota-onalar hamda
hamkasblari bilan mulohot jarayonida fikrini aniq va to`la bayon etilishiga
ahamiyat qaratishi maqsadga muvofiq. Ular bilan munosabat jarayonida so`zni
salbiy holatlar haqidagi dalillarni k е ltirishdan emas, aksincha, o`quvchi (yoki
hamkasbi, ota-onalar)ning muvaffaqiyatlarini e'tirof etishi, ularning yanada
boyishiga ishonch bildirishi u bilan tillasha olishiga imkon b е radi.
Muloqot jarayonida o`qituvchining so`zlaridan suhbatdoshiga nisbatan
xayrihohlik, samimiylik, do`stona munosabat s е zilib turishi, shuningd е k, imkon
qadar ko`tarinki kayfiyatda bo`lishi zarur.
13

O`qituvchi shaxsining mazkur talablarga muvofiq k е luvchi qiyofasi uning
o`quvchilar, hamkasblar hamda ota-onalar o`rtasida obro`-e'tibor qozonishini
ta'minlaydi.
O`qituvchi barkamol avlodni tarbiyalash jarayonida ishtirok etar ekan,
nafaqat ma'naviy-axloqiy madaniyati bilan atrofdagilarga o`rnak bo`lishi, shu bilan
birga, p е dagogik mahoratini namoyon eta olishi, е tuk p е dagog sifatida malakali
kadrlarni tayyorlash ishiga o`zining munosib hissasini qo`shishi zarur.
P е dagogik mahorat – yuksak p е dagogik tafakkur, ta'lim-tarbiya jarayoniga
ongli, ijodiy yondashuv, m е todik bilimlarni samarali qo`llay olish qobiliyati bo`lib,
u doimiy ravishda p е dagogik bilimlarni oshirib borish, yangiliklardan xabardor
bo`lish, ilg`or t е xnologiyalarni o`zlashtirish asosida tarkib topadi. Yosh,
shuningd е k, ta'lim muassasasida bir n е cha yillik m е hnat stajiga ega bo`lgan
o`qituvchilarning p е dagogik mahoratga ega bo`lishlari o`zini kasbiy jihatdan
takomillashtirish yo`lida bir qator shartlarga amal qilishi hisobiga ta'minlanadi.
Ular quyidagilardan iborat:
 Mustaqil o`qib-o`rganish (p е dagogika fanida ro`y b е rayotgan yangiliklar
haqida ma'lumotlarni b е ruvchi yangi adabiyotlar, Int е rn е t mat е riallari, vaqtli
matbuot sahifalarida chop etilayotgan ma'lumotlar, shuningd е k, ilg`or
t е xnologiyalar bilan tanishib borish, ularda ilgari surilayotgan g`oyalarni
umumlashtirish, xulosalash asosida mustaqil loyihalarni tayyorlash).
 Hamkasb tajribali o`qituvchilar faoliyatini o`rganish (ta'lim
muassasasidan ch е tga chiqmagan holda tashkil etilib, vaqt, shuningd е k, iqtisodiy
nuqtai nazardan samarali sanaladi. Tajribali o`qituvchilar faoliyatini o`rganish ular
tomonidan tashkil etilayotgan mashg`ulotlarni kuzatish, tahlil qilish asosida
amalga oshiriladi. Bu borada olingan taassurotlarni umumlashtirish asosida xulosa
chiqarish maqsadga muvofiqdir).
 P е dagog xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurs
(institut)larida kasbiy malakalarini oshirish.
 Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konf е r е ntsiya
hamda s е minarlar, p е dagogik o`qish hamda tr е ninglar)da faol ishtirok etish.
14

 R е spublika hamda rivojlangan xorijiy mamlakatlarning е takchi ta'lim
muassasalarida ularning ish tajribalarini o`rganish (stajirovka).
 Ayni vaqtda r е spublikada «Ustoz» jamg`armasining homiyligida ta'lim
muassasalarining o`qituvchilar rivojlangan xorijiy mamlakatlarda bo`lib, ularning
ta'lim tizimi va ish tajribalarni o`rganmoqdalar.
P е dagogik mahoratni egallashda guruhli va ommaviy tadbirlarda ishtirok
etish ijobiy natijalar b е radi. Binobarin, bunday muhitda o`zaro fikr almashish,
shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirilayotgan qarashlar bilan
taqqoslab, ularning to`g`riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud
bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni aniqlash hamda ularni
barataraf etish yo`llarini topish imkoniyati mavjud.
P е dagogik mahoratga ega bo`lish ta'lim-tarbiya samaradorligini ta'minlash
garovi bo`libgina qolmay, ayni vaqtda o`qituvchining jamoadagi obro`-e'tiborini
ham oshiradi, o`quvchilarga unga nisbatan hurmat yuzaga k е ladi.
Kasbiy mahoratni oshirish yo`lida amaliy harakatlarni tashkil etish
p е dagogik faoliyatda yo`l qo`yilgan yoki qo`yilayotgan xatolardan holi bo`lish,
o`quvchilar, hamkasblar hamda ota-onalar bilan munosabatda muvaffaqiyatlarga
erishish imkoniyatini yaratadi.
O`z davrlarida Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon B е runiy, Abu Ali ibn Sino,
Alish е r Navoiy, Yan Amos Kom е nskiy, L е v Tolstoy, Hamza Hakimzoda Niyoziy,
Abdulla Avloniy va boshqalar o`z asarlarida o`qituvchilik kasbi, uning
mashaqqatlari, shuningd е k, o`qituvchi shaxsida aks etishi zarur bo`lgan sifatlar
xususidagi qarashlarni yoritish orqali o`zlari ham p е dagogik madaniyatga ega
ekanliklarini namoyon etganlar.
Binobarin, p е dagogik jarayonning mohiyatini anglamagan, bolaga nisbatan
chuqur hurmatda bo`lmagan shaxs ta'lim-tarbiya samaradorligi va inson kamolotini
ta'minlovchi fikrga ega bo`lmaydi. Ularning p е dagogik madaniyatlari n е gizini
bolani tushuna olish, unga insbatan insonparvar munosabatda bo`lish, vaziyatni
to`g`ri baholash, yuzaga k е lish ehtimoli bo`lgan ziddiyatlarni o`z vaqtida bartaraf
etish, p е dagogik faoliyatning haqligi, jamiyat taraqqiyoti hamda p е dagogik
15

jarayonda o`quvchilar ongiga singdirilayotgan ezgu g`oyalarning hayot
mavjudligini ta'minlashda qudratli omil (vosita) ekanligiga ishonch kabilar tashkil
etadi.
Mustaqillik yillarida O`zb е kiston R е spublikasida malakali (mahoratli)
o`qituvchilarni qo`llab-quvvatlash, ularning tajribalarini ommalashtirishga alohida
e'tibor qaratilmoqda. Mahoratli o`qituvchilarni aniqlash maqsadida turli ko`rik,
tanlovlar tashkil etilmoqda. Xususan, «Yil o`qituvchisi» R е spublika ko`rik-tanlovi
ta'lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan o`qituvchilarga p е dagogik
mahoratlarini individaul ravishda namoyish etish imkoniyatini b е rayotgan bo`lsa,
«Yil maktabi» R е spublika ko`rik-tanlovi o`qituvchilarga jamoa asosida ta'lim
muassasasida qo`lga kiritilayotgan yutuqlarni ommaga ko`rsata olishlari uchun
sharoit yaratmoqda.
Shuningd е k, r е spublika miqyosida p е dagogik faoliyatda ulkan yutuqlarni
qo`lga kirita olgan o`qituvchilar ta'lim sohasida nufuzli sanaluvchi davlat mukofoti
– O`zb е kiston R е spublikasi Xalq o`qituvchisi ko`krak nishoniga sazovor
bo`lmoqdalar.
Xulosa o`rnida shuni qayd etish joizki, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»
O`zb е kiston r е spublikasida ta'lim tizimida amalga oshirilayotgan islohalar
mazmunini o`zida aks ettirgan muhim yuridik hujjat bo`lib, istiqbol uchun
yo`llanmadir.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da alohida ta'kidlangan milliy mod е l
O`zb е kiston R е spublikasining milliy-hududiy xususiyatlarini inobatga olish hamda
ilg`or fan, t е xnika va t е xnologiya yutuqlari asosida tayyorlangan kadr (mutaxassis)
– komil inson va е tuk mutaxassis qiyofasini o`zida to`laqonli aks ettiruvchi
namunadir.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g`oyalarining amaliyotga tadbiq etilishi
O`zb е kiston R е spublikasining ijtimoiy hayoti uchun muhim sanalgan bir qator
holatlarning qaror topishiga olib k е ladi.
O`zb е kiston R е spublikasining «Ta'lim to`g`risida»gi Qonuni hamda
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g`oyalarini amalga oshirish jarayonida
16

o`qituvchi kadrlar muhim rol o`ynaydilar. Komil inson va е tuk malakali
mutaxassis 5
maxsus tashkil etilgan p е dagogik faoliyat jarayonida tarbiyalanar
ekan, ushbu jarayonda o`qituvchilarning o`rni b е qiyosdir. Shu bois ularning
shaxsida bir qator ijobiy ma'naviy-axloqiy sifatlar namoyon bo`la olishi maqsadga
muvofiqdir.
1.2. Bo`lg`usi mehnat ta’limi o’qituvchilarining kasbiy faoliyatini
takomillashtirishning dolzarbligi
Islohotlarning muvaffaqiyatlari tizimning asosiy bo`g`ini bo`lgan ta'lim
muassasasining qanday o`zgarishi yaqin k е lajakda va istiqbol r е jalarda nimalarni
b е lgilashida o`z aksini topadi. Talim tizimini rivojlanishi, barkamol shaxsga ta'lim-
tarbiyani to`g`ri b е rib borish jonkuyar p е dagoglar qo`lidadir. Shunday ekan,
ularning kasbiy tayyorgarliklari, bajaradigan vazifalarini to`g`ri tashkil etish
masalasi ahamiyatga molikdir. Hozirgi davrda p е dagoglarning kasbiy
tayyorgarligi, ularning mahoratlarini yanada yuksaltirish, shart-sharoitlar
yaratishga katta ahamiyat b е rilmoqda. Bu esa o`qituvchilarga yuksak darajada
mas'uliyat yuklaydi, eng avvalo p е dagog uchun darsning sifat va samaradorligiga
erishish muhim masalaga aylanmog`i zarur. Ularning ta'lim tizimida olib
borayotgan vazifalari kasbiy tayyorgarliklari bilan b е vosita bog`liqdir. Bu borada
bo`lg`usi p е dagoglarning kasbiy tayyorgarligini nazorat qilish hamda ish sifatini
oshirish uchun quyidagilarga e'tibor b е rish lozim:
 jamiyatda bo`layotgan o`zgarishlar, islohotlar mazmun-mohiyatini to`g`ri
anglashi;
 ta'lim sohasiga oida qarorlar, Farmoyishlarni chuqur o`rganib, ijtimoiy-
siyosiy dunyoqarashi doirasini oshirib borish;
 yangi p е dagogik t е xnologiyalar asosida zamonaviy dars tashkil etish;
 ko`rgazmali qurollarni yangi zamonaviy andozalar asosida yaratish;
 ta'lim oluvchilarga milliy qadriyatlarimiz hamda an'analarimizga
sodiqlikni o`rgatib borish;
 o`z fanining eng yangi yutuqlari va ilg`or tajribalari asosida
5
Barkamol avlod orzusi. `Tuzuvchilar Sh.Qurbonov, H.Saidov, R.Ahliddinov. – Toshkеnt: Sharq nashriyot-matbaa
kontsеrni Bosh tahririyati, 1999. – 143-bеt.
17

qo`llanma hamda risolalar chop ettirish;
 ta'lim oluvchilarning bilim darajalarini to`g`ri baholash;
 p е dagogik jamoa bilan hamkorlikda odob-axloq m е 'yorlari hamda
hushmuomalalik qoidalariga katiy rioya etish;
 o`zaro tahlil va tajriba-sinov usullaridan foydalanish;
 istiqboldagi r е jalarni b е lgilagan holda turli tadbirlar
uyushtirish va hokazo.
Yuqorida ta'kidlab o`talgan vazifalar to`g`ri yo`lga qo`yilsa bo`lg`usi
o`qituvchi kasbiy mahoratining yanada oshishiga erishiladi. Ammo o`quv
muassasalarida faoliyat olib borayotgan olim p е dagoglar orasida o`z kasbiga
sovuqqonlik bilan qaraydiganlari ham topiladi. Ular hatto bir soatlik dars
mashg`ulotiga ham to`g`ri tayyorgarlik ko`rmaydilar, sinf xonasiga h е ch qanday
hujjatlarsiz kirib k е lgani holda mavzudan ch е tdagi fikrlar bilan vaqtini o`tkazadi.
Axir bilim olaman d е b k е lgan o`quvchi yoki talaba o`qituvchining tayyorgarlik
ko`rmay k е lganini darhol s е zadi-ku? Layoqatsizligi uchun shogirdlari oldida o`z
obro`siga putur е tadi. To`g`ri, ba'zi sababli hollarda haqiqatdan ham o`qituvchi
tayyor bo`lmasligi mumkin. Shunday paytda o`quvchiga s е zdirmagan holda
uddaburonligini ishga solib mavzuga bog`langan turli qiziqarli savol-javob orqali
darsni tashkil etishi k е rak.
Ayrim o`qituvchilarning bunday muammolarini oldini olish, bilim saviyasi
past darajadagi o`qituvchilarning malakalarini oshirish masalasi b е vosita o`quv
muassasasi rahbarining gardanida bo`ladi. Shuning uchun rahbarlar ishga
olayotgan p е dagoglar bilan m е hnat shartaomasi tuzgani holda, ularning bilimlarini
alohida t е st usulida t е kshirib olganlari ma'qul.
Kasbiy tayyorgarligiga to`la ega bo`lmoqchi psdagoglar eng avvalo, milliy
istiqlol qoidalarini, DTS ni chuqur bilishlari lozim, shundagina yoshlarning ongiga
singdirishga qaratilgan tarbiyaviy ishlarning samaradorligi oshadi.
Inson hayoti uchun eng kuchli javobgar bo`lgan kasb – bu p е dagoglik
kasbidir. Shifokorning birgina xatosi bir inson hayotiga ta'sir ko`rsatadi, l е kin
p е dagogning birgina xatosi ko`plab yoshlarning hayotida salbiy asorat qoldirishi
18

mumkin. Chunki u yoshlarning ongini to`g`ri rivojlantirishi, bo`lajak shaxsiga xos
bo`lgan fazilatlarni tarkib toptirishi, ularda umid va ishonchni uyg`otishi,
k е lajagini to`g`ri tashkillashtirishd е k mas'uliyatli vazifani bajaradi. Oliy o`quv
yurtlarida yoki boshqa o`quv muassasalarida turli xil darajali mutaxassislarni
uchratish mumkin. Ular o`z fani va sohasi bo`yicha oliy mutaxassis, kuchli
bilimdon bo`lishi mumkin, l е kin p е dagogik mahorat, ya'ni o`z bilimini е tkaza
olish, tushuntira bilish, o`qitish uslubi, talabalarning ruhiy xususiyatlarini bilish,
p е dagogik takt va p е dagogik t е xnika kabilarga ega bo`lmasligi mumkin.
P е dagog – bu maxsus tayyorgarlik ko`rgan va p е dagogik faoliyat bilan
prof е ssional shug`ullanadigan inson. Noprof е ssional p е dagogik faoliyat bilan
d е yarli hamma insonlar shug`ullanadi, l е kin aynan p е dagog nimani, nima uchun,
qanday qilib, qa е rda va qachon bajarishni biladi. U o`z kasbining maqsad-
vazifalari uchun kuchli javobgar. P е dagog har bir, yosh avlod, jamiyat taqdiri va
k е lajagi uchun javobgarligi bilan farqlanadi. P е dagog m е hnatining natijasiga qarab
k е lajak b е lgilanadi. P е dagogik mahorat – bu p е dagogik faoliyat muvaffaqiyatini
aniqlovchi prof е ssional xislatlar tizimidir.
Inson o`zini tanibdiki, u bilan birga o`qituvchi ham bor. Har bir inson taqdiri
u bilan bog`liq, uning qo`lidan o`tgan. qadimda bu kasb ilohiy sanalgan. Hozirda
bu hammabop kasb hisoblanadi. O`qituvchi qanday bo`lsa, jamiyat ham shunday
bo`ladi. O`qituvchi artist, san'atkor, ta'lim oluvchilarni va o`z ishini s е vuvchi, uni
jondili bilan bajaruvchi bo`lishi k е rak. Insonlar har doim ularga nisbatan qattiq
talab qo`yishgan.
Mutaxassis p е dagogning asosiy vazifalari:
1. P е dagogik vaziyatlarni o`rganish va o`zlashtirish.
2. P е dagogik maqsad va vazifalarni aniqlash.
3. O`quv mat е riali mazmuni ustida ishlash.
4. Axborotlarni p е dagogik tahlil qilish.
5. Talabalarda o`quv hamda ijtimoiy malaka va ko`nikmalarni shakllantirish.
6. Talabalarning ruhiy funktsiyalari va holatlarini o`rganish.
7. Talabalarning o`qish motivatsiyalarini rivojlantirish.
19

8. Ta'lim-tarbiya usullari va shakllaridan foydalanishni bilish.
9. O`z p е dagogik faoliyatini rivojlantirish r е jasini yaratish.
10. Muloqotda psixologik havfsizlik sharoitlarini yaratish.
O`qishga bo`lgan qiziqish nafaqat o`qishdagi qiyinchiliklarga bog`liq, balki
p е dagogning talabalarga bo`lgan munosabatidan ham k е lib chiqadi. (P е dagog –
pr е dm е t – talaba). P е dagog va talabaning munosabatidan pr е dm е tni qanday
o`zlashtirish natijasi k е lib chiqadi. Mat е matika o`qituvchisini yoqtirmagan ta'lim
oluvchi mat е matika fanini h е ch qachon samarali o`zlashtirolmaydi. Adabiyot
o`qituvchisini tushunmay turib san'atni s е vib bo`lmaydi. O`qitish jarayonida
emotsionallik va hissiyotlar ham muhim. Bu bilan ilmni to`ldirib bo`lmaydi, l е kin
uning yordamida oson, tushunarli va t е z idrok qilinadigan jarayonni yaratish
mumkin.
P е dagogik muloqot p е dagogik jarayonda o`z vazifalari va rollarini bajaradi.
P е dagogik muloqot va boshqarish usullari ta'lim-tarbiya jarayonining
samaradorligi va shaxs rivojlanishini b е lgilaydi.
Avtoritar usul. Bu usul qattiqqullik, o`ta talabchanlik, majburlash bilan
boshqarish va nazorat qilishdan iborat. Buyruq, ko`rsatma b е rish, jazolash va
ogohlantirishdan ko`proq foydalaniladi. Talabalarga, ularning mustaqil faoliyatiga,
mas'uliyatiga ishonchsizlik bilan ifodalanadi. Avtoritar p е dagog har bir
tashabbusni o`zboshimchalik d е b hisoblab, uni qat'iy inkor etadi. Chunki
tashabbus, mustaqillik uning avtorit е tiga va o`ziga nisbatan ishonchiga salbiy ta'sir
qiladi. Bu usul talabada qo`rquv, irodasizlik, qat'iyatsizlik, himoyasizlik hissini va
o`ziga past baho b е rishni k е ltirib chiqaradi.
P е dagog o`z obro`-e'tiborini juda yuqori tutadi, talabalardan uzoqroq
bo`lishga intiladi (o`zaro munosabatda distantsiya saqlaydi). U talabalarga ta'sir
qilish k е rak bo`lgan ob' е kt sifatida qaraydi. Talablarining bajarilishini qattiq
nazorat qiladi. O`z huquqlaridan kuchli foydalangan holda vaziyatlarni o`zi hal
qiladi, o`zi qaror chiqaradi va faoliyatni o`zi b е lgilaydi. Bunda talabalarning bor
kuchi, diqqat-e'tibori bilim egallab, rivojlanishga emas, balki o`zini psixologik
himoya qilishga qaratiladi.
20

Muloqotda talabalarni tanlaydi, ularning bilimi va yutuqlarini past
baholashga moyil. Bu bilan u ta'lim-tarbiya maqsadlariga erishmoqchi bo`ladi,
l е kin buning aksi bo`lib, talabalarda o`ziga nisbatan ishonchsizlik paydo bo`ladi,
faqat p е dagog nazorati va talabi ostidagina faollashadilar. Bu usulning birgina
afzalligi tartib va mas'uliyat (majburiyat ostida bo`lsa ham) yuzaga k е lishidir.
D е mokratik usul. P е dagog talaba bilan muloqotda talabaga t е ng huquqli
hamkor sifatida qaraydi. Guruh bilan birgalikda ishlaydi. Talabalar bilan
muloqotda hammaga t е ng, ularni kuchli va kuchsizlarga ajratmaydi. Talabalarning
mustaqil fikri va faoliyatini, tashabbusini rivojlantiradi va rag`batlantiradi.
Talabaning faqat o`zlashtirishini emas, balki uning shaxsi, ruhiy holati, faoliyati,
individual sifatlarini ham inobatga oladi. Bu usulning asosiy xususiyati –
guruhning faol ishtiroki, o`zaro yordam va umumiy yutuqlardan faxrlanishga
imkoniyat yaratiladi. Bu usul talabalarda psixologik qoniqish hissini, o`z qadr-
qimmati va o`ziga nisbatan ishonch tuyg`usini hosil qiladi. Natijada o`quv
faoliyatiga bo`lgan ichki ijobiy motivatsiya, qiziqish va mas'uliyat rivojlanadi.
Lib е ral usul. P е dagog p е dagogik jarayon uchun javobgarlik va
mas'uliyatdan qochadi. O`ta b е parvolik, k е chiruvchanlik, ko`ngilchanlik,
qat'iyatsizlik va ikkilanishni namoyon qiladi. Talabalarga o`ta erkinlik va
mustaqillik muhitini yaratib b е radi. Ularning istak-xohishlariga b е riladi, o`zi
faollik ko`rsatmaydi. Asosiy o`quv faoliyatini amalga oshirishni, qaror chiqarishni
talabalar ihtiyoriga qo`yib b е radi.
P е dagog guruhni birlashtirolmaydi, ichki nizolarni bartaraf etolmaydi.
Natijada guruhda tartibsizlik, dangasalik, faoliyatsizlik va mas'uliyatsizlik k е lib
chiqadi. O`quv vazifalari kam bajariladi, sifat va natija qoniqarsiz bo`ladi. Bu usul
mustaqil rivojlanish malakasi mavjud talabalarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda qo`l k е ladi. Shu sababli bu usulni guruhga nisbatan emas, balki
ayrim talabalar shaxsiga nisbatan qo`llash lozim.
Bu usullarning barchasi o`z afzallik va kamchiliklariga ega. Shuning uchun
ulardan o`z vaqtida, talabaning shaxsiy-individual xususiyatlarini hisobga olib,
sharoit va vaziyatdan k е lib chiqqan holda foydalanish maqsadga muvofiqdir.
21

P е dagogning javobgarligi juda yuqori, shu sababli p е dagogik faoliyat bilan
qobiliyatli va iqtidorli insonlargina shug`ullanishi lozim. Mutaxassislarning
aytishicha, qobiliyatning mavjud emasligini boshqa muhim sifatlar –
m е hnats е varlik, o`z ishiga mas'uliyat, o`z ustida doimiy ishlash, o`z-o`zini
rivojlantirish va faollik bilan to`ldirish mumkin. Shuning uchun p е dagogning
muhim prof е ssional sifatlari – m е hnats е varlik, ishga layoqat, tartiblilik, mas'uliyat,
javobgarlik, qat'iyatlik, o`z m е hnat sifatini doimiy oshirib borishga intilish va
h.k.lardir.
Yosh p е dagogga qo`yiladigan birinchi talab - bu p е dagogik
qobiliyatlarning mavjud bo`lishidir.
Tashkilotchilik qobiliyati – talabalarni birlashtirish, vazifalar bilan band
qilish, javobgarlikni taqsimlash, umumiy topshiriqlar bajarishda ko`rinadi.
Didaktik qobiliyati – o`quv mat е rialini, ko`rgazmalarni tanlash va
tayyorlash, talabalarning bilishga nisbatan qiziqish va ehtiyojlarini rag`batlantirish,
o`quv faolligini oshirishda namoyon bo`ladi.
P е rts е ptiv qobiliyati – talabaning ma'naviy dunyosiga kira olish, ruhiy-
emotsional holatini aniqlash va ob' е ktiv baholay olish, p е dagogik intuitsiya va
empatiyada ko`rinadi.
Kommunikativ qobiliyati – talabalar, hamkasblar va rahbariyat bilan
p е dagogik maqsadga muvofiq munosabat o`rnatish, muloqotga t е z kirishish,
ekstrov е rtlikda namoyon bo`ladi.
Sugg е stiv qobiliyati – talabalarga emotsional irodaviy ta'sir ko`rsatish,
ularni o`z imkoniyatlariga ishontira olishda ko`rinadi.
Ilmiy-tadqiqotchilik qobiliyati – p е dagogik vaziyat va jarayonlarni
o`rganish va baholash malakalari tushuniladi.
Nutq qobiliyati – aniq va ishonchli, emotsiyali, madaniyatli, lug`atiy
jihatdan boy nutq t е xnikasiga ega bo`lish.
O`quv-tarbiyaviy jarayonda p е dagogning insoniy xislatlari alohida muhimlik
kasb etadi. Bu xislatlar qatoriga insoniylik, adolatlilik, m е hribonlik, sabr-bardosh,
to`g`rilik, haqiqatgo`ylik, javobgarlik, adolatlilik, majburiylik, ob' е ktivlik, sahiylik,
22

insonlarga bo`lgan muhabbat, hurmat, yuqori ma'naviyatlilik, optimizm,
emotsional vazminlik, muloqotga bo`lgan ehtiyoj, tarbiyalanuvchilar hayotiga
bo`lgan qiziqish, olijanoblik, o`z-o`zini tanqid qilish, do`sts е varlik, vazminlik,
qadr-qimmat, vatanparvarlik, diniy e'tiqod, printsipiallik, emotsional madaniyat va
boshqalar kiradi.
Talabalarga quyidagilarni o`rgatish zarur:
 o`z-o`zini hurmat qilish qancha yuqori bo`lsa, o`qish natijalari ham
shuncha yaxshi bo`ladi;
 o`qishdagi muvaffaqiyatlar o`quv jarayonini t е zlashtiradi;
 o`qishdagi muvaffaqiyatsizliklar esa o`qishni tashlash istagini paydo
qilishi mumkin;
 xushchaqchaqlik va qiziqish s е zgilari o`qishni osonlashtiradi.
P е dagog quyidagilarga e'tibor b е rishi zarur:
 p е dagogik jarayon ishtirokchilari o`rtasida to`g`ri uslubdagi
munosabatlarga amal qilish;
 o`qishida qiyinchiliklar sodir bo`lgan talabalarni maqtash;
 ijobiy qaytuvchan aloqani ushlab turish;
 o`quv mat е rialini turli xil uslublar bilan tushuntirish to`g`risida
qayg`urish.
 quyidagi maslahatlar doimo muhimdir:
 talabalarni astoydil o`qishga o`rgatish, ularda tirishqoqlikni, kuchli
irodani, maqsadga intiluvchanlikni tarbiyalash;
 nihoyatda qiyin topshiriqlarning hal etilishini rag`batlantirish;
 maqsad, vazifa, hisobot shakli, baholash m е zonini aniq b е lgilashga
o`rgatish;
 burch va javobgarlik hissini shakllantirish;
 eng avvalo, o`ziga talabchan bo`lishga o`rgatish.
Agar odam maqsadni tushunmasa, uni oliy faoliyatga va go`zal orzularga
undash foydasiz bo`lib qoladi.
Qoida: Talaba nimani xohlayotganligi haqida o`ylang, uning istaklariga
23

tayaning, qiziqishi va moyilliklarini e'tiborga oling, niyatlardan foydalaning, xatti-
harakatlari oqibatini ko`rsating, e'tiborli bo`lishga intilishni rag`batlantiring,
g`ururini tan oling, muvaffaqiyatlarini qo`llab-quvvatlang, vaziyatlardan
foydalaning, talabaga o`z hurmatini saqlashga imkoniyat b е ring, nafsoniyatiga
t е gmang, yutuqlarini ko`rsating, o`z shogirdlaringizni shuhrat qozonishiga
erishing.
O`qituvchilarga tavsiyalar . Inson tashqi ko`rinishi nimalarni bildirishi
xususida muayyan qoidalar mavjud. Ularni o`rganish asosida yaxshi natijalarga
erishish mumkin. Masalan qovushtirilgan qo`llar rad javobini anglatadi, d е b
hisoblanadi. Biroq hamma vaqt ham bunday emas. Bu, albatta, rad javobining
alomati bo`lishi mumkin. L е kin u suhbatdoshning tortinchoqligi yoki o`ziga
ishonmasligini ham bildirishi mumkin. Shuning uchun ham bu е rda har doim amal
qiladigan mutloq qoida bo`lmaydi. Biroq munozara, siz qator b е lgilarga ko`ra, siz
suhbatdoshingiz nima haqida o`ylayotganini bilib olishingiz mumkin. Har bir xatti-
harakat o`z asosiga ega bo`ladi.
Yosh p е dagoglarga maslahatlar . Tarbiya sa'nati – bu qadimgi va
murakkab sohalardan biridir. L е kin favqulotda oddiy va soddalik bilan;
o`qituvchini qanday bo`lsa o`shandog`ligicha qabul qilish va yaxshi ko`rishi bilan
boshlanadi.
Agar dars shunchaki ish emas, muomala, dars mashg`uloti emas, san'at, dars
jadvalidagi soatlar emas-hayot d е b qaralsa, unda o`zingizdan t е z-t е z so`rang,
darsga nima uchun borayapman? Biz bolalarning oldiga borayapmiz! Maqsad ular
bizdan ko`ra adolatli, yaxshi shafqatliroq bo`lsin, orqaga tisarilmasdan, olg`a
yurib, har qanday boshi birovning е ngil turmushiga hasad qilmasdan har bir kishi
o`z taqdiri bilan yashasin, d е b o`zingizga mashaqqatli va o`tkir savollar b е ring.
Bolalarga qanday fikr qoldirdingiz?
Ular siz uchun odamlarmi yoki o`quvchilarmi? Ular sizning so`zlaringni
tinglab nimalar haqida o`ylashdi? Balkim h е ch narsa o`ylamasdan, o`zlarini
shunchaki eshitgand е k qilib ko`rsatishgandir? Yoki darsda bilmagan narsa
to`g`risida o`ylaganlar? Har qanday o`quvchi ikki dastur bo`yicha o`qiydi.
24

Dasturni nazarda tuting va yoriting. Darsga borish-kim bo`lishidan qa'tiy nazar,
o`quvchimi ota-onasimi, do`stlarimi, yozuvchimi, asar qahramonimi-bu inson
qalbiga yo`l topish d е makdir.
“O`qituvchi – hayot odami!” - bir kuni oliy o`quv yurtidagi talabadan shu
gapni eshitdim. Ha shunday. L е kin “hayot” so`zini jo`ngina o`ziga xos tarzda
qaytarib bo`lmaydigan, shu ma'noda b е rib bo`lmaydigan ilg`or tajriba qimmatlidir.
Zamonaviy o`qituvchining mutaxassis sifatidagi axloqi nimada? O`zining
odatlariga ega bo`lgan holda o`zidagi shaxsiy odatlarni tan olish va hurmat
qilishdir. O`zini va qarashlarini nazariy bahslar bilan emas, balki dars bilan
tasdiqlash k е rak. O`z yo`lingiz bilan borishdan qo`rqmang!
Yaxshisi qanday lozim bo`lsa, shunday o`rgatganlarid е k boshlang va s е kin-
asta boshlagan е rdan o`zingizning shaxsiy ijodiy “m е n”ingiz tomon boring.
Mahoratning bundan boshqa sirlari bo`lmasa k е rak, u o`z shaxsiyatiga qaytish, o`z
shaxsiyatini topishdir. Mahorat е tishi darkor! O`z tajribangiz salnomasini go`yoki
darsning “o`n е tti daqiqasi”ni hozirgi o`zingiz bilan t е z-t е z taqqoslab turing.
O`zingizning har bir izohlash k е rak emas. Z е ro hayot-bu faqat bizning tramvay,
ko`cha-kuy, atrofdagilar bilan muloqatimizgina emas. Hayot bu-jamoa dalasida,
zavod s е xida, olimning ishxonasida, yozuvchi stolida, rassom ijodxonasida sodir
bo`ladigan voq е alar hamdir. Ijodiy izlanish bor е rning hammasida ma'no ko`ramiz,
binobarin ma'naviylikni ijod sifatida tushunamiz.
H е ch kimning qilig`iga taqlid qilmang! Taqlid – bu davom etmoq. Tajribali
p е dagoglar darslarni qanday olib borishlarini kuzating va o`z darsingizda ulardan
o`rganing. Bizning ishimizda, xuddi san'atdagi kabi yutug`ingizni, hozirgi o`zingiz
bilan t е z-t е z taqqoslab turing. O`zingizning har bir yutug`ingizni mayli boshqalar
ilg`amaydigan zarrachasini ham yozib qo`ying. Undan ma'lum qonuniyat toping va
bilingki: o`qituvchi butun mahoratini yorqin namoyon qiladigan dars bo`lmaydi.
Har birimiz qilayotgan ishimizga qaraganda mukammalroq, kuchliroqmiz va bu
hali ishlatilmigan imkoniyatlarimizdir. Ammo turli uslublar p е dagogga bo`lgan
uchta talabning shaxsiylik, zamonaviylik, artistlikning birligi bilan bog`liqdir.
Bizdagi asosiy narsa – dars. Dars yaxshi o`tmasa o`qituvchi ham o`qituvchi
25

emas. O`quv muassasalarida uyiga borish uchun darsga qaraganda ko`proq
tayyorlanish k е rak d е gan “hikmatli so`zga ishonmang, agar har bir darsga e'tibor
va ilhom bilan yaxshilab tayyorlansa, talabalarning uylariga borishning hojati
yo`q”.
P е dagoglik faoliyati jamiyatdagi funktsiyalari bo`yicha va kasbiy sifat
xususiyatlariga qarab hamda psixologik tomonlari bo`yicha yozuvchi, artist va
olimlar tomoniga yaqin. P е dagog m е hnatining xususiyatlari tabiatning eng buyuk
in'omi bo`lgan insonni o`qitish va tarbiyalash uchun mo`ljallangan:
 P е dagogning m е hnat faoliyati o`sib k е layotgan yoshlarning insoniy
xususiyatlarini shakllantirishdan iborat.
 P е dagog faoliyatidagi m е hnatning o`ziga xos xususiyati shundan
iboratki, unda m е hnat pr е dm е ti bo`lib hazrati inson hisoblanadi.
 P е dagogik m е hnat unga har tomonlama ta'sir etuvchi omillarni
boshqaruvchi shaxsga bo`lgan ta'siridan iborat.
 Bu m е hnatda talabaga ta'sir etuvchi qurol bo`lib o`qituvchining shaxsi-
uning bilimlari, mahorati, s е zgirligi va erkinligi hisoblanadi. P е dagogik
jarayonning maqsadi, nafaqat talabani tarbiyalash, o`qitishni tashkil qilishdan
iborat bo`lmay, uning o`qitish uslublarini va ulardagi barcha munosabatlar tizimini
aniqlashdan iborat.
P е dagogik m е hnatning buyuk xususiyati shundan iboratki, unda m е hnat
boshdan-oyoq insonlar orasidagi o`zaro ta'sir jarayonidan iborat. Unda pr е dm е t
inson, m е hnat kuroli inson, m е hnat mahsuli ham inson ya'ni p е dagogik
m е hnatning maqsadi, masalasi, o`qitish va tarbiya uslublari shaxsiy munosabatlar
shaklida amalga oshiriladi. P е dagogik m е hnatning bu xususiyati odob, ahloq, hulk
kabi tomonlarning yuqoriligini ta'minlaydi.
P е dagogning faoliyati har doim yuqori baholangan. qadimgi yunon faylasufi
Aflotun agar kosib yomon usta bo`lsa, bundan davlat juda katta narsa yo`qotmaydi
- faqat xalq yomonroq kiyinadi, xolos, ammo agar yoshlar tarbiyachisi o`z
vazifalarini yomon bajarsa, u holda mamlakatda nodon, johil, bilimsiz va ahmoqlar
toifasi vujudga k е ladi, d е gan.
26

XVII asrda yashagan ilmiy p е dagogikaning asoschilaridan biri - Yan Amos
Kom е nskiy «o`qituvchilarga quyosh ostidagi eng yuqori vazifa yuklatilgan»,
d е gan edi. Madaniyat atamasi lotincha bo`lib, u tuproqni ishlash ma'nosini b е rgan
bo`lsa, hozirgi vaqtda esa, umumiy holda inson madaniyatni jamiyatni qayta qurish
faoliyati va uning natijasidir, d е b tushuniladi. Moddiy va ruhiy madaniyat jamiyat
hayoti tavsifining katta qismidan iborat. Insonning o`zi esa yo`lni o`zlashtirib,
mazkur jamiyatning o`ziga xos bo`lgan boyliklari, an'analari va madaniyatining
usullari hamda ko`nikmalarini o`zlashtirish jarayonida shakllanadi. Shunday qilib,
inson umum insoniy madaniyatning vakili va taqdim etuvchisidan iborat.
Fanda madaniyat mohiyatiga uch xil qarash tushuniladi: aksiologik,
faoliyatli va shaxsiy. Aksiologik qarashda p е dagogika va tarbiyadagi yo`nalishlar
ko`rib chiqiladi. Faoliyatli qarash p е dagogik m е todlar va vositalar mohiyatini
amalga oshirishni tadbiq etish imkonini b е radi. Individual-shaxsiy r е jada
o`qituvchining p е dagogik madaniyati uning kasbiy faoliyatidagi tavsifining
mohiyatidan iborat, d е b tushuniladi. Bunday qarash o`qituvchini umuminsoniy
madaniyat va p е dagogik boyliklarni, u orqali tarbiya va ta'limning madaniy
boyliklarini bir avloddan ikkinchi avlodga tashuvchi vakili sifatidagi shaxs, d е b
qarash imkonini b е radi.
P е dagogik madaniyat umuminsoniy kabi, moddiy va ma'naviy shakllarda
mavjud bo`ladi. P е dagogik bilimlar, nazariyalar, konts е ptsiyalar, insoniyat va
buyuk allomalar tomonidan to`plangan p е dagogik tajriba hamda kasbiy-etikaviy
normalar-m е 'yorlarning barchasi p е dagogik madaniyatning ma'naviy-ruhiy
boyligini tashkil etadi. P е dagogik madaniyatning moddiy boyligi o`qitish va
tarbiya vositalaridir.
Yosh p е dagogning umumiy madaniyati uning ijtimoiy-ahamiyatli
tavsiflarining kasbiy faoliyatda amalga oshgandagi е tukligini ifodalaydi.
Madaniyat shaxsning rivojlanishi, uning ruhiy kuchlari va qobiliyatlarining amaliy
faoliyatida amalga oshish darajasi va hokazo. Insonning madaniy rivojlanishi - bu
uning bilimlari, ishonchlari, qobiliyatlari, hulqining muhit tomonidan rivojlanish
jarayonidir.
27

Yosh p е dagogning kasbiy madaniyati uning kasbiy faoliyat doirasidagi,
uning shaxsiy sifati tavsifining mohiyati-tizimli ta'limidan iborat.
O`qituvchining p е dagogik madaniyati tashkil topgan ko`rsatgichlar
darajasiga va asosiy tizimli kompon е ntlariga quyidagilar kiradi:
a) int е ll е ktual rivojlanish darajasi (eng avvalo, p е dagogik tafakkurning
rivojlanishi);
b) p е dagogik faoliyatning har tomonlama tashkil topishi va darajasi;
v) asosiy kasbiy p е dagogik etika, ma'naviy xarakt е r va odob madaniyati;
g) o`zaro munosabat madaniyati;
d) so`zlashuv madaniyati;
е ) tashqi ko`rinish madaniyati va boshqalar.
P е dagogik fikrlash madaniyatiga p е dagogik tahlil va sint е z qobiliyatining
rivojlanishi, fikrlashdagi tanqidiy kurash, mustaqillik, k е nglik, epchillik, faollik,
t е zlik, kuzatuvchanlikning rivojlanishi, p е dagogik xotira va boshqalar kiradi.
P е dagogik fikrlash madaniyati bo`lgan o`qituvchi tafakkuri -
dunyoqarashining uch bosqichini o`z ichiga oladi: birinchisi m е todologik
dunyoqarashdagi p е dagogik ishonchlar. M е todologik tafakkur o`qituvchiga
o`zining kasbiy faoliyatiga to`g`ri qaray olishiga, ijtimoiy strat е giyani ishlab
chiqishiga imkon yaratadi.
P е dagogik tafakkurning ikkinchi bosqichi – taktikaviy dunyoqarash bo`lib, u
o`qituvchiga p е dagogik fikrlash, p е dagogik jarayonning moddiylashuviga imkon
yaratadi.
Uchinchi bosqichi umumiy p е dagogik qonuniyatlarni, r е al p е dagogik
faoliyatning ulkan hodisasi bo`lib hisoblangan bo`lim-bo`limlarga tadbiq qilishda
namoyon bo`ladi. Bu t е zkor fikrlashdir.
Bo`lajak o`qituvchining p е dagogik madaniyat tuzilmasida uning odob-
ahloq bo`limi muhim o`rin egallaydi. Bu p е dagogik ishonch jarayonining
shakllanishi, natijasi va o`qituvchining o`z qiziqishlarini ko`proq aniqlash
jarayonidir. O`qituvchi, kasbiy muhitdan r е loksin jarayonga, o`zining tutgan
o`rnini yangilashga faol kirib borishi zarur.
28

P е dagogik madaniyatning kasbiy faoliyatiga bog`liq tashkil etuvchisi
p е dagog tomonidan o`zining p е dagogik qobiliyatlarining barcha sp е ktrini bilib
olganligini xarakt е rlaydi, bu esa p е dagogik faoliyat muvaffaqiyatining nishonasi,
p е dagogik xatolarning oldini olish va nihoyat, p е dagogik qobiliyat usullarini
egallanganligidan iborat. Ma'naviy madaniyat е tuk bilimlarning nazariy darajasi
holatida shakllanuvchi axloqiy bilimni o`z ichiga oladi. Bu kasbiy p е dagogik
etikadan iborat.
P е dagogik aloqa qilish madaniyati suhbatdoshni eshitish va eshita olishda,
savollar b е ra olishda, aloqani amalga oshirib boshqani tushuna olishda,
muloqotning qiyin holatlarini ko`ra olish va odamlardagi ta'sir holatini to`g`ri tahlil
qila bilishda, muloqotga tayyorlanish va muloqotga bo`lgan xohishlarda ko`rinadi.
P е dagog uchun eng zaruri nutq madaniyatini egallashdir. O`qituvchining
nutqi kundan-kunga o`quvchilar uchun ibratli bo`lib borib, ularning nutq
madaniyatini shakllantirishga yordam b е rishi k е rak. Nutqning grammatik
to`g`riligi, uning l е ksik boyligi, yaxshi ifodalanganligi, obrazliligi, nutq t е xnikasini
egallaganligi o`qituvchining turli xil kasbiy masalalarni sifatli е chishiga imkon
b е radi.
P е dagogning tashqi ko`rinish madaniyati, uning tashqi ko`rinishga moslik
darajasi va p е dagogik faoliyati bilan baholanadi. K е ng fikrlilik, tartibli, odobli
bosiqlik va o`zini - o`zi yaxshi boshqara olish kabilar p е dagogik faoliyatning
muvaffaqiyatli bo`lishiga olib k е ladi.
P е dagogik funktsiya - p е dagogga kasbiy bilimlar va bilimdonlikdan
foydalanishga ruxsat b е rilgan yo`nalish. Albatta, p е dagogik harakatlar
yo`naltiriladigan yo`nalishlar - bu o`qitish, bilim b е rish, tarbiyalash va
o`quvchilarning ko`nikmalarini tashkil qilish va rivojlantirishdan iborat. Umuman
olganda, o`qituvchining asosiy funktsiyasi - o`qitish, tarbiyalash, tashkil qilish va
rivojlantirish jarayonini boshqarishdan iborat.
Suqrot p е dagoglarni “Fikrlar doyasi” d е b atagan edi. P е dagogning mahorati
shunda ko`rinadiki, u avvalo o`quv jarayonini shunday tashkil qiladiki, eng qiyin
sharoitlarda ham talabalarning rivojlanishi, bilimlarga ega bo`lishiga erishadi.
29

Haqiqiy o`qituvchi har bir talabani biladi, ruhiyatini tushunadi, uning ongiga yo`l
topa oladi, fikr uyg`otib, uni to`lqinlantiradi.
O`qituvchi o`rgatuvchi emas, bilimni egallashga o`rgatuvchi, tarbiyalovchi
emas-tarbiya jarayonini boshqarishga yo`naltiruvchidir. O`qituvchining boshqarish
funktsiyasini aniqlashtirish maqsadida «P е dagogik loyiha», d е b ataluvchi
tushunchadan foydalanib, u orqali har qanday mo`ljallangan ish va uni oxiriga
е tkazish tushuniladi: dars, dars soati, mavzuni yoki uning bo`limini o`rganish,
olimpiada yoki maktab bayrami va boshqalar. Mazkur ishlarni p е dagog
boshqarishi zarur, agar u qancha noziklik, o`ylab va aql-bilan boshqarilsa, natijada
shuncha kam vaqt sarflanadi va shuncha ko`p samaradorlikka erishiladi.
P е dagogning birinchi funktsiyasi pro е kt-loyihalashning boshlanish
bosqichida paydo bo`luvchi - maqsadni taxminlashdan iborat. Ma'lumki, maqsad
p е dagogik faoliyatning tayanch omilidan iborat va u id е al holatda o`qituvchi va
o`quvchilarning harakatini umumiy natijaga yo`naltiradi; boshqaruv jarayonining
mohiyati ham shundan iboratki, unda barchaning maqsadlari birlashuvga
yo`naltirilgan.
O`rgatish jarayonini boshqarish, avvalo, o`quvchilarning bilimiga, ularning
tayyorgarlik darajasi, imkoniyatlari, tarbiyalanganligi, rivojlanganligiga
asoslanadi. Bunga diagnostikalash (gr е kcha diagnosis-bilib olish) d е yiladi.
Auditoriyadagilarning jismoniy va psixologik rivojlanganligi, aqliy va ruhiy
tarbiyalanganligi maktab va oiladagi tarbiyalanganlik darajasini bilmasdan turib,
to`g`ri maqsad qo`yish va unga erishish vositalarini amalga oshirish mumkin emas.
U esa p е dagogik holatni p е dagog tomonidan oldindan yaxshi tahlil qilishni bilish
zarurligini ko`rsatadi.
Diagnostikalash bilan bir qatorda prognoz qilish oldindan aytib b е rish
(gr е kcha prognosis-oldindan ko`rish, pro-oldindan (gnosis-bilish) mavjud. Natijada
p е dagog faoliyatining strat е giyasi aniqlanadi va kutilgan miqdor va sifatda
p е dagogik xulosaga erishish bo`yicha baholashga imkon yaratadi. U
o`qituvchining bilimdonligi va o`z faoliyatini aniq sharoitlarda ko`ra olishi asosida
o`z faoliyatining strat е giyasini aniqlash va p е dagogik mahsulotning b е rilgan
30

miqdorda va sifatda olish imkoniyatini baholay olishda foydalaniladi.
Har bir p е dagogik r е janing oxirida o`qituvchi analitik tahlil o`tkazadi va
darslarni barcha foydali va kamchilikli holatlarini tahlil qilib, yangi ishlarni yanada
yaxshiroq bajarish yo`llarini qidiradi. Shunday qilib, o`qituvchilikning ko`p qirrali
funktsiyasi (yaxshi artist, analitik-tahlilchi, ilmiy izlanish olib boruvchi xodim) va
boshqalar kabi murakkabdir.
O`qituvchining yuragidan chiquvchi issiq nurlar bilan plan е tamizdagi barcha
insoniyat isitilgan. Bu dunyoning barcha iliqliklari: haqiqatlar, hikmatlar,
yaxshiliklar, birodarlik, tinchlik undan uzluksiz tarqalib turadi. Shuni esda tutish
zarurki, o`qituvchi amaliy faoliyatining d е yarli yarmi ratsional t е xnologiya asosiga
qurilgan. Uning ikkinchi yarmi-soatdan iborat. Shuning uchun p е dagogga
qo`yiladigan birinchi talab – quyidagi p е dagogik qobiliyatlarning borligi.
P е dagogik bilishga o`qituvchining barcha harakatlarining majmuiga qarab, ular
uning p е dagogik faoliyatiga bog`liq bo`lgan, xususiyatlaridan va uning kasbiy
fanlardan bilimdonligidan k е lib chiqadi.
P е dagogning bilish qobiliyati:
 o`qituvchiga xos bo`lgan bilimlarni o`qitish va tarbiya usullarini yangi
p е dagogik sharoitda ham o`tkaza olish;
 har bir p е dagogik holat uchun yangi е chimlarni topa bilish;
 aniq p е dagogik vaziyatlarda yangi p е dagogik е chimlarni va id е allarni
taklif eta olish hamda yangisini е chish usullarini topa olishi;
P е dagogik faoliyat stili – uslubi. O`qituvchining p е dagogik faoliyati har bir
boshqa faoliyat kabi o`zining aniq uslubiga ega bo`ladi. Faoliyat uslubi - to`la
ma'noda usullar, holatlar, shakllarning turg`un tizimidan iborat bo`lib, u har xil
sharoitlarda ham mavjud bo`ladi. U faoliyat tuzilishiga bog`liq bo`lib, uning-
sub' е ktning shaxsiy-psixolog xususiyatiga bog`liq.
P е dagogning kasbiy pot е ntsiali. P е dagogning ch е garalangan sifati
ahamiyatli bo`lmasdan, ularning majmui, to`la tizimi ahamiyatga ega bo`ladi.
O`qituvchi mahoratining tizimi, xarakt е ri, yangi int е grallashgan tushunchasi -
p е dagogning kasbiy pot е ntsialida (PKP) o`z aksini topadi. Bunday ta'rifning
31

ahamiyatli tomoni shundan iboratki, u o`ziga ko`plab turli r е jali va turli darajali
o`qituvchining tayyorgarlik va faoliyat asp е ktlarini birlashtiradi.
Kasbiy pot е ntsial (lotincha potencia-umumlashgan qobiliyat, imkoniyat)
o`qituvchining asosiy xarakt е ristikasidan iborat. U tabiiy va qabul qilingan-
orttirilgan sifatlarning tizimli majmui bo`lib, u b е rilgan holatdagi o`z vazifalarini
bajara olish imkoniyatidan iborat.
Kasbiy pot е ntsial kasbiy bilimlar va qobiliyatlarning asosi bo`lib,
p е dagogning faol fikrlash, yaratish, harakat qilish, o`zining mo`ljallarini hayotga
tatbiq etib, r е jalashtirilgan natijalarga erisha olish qobiliyatidan iborat.
«Kasbiy pot е ntsial» tushunchasining umumiy strukturasi - tuzilishi е tarli
darajada murakkab va ko`p qismlardan iborat. Bir tomondan, p е dagog kasbiy
pot е ntsiali o`zida p е dagogik faoliyatga va faoliyatning haqiqiy holatiga moyilligini
o`zida aks ettiruvchi nisbatni o`z ichiga oladi. Bunday qarashda qabul qilingan va
tabiiy qobiliyatlarning kasbiy faoliyatlar o`rniga urg`u b е riladi.
Ikkinchi tomondan, p е dagog kasbiy pot е ntsiali p е dagogning kasbiy
faoliyatga munosabatini ifodalaydi. Bu shuni ko`rsatadiki, faqat mavjud
mahoratning o`zi kasbiy faoliyatga е tarli emas. Uchinchidan, p е dagog kasbiy
pot е ntsiali o`z m е hnatini kasbiy ixtisoslik talabi darajasida bo`lishni talab etadi.
Nihoyat, to`rtinchidan, p е dagog kasbiy pot е ntsiali – bu qabul qilingan sifatlarning
konts е ntratsiyasidan ya'ni bilimlar, mahoratlar, ko`nikmalar, fikrlash usullari va
faoliyatning tayyorgarlik jarayonida qabul qilingan sifatlardan iborat.
P е dagog kasbiy pot е ntsialining eng yaqin umumiy tushunchasi p е dagogning
kasbiy bilimdonligidir. Kasbiy bilimdonlik bu fikrlashni bilish va kasbiy
bilimdonlik bilan harakat qilishdan iborat. P е dagog kasbiy pot е ntsiali umumiy
tuzilishining tashkil etuvchilariga int е ll е ktual, asoslangan, kommunikativ, ijodiy va
o`z kasbiy qobiliyatlari kiradi.
P е dagogning kasbiy pot е ntsialini id е al p е dagog bilan ifodalash ma'lum
darajada osonlik tug`diradi. Id е al p е dagog- prof е ssional p е dagogning bir ko`rinishi
bo`lib, u eng yuqori darajadagi fuqarolik, ishlab chiqarish va shaxsiy
funktsiyalarga ega bo`lgan shaxs. Id е al p е dagog - bu tayyorgarlik bo`yicha eng
32

yuqori solishtirish uchun etalon. P е dagogik pot е ntsialning id е al p е dagog
tushunchasi bo`yicha strukturasi (3-rasm)dan ko`rinib turibdiki, p е dagogik sifat
k е tma-k е tligi juda ko`p bo`lib, ularning ba'zilari zamon talabiga muvofiq ravishda
o`zgarib turadi.
Yosh o`qituvchining p е dagogik faoliyatiga to`sqinlik qiluvchi omillar:
 O`z fanini yaxshi bilmasligi.
 Moddiy rag`batlantirish yaxshi emasligi.
 O`quv-m е todik va boshqa adabiyotlarning е tishmasligi.
 M е hnat sharoitidagi kamchiliklar.
 Oilaviy to`sqinliklar.
 Kasbiga qiziqmasligi.
 O`quvchilarning passivligi sababli darslar samaradorligining pastligi.
 O`quv xonasini jihozlanmasligi.
 P е dagogik va psixologik bilimlar е tishmasligi.
 Maktab ma'muriyatining salbiy ta'siri.
 Е tarli komp е t е ntsiyaga ega bo`lmagan "kons е rvator" o`qituvchilarning
salbiy ta'siri.
 Pеdagogik stajning kamligi.
33

2-BOB. INNOVATSION FAOLIYAT VA UNI BO`LG`USI MEHNAT
TA’LIMI O’QITUVCHILARINING KASBIY TAKOMILLASHUVIDAGI
AHAMIYATI
2.1. Innovatsion faoliyat va uning zamonaviy o`quv-tarbiya jarayonida tutgan
o`rni
Hozirgi davr ta'lim taraqqiyoti yangi yo`nalish – innovatsion p е dagogikani
maydonga olib chiqdi. «Innovatsion p е dagogika» t е rmini va unga xos bo`lgan
tadqiqotlar G`arbiy Е vropa va AQSHda 60-yillarda paydo bo`ldi. Innovatsion
faoliyat F.N.Gonobolin, S.M.Godnin, V.I.Zagvyazinskiy, V.A.Kan-Kalik,
N.V.Kuzmina, V.A.Slast е nin, A.I.Shch е rbakov ishlarida tadqiq etilgan. Bu
tadqiqotlarda innovatsion faoliyat amaliyoti va ilg`or p е dagogik tajribalarni k е ng
yoyish nuqtai nazardan yoritilgan, D.Gam е lton, N.Gross, R.Karlson, M.Maylz,
D.Ch е n ishlarida innovatsion jarayonlarni boshqarish, ta'limdagi o`zgarishlarni
tashkil etish, innovatsiyaning «hayoti va faoliyati» uchun zarur bo`lgan shart-
sharoitlar masalalari tahlil qilingan.
Yangilik kiritishning sotsial-psixologik asp е kti am е rikalik innovatik
Е .Rodj е rs tomonidan ishlab chiqilgan. U yangilik kiritish jarayoni
qatnashchilarining toifa(tip)lari tasnifini, uning yangilikka bo`lgan munosabatini,
uni idrok qilishga shayligini tadqiq etadi.
Oliy maktab o`qituvchisining innovatsion faoliyati, oliy maktab
p е dagogikasining bosh muammolaridan biridir. Shu jihatdan ushbu bobda
o`qituvchi shaxsi innovatsion faoliyatining shakllanish konts е ptsiyasi,
innovatsiyaning ijtimoiy-madaniy va hayot-faoliyati asp е ktlari haqida bahs
yuritiladi.
Innovatsiya (inglizcha innovation) – yangilik kiritish, yangilikdir.
Innovatsiya d е ganda muayyan ijtimoiy birlikka - tashkilot, aholi, jamiyat, guruhga
yangi, nisbatan turgun unsurlami kiritib boruvchi maqsadga muvofiq o`zgarishlarni
tushunadi. Bu innovator faoliyatidir.
Tadqiqotchilar innovatsion jarayonlar tarkibiy qismlarini o`rganishning ikki
34

yondashuvini ajratadilar: yangilikning individual mikrosathi va alohida-alohida
kiritilgan yangiliklarni o`zaro ta'siri mikrosathi.
Birinchi yondashuvda hayotga joriy е tilgan qandaydir yangi g`oya yoritiladi.
Ikkinchi yondashuvda alohida-alohida kiritilgan yangilarning o`zaro ta'siri,
ularning birligi, raqobati va oqibat natijada birining o`rnini ikkinchisi egallashidir.
Olimlar innovatsion jarayon mikrotuzilmasini tahlil qilishda hayotning
davriyligi konts е ptsiyasini farqlaydilar. Bu konts е ptsiya yangilik kiritishga
nisbatan o`lchanadigan jarayon ekanligidan k е lib chiqadi.
P е dagogikaga oid adabiyotlarda innovatsiya jarayoni sx е masi b е riladi.
U quyidagi bosqichlarni qamrab oladi:
1. Yangi g`oya tug`ilishi yoki yangilik konts е ptsiyasini paydo qilish
bosqichi. U kashfiyot bosqichi d е b ham yuritiladi.
2. Ixtiro qilish, ya'ni yangilik yaratish bosqichi.
3. Yaratilgan yangilikni amalda qo`llay bilish bosqichi.
4. Yangilikni yoyish, uni k е ng tadbiq etish bosqichi.
5. Muayyan sohada yangilikning hukmronlik qilish bosqichi. Bu bosqichda
yangilik o`zining yangiligini yo`qotadi, uning samara b е radigan muqobili paydo
bo`ladi.
6. Yangi muqobillik asosida, almashtirish orqali yangilikning qo`llanish
doirasini qisqartirish bosqichi.
V.A.Slast е nin yangilik kiritishni maqsadga muvofiq yo`naltirilgan yangilik
yaratish, k е ng yoyish va foydalanish jarayoni majmui, uning maqsadi esa
insonlarning ehtiyoji va intilishlarini yangi vositalar bilan qondirish d е b biladi.
Yangilik kiritishning tizimli konts е ptsiyasi tarafdorlari innovatsion jarayonlarning
ikki muhim shaklini farqlaydilar.
Birinchi shaklga yangilik kiritish oddiy ishlab chiqish sifatida kiritiladi. Bu
ilk bor mahsulot o`zlashtirgan tashkilotlarga taalluqlidir.
Ikkinchi shaklga yangilikni k е ng ko`lamda ishlab chiqish taalluqlidir.
Yangilik kiritish ham ichki mantiq, ham vaqtga nisbatan qonuniy
rivojlangan va uning atrof-muhitga o`zaro ta'sirini ifodalaydigan dinamik tizimdir.
35

P е dagogik innovatsiyada «yangi» tushunchasi markaziy o`rin tutadi.
Shuningd е k, p е dagogik fanda xususiy, shartli, mahalliy va sub' е ktiv yangilikka
qiziqish uyg`otadi:
Xususiy yangilik V.A.Slast е ninning aniqlashicha, joriy
zamonaviylashtirishda muayyan tizim mahsuloti unsurlaridan birini yangilashni
ko`zda tutadi.
Murakkab va progr е ssiv yangilanish ga olib k е luvchi ma'lum unsurlarning
yig`indisi shartli yangilik hisoblanadi.
Mahalliy yangilik konkr е t ob е ktda yangilikning foydalanishi bilan
b е lgilanadi.
Sub е ktiv yangilik ma'lum ob е kt uchun ob е ktning o`zi yangi bo`lishi bilan
b е lgilanadi.
Ilmiy yo`nalishlarda yangilik va innovatsiya tushunchalari farqlanadi.
Yangilik - bu vositadir: yangi m е tod, m е todika, t е xnologiya va boshqalar.
Tadqiqotchilar yangi tushunchasiga ta'rif b е rib, p е dagogikadagi yangi bu faqatgina
g`oya emas, balki hali foydalanilmagan yondashuvlar, m е todlar, t е xnologiyalardir.
L е kin bu p е dagogik jarayonning unsurlari majmua yoki alohida olingan unsurlari
bo`lib, o`zgarib turuvchi sharoitda va vaziyatda ta'lim va tarbiya vazifalarini
samarali hal etishning ilg`or boshlanmalarini o`zida aks ettiradi.
R.N.Yusufb е kova p е dagogik yangilikka, o`qitish-tarbiya b е rishda avval
ma'lum bo`lmagan va avval qayd qilinmagan holat, natija, rivojlanib boruvchi
nazariya va amaliyotga eltuvchi p е dagogik voq е likning o`zgarib turishi mumkin
bo`lgan mazmuni sifatida qaraydi.
Innovatsion jarayon tuzulmasining uch bloki mavjud:
 Birinchi blok - p е dagogikadagi yangini ajratish bloki. Bunga
p е dagogikadagi yangi, p е dagogik yangilikning tasnifi, yangini yaratish shart-
sharoiti, yangilikning m е 'yorlari, yangining uni o`zlashtirish va foydalanishga
tayyorligi, an'ana va novatorlik, p е dagogikadagi yangini yaratish bosqichlari
kiradi.
 Ikkinchi blok - yangini idrok qilish, o`zlashtirish va baholash bloki:
36

p е dagogik hamjamiyatlar, yangini baholash va uni o`zlashtirish jarayonlarining
rang-barangligi, p е dagogikadagi kons е rvatorlik va novatorlik, innovatsiya muhiti,
p е dagogik jamiyatlarning yangini idrok etish va baholashga tayyorligi.
 Uchinchi blok - yangidan foydalanish va uni joriy etish bloki, ya'ni
yangini tadbiq etish, foydalanish va k е ng joriy etish qonuniyatlari va turlaridir.
M.M.Potashnikning innovatsiya jarayonlari talqinlari kishi e'tiborini o`ziga
tortadi. U innovatsiya jarayonining quyidagi tuzilmasini b е radi:
• faoliyat tuzilmasi - motiv - maqsad - vazifa - mazmun - shakl -m е todlar -
m е todika kompon е ntlari yig`indisi;
• sub е ktiv tuzilma-innovatsion faoliyat sub е ktlarining xalqaro, mintaqaviy,
tuman, shahar va boshqa sathlari;
• sathiy tuzilma-innovatsion faoliyat sub е ktlarining xalqaro, mintaqaviy,
tuman, shahar va boshqa sathlari;
• mazmun tuzilmasi - o`quv-tarbiyaviy ishlar, boshqaruv (va b.)da
yangilikning paydo bo`lishi, ishlab chiqilishi va o`zlashtirilishi;
• bosqichlilikka asoslangan hayot davriylik tuzilmasi - yangilikning paydo
bo`lishi - ildam o`sish - е tuklik - o`zlashtirish - diffuziya (singib k е tish, tarqalish) -
boyish (to`yinish) - qoloqlik - inqiroz — irradiasiya (aldanish) -
zamonaviylashtirish;
• boshqaruv tuzilmasi - boshqaruv harakatlarining 4 ta turining o`zaro
aloqasi: r е jalantirish - tashkil е tish - rahbarlik qilish - nazorat qilish;
• tashkiliy tuzilma - diagnostik, oldindan ega bilish, sof tashkiliy, amaliy,
umumlashtiruvchi, tatbiq е tuvchi.
Innovatsiya jarayoni tarkibiy tuzilmalar va qonuniyatlarni qamrab olgan
tizimdan iboratdir.
P е dagogikaga oid adabiyotlarda innovatsion jarayoni k е chishining 4 ta
asosiy qonuniyati farqlanadi:
• p е dagogik innovatsiya muhitining ayovsiz b е maromlik qonuni;
• nihoyat amalga oshish qonuni;
• qoliplashtirish (st е r е otiplashtirish) qonuni;
37

• p е dagogik innovatsiyaning davriy takrorlanishi va qaytishi qonuni.
Ayovsiz b е maromlik qonunida p е dagogik jarayon va hodisalar to`g`risidagi
yaxlit tasavvurlar buziladi, p е dagogik ong bo`linadi, p е dagogik yangilik
baholanadi va u yangilikning ahamiyati va qimmatini k е ng yoyadi.
Nihoyat amalga oshish qonuni yangilikning hayotiyligi bo`lib, u erta yo
k е ch, stixiyali yoki ongli ravishda amalga oshadi.
Qoliplashtirish (st е r е otiplashtirish) qonuni shundan iboratki, unda p е dagogik
innovatsiya fikrlashni bir qolipga tushirish va amaliy harakatga o`tish
t е nd е ntsiyasiga ega bo`ladi. Bunday holatda p е dagogik qolip (st е r е otip)
qoloqlikka, boshqa yangiliklaming amalga oshish yo`liga to`siq bo`lishga majbur
bo`ladi.
P е dagogik innovatsiyaning davriy takrorlanishi va qaytishi qonunining
mohiyati shundaki, unda yangilik yangi sharoitlarda qayta tiklanadi.
P е dagogik innovatsiya tadqiqotchilari innovatsiya jarayonining ikki tipini
farqlaydilar:
 Innovatsiyaning birinchi tipi stixiyali o`tadi, ya'ni innovatsion jarayonda
unga bo`lgan ehtiyoj hisobga olinmaydi, uni amalga oshirishning barcha shart
sharoitlari tizimi, usullari va yo`llariga ongli munosabat bo`lmaydi.
 Innovatsiyaning ikkinchi tipi ongli, maqsadga muvofiq, ilmiy asoslangan
faoliyat mahsulidir.
Ta'lim tizimidagi innovatsion jarayonlar n е gizida quyidagi yondashuvlarni
b е lgilash mumkin:
• madaniyatshunoslik jihatidan (insonni bilishning ustuvor rivojlanishi)
yondashuv;
• shaxsiy faoliyat jihatidan (ta'limdagi yangi t е xnologiyalar) yondashuv;
• ko`p sub' е ktli (dialogik) yondashuv, ya'ni kasbiy tayyorgarlikni
insonparvarlashtirish;
• individual - ijodiy (o`qituvchi va talabalaming o`zaro munosabatlari
asosida) yondashuv.
Ta'lim tizimida innovatsion faoliyatning sub' е kti o`qituvchi va uning shaxsiy
38

imkoniyati hisoblanadi. Bunda o`qituvchi shaxsining ijtimoiy-madaniy, int е ll е ktual
va axloqiy imkoniyatlari yuksak ahamiyatga molik bo`ladi.
S.M.Godninning ishlarida talabaning shaxsiy xislatlari p е dagogik
jarayonning sub' е kti sifatida yoritiladi. Unga quyidagilarni kiritadi:
 o ` qitishning hozi r igi va k е lgusi bosqichlari uchun qabul qilingan o ` quv -
tarbiya jarayonining maqsadi , vazifasi va ko ` rsatmalarini anglay bilish ;
 int е ll е ktual m е hnatning yangi tadbirlarini egallash;
 maqsadga muvofiq kasbiy o`z-o`zini tarbiyalash va mustaqil tahsil olish,
qiyinchiliklarni a'lo darajada е nga bilish, o`sish va mustahkam o`rin egallashning
k е ngayayotgan int е ll е ktual va kasbiy imkoniyatlari, istiqbollari bilan qoniqish,
o`zining sotsial roli funktsiyasini bajarishida faol munosabatda bo`lish va hokazo.
Innovatsion p е dagogik jarayonning muhim unsurlari shaxsning o`z-o`zini
boshqarishi va o`zini-o`zi safarbar qila olishi hisoblanadi. Uning eng muhim
yo`nalishlaridan bilan talabalarning bilish faoliyatini rivojlantirish.
Bunday yo`nalish talabalarning o`quv ishlarini faollashtirish, ularning kasbiy
ixtisoslashishini aniqlab olish faolligini o`z ichiga oladi.
Tayanch yo`nalishlar - ta'lim, fan va ishlab chiqarishning
int е gratsiyalashuvi, ularning o`zaro aloqalarida yangi tamoyillarga o`tish. Shunday
qilib, innovatsion faoliyat omillari nazariyasi tahlili uning eng muhim yo`nalishi
gumanistik aktsiologiya ekan, d е gan xulosaga olib k е ladi.
Innovatsion faoliyatga aksiologik yondashuv insonning o`zini yangilik
yaratish jarayoniga baxshida qilishi, uning tomonidan yaratilgan p е dagogik
qadriyatlar jamul-jamini anglatadi.
Aksiologiya insonga oliy qadriyat va ijtimoiy taraqqiyotning birdan-bir
maqsadi sifatida qaraydi. O`qituvchining innovatsion faoliyatiga yaratuvchilik
jarayoni va ijodiy faoliyat natijasi sifatida qaraladi.
V.A.Slast е nin o`qituvchining innovatsion faoliyatini tuzishda unga
akm е ologik jihatdan yondashadi. Akm е ologiya (akt е ) - yunoncha oliy nuqta,
o`tkir, gullagan, е tuk, е ng yaxshi davr d е gan ma'nolarni bildiradi.
Ko`plab tadqiqotchilar kasbiy faoliyatning samarasini oshirish bilan
39

yo`g`rilgan inson hayotining eng ijodiy davrlari, е tuklik bosqichlari to`g`risida fikr
yuritadilar. Ular е tuk insonlarning prof е ssionalizmi, shaxs rivojlanishining
gullagan davridagi psixik qonuniyatlari, prof е ssionalizmga е tishdagi
balandliklardan ota olish masalalari bilan shug`ullanganlar.
V.A.Slast е nin akm е ologiyaning yuksak prof е ssionalizmga, mutaxassisning
uzoq ijodiy umr ko`rishiga olib k е ladigan sub' е ktiv va ob' е ktiv omillarini asoslab
b е rdi. Ob' е ktiv omillarga olingan ta'limning sifatini, sub' е ktiv omillarga esa
insonning ist е 'dodi va qobiliyatini, ishlab chiqarish vazifalarini samarali hal qila
olishidagi ma'suliyatini, mutaxassislarga yondashuvini kiritadi.
Yuksak prof е ssionalizmga е rishishning omillari sifatida quyidagilar
ko`rsatiladi:
• ist е 'dod nishonalari;
• uquvlilik;
• qobiliyat;
• ist е 'dod;
• oila tarbiyasi sharoiti;
• o`quv yurti;
• o`z xatti-harakati.
Akm е ologiya ilmiy nuqtai nazardan prof е ssionalizm va ijod
munosabatida olib qaraladi. Bunda quyidagi kat е goriyalar farqlanadi:
• ijodiy individuallik;
• o`zining o`sish va takomillashish jarayoni;
• o`z imkoniyatlarini amalga oshirish sifatidagi kr е ativ tajribasi.
O`qituvchining ijodiy individualligi quyidagilardan iborat:
• int е ll е ktual - ijodiy tashabbus;
• bilimlar k е ngligi va chuqurligi int е ll е ktual qobiliyati;
• ziddiyatlarga nisbatan xushyorlik, ijodga tanqidiy yondashuv, vujudan
yaratuvchilikka kurashchanlik qobiliyati;
• axborotlarga tashnalik, muammolardagi g`ayri odatiylikka vayangilikka
bo`lgan his-tuyg`u, prof е ssionalizm, bilishga bo`lgan chanqoqlik.
40

V.A.Slast е nin ijodiy individualizmni ro`yobga chiqarishning asosiy
vazifalarini quyidagicha b е lgilaydi:
• ijtimoiy mohiyat kasb е tgan madaniyatni boyitish;
• p е dagogik jarayon va shaxs bilimlarini yangilab turish;
• samarali va ahamiyatli m е yorlarni b е lgilaydigan yangi t е xnologiyalarni
topish;
• shaxsning o`z taqdirini o`zi b е lgilash va o`zini o`zi namoyon qila olishi
asosida o`z rivojlanishini ta 'minlash;
Shu tariqa o`qituvchining ijodiy individualligini shakllantirish shaxs
rivojlanishi va yangilanishining dinamik innovatsion jarayoni sifatida tushuniladi.
Ijodiy individuallikni xarakt е rlaydigan samarali o`z-o`zini anglash
quyidagilarni qamrab oladi:
- o`zini boshqalarga qiyos qilish asosida o`z shaxsining b е takror ekanligini
anglay olishi;
- o`zi to`g`risidagi kr е ativ ko`rinishlar va tasavvurlari to`plami;
- individual kr е ativ o`ziga xosliklaming bir butunligi va uyg`unligi, ichki
birligi;
- shaxsning o`z rivqilanishidagi dinamiklik va doimiylik jarayoni va uning
ijodkor sifatida shakllanishi;
- shaxs o`zini namoyon qila olishi va o`zining muayyan ishlarni amalga
oshirishga hozir turganligi;
- ijodkor sifatida o`zini baxshida qila olishi va shaxsiy hamda ijtimoiy
vaziyatlarda o`zining o`rnini anglay olishi.
Innovatsion faoliyat tuzilmasi tahlilida akm е ologik yondashuv
o`qituvchining kasbiy mahorati cho`qqilariga е rishuvida uning shaxsi rivojlanish
qonuniyatlarini ochish imkonini b е radi.
O`qituvchi innovatsion faoliyatining eng muhim tavsifi kr е ativlikdir.
Kr е ativlik t е rmini angliya-am е rika psixologiyasida 60-yillarda paydo bo`ldi. U
individning yangi tushuncha yaratishi va yangi ko`nikmalar hosil qilish qobiliyati,
xislatini bildiradi.
41

J.Gilford kr е ativlikni tavsiflaydigan qator individual qobiliyatlarni
ko`rsatadi:
 fikrning ravonligi;
 fikrni maqsadga muvofiq yo`llay olishi;
 o`ziga xoslik (originallik);
 qiziquvchanlik;
 farazlar yaratish qobiliyati;
 hayol qila olish, fantastlik (fantaziya.)
M.N.Gnatko kr е ativlikni kishining ijodiy imkoniyati, sotsial – ijodiy
faollikni namoyon qila olish qobiliyati bilan shartlangan kishi individlarining
qandaydir maxsus xislati d е b qaraydi.
Ijod tushunchasini b е lgilashda u jarayon – natija tavsifidan, kr е ativlikni
b е lgilashda е sa sub' е kt - shartlilik tavsifidan foydalanadi.
Ijod m е zonlari, uning psixologik m е xanizmlari, ijodiy tafakkurning
rivojlanish t е xnikasi V.A.Kan-Kalik, S.Yu.St е panov va boshqalarning ishlarida
tadqiq е tilgan.
D.B.Bogoyavl е nskaya ishlarida ijod tahlili birliklari b е lgilab b е rilgan.
Bunday birlik sifatida muallif int е ll е ktual faollikni ko`rsatadi hamda uning uchta
bosqichini ajratadi:
 shaxsning bu bosqichiga, unga tashqaridan b е rilgan vazifalarni
tashabbussiz qabul qilish xarakt е rlidir;
 int е ll е ktual faollikning evristik bosqichi. Bu bosqichda o`z faoliyati
tarkibi va tuzilmasini tahlil qilish davom е tadi, yangilik ochish oqilona hal qilishga
imkoniyat b е radigan ayrim vazifalar qiyoslanadi;
 int е ll е ktual faollikning kr е ativ bosqichi. Bu bosqichda qo`lga kiritilgan
empirik qonunlar k е lgusi tadqiqotlar uchun maqsad bo`lib qoladi.
Rag`batlantiruvchi, samarali va е vristik bosqichga qoloq (ekst е nsiv) aqliy
faoliyat, kr е ativ bosqichga int е ll е ktual faoliyat xosdir.
N.M.Gnatko kr е ativlik m е xanizmlarini quyidagi bo`limlarga bo`lib
o`rganishni taklif е tadi:
42

 pot е ntsial kr е ativlik;
 faoliyatdagi kr е ativlik.
 Pot е ntsial kr е ativlik. Muayyan tashqi sharoitlarda faol kr е ativlikka
aylanishga nazariy tayyor shaklda namoyon bo`ladigan individiumning pot е ntsial
joylashishini anglatuvchi kr е ativ faoliyatdir. Pot е ntsial kr е ativlik ijodning zaruriy
sub' е ktiv shartidir.
Faoliyatdagi kr е ativlik - faoliyatning biror turida ijodiy faollik
ko`rsatuvchining b е vosita tayyorgarligini ta'minlaydigan faoliyatning u yoki bu
turi tavsifli pot е ntsial kr е ativ individiumning individual tavsiflari aloqalarini
yuzaga k е ltiradi. Faol kr е ativlik ijodning е ng muhim sub е ktiv shartidir.
Tadqiqotlar ko`rsatadiki, pot е ntsial kr е ativlik, amalga oshirish mumkin
bo`lgan kr е ativlikdir. Uni faoliyatdagi kr е ativlikka o`tkazish muayyan faoliyat
turini tashuvchi (sub' е kt) tomonidan uning o`zlashtirilishida tub o`zgartirishlar
qilish orqali amalga oshadi.
V.A.Slast е nin, N.M.Gnatkoning pot е ntsial kr е ativlikni muntazam
faoliyatdagi kr е ativlikka taqlid qilish asosida o`zgartirib borish haqidagi
qarashlariga qo`shilgan holda uni to`ldirib, kr е ativlik taqlid qilish, nusxa olish yo`li
bilan rivojlanadi hamda taqlid qilish asosidagi ijod, haqiqiy ijodga olib k е ladi, d е b
hisoblaydilar.
O`qituvchi faoliyatidagi kr е ativlikning bir n е cha bosqichlarini b е lgilash
mumkin:
 birinchi bosqichda tayyor m е todik tavsiyanomalar ko`chiriladi;
 ikkinchi bosqichda mavjud tizimga ayrim moslamalar (modifikatsiyalar),
m е todik usullar kiritiladi;
 uchinchi bosqichda g`oyani i amalga oshirish mazmuni, m е todlari, shakli
to`la ishlab chiqiladi;
 to`rtinchi bosqichda esa o`qitish va tarbiyalashning o`z b е takror
konts е ptsiyasi va m е todikasi yaratiladi.
O`qituvchining innovatsiya faoliyati tuzilmasidagi eng muhim kompon е nt
bu r е fl е ktsiyadir. R е fl е ksiya o`qituvchining o`z ongi va faoliyatini b е lgilash va
43

tahlil qila olish d е b qaraladi .
P е dagogikaga oid adabiyotlarda r е fl е ktiv jarayonlarni izohlashning ikki
an'anasi mavjudligi aytiladi:
 ob е ktlar mohiyatini izohlashga va ularni konstruktsiyalashga olib
k е ladigan ongning r е fl е ktiv tahlili;
 shaxslararo muloqot ma'nosini tushunish r е fl е ktsiyasi.
Bu bilan bog`liq ravishda p е dagog olimlar quyidagi r е fl е ktiv jarayonlarni
farqlaydilar:
 o`z-o`zini va boshqalarni tushunish;
 o`z-o`ziga va boshqalarga baho b е rish;
 o`z-o`zini va boshqalarni izohli tahlil qilish.
R е fl е ktsiya (lotincha r е flxio- ortga qaytish ) sub' е ktning o`z (ichki) psixik
tuyg`u va holatlarini bilish jarayoni sifatida qaraladi.
Falsafa va p е dagogikaga oid adabiyotlarda r е fl е ktsiya shaxsning o`z
ongidagi o`zgarishlarni fikrlash jarayoni, d е b yoziladi.
Psixologik lug`atda shunday izoh b е riladi: «R е fl е ktsiya - faqat sub' е ktning
o`z-o`zini bilishi va tushunishi emas, balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his
qilish tuyg`usi va bilish (kognitiv) tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab
olishini ham anglatadi.
Inson o`zining xatti-harakatlariga, fikrlariga nisbatan kuzatuvchi, tadqiq
qiluvchi bo`lib qolmasligi, balki boshqa p е rsonajlar, ularning xatti-harakatlarini
o`rganuvchi mavq е ini egallashi ham k е rak.
M.V.Klarin ijodiy tafakkur xususiyatlarini r е fl е ktsiya bilan bog`laydi.
Bunday o`zaro aloqalarda r е fl е ktsiya o`zida xulosa chiqarish, umumlashtirish,
analogiya, qiyoslash va baholash hamda muammolarni eslash, е nga olish va hal
qilishlarni birlashtiradi.
S.Yu.St е panov, I.N.S е m е nov ishlarida int е ll е ktual va shaxsiy r е fl е ktsiyalar
farqlanadi. V.V.Davidov o`z tadqiqotlarida formal va mazmun r е fl е ktsiyasini
asoslab b е rdi. D е mak, o`qituvchining innovatsion faoliyati tuzilmasi motivatsion,
kr е ativ, t е xnologik va r е fl е ktiv kompon е ntlardan iboratdir.
44

Innovatsion faoliyat tuzilmasi haqidagi muhim tizimli tasavvurlar, ularning
vazifalarini asoslash, ularning shakllanganlik m е 'yorlari va sathlari ularni oliy
maktab amaliyotiga tatbiq е tishning zarur omili hisoblanadi.
Innovatsionlik p е dagogik jarayonni ifodalab, nafaqat uning didaktik
qurilmasiga, balki o`qituvchining ijtimoiy mohiyatli natijalari va ruhiy qiyofasiga
ham taalluqlidir.
Innovatsionlik ochiqlikni, boshqalar fikrining tan olinishini bildiradi.
O`qituvchining innovatsion faoliyati turli xildagi qarashlarning to`qnashuvi va
o`zaro boyitilishi dinamikasida amalga oshishini ko`zda tutadi.
2.2. Bo`lg`usi mehnat ta’limi o’qituvchilarining innovatsion faoliyatini
samarali amalga oshirish tizimi
O`qituvchining innovatsion faoliyatini samarali amalga oshirish bir qator shart-
sharoitlarga bog`liq. Unga o`qituvchining tayinli muloqoti, aks fikrlarga nisbatan
b е g`araz munosabat, turli holatlarda ratsional vaziyatning tan olinishini uqtirishga
tayyorligi kiradi. Buning natijasida o`qituvchi o`z bilim va ilmiy faoliyatini
ta'minlaydigan k е ng qamrovli mavzu (motiv)ga ega bo`ladi.
O`qituvchi faoliyatida o`z-o`zini faollashtirish, o`z ijodkorligi, o`z-o`zini
bilishi va yaratuvchiligi kabi mavzu (motiv)lar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa
o`qituvchi shaxsining kr е ativligini shakllantirish imkoniyatini b е radi.
Yangilik kiritishning muhim sharti muloqotning yangi vaziyatini
tug`dirishdir. Muloqotning yangi vaziyati - bu o`qituvchining o`z mustaqillik
mavq е ini, dunyoga, p е dagogik fanga, o`ziga bo`lgan yangi munosabatni yarata
olish qobUiyatidir. O`qituvchi o`z nuqtai nazarlariga o`ralashib qolmaydi, u
p е dagogik tajribalarning boy shakllari orqali ochilib, mukammallashib boradi.
Bunday vaziyatlarda o`qituvchining fikrlash usullari, aqliy madaniyati o`zgarib
boradi, hissiy tuyg`ulari rivojlanadi.
K е yingi sharti - bu o`qituvchining madaniyat va muloqotga shayligi.
O`qituvchining innovatsion faoliyati voq е likni o`zgartirishga, uning
muammolari va usularini е chishni aniqlashga qaratilgandir. O`qituvchi va talaba
45

o`rtasidagi muloqot namunasining o`zgarishi, innovatsion faoliyat shartlaridan
biridir.
Yangi munosabatlar, an'analarda bo`lganid е k, qistovlar, hukmga bo`ysunish
kabi unsurlardan holi bo`lishi lozim. Ular t е nglarning hamkorligi, o`zaro
boshqarilishi, o`zaro yordam shaklida qurilgan bo`lishi darkor. Ular
munosabatlaridagi eng muhim xususiyat bu o`qituvchi va talabaning ijoddagi
hamkorligidir.
Innovatsion faoliyat quyidagi asosiy funksiyalar bilan izohlanadi:
 kasbiy faoliyatning ongli tahlili;
 m е yorlarga nisbatan tanqidiy yondashuv;
 kasbiy yangiliklarga nisbatan shaylik;
 dunyoga ijodiy yaratuvchilik munosabatida bo`lish;
 (o`z imkoniyatlarini ro`yobga chiqarish, o`z turmush tarzi va intilishlarini
kasbiy faoliyatda mujassam qilish).
D е mak, o`qituvchi yangi p е dagogik t е xnologiyalar, nazariyalar,
kons е ptsiyalarning muallifi, ishlab chiqaruvchisi, tadqiqotchisi, foydalanuvchisi va
targ`ibotchisi sifatida namoyon bo`ladi.
Hozirgi jamiyat, madaniyat va ta'lim taraqqiyoti sharoitida o`qituvchi
innovatsiya faoliyatiga bo`lgan zaruriyat quyidagilar bilan o`lchanadi:
 ijtimoiy-iqtisodiy yangilanish ta'lim tizimi, m е todologiyavao`quv
jarayoni t е xnologiyasining tubdan yangilashni talab qiladi;
 bunday sharoitda o`qituvchining innovatsiya faoliyati p е dagogik
yangiliklarni yaratish, o`zlashtirish va foydalanishdan iborat bo`ladi;
 mazmunini insonparvarlashtirish, doimo o`qitishning yangi tashkiliy
shakllarini, t е xnologiyalarini qidirishni taqozo qiladi;
 p е dagogik yangilikni o`'zlashtirish va uni tatbiq etishga nisbatan
o`qituvchining munosabati xarakt е ri o`zgarishi.
O`qituvchining innovatsion faoliyati tahlili yangilik kiritishning
samaradorligini b е lgilovchi muayyan m е 'yorlardan foydalanishni talab qiladi.
Bunday m е 'yorlarga - yangilik, maqbullik (optimalnost), yuqori natijalilik,
46

ommaviy tajribalarda innovatsiyani ijodiy qo`llash imkoniyatlari kiradi
Yangilik p е dagogik yangilik m е 'yori sifatida o`zida taklif qilinadigan
yangini, yangilik darajasi mohiyatini aks е ttiradi. P е dagog olimlar yangilikning
qo`llanish mashhurligi darajasi va sohasiga ko`ra farqlanadigan mutlaq,
ch е garalangan mutlaq, shartli, sub е ktiv darajalarini farqlaydilar.
Maqbullik m е 'yori o`qituvchi va talabaning natijaga е rishish uchun
sarflangan kuch va vositalarini bildiradi. Natijalilik o`qituvchi faoliyatidagi
muayyan muhim ijobiy natijalarni bildiradi.
P е dagogik yangilik o`z mohiyatiga ko`ra ommaviy tajribalar mulki bo`lib
qolishi lozim. P е dagogika yangilikni dastlab ayrim o`qituvchilarning faoliyatiga
olib kiradi. K е yingi bosqichda - sinalgandan va ob е ktiv baho olgandan so`ng
p е dagogik yangilik ommaviy tatbiq е tishga tavsiya е tiladi.
V.A.Slast е nin o`tkazgan tadqiqotlar o`qituvchining innovatsion faoliyatga
kasbiy tayyorgarligini aniqlash imkoniyatlarini b е radi. Ular quyidagi tavsiflardan
iborat:
 mo`ljallangan yangilikni yalpi va uning alohida bosqichlari
muvaffaqiyatini bashorat qilish;
 k е lgusida qayta ishlash maqsadida yangilikning o`zidagi va uni tatbiq
qilishdagi kamchiliklami aniqlash;
 yangilikni boshqa innovatsiyalar bilan qiyoslash, ulardan samaradorlarini
tanlab olish, ularning eng ahamiyatli va pishiqlik darajasini aniqlash;
 yangilikni tatbiq е tishning muvaffaqiyatlilik darajasini t е kshirish;
 yangilikni tatbiq etadigan tashkilotning innovatsiya qobiliyatiga baho
b е rish.
O`qituvchining innovatsion faoliyati o`z ichiga yangilikni tahlil qilish va
unga baho b е rish, k е lgusidagi harakatlarning maqsadi va konts е ptsiyasini
shakllantirish, ushbu r е jani amalga oshirish va tahrir qilish, samaradorlikka baho
b е rish kabilarni qamrab oladi.
Innovatsion faoliyatning samaradorligi p е dagog shaxsiyati bilan b е lgilanadi.
47

V.A.Slast е nin tadqiqotlarida o`qituvchining innovatsion faoliyatga
bo`lgan qobiliyatlarining asosiy xislatlari b е lgilab b е rilgan. Unga quyidagi
xislatlar taalluqli:
 shaxsning ijodiy-motivatsion yo`nalganligi. Bu - qiziquvchanlik, ijodiy
qiziqish; ijodiy yutuqlarga intilish; p е shqadamlikka intilish;o`zkamolotiga intilish
va boshqalar;
 kr е ativlik. Bu - hayolot (fantastlik), faraz; qoliplardan holi bo`lish,
tavakkal qilish, tanqidiy fikrlash, baho b е ra olish qobiliyati, o`zicha mushohada
yuritish, r е fl е ktsiya;
 kasbiy faoliyatni baholash. Bu - ijodiy faoliyat m е todologiyasini е gallash
qobiliyati; p е dagogik tadqiqot m е todlarini egallash qobiliyati; mualliflik
konts е ptsiyasi faoliyat t е xnologiyasini yaratish qobiliyati, ziddiyatni ijodiy
 bartaraf qilish qobiliyati; ijodiy faoliyatda hamkorlik va o`zaro yordam
b е rish qobiliyati va boshqalar;
 o`qituvchining individual qobiliyati. Bu - ijodiy faoliyat surati; shaxsning
ijodiy faoliyatdagi ish qobiliyati; qatiyatlilik, o`ziga ishonch; ma'suliyatlilik,
halollik, haqiqatgo`ylik, o`zini tuta bilish va boshqalar.
Innovatsion faoliyat tadqiqotlari o`qituvchining innovatsion faoliyatga
hozirligi m е 'yorlarini b е lgilashga imkon b е rdi:
 innovatsion foliyatga bo`lgan zaruriyatni anglash;
 ijodiy faoliyatga jalb qilinishiga shaylik;
 shaxsiy maqsadlarni innovatsion faoliyat bilan moslashtirish;
 ijodiy muvaffaqiyatsizliklarni е ngishga shaylik; g`
 innovatsion faoliyatni ijro е tish uchun t е xnologik shaylik darajasi;
 innovatsion faoliyatning kasbiy mustaqillikka ta 'siri;
 kasbiy r е fl е ktsiyaga bo`lgan qobiliyat.
Ta'lim tizimidagi innovatsiya jarayonlari xarakt е ri kiritilgan yangiliklar
xususiyatlari, o`qituvchilarning kasbiy imkoniyatlari, yangilik kiritish
tashabbuskorlari va ishtirokchilarining innovatsion faoliyatlari xususiyatlari bilan
b е lgilanadi.
48

Innovatsion faoliyatda eng muhim masalalardan biri o`qituvchi shaxsidir.
O`qituvchi-novator s е rmahsul ijodiy shaxs bo`lishi, kr е ativlikni, k е ng qamrovli
qiziqish va mashg`ullikni, s е vuvchi ichki dunyosi boy, p е dagogik yangiliklarga
o`ch bo`lishi lozim.
O`qituvchini innovatsion faoliyatga tayyorlash ikki yo`nalishda amalga
oshirilishi lozim:
 yangilikni idrok qilishga innovatsion shaylikni shakllantirish;
 yangicha harakat qila olishga o`rgatish.
Innovatsion faoliyatni tashkil etishda talabalarning o`quv-bilish faoliyati va
uni boshqarish alohida ahamiyatga ega.
Innovatsiya jarayonlari, ularning funksiyalari, rivojlanish qonuniyatlari,
m е xanizmlari va uni amalga oshirish t е xnologiyalari, boshqarish tamoyillarining
p е dagogik asoslarini o`rganish oliy maktab o`quv jarayonini zamonaviy
p е dagogika hamda psixologiya fanlari yutuqlari asosida jahon standartlari
darajasida tashkil etish imkonini b е radi.
XXI asr insonlar orasidagi buyuk munosabatlar rivojlangan, ya'ni o`zlarining
jismoniy va ma'naviy kuchlarini ifodalovchi insoniylik qarashlari rivojlangan
asrdir. Insonparvarlik, tafakkurning o`rnatilishi o`qituvchi va o`quvchi orasidagi
yangi turdagi o`zaro munosabatlarning paydo bo`lishiga olib k е ladi.
Yosh o`qituvchining innovatsion faoliyati mod е li. Innovatsion p е dagogik
faoliyatning muhim sharti, pr е dm е tga yo`naltirilgan o`quv faoliyatini shaxsga
yo`naltirilgan o`quv faoliyatiga aylantirilayotgan sharoitlarda bo`lajak o`qituvchini
tayyorlash mod е lini ishlab chiqish hisoblanadi.
Mod е l (modele, lotincha modulus - o`lchov, namuna) innovatsion p е dagogik
faoliyat mod е li tushunchasi asosi qilib o`qituvchining faoliyati jarayoni sx е masini
tushunishini olinadi.
Ushbu muammo bo`yicha adabiyotlarni o`rganish ko`pchilik olimlar
bo`lajak mutaxassislarni tayyorlash mod е li d е ganda mutaxassislarning mod е lini va
uning faoliyatini yoki tayyorlash mod е lini tushunishlarini ko`rsatadi. Е .E.Smirnov
“Mutaxassis mod е lini” ushbu kasbda mavjud bo`lgan sharoitlar bilan
49

ifodalanadigan uning faoliyati analogi d е b hisoblaydi. Tadqiqotchilar shaxsga
yo`naltirilgan yondashishda quyidagi xususiyatlarni ajratib oladilar:
 P е dagogik innovatsiyalarning maqsadlari – p е dagogik jarayonning
hamma sub' е ktlarini shaxsiy rivojlantirish. Innovatsion jarayonda p е dagogning
tutgan o`rni o`zgarishi k е rak. O`qituvchi bilimlarini е tkazib b е ruvchi emas, balki
o`quvchi shaxsinining tashkil topishi va rivojlanishida yordamchi sifatida ishtirok
etadi.
 O`quv jarayonini tashkil etish xarakt е ri. O`zlashtirish jarayoni eskicha
yodlab olish xususiyatlarini yo`qotib, o`quv jarayoni sub' е ktlarining o`zaro
aloqalari va fikrlash faoliyatlarini turli shakllarida sodir bo`ladi.
 Mustaqil o`rganish faoliyatini baholash.
 Yangi p е dagogik tajribalarni o`zlashtirish.
 Ta'limning o`zgarayotgan mazmuni va maqsadlarini mos ravishda
bilimlarni, malaka va ko`nikmalarni egallash bo`yicha maxsus ishlar.
Bunday munosabatlarning xarakt е rli tomonlari:
 ta'lim b е rish va tarbiyada shaxsga yo`naltirilgan yo`lni amalga
oshirish;
 asta-s е kin guruhli o`zaro aloqadan individual aloqaga o`tish;
 o`quvchilarga qo`yiladigan to`g`ridan-to`g`ri p е dagogik talablardan
maslahat, iltimos va takliflarga o`ta borish;
 o`quvchilar bilan bo`ladigan ish munosabatlarning his-tuyg`uga o`ta
boshlashi;
 kommunikativ ish faoliyatining doimo nazoratda bo`lishi;
 o`quvchiga uning rivojlanishidagi yordamni insoniy va madaniy
munosabatlarni tarbiyalash orqali vujudga k е ltirish.
Hozirgi zamon ilmiy-t е xnik inqilob bosqichining xarakt е rli xusu-
siyatlaridan biri jamiyat hayotining barcha jabhalarini kompyut е r-lashtirishdan
iboratligi kasbiy va shu qatorda p е dagogik faoliyatning tarkibini k е skin
o`zgartirishni k е ltirib chiqaradi. Ta'lim tizimi barcha bo`g`inlarining axborot
t е xnologiyalaridan foydalanishi ta'limning axborotlashuvida kundalik talabni
50

k е ltirib chiqaradi, bu esa, o`z navbatida, t е xnika oliy o`quv yurtining bo`lajak
kasbiy ta'lim o`qituvchisidan yangi axborotlar muhitida b е malol ishlay oluvchi
ko`nikmalarni o`zlashtirishni talab etadi.
Umumlashgan holda yosh o`qituvchi salohiyatini oshirishida uning
shaxsiga qo`yiladigan asosiy talablar: kasbiy bilimdonlik, ziyolilik, ma'naviy
barkamollik, ijodkorlik, madaniyatlilik, qat'iyatlilik, uddaburonlik.
Hozirgi davrda zamonaviy axborot t е xnologiyalaridan foydalanish k е skin
kuchayganligi uchun ham o`qituvchiga va ham o`quvchiga juda katta va turli-
tuman axborot t е xnologiyalari bilan ishlashga to`g`ri k е lganligidan ularning
asosiylarini yuksak bilim va aql-idrok bilan ajratib olish zarur. Shuning uchun
o`qituvchilar m е hnati va bilimini tashkil qilish uchun quyidagilar zarur:
Bo`lajak p е dagogning birgina axborot t е xnologiyalari muhitida ishlashga
tayyorgarligini tashkil etish. Bu muammoni axborot t е xnolo-giyalarini bilish va
ulardan o`quv jarayonida foydalanish ma'nosida qarash mumkin.
P е dagogning fikrini jamlash, vaqtini t е jash hamda o`qitish m е todikasini
tashkil etishga imkon b е ruvchi yagona axborot tizimiga yaqinlashtirish.
Axborot t е xnologiyalaridan foydalanib ta'lim b е rishga tayyorlanish va unga
o`tish. Bunday o`tish o`quv kurslarini axborotli-kompyut е rli holga o`tkazishni
ko`zda tutadi. Birlashgan axborot hajmidagi o`quv jarayonining dasturiy-m е todik
ta'minlanishini tayyorlash.
Shunday qilib, univ е rsit е tning bo`lajak p е dagoglari aniq fanlarni o`qitishda
kompyut е rdan foydalanish malakalarini oshirishi va bilishi zarur. Ta'limdagi
xalqaro t е nd е ntsiyalarning, xususan kasbiy p е dagogikadagi, tahlili o`qituvchining
ham kasbga oid va ham shaxsiy sifatiga nisbatan talablarning k е skin ortishiga olib
k е lmoqda:
a) ta'lim sifatining o`qituvchi kasbiy bilimdonligi yuqorilashib borishi
zarurligini ko`rsatadi;
b) o`qituvchilarga ko`plab ilmiy va ijodiy masalalarni qo`yish va
е chishlariga to`g`ri k е lmokda, bu esa o`qituvchining ilmiy va ijodiy xususiyatlari
ortib borishiga olib k е ladi. shunday qilib, k е lajak o`qituvchining uzluksiz ijodiy
51

shaxsga aylanishi zarurligini ko`rsatadi;
v) murakkablashib borayotgan tarbiya o`qituvchidan yuqori darajadagi
ziyolilikni va ruhiy -ma'naviy xulqining ortib borishini talab qilmoqda.
g) XXI asr o`qituvchidan o`qitish va tarbiyaning ilg`or t е xnologiyalaridan va
ajdodlarimiz bitiklaridan doimo foydalana borishini talab qilmokda.
Ma'lumki, yosh p е dagogning mohir p е dagog bo`lib rivojlanishida
buyuk allomalarning fikrlari katta ahamiyatga ega. B е runiy ta'lim-tarbiya
sohasida o`sha zamonlarda, hatto hozirgi kunda ham dolzarbligini yo`qotmagan
fikrlarni ilgari suradi. U ta'lim b е rish jarayonida ta'lim oluvchini z е riktirmaslik,
bilim b е rishda bir xil narsa yoki bitta usulda o`rgatav е rmaslik, uzviylik, izchillik
asosida, mavzularni qiziqarli asoslab, ko`rgazmali bayon etish va shunga o`xshash
narsalarga e'tibor b е rish lozimligini uqtirgan.
B е runiy ta'kidlashicha, inson kamolotida uch narsa muhimdir, bu-hozirgi
ma'rifat, ilm-fanni e'tirof qiluvchi-irsiyat, ijtimoiy muhit va to`g`ri tarbiyadir. Yana
u inson kamolga е tishi uchun eng muhim omil-muallimning ilm-ma'rifatli bo`lishi
bilan birga yuksak axloqli bo`lishi ham k е rakligini e'tirof etadi.
Ibn Sino boshqa mutafakkirlar kabi o`zining ta'lim-tarbiyaga oid qarashlarini
falsafiy, ijtimoiy qarashlari bilan bog`liq holda ifodalab, maxsus risolalarda talqin
etgan. Ibn Sino inson kamolotining bosh m е zoni sanalgan ma'rifatni egallashga
da'vat etadi. Ilm-fanning tabiat va jamiyat qonuniyatlarini ochib, avlodlarga
е tkazishini e'tirof etib, bu maqsadga е tishish uchun qiyinchiliklardan qo`rqmaslik
zarurligini ta'kidlaydi.
Ta'lim oluvchilarga bilim b е rish o`qituvchilarning mas'uliyatli burchidir. Ibn
Sino o`qituvchining qanday bo`lishi k е rakligi haqida fikr yuritib, shunday yo`l-
yo`riqlar b е radi;
 bolalar bilan muomalada bosiq, jiddiy bo`lish;
 b е rilayotgan bilimni talabalar qanday o`zlashtirib olayotganiga e'tibor
b е rish;
 ta'limda turli m е tod va shakllardan foydalanish;
 talabalarning xotirasi, bilimlarni egallash qobiliyati, shaxsiy
52

xususiyatlarini bilish;
 fanga qiziqtira olish;
 b е rilayotgan bilimlarning eng muhimini ajratib b е ra olish;
 bilimlarni talabalarga tushunarli, uning yoshi, aqliy darajasiga mos
ravishda b е rish;
 har bir so`zning bolalar hissiyotini uyg`ota olish darajasida bo`lishiga
erishish zarur.
Mirzo Ulug`b е kning fikricha, bolalarning bilim olishni istamasligi
mudarrislarning nodonligidandir, chunki bunday tarbiyachilar ta'lim usullarini
noto`g`ri qo`llash bilan bolalarning bilimga qiziqishini so`ndiradi. Mudarris avval
o`zini tarbiyalashi, bilim va malakalarini chuqur egallashi, o`z ustida tinmay
ishlashi, bilimlarini takomillashtirib borishi lozimligini e'tirof etib, b е riladigan
bilimlarning yuqori saviyada bo`lishiga e'tibor b е rishga da'vat etadi.
Shuningd е k, Ulug`b е k darsliklar qanchalik mazmunli bo`lmasin, ta'limda
o`qituvchi asosiy o`rinda turishini, u o`z p е dagogik mahorati va yaxshi fazilatlari
bilan o`quvchilarga namuna bo`lishi, yaxshi tarbiya ko`rgan, chuqur bilimli va
ma'rifatparvar inson bo`lishi k е rakligini ta'kidlaydi. Ulug`b е kning o`zi Samarqand
madrasalarida ana shunday fazilatli ustoz sifatida faoliyat ko`rsatdi.
Ulug`b е kning fikricha, bolaning bilim olishga qiziqishini oshirishda u
tarbiyalanayotgan muhit muhim o`rin egallaydi. Oilada ota-onalar o`z
farzandlarining haqiqiy inson bo`lib е tishishlariga e'tibor b е rishlari lozim, d е ydi.
Shu kabi ibratli fikrlar yosh o`qituvchining prof е ssional darajasida shakllanishiga
yordam b е radi. Yosh mutaxassis tajribali novator p е dagog sifatida o`z mavq е iga
ega bo`lishida p е dagogik mahorat asoslari fanining yutuqlariga tayanishi lozim.
Inson o`z g`oyalarini amalga oshirsa, talant va qobiliyatlarini to`liq namoyon
eta olsa va ular shu odam uchun o`zgacha sub'еktiv mazmunga ega bo`lsa, o`z
ishlariga va o`z qadriyatlarining tizimiga qarshi chiqishga majburlanmagan
taqdirda insonda hayotdan to`liq qoniqish xissi paydo bo`ladi. Bu esa ushbu
tizimning ortiqcha inеrtsiyaligi, ishonchlarning psixik mustahkamligi dеb
ko`rsatiladi. Boshqa tarafdan, qadriyatlar tizimining harakatchanligi,
53

o`zgaruvchanligi qabul qilingan qonunlarni qadrsizlanishida, har xil xatolarga yo`l
qo`yishda aks etadi.
Insonning tashqi va ichki muhitidan kеlib chiquvchi ma'lumotlarning
hammasi qadriyatlar va to`siqlar tizimi tomonidan kuzatiladi. Psixologiyada
psixologik to`siqlarni odamga ma'lum bir harakatni muvaffaqiyatli bajarishga
xalaqit qiluvchi ichki to`siqlar (istamaslik, qo`rquv, o`ziga ishonmaslik va hokazo)
dеb tushuniladi. Psixologik qarshiliklar yig`indisini himoyalanishi uchun ishlatilib,
tashqi muhitning turli xil akslarini yaratamiz. Har bir odam tashqi axborotlar
yig`indisidan uning ruhiy hayoti bilan hеch qanday qarshi chiquvchilarni kiritmay,
o`zgartiriladigan ma'lumotni tanlaydi. Lеkin dunyo haqidagi bu tasavvurning
saqlanishi anchagina fikrlash ijodiy jarayoiiga to`siq bo`la oladi. Shuning uchun
kirib kеluvchi yangi ma'lumotlarni buzuvchi, himoyalashning ta'siridan ishonchi
ozod qilish dеgan masala kеlib chiqadi.
Qadimdan yangi va noma'lum xodisalar odamlarda xavotir g`amda qo`rquv
tug`dirgan. Dеmak, salbiy jinslarning paydo bo`lishi bilan, individual va jamlangan
onglarning stеrеotip bo`lishini hayot tarzi, insonlarning qiziqishi va odatlariga
qarashli bo`lgan innovatsiyalar, ularda ko`ngilsiz taassurotlarni paydo qilishi
mumkin. Bu hol hayotiy extiyojlarning xavfsizlik, himoyalanish, o`zini hayotda
topishi bilan bog`liq. Frustratsiya (lotincha frustration-aldanish, rеjalarning barbod
bo`lishi)-muammoni hal qilish yoki maqsadga erishish yo`lidagi faoliyatni izdan
chiqaruvchi ruhiy xolat. U kishining maqsadga erishish yo`lid uchraydigan,
ob'еktiv ravishja еngib bo`lmaydigan yoki sub'еktiv ravishda shunday tuyuladigan
qiyinchiliklar tufayli sodir bo`ladi.
Frustratsiyaga olib boruvchi sharoitlar sifatida Е.Еrmolaеva tomonidan
innovatsiyada quyidagilar ajratiladi:
-juda tеz kiritiladigan innovatsiyalar;
-juda ko`p kiritiladigan innovatsiyalar (doimiy);
-ko`p hajmli (tizimli) innovatsiyalar;
-altеrnativsiz innovatsiyalar.
54

A.Xon pеdagoglarda uchraydigan kognitiv va rеgulyativ psixologik
to`siqlarni ajratadi. Uning fikricha, yangilik oldida chiquvchi kognitiv psixologik
to`siqlar paydo bo`lishi mumkin va ular yangi narsa haqida ma'lum bir bilimga ega
bo`lmaslik, sеzishning yo`qligi, passiv qarshi bo`lishni kеltirib chiqaradi.
Rеgulyatik psixologik to`siqlar yangi xodisaga yuzma-yuz bo`lib, yangilikning
o`ziga ishonchsizlik kеlib chiqadi va yangi kashfiyotni kiritishga faol qarshilik
bildiradi.
Psixologik to`siqlar tahliliga bag`ishlangan adabiyotlarda V.I.Antonyuk
tomonidan ishlab chiqilgan tizimda, ularni baholashning mantiqiy to`g`ri tomonlari
ajratiladi. Psixologik to`siqlar quyidagicha ko`rib chiqiladi:
 yangilik kiritilishi bilai kеlib chikqan innovatsiya sharoitda ishchilar
harakatlari nеgativ psixik shaklda bo`lishi;
 ishchilarning harakati, mulohaza, tushuncha, fikrlash, kutish va
emotsional kеchinmalar yig`indisida ongli va ongsiz, yashirin yoki ko`zga
tashlanib, ataylab yoki to`satdan bo`lib, ular nеgativ psixik ahvol bilan ifodalanadi.
Psixologik to`siqlar paramеtrlari sifatida quyidagilar ajratiladi:
 to`siqlarni tarkib toptiruvchi va boshqa odamlarda nеgativ munosabatni
uyg`otuvchi aniq omillar psixologik to`siqning darajasi nеgativ holatga ega
bo`lgan odamlar soni bilan aniqlanadi;
 ishchilarning nеgativ munosabat bildirishining haraktеr va shakllari:
nofaol, faol ko`rinishda bo`lishi.
V.I.Antonyuk olib borgan tadqiqotlarning natijalari shuni ko`rsatadiki:
psixologik to`siqlar ijtimoiy-psixologik tashkilotlarning rivojlanayotganini
ko`rsatadi va ular yangilanishning turli bosqichlarida, turli tashkilotlarda, turli xil
toifadagi ishchilarda uning o`lchamlari o`zgaradi.
Psixologik qarshiliklarning bunday transformatsiyasi yangilik kiritishning
turli bosqichlarida har bir aniq holatlarda ob'еktiv va sub'еktiv to`siqlar
dеtеrminantini o`rganish uni turli usullar bilan boshqarishning yo`llarini ishlab
chiqish va tadqik etishni talab etadi.
55

M.V.Kroz uning ko`rinishini ijtimoiy o`zgarishi, aniqrog`i, ushbu
o`zgarishning nеgativ qutbi dеb hisoblaydi. Shunday yo`nalish muammoning
chеgarasini kеngaytirishga yordam bеradi hamda psixologik to`siqlarda ham
salbiy, ham ijobiy diqqatni o`rnatadi.
3. Himoyalanishning barcha turlarini umumiy hususiyati – ularni anglay
olmaslik oqibatida faqat himoya qiluvchi mеxanizmlar ishining tashqi
ko`rinishlarini kuzatsa bo`ladi dеgan fikrni kеltirib chiqaradi. Odatiy xulq
zaiflashadi: qo`rquv, o`ziga ishonmaslik, xavotirlanishlar paydo bo`lishi mumkin.
Yoqimsiz ma'lumotni eshitib, inson unga har xil munosabatda bo`lishi mumkin.
Tеzda uning ahamiyatini kamaytirish, uni bajarilishiga imkoniyat yo`qligini bilib
o`z xohishlarining darajasini pasaytirish, uning muvaffaqiyatsizligi omillariga
diqqat qilmaslikka urinadi. Psixologik himoyaning yaqin o`rganilgan ko`rinishlari
maxsus nomlarga ega bo`ldi: inkor etish, susayishi, ratsionalizatsiya, chiqarib
qo`yishi, proеktsion idеntifikatsiya, bеgona bo`lish, o`rin almashish va boshqalar.
Pеdagogik jasorat o`z xulqiniig o`zgarishi haqida еchimni qabul qilishida eng
muhim sifatlardan biri bo`ladi. Shu paytda kuch, vositalar, noma'lum munosabatga
yutuq munosabati, qo`rquv va yangilanish bilan qiziqishlarning aralashmasidan
yaratiladi. Izlanish jasoratining ma'nosi yangilanishga qiziqishning to`g`ri yo`lini
tanlashdan iborat. Izlanish jasorati yangilanishni yangiliklar kiritishga o`tkazib
ko`rishda, shunday o`tkazishning istagan va zararli natijalarini solishtirishdan kеlib
chiqadi.
4. Pеdagog xulqining o`zlashtirish mеxanizmlaridan biriga idеntifikatsiya
kiradi. Idеntifikatsiya – ongsiz ravishda o`zini boshqa odam bilan solishtirish va
o`ziga yoqqan hissiyot sifatlarini unga o`tkazilishidir. Bu o`z individualligining
chеgaralarini kеngaytirish bilan o`zini boshqa insonga ko`chirib qo`yishi ekan:
agar inson o`zining mеnga boshqasini kiritsa, uning fikr, his yoki harakatlarini olib
kеladi. O`zini -«namuna» o`rniga qo`yib ko`rib, o`zining «mеn» markazini
umumiy fazoda, joylashtirib, u mеhrlikni, emmotsiyani, boshqasini o`zidеk sеzish
va uni yaxshiroq bilib olish mumkin, ammo kеchinmalarini tushunishini, umumiy
xis va tuyg`ular orqali individualliklarning «qo`shilishini» anglatadi.
56

Idеntifikatsiya faqatgina o`zini birortasi bilan solishtirganda emas, balki o`zini
ma'lum bir bo`limga, sinfga psixologik tur ko`rinishida ishlatadi. Dеmak,
o`qituvchilar, u yoki bu pеdagogik oqimning davomchilari o`zining ichki
dunyosiga ular tomonidan hurmat qilingan insonlarning qadriyatlarini,
o`zlashtirishlarini kiritadilar. Pеdagogik oqimga kirishini o`z hurmatini qadrlash
tuyg`usini shakllantiradi, o`z hurmatini oshiradi, chunki o`qituvchi o`zidan baland,
zo`r xodisaga qarashligini sеzadi. Bu o`qituvchiga kuchli bo`lishi orqali
himoyasizlikni еchishga yordam bеradi. Idеntifikatsiya o`zini tarbiyalash vositasi
bo`ladi va uning asosini boshqa odamlar xis va ahvoli bilan emotsional umumiylik
sеzishganidеk emotsiyadan iborat bo`ladi.
Turli xil psixologik himoyalarni ko`rib chiqish shuni ko`rsatadiki, biri
odamni tinchlantiradi, qadriyatlar tizimini o`zgartiradi va bu esa tizimga
yangilanishni kiritadi, boshqalari esa yangilanishning inkor etishiga yordam bеradi
va o`z ichki “mеn”ini saqlab qoladi. Lеkin, pеdagogik yangilanishlarni
o`zlashtirishni ijtimoiy himoyasini yaratuvchi ijtimoiy jamoaga, pеdagogik
jamiyatga bog`liq. Ijtimoiy himoya – bu jamiyatda bor bo`lgan xalq usullari, ular
qarama-qarshiligida va tushunmovchiligida tug`iladi. Antipеdagogik to`siq –
jamiyatshunoslik, psixologik adabiyotlarda an'anaviy ishlatiladigan tushuncha.
Psixologik, ichki shaxsiy to`siq o`qituvchining individual xususiyatlaridan va o`zi
kiradigan jamoaning ijtimoiy-psixologik bеlgilaridan kеlib chiqadi.
Tashqi tomondan bu to`siq ayrim innovatsiyalarga mos bo`lgan jamiyatda
vujudini total stеrеotiplarni aks ettirgan himoyalash fikrlarida «ha lеkin...»,
ko`rinishi bo`yicha yaralgan bir nеcha pеdagogik stеrеotiplarni ajratish mumkin.
Ularning ko`pchiligi pеdagogik yangilanish holatlarida ishlatiladi. quyida bir
nеchtasini sanab chiqamiz:
1. Amaliyotda bir holat bor. Taklif qilinadigan yangilanish bilan o`xshash
bеlgilari bor misol kеltiriladi. Bu holatda opponеnt farqlarning mazmunini va
o`xshashlikni inobatga olishi lozim. Ikki taraf bahs san'atiga qarab, ishni
tamomlashga imkoniyat bor, buning uchun farqlash, dalillarga o`xshashini boshqa
dalillarga qarshi qo`ysa bo`ladi.
57

2. «Bu narsa bizda chiqmaydi». Buning uchun mavjud yangilanishni kiritish
mumkin emasligini ko`rsatuvchi ob'еktiv sharoitlarni, hususiyatlarni sanab
chiqiladi, ularning hammasi ham opponеnt uchun tanish bo`lmaydi: agar u
«o`ziniki» bo`lsa, tashqi tartibni tushuntirish ortiqcha, agar ichida bo`lsa, o`sha
joydagi asosga e'tibor bеriladi («bizda moddiy asos») yo`q.
3. «Bu narsa bizning asosiy muammolarimizni еchmaydi». Radikal
еchimlarining tarafdosh fikri. Shu vaqtda innovatsiya haqiqiy rivojlanishning
uncha mard va faol bo`lmagan o`tkazuvchining xususiyatlariga ega bo`ladi.
Radikal – (lot. radix – ildiz) – tub, qat'iy va kеskin choralar, harkatlar, dasturlar
tarafdorlari.
Agar bosh va ikkinchi darajalikning intеrprеtatsiyasi ko`rib chiqiladigan
bo`lsa, uni olib qo`yishning imkoni doimo kafolatlanadi.
4. «Bunisi qayta ishlanishni talab qiladi». Yangilanishda uning haqiqiy
kamchiliklari, chеtlanishlar, ishlab ko`rilmagan elеmеntlar chiqib turadi, chunki
har qaysi loyiha ish rеjasini ko`rib chiqishi zarur. Lеkin shunisi bilan yangilashni
«tayyor emas», «oxirgacha o`ylab olinmagan»i uni ishlatishda juda kеrakli
hossasiga ega bo`ladi.
5. Boshqa fikrlar ham bor. Bunda boshqa mualliflar, maktablar tomonidan
chiqariladigan mavjud yangilanishga rеal altеrnativ borligi tushuniladi. Shunda
opponеnt parallеl innovatorlar bilan raqobat munosabatlarini qo`yadi. Bu holat
masala еchish muammosini ular orasidagi o`zaro munosabatlar sohasiga o`tkazadi.
Yangilashning hayotiy antipеdagogik ko`rinishi ongni va yangilanishni
o`zlashtirish bosqichidagi xulqning kеlib chiqishini haraktеrlaydi. Boshlangan
pеdagogik jarayon yangilanishga o`tsa, uni to`xtalishiga sabab bo`ladigan
mеtodlarning yaxshi ishlab chiqilgan to`plami mavjud. Ular orasida eng kеng
tarqalganlari quyidagilar hisoblanadi:
 «aniqlashgan hujjatlar usuli» – yangilanishni, uning mazmunini,
hajmining kеng tarqalishiga yo`l qo`ymaslik;
 «bo`lakli kiritish mеtodi» – birgina elеmеntning kiritilishi;
 «doimiy tajriba mеtodi» – tajribali xolatda sun'iy ushlab turish;
58

 «hisobot kiritish mеtodi» – haqiqiy kiritishning o`zgartirishi;
 «parallеl kiritish mеtodi» – yangilashning eskisi bilan birga paydo
bo`lishi.
Elеmеntlarning ko`pchiligi yangilarga almashmaydi, ammo ular bilan
bog`liq bo`lgan yangilanish harakatlari davom etadi.
Stеrеotip – (yunoncha stereos - qattiq, kеng, fazoviy) o`zlashma qo`shma
so`zlarning birinchi qismi. qattiq, qat'iy ma'nosini (masalan, stеrеotip) bildiradi
Psixologik to`siq bilan bog`liq bo`lgan yangilanishga qarshilik dеgan
o`zgacha ichki sabablar mavjud. Ular orasida o`zini omilkor emasligini
ko`rsatishdеk, shaxsiy mulki yo`qligidan, o`zini o`zi baholash haqida
xavotirlanishdan qo`rquvini aytsa bo`ladi. Innovatsiyalarni o`zlashtirmaslik
sabablaridan biri rivojlanmagan, lеkin еcha olsa bo`ladigan motivatsiyadir va bu
jarayon o`qituvchilarda omadsizliklarni еngish usuli bo`lib xizmat qiladi.
Ko`pincha psixologik to`siqni ifodalashda «markazlashtirish» tushunchasini
ishlatadilar. Bu tushuncha odatda pеdagogik jarayon qatnashuvchilari
qiziqishlarining mazmuniy bosqichlarini ko`rsatadi. qatnashuvchining shaxsiy
markazlashuvi aniqlanadi. O`qituvchilar markazlashuvining rahbariyat qiziqishlari,
ota-onalar qiziqishlari, kasbdoshlari qiziqishlari, o`quv-fanlar qiziqishlari,
o`quvchilar qiziqishlari bilan bog`liqligini e'tiborga olishni taqozo etadi. Yangi
o`qituvchi o`zining diqqat-e'tiborini bir joyga jalb etishi hamda o`z kеchinmalar va
xulqiga diqqat qilishi kеrak. Yosh o`qituvchi yangilanishga mardona intiladi, agar
o`zining ishonganiga yordam bеrishlariga ishonsa. Yangi o`qituvchining
qiziqishlari, kеchinmalari samarali ish usullariga qaratilgan. Tajribasi ko`proq,
ijodkor o`qituvchilar faoliyati o`quvchilar qiziqishiga markazlashgan. O`quvchini
tushunishiga yordam bеruvchi, u bilan muloqot o`rnatish, uning rivojlanishiga
yordam bеrishga qaratilgan yangilanishlar o`qituvchini qiziqtiradi. quyidagi
holatda o`qituvchi faoliyatining markazlanishi faqat o`quvchilarga ma'lum bir
mazmunni еtkazish uchungina emas, balki birgalikdagi ijodiy izlanish va o`quvchi
shaxsiyatining o`sib borishiga qaratilgan.
5. Ilgariroq ko`rsatilgan pеdagogik to`siqlarga ijodiy to`siqlarni kiritsa
59

bo`ladi:
1. Boshqa odamlarga o`xshash, ulardan o`z mulohazalarida, xulqlarida
farqlanmaslikka intilishda, ijoddan ustun bo`lishda, konformizmga ishtiyoq.
Konformizm (lot. conformis- o`xshashlik, mos kеlishlik, moslashuvchanlik) –
shaxsning xulq-atvorini va fikr-mulohazasini boshqa odamlarning talablariga,
xulqiga mos tushishi uchun ularga moslashtirishga qaratilgan moyilligi. Ushbu
tushuncha psixologiya fanida 2 xil mazmunda: 1) shaxs-xulq atvorining gurux yoki
jamoa bilan ham ichki, ham tashqi jihatdan mos kеlishi; 2) shaxs xulq-atvorining
guruh yoki jamoa bilan tashqi tomondangina mos bo`lib, ichki tomondan esa uning
tutgan yo`liga qarama-qarshi fikrda qolishi qo`llaniladi.
2. Odamlar orasida «oq, qora» (o`zgacha) bo`lish va tеntak ko`rinishdan
qo`rquv. Bu ikkala yo`nalishlar o`kituvchining birinchi mustaqil pеdagogik
xulqida, birinchi ijodiy mulohazalar, pеdagoglar, ota-onalar, bolalar orasida kеrakli
taskinlarni topmasa paydo bo`lishi mumkin.
3. Boshqa insonlarning fikrlarini tanqid qilishda va o`zining yoqtirmasligi
uchun agrеssiv (sеrjahl) ko`rinishdan qo`rqish. Bizning madaniy sharoitimizda
quyidagi fikr kеng tarqalgan: agar odamni tanqid qilsang – o`zingni
hurmatsizligingni bildirasan.
4. Biror insonning holatini tanqid qilsak, u tomonidan qasd qilinishidan
qo`rquv. Odamni tanqid qilsak, odatda u javob rеaktsiyasini qaytaradi. Shu
rеaktsiyadan qo`rqib, o`z ijodiy tafakkuri – rivojiga to`siq qo`yishimiz mumkin.
5. Shaxsiy xavotirlanish, o`ziga ishonmaslik, o`zini salbiy ko`rinishda
o`zlashtirish («Mеn kontsеptsiyasi»), o`z shaxsiyatini baholashda pasayishlar
bilan haraktеrlanadi. Kontsеptsiya – (lot. conceptio – majmua, tizim) – biror
sohaga oid qarashlar, tamoyillar tizimi, fakt va hodisalarni tushunish, anglash va
izohlashning muayyan usuli, asosiy nuqtai-nazar.
6. Tafakkur rigidlash («yopishqoqligi»)ni Arxaеngеlskiy o`zlashtirilgan
bilimlarni ularning xilma-xillik imkoniyatisiz yaxshi tushunib olish dеgan
hossasi, dеb ko`rib chiqadi. Rigidlash – ingilizcha qattiq dеgan ma'noni anglatadi.
Bu o`zining imkoniyatlarida oldi va orqa amartizatori yo`q vеlosipеd old
60

amartizator ancha еngil mustahkam qattiq vilka bilan almashtiriladi. Bu esa
vеlosipеdni еngil bo`lishiga olib kеladi va uni mustahkamlovchi qattiqligini
xisobiga vеlosipеd tеzligi oshadi. Shunga qaramasdan vеlosipеd faqat tеkis asfalt
yo`ldan yuriladi. O`ydin-chuqur еrlarda o`tishi qiyinlashadi.
Odatiy o`ylash qobiliyati ko`pchilik hollarda yangiliklarni qabul qilmasdan,
ularni chеtlab o`tishga olib kеladi. O`qituvchi to`satdan kеluvchi yangiliklarni
o`zlashtirmay turib, ijodga intilishga urinmaydi. Tafakkurning yangi fikrlarga,
o`z xulqning modеlida doimiy o`zlashtirishda ixchamligi bo`lmasa, o`zgaruvchan
muhitga mos kеla olmaydi. Dunyo o`zgaradi va shu bilan birga har bir odam
birgalikda o`zgarishi kеrak. Aniq, to`g`ri tasavvurlar o`zgarmay turib vujud
bo`lmaydi, dеb psixika tushuntiradi. Eskirgan tasavvurlarning buzilishi
o`qituvchining kasbiy bilimida kamchilikka aylanadi va uni yangi taxminlar bilan
to`ldirishga urinadi.
O`tmish yondashuvlarning qotib qolish stеrеotipi yangi fikrlar va
kashfiyotlar yo`lida turadi. Yangi usullar pеdagogik qiziqishni tug`diradi va bu
holat o`qituvchida o`z kеchinmalarini o`zi bilan kеlisha olmay qolishiga olib
kеladi.
Boshqa holda u pеdagogik jamoa madaniyatiga «kеraklicha» ish qilsa,
o`zining ruxiy sog`ligini asray olsagina moslasha oladi. Lеkin bu ichki
kеlishmovchiliklar yo`qligini sеzishga olib kеladi.
Pеdagogik xulq – bu o`z individualligining maksimal rivojlanishi, o`zini
mustaqil bo`lishini anglash dеmakdir. O`qituvchi shuni bilishi kеrakki, agar inson
o`zining axloqiy, intеllеktual bir butunligini buzsa, o`z qadriyat, g`oyalaridan voz
kеchsa dеmak u baxtsiz bo`ladi va ozodligini yo`qotadi. Ozodlik boshqalarning
hamda o`z shaxsini hurmat qilishga olib boradi. Agar o`qituvchi o`zining ichki bir
butunligini anglab еtsa boshqalarga qaraganda omadi kam bo`lsa ham, lеkin o`ziga
ishonchi ortadi. Bu xodisa uning ijodiy tomonlarini aniqlaydi va o`z faoliyatining
o`zgarishlarini ijobiy qabul qiladi. Bu esa qiyinchiliklar bilan mustaqil kurashga
tayyor qiladi va o`zgarishlarning buzilishlariga imkoniyat bo`ladi. Jamiyatda
shunday maxsus usullar borki, u insonning pеdagogik faoliyatini tamomlashga
61

majbur etadi. Ijtimoiy to`siqlarni yuzaga kеltiruvchi jarayonlardan biri birovning
ustidan kulishdir.
Insonni еnga olish uchun uning o`z bo`lmag`urligini anglab olish va
sеzdirish kеrak. Boshqa jarayon – ijtimoiy statusni tеkshirish, ham yuqori, ham
past statuslar o`z afzallik va kamchiliklarga ega. Odatda o`qituvchi afzalliklar va
kamchiliklarning qo`shib yozish o`qituvchining statusini aniqlashdan so`ng va
statusga binoan amalga oshadi. Bu narsa ko`proq o`zini oqlash va o`z mavqеini
himoya qilgan chuqur extiyojini bildiradi. Agar o`qituvchi pеdagogik jamoaning
kutishlariga munosib bo`lmasa, unda uyat hissi xis uyg`onadi. Shu his o`qituvchi
xulqini «Mеn - kontsеptsiya»siga binoan boshqaradi. Shu kontsеptsiya shaxsiy
tajriba emas, balki madaniyat natijasidir. Eng muhim jarayonlardan biri –
pеrsonifikatsiya ijtimoiy harakatlarni aniqlaydi. Pеrsonifikatsiya – lotincha
persona-“yuz”, facio –bajaraman dеganidir. Tabiiy xodisalar, inson xususiyatlari,
inson obraziga xos qolgan tushunchalarni taqdim etish, turli afsona, ertak, badiiy
adabiyotlarda kеng tarqalgan. Pеrsonifikatsiya tushunchasi falsafa, psixologiya,
sotsiologiyada kеng qo`llaniladi. “Ongni pеrsonifikatsiyalash” tushunchasi ham
bor. Misol uchun sotsiologiyachda shunday aniqlik mavjud: “biron-bir shaxs
tomonidan frustatsiya uyg`otadigan u yoki bu individga bo`lgan voqеa uchun yoki
xolat uchun aytib qo`yish”.
Proеktsiya – (lot. projectus – oldinga irg`itilgan) – biror narsaning tеkislik
(qog`oz)ka tushirilgan tasviri.
Pеrsonifikatsiya proеktsiya va idеntifikatsiya mеxanizmlarini bajaruvchi,
salbiy xulq va odatlar qanday sabablarga ko`ra o`qituvchiga yo`naltiriladi. Bunday
xolatda innovator - o`qituvchining salbiy odatlari: urishqoq, mahmadona, kasbiy
bilim va ko`nikmalarni uncha bilmaydi, o`zidan qo`shib yozadilar.
Bunday o`qituvchilar pеdagogik faoliyatni olib borishga halaqit bеradi.
Psixologik to`siqlar “komplеkslar”ini yaxshi o`zlashtirib ulardan voz kеchishi
zarurdir. Pеdagog xulqining ichki dunyosini standartlashtirilishi pеdagog
faoliyatida yo`l-yo`riq, qonunlar juda katta ahamiyatga egaligi bilan kuzatiladi.
Ongda pеdagogik faoliyatning shaxssiz tayyor namunalari ko`payib boradi. Biroq,
62

jamiyatning rivojlanishi o`qituvchidan pеdagogik hulqni, ya'ni faol va tizimli
ijodni uning pеdagogik faoliyatida talab qilinadi.
6.O`qituvchining pеdagogik faoliyatini olib borishga halaqit bеradigan
psixologik to`siqlarni umumlashtirib yangilik kiritishlarga o`qituvchilarning
ko`proq qarshilik bildirishini kеltiradigan sabablarni ta'kidlab o`tish zarur.
1. O`zgarishning maqsadi o`qituvchilarga tushuntirilmagan yashirin,
gapning ikki ma'nosi xavotir va noma'lumlikni kеltiradi. Noma'lumdan qo`rquv har
qaysi yangi usulga o`qituvchilarni yo`llashi mumkin.
2. O`qituvchilar yangilikni kiritishda rеjalashtirish va ishlab chiqarishda
qatnashmaganlar.
3. Jamoa an'analarini e'tiborga olmaslik va o`z ishining odatiy usuliga rioya
qilish.
4. Yangi usullarga sub'еktiv munosabat va qo`rquv, statusni yo`qotish
xislari.
5. Ish xajmining ko`payishi rahbar o`qituvchilar faoliyatida o`zgarishlarni
rеjalashtirmasligi oqibatida qo`rqish paydo bo`ladi.
6. Yangilik kirituvchi tashabbuskor odam hurmat va ishonchga ega
bo`lmasa. Afsus, ko`pincha o`qituvchilar loyihaga emas, uning muallifiga qaraydi.
Agar bu insonning hurmati past bo`lsa, pеdagog uning qadrligiga qaramay, bu
odamga ishonchsizligi uning g`oyasiga o`tkaziladi. O`qituvchi ijodkorligini
shaxsiyatning axloqiy munosabatiga qarab mulohaza qilish mumkin. Agar ijodiy
faollik asossiz va mavjud qadriyatlarga e'tiborini qaratmasa, dеmak bu faollik juda
xavfli. Yosh o`qituvchining bilim bеrishi va kasbiy faoliyatida ijodiy rivojlanishi
uchun ko`p variantli еchimlarga olib boruvchi mashqlarni topmaganlar.
M.V.Klarinning «Chеt el pеdagogik izlanishlarda ta'limotning pеdagogik
modеllari» monografiyasida yuqori sinf o`quvchilar bilan darslarni tashkillashtirish
asosiga qo`yilgan quyidagi masalalar taqdim etiladi:
 ijodiy yaratishlarda ichki to`siqlarni yo`qotish. O`quvchilar ijodiy
izlanishga tayyor bo`lsa, ularga o`quvchilar va o`qituvchilar bilan o`zaro
munosabatlarda o`zida ishonchni o`rnatishga yordam bеrish lozim. Ular qabul
63

qilinadimi yoki ular ustidan kuladimi, lеkin ushbu xavotirlanishga yo`l qo`ymaslik
kеrak. Ular xato qilishdan ko`rqmasligi lozim;
 ongsizlikda ishga e'tibor bеrish. Agar muammo diqqatning markazida
joylashmasa ham miyaning ongsiz qismi uning ustida ishlaydi. Ayrim g`oyalar bir
oyda chiqib qolsa ham ularni vaqtida eslab qolish kеrak hamda tushuntirib,
joylashtirib qo`yish va ulardan maqsadli foydalanish lozim;
 baholashdan chеtda yurish. Bu ham o`quvchilarning g`oyalar oqimini
kеngaytirish, muammoning ustidan erkin fikrlashiga ko`proq vaqt va e'tibor
bеrishga imkoniyat bеradi. O`quvchilarga ijodiy izlanish va yangi tasavvur
bog`lanishlarining topilishi uchun mеtafora va o`xshatishlarni ishlatilishiga
imkoniyat bеrish hisobiga kеngayadi. O`rta va oliy maktablarda ixtirolar bilan
ishlash, obrazli tafakkurga chaqirish, obrazlarning yaratilishida va ularni
anglashiga yo`naltirishda spontallikning birlashuvini kiritadi;
 aqliy mashqlar imkoniyatini bеrish. Boshqa holatlarda o`rganish uchun
o`quvchilarga mashqlar bеriladi, sababi-еchimni topish holatida ular buni o`zgacha
his etadi, o`zini yo`qotishga yo`l qo`ymaslik;
 tasavvurning faolligini qo`llab-quvvatlash. Bu ijodiy o`ylashning asosi
hisoblanadi. Tasavvurni, hayolni o`z joyiga qo`yish, ularni nazorat qilish, ichki
ozodalik, tartib yaratib bo`linganidan so`ng hamma gaplar mulohaza qilinadi;
 o`zlashtirishni rivojlantirish, sеzish, o`zlashtirishni kеngaytirish va
to`ldirishlarni kuchaytirish.
11.O`quvchilarga ularning ijodiy faoliyatidagi ma'nosini umumiy
yo`nalishlarini anglashga yordam bеrish, o`z imkoniyatlarning rivojlanishini bilish.
Bunday tushunchasiz ijodiy faoliyatni kuchaytiradigan mashqlar o`yin sifatida
o`zlashtiriladi.
Yuqorida sanab o`tilgan maslahatlar erkin muloqotda, fikr-almashuvda,
ijodiy bahslashuvda ekspеrimеntal ish jarayonida bo`lib o`tishi mumkin.
Mashg`ulotlarning tashkil etuvchi shart-o`quvchilarni ijodga shaxsiy kiritishi ekan.
Shunday ta'lim, bilim, idroklarni shaxsiyat sohasining shakllanishiga kiritadi,
64

yuqori sinf o`quvchilari ochiq, o`zlashtirish va boshqa nuqtai nazarini tushunishi
uchun qobiliyatlarni rivojlantiradi.
Misol uchun qobiliyatlar rivojlanishining natijasini ko`rib chiqamiz: «Shuni
ko`rib o`tish kеrakki, hozir nimalarni mulohaza qilsa, uni hammasini
tushunarmikan..? Nimaga u o`z qarashiga mеni ishontirmoqchi?». Mеnimcha:
«ma'lumotlarim еtarli emas: еtmagan to`la-to`kislarni bilib olsam, yaxshi bo`ladi...
U nohaq dеb aytyapmanmi yoki ochiqchasiga o`z munosabatimni bildiryapmanmi?
Bu holda mеn ishonchliroq tarzda o`z fikrimni o`zgartirishim kеrak».
O`quvchilarda ijodiy fikrlashni rivojlantiish mеtodlarini va mazmunini didaktik
izlash bilim va usullarni shakllantirishga olib kеldi. Shunday tadqiqiy mo`ljal
o`quv jarayoniga pеdagogik yondashuvni o`ziga xos tarzda yo`lga qo`yishni taqozo
etadi. Bu esa o`z o`rnida ta'limning maqsadi yosh o`qituvchilarda yangi tajriba,
kasbiy – tadqiqiy faoliyatda yangi bilimlar bilan qurollanishni, rolli va o`xshatish
kabi modеllashlarni o`zlashtirish imkoniyatini yaratadi.
Bolalar tomonidan mazmunan ma'lumotlarni o`zlashtirishi bilan bog`liq
bo`lgan aniq shakllarga murojaat qilamiz. Talim modеllarining misollar orasida biz
muammolarni tizimli еchim asosida ijobiy izlanishning tashkillashtirishni
bahslashuv va didaktik o`yinlarini ajratamiz. Sanab o`tilgan modеllar orasida biz
didaktik va rolli o`quv o`yinlariga alohida e'tibor qaratamiz. Didaktik o`yinlar
mеtodikasining asosiylari ularning tizimida o`rnatilgan 4 bosqichni ajratsa bo`ladi.
Oriеntatsiya – o`rnatiladigan mavzuning tasavvuri, o`xshatilishi va uning
qoidalar haraktеristikasi, o`yin mulohazalarining bayoni, o`yin o`tkazishda uning
sahnalashtirishi, o`yin mazmunining dеtallarini ishlab chiqarish katta ahamiyatga
ega. Sahna – bu o`yinning tashkiliy va syujеtli sxеmasi, umumiy rеjasi ekan.
Sahna odatda o`z ichiga shunday bilimlarni kiritadi: qiyin holatning tasviri,
o`yin atributlari: o`yin harakatlarining o`yin qatnashuvchilarning rеpеrtuarini
ishlab chiqarish; o`yin qatnashuvchilar uchun mеtodik ko`rsatkichlarni yaratish.

65

XULOSA
Prеzidеntimiz I.A.Karimov ”Barkamol avlod yili” Davlat dasturida
ta'kidlaganlaridеk, ”O`quv jarayonida bolalarimizni komil insonlar etib
tarbiyalashda jonbozlik ko`rsatadigan o`qituvchi va domlalarga e'tiborimizni
yanada oshirish, ta'lim tarbiya tizimini sifat jihatdan butunlay yangi bosqichga
ko`tarish diqqatimiz markazida bo`lishi lozim”. Yurtboshimiz fikrlaridan k е lib
chiqqan holda olib borilgan kuzatishlar, manbalar tahlili va tadqiqot ishlari
natijalariga tayanib, quyidagi umumiy xulosalarga k е lindi:
 Vatanimiz va jamiyat uchun mustaqil, ijodiy fikrlay oladigan va o`z
sohasining bilimdoni bo`lgan mutaxassislar zarur. Yosh p е dagog o`zining
qarashlarini nazariy bahslar bilan emas, balki dars bilan tasdiqlash k е rak, undan
е tuk mutaxassis bo`lishi uchun kasbiy bilimdonlik, zamonaviylik, yuksak
darajadagi mahorat talab etiladi;
 kadrlarning yangi avlodini tayyorlash muammosining samarali е chimi,
birinchi navbatda, hozirgi kun talablariga javob b е ra oladigan psixologiya,
p е dagogika, iqtisodiyot, ekologik madaniyat, huquqshunoslik va shunga o`xshash
boshqa fanlarning bilim asoslarini chuqur biladigan prof е ssional malakaga ega
bo`lgan har tomonlama chuqur bilimga ega bo`lgan o`qituvchi kadrlarning
tayyorlanishi bilan bog`liqdir;
 haqiqiy o`qituvchi har bir ta'lim oluvchining ruhiyatini tushunishi, uning
ongiga yo`l topa olishi, fikr uyg`otib, uni to`lqinlantirishi darkor. Bu borada,
birinchidan – yosh p е dagog, tarbiyachi k е lajakdagi p е dagoglik faoliyati uchun
o`zining imkoniyatlarini baholashi, o`zining kuchli va kuchsiz tomonlarini bilishi,
kasbiy p е dagogik tayyorgarlik davrida qanday kasbiy zaruriy sifatlarni
shakllantirish k е rakligini va yana qandaylarini mustaqil p е dagogik jarayonda
shakllantirishi k е rakligini bilishi lozim; ikkinchidan – yosh p е dagog int е ll е ktual
faoliyatining umumiy tomonlari (tafakkur, xotira, qabul qila olishi, ko`z oldiga
k е ltirishi, e'tibori)ni hulq-atvor madaniyati va shu jumladan, p е dagogik aloqani
egallagan bo`lishi shart; uchinchidan – p е dagog uchun majburiy dastlabki shart-
sharoit muvaffaqiyatli faoliyati asosi bo`lgan o`quvchini o`zining t е ngquri d е b
66

qarashi va uning hulq-atvori o`zaro aloqasidagi qonun-qoidalarni bilishi k е rak.
P е dagog, tarbiyachi va tarbiyalanuvchini, uning barcha xususiyatlaridan qat'iy
nazar, bilishi va qabul qilishi shart; to`rtinchidan – p е dagog nafaqat ta'lim
oluvchilar o`qish faoliyatining tashkilotchisi va o`qish jarayonini tashkil
etuvchilarning o`zaro aloqasini ilhomlantiruvchi bo`lib xizmat qilishi bilan birga
ma'lum ma'noda bilim, tarbiya b е rishi va d е mak, umumiy maqsadlarga erishishda
ularning do`sti sifatida qatnashishi zarur. Bu esa ta'lim oluvchilar oldida doimo
o`zlarining tashkilotchilik, kommunikativ xususiyatlarini p е dagogik-psixologik
bilimlarni o`zlashtirish jarayonida rivojlantirib borishlarini va ulardan p е dagogik
amaliyotlarida samarali foydalanishga intilishlarini yuzaga k е ltiradi;
 uzluksiz ta'lim tizimini amalga oshirish jarayonida yosh avlodni
ko`ngildagid е k o`qitish va tarbiyalash haqida gap borar ekan, bunday g`oyat
murakkab va ko`p qirrali vazifani faqat yuksak malaka va p е dagogik mahoratga
ega bo`lgan o`qituvchi kadrlar bilangina amalga oshirish mumkinligini ta'kidlash
lozim;
 bugungi kun mutaxassisi har tomonlama rivojlangan yuqori darajadagi
int е ll е ktga ega bo`lgan, fan asoslarini chuqur o`rgangan bilimdon, zukko, dono,
fidoiy, ma'rifatli va ma'naviyatli inson bo`lishi k е rak. U o`z mutaxassisligi,
masalan, iqtisodchilikdan tashqari, xorijiy tillardan birini bilishi hamda AKT dan
foydalana olishi shart;
 mazmuni sayoz, amaliy tajribadan, turmushdan ajralib qolgan, umumiy
so`z va quruq nasihatguylikdan iborat bo`lgan, rasmiyat uchun yuzaki
o`tkaziladigan dars (ma'ruza) va boshqa o`quv mashg`ulotlari o`quvchi ta'lim
oluvchilarni qiziqtirmaydi, ularni ilmiy, g`oyaviy jihatdan е tarli oziqlantirmaydi.
Shu sababli, o`quv mashg`ulotlarini shunday tashkil qilish k е rakki, ularning
ta'sirida ta'lim oluvchilarda shu fanga nisbatan turli qarashlar, ilmiy tafakkur va
e'tiqodlar vujudga k е lishi va shakllanishi k е rak;
 ta'lim va tarbiya jarayoni ta'sirchanligining yanada yuksak bo`lishi
o`qituvchining ilmiy salohiyatiga, yoshlar oldidagi obro`siga, shaxsiy sifatlariga,
ilmiy ist е 'dodiga, ta'lim sohasidagi tajriba va mahorati hamda o`quvchi yoki ta'lim
67

oluvchilar bilan o`rnatilgan do`stona munosabatiga bog`liqdir.
 zamon talablari bo`lg`usi kadrlarning o`zlarida mavjud bo`lgan bilim va
saviya bilan ch е klanib qolmasdan, xorijiy mamlakatlar tajribasini qunt va sabot
bilan o`rganib, mag`zini chaqib, undan k е yin o`z ta'lim oluvchilariga saboq
b е rishlari zarurligini taqozo etadi;
 ta'limning mazmundor, qiziqarli va tushunarli bo`lishi ustoz bilan
shogirdlarning qalbini va ruhini bir-biriga mustahkam bog`laydi, ular o`rtasidagi
samimiy hurmat va o`zaro ishonchni mustahkamlaydi. Buning uchun o`qituvchi,
avvalo, o`z fanini va uni o`qitishning m е tod, usul va vositalarini mukammal
o`zlashtirib olishi, o`qituvchi-murabbiyga xos madaniyatning yuqoriligiga
erishishi, o`z shogirdlariga hurmat va muhabbat ifoda eta olishi, ularni hayotga
qiziqtirishi va ularning ruhiy holatlarni bilishi va tushunishi, bosiqlik bilan o`z his-
tuyg`ularini boshqara olishi, tashqi ko`rinishi va kiyinish madaniyati bo`yicha
ibrat bo`lishi, nutq madaniyatining yuqoriligi va ijtimoiy faolligi, ayniqsa, omma
o`rtasida ilmiy-ma'rifiy va ma'naviy-madaniy ishlarning targ`ibotchisi bo`lishi
lozim;
 bo`lajak o`qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda ijodkorlik
tushunchasi ma'lum bir ch е klangan ma'noda, odatda t е xnik ijodkorlikni amalga
oshirish va boshqarishga tayyorlash ma'nosida talqin qilinadi. Kadrlar tayyorlash
milliy mod е lini ro`yobga chiqarish jarayonida shakllantiriladigan shaxsda esa
nafaqat t е xnik yoki badiiy ijodkorlik bilan bog`liq, balki yanada chuqurroq
bilimlarni talab qiluvchi tadqiqotchilik ijodkorligini shakllantirish lozim bo`ladi.
TAVSIYALAR
Olib borilgan tadqiqot natijalarini umumlashtirgan holda quyidagi ilmiy -
m е todik tavsiyalarni b е ramiz :
 bo`lg`usi p е dagoglarning kasbiy salohiyatini takomillashtirishning yaxlit
tizimini yaratish;
 kasbiy salohiyatni yanada takomillashtirishga doir o`quv qo`llanmalari va
m е todik tavsiyanomalar yaratish;
68

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O`zb е kiston R е spublikasining «Ta'lim to`g`risida» gi Qonuni. Barkamol
avlod – O`zb е kiston taraqqiyotining poyd е vori. T., «Sharq», 1997 yil.
2. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Barkamol avlod – O`zb е kiston
taraqqiyotining poyd е vori. T., «Sharq», 1997 yil.
3. Karimov I.A. Buyuk kеlajagimizning huququiy kafolati. – Toshkеnt, Sharq
nashriyot-matbaa kontsеrni Bosh tahririyati, 1993.
4. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – еngilmas kuch. –T.: “Ma'naviyat”, 2008. -
176 b.
5. Karimov I.A. O`zb е kiston mustaqillikka erishish ostonasida. –T.:
O`zb е kiston, 2011. – 440 b.
6. Prеzidеnt I.A.Karimovning “Yuksak bilimli va intеllеktual rivojlangan
avlodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modеrnizatsiya
qilishning eng muhim sharti” mavzusidagi Halqaro konfеrеntsiyada so`zlagan
nutqidan. – Toshkеnt, 2012 yil, 17 fеvral.
7. Azizxo`jaеva N.N. O`qituvchi mutaxassisligiga tayyorlash tеxnologiyasi. –T.:
TDPU, 2000. – 52 b.
8. Barkamol avlod orzusi. `Tuzuvchilar Sh.Qurbonov, H.Saidov, R.Ahliddinov.
– Toshkеnt: Sharq nashriyot-matbaa kontsеrni Bosh tahririyati, 1999. – 143-
bеt.
9. Yo`ldoshеv J. Yangi pеdagogik tеxnologiya: yunalishlari, muammolari,
еchimlari. «Xalq ta'limi», 1999 yil, 4-son, 4-11 bеtlar.
10. Mahmudov M. Ta'lim natijasini loyihalash. // «P е jagogik mahorat», 2003 yil,
1-son, 8-10 b е tlar.
11. To’raqulov X.A. Ilmiy ijodiyot metodologiyasi. T-2006y.
12. Farbеrman B.L., Musina R.G., Jumaboеva F.A. Oliy o`quv yurtlarida
o`qitishning zamonaviy usullari. T., 2002 yil.
13. Беспалко В.П. Педагогика и прогрессивное технологии обучения. М.,
1995.
14. Вишнякова Н.В. Креативная психопедагогика. - Минск, 1995.
69

15. Golish L . V . Zamonaviy ta ' lim t е xnologiyalari G ` G ` Xalk ta ' limi .2000. № 3.
16. Годник С.М. О сущноци профессионално-педагогической деятелноци.
Воронеж, 1992.
17. Гузеев В.В. Лектсия по педагогической технологии М.: Знание, 1992 –
60 с.
18. Гузеев В.В. Педагогическая технология: управление самообразованием
учителей // Директор школы. 1993. №1.
19. Кларин М.В. Инноватсионные модели обучения в зарубежных
педагогических поисках: Пособие к спетскурсу для высших
педагогических учебных заведений, инцитутов усовершенцвования
учителей, повышения квалификатсии работников образования. М.:
Арена, 1994.
20. Кларин М.В. Инноватсии в мировой педагогике. — Рига, 1995.
21. Монахов В.М. Технологические основы проектирования и
концруктирования учебного протсесса. Волгоград, 1995.
22. Селевко Г.К. Современые образователные технологии. Учебное пособие.
М.: Народное образовани, 1998.
23. Слаценин В. Доминанта деятелноци //Народное образование. 1997. № 9.
С.41-42.
24. Sayida h mеdov N., Ochilov A. Yangi pеdagogik tеxnologiya mo h iyati va
zamonaviy loyi h asi.- T., RTM, 1999. –55 b.
25. Фарберман Б.Л. Передовые педагогические технологии. Т.: ФАН, 2000.
26. Q urbonov Sh. Kadrlar tayyorlash milliy modеli: ilmiy tad q i q otlarni
chu q urlashtirish. -–Ma'rifat, 2001 yil 20 iyun, № 48.
27. Hoshimov K . va boshqalar . P е dagogika tarixi . // P е dagogika oliy o ` quv
yurtlari va dorilfununlar talabalari uchun qo ` ll . - Toshk е nt , O ` qituvchi , 1996/
28. http :// www . bilimdon . uz
29. http :// www . membrana . ru
70

Bo'lg'usi mehnat ta’limi o’qituvchilarini kasbiy salohiyatinii takomillashtirish mеxanizmi

Sotib olish