Bo‘yimadaron o‘simligi tarkibidan ajratilgan efir moyining fizik-kimyoviy tarkibini o‘rganish

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

Bo‘yimadaron o‘simligi tarkibidan ajratilgan efir moyining fizik-kimyoviy tarkibini o‘rganish

Купить

Bo yimadaron o simligi tarkibidan ajratilgan efir moyining fizik-ʼ ʼ
kimyoviy tarkibini o rganish
ʼ
MUNDARIJA
I. KIRISH 3
II BOB. GAZ XROMATOGRAFIYASINING FIZIK-KIMYOVIY
QO‘LLANILISHI VA EFIR MOYLARI TAHLILI(ADABIYOTLAR
SHARHI) 6
2.1.Gaz xromatografiyasining fizikaviy kimyoda qo‘llanilishi 6
2.2 GX-MS asboblari va parametrlari
2.3. Gaz xromatografiyasi usulida efir moylarining tahlili
2.4. Efir moylarining haqiqqiyligini aniqlash usullari 9
10
16
I II BOB. ACHILLEA MILLEFOLIUM O‘SIMLIGIDAN EFIR
MOYINI AJRATISH VA UNING TARKIBINI O‘RGANISH 22
3.1. Achillea M i l lefolium o‘simligi 22
3 .2. Efir moylarini ajratish 26
3 .3. Efir moylarining fizik-kimyoviy harakteristikalarini o‘rganish 2 8
3.4.Gazoxromato-mass-spektrometriya (GX-MS) usulida efir moylari
tarkibini o‘rganish uslubiyati
3.5. “ Achillea M illefolium .” o‘simligidan ajratib olingan efir
moyining kimyoviy tarkibini GX-MS usulida o‘rganish. 30
33
IV . XULOSALAR 42
V. ADABIYOTLAR 43
VI. ILOVA 52

I. KIRISH
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Dunyoda gaz
xromatografiyasi tadqiqot usuli sifatida fizik - kimyoda turli jarayon va holatlarni
tadqiq etishda keng qo‘llanilmoqda. Jumladan, gaz xromatografiyasining
muvozanatdagi faza termodinamik parametrlari va funksiyalarini aniqlash,
reaksiya kinetikasi va sorbsiya jarayonlarini o‘rganishdagi o‘rni beqiyosdir.
Shuning uchun ham gaz xromatografiyasi usulida muvozanatdagi bug‘ fazaning
tarkibi, uning fizik-kimyoviy kattaliklar va termodinamik funksiyalarini aniqlash,
hamda yengil uchuvchan birikmalar aralashmasi sifatida efir moylarini ajratishning
maqbul sharoitlarini tanlash, ularning tarkibini o‘rganish va ajratishning samarali
texnologiyasini yaratish muhim ahamiyatga ega.
Bugungi kunda dunyoda muvozanatdagi bug‘ fazalarni (jumladan , efir
moylari) turli jarayonlarning borishida ishtirok etganligini hisobga olib , ularning
fizik-kimyoviy xarakteristikalarini aniqlash bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda. Bu borada muvozanatdagi fazaning termodinamik parametrlari va
funksiyalarini aniqlash, ular asosida yengil uchuvchan birikmalarning, jumladan
efir moylarining tarkibini aniqlash , ajratish va qo‘llash taqazo etmoqda.
Mamlakatimizda muvozanatdagi bug‘ faza, jumladan, aromaterapiya
parfyumeriya va oziq-ovqat sanoatida katta ahamiyatga ega bo‘lgan efir
moylarining tarkibini yuqori samarali gaz xromatografiyasi usulida ajratish va
identifikatsiyalashga alohida e’tibor qaratilib, efir moyli o‘simliklardan efir
moylarini ajratish va ularning tarkibini aniqlash bo‘yicha muayyan natijalarga
erishilmoqda.

Tadqiqotning maqsadi - Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)ʼ ajratib
olingan efir moylarini kimyoviy tarkibini GX-MS usulida o‘rganish .
Tadqiqotning vazifalari:
Achillea Millefoliumdan (bo yimadaron)
ʼ o‘simligini yig‘ish va uni efir moyi
ajratib olishga tayyorlash;
Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)
ʼ o‘simligidan turli qizdirish
usullarida efir moyini ajratish;
Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)
ʼ o‘simligidan ajratib olingan efir
moyining fizik-kimyoviy xarakteristikalarini o‘rganish;
Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)
ʼ o‘simligidan ajratib olingan efir
moyining tarkibini gazoxromato-mass-spektrometriya usulida o‘rganish.
Tadqiqotning ob’ekti Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)
ʼ
o‘simligidan ajratib olingan efir moyi hisoblanadi.
Tadqiqotning predmeti Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)
ʼ
o‘simligidan ajratib olingan efir moyining tarkibini gazoxromato -mass-
spektrometriya usulida ajratish va identifikatsiyalashdan iborat .
Tadqiqotning usullari. Tadqiqotlarda kapillyar kolonkali yuqori samarali
gaz xromatografiyasi, gazoxromato-mass-spektrometriya (GX-MS), fizik-
kimyoviy va statistik usullardan foydalanildi .
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
I lk bora O‘zbekistonda o‘sadigan Achillea Millefoliumda n (bo yimadaron)
ʼ
o‘simligidan ajratib olingan efir moyining kimyoviy tarkibi o‘rganilgan;
Achillea Millefoliumdan (bo yimadaron)
ʼ o‘simligidan efir moyini termik va
ultratovushli qizdirish usullarini qo‘llab , ajratish sharoitlari maqbullashtirilgan ,
ularning tarkibi gazoxromato – mass-spektrometriya usulida baholangan.
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
Achillea Millefoliumdan (bo yimadaron)
ʼ o‘simligidan ajratib olingan efir
moyining gazoxromato-mass-spektrometriya usulida aniqlangan tarkibi bo‘yicha
ma’lumotlar asosida uning sifatini baholash uchun ma’lumotlar ba’zasi yaratilgan .

Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Asosiy ilmiy holatlar, xulosalar
yuqori zamonaviy samarali gaz xromatografiyasi, gazoxromato-mass-
spektrometriya (GX-MS), fizik-kimyoviy hamda statistik usullardan foydalanib
olingan natijalar bilan asoslangan.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati shundan iboratki, ba’zi efir moylari ajratish
sharoitlarini maqbullashtirish, hamda ular tarkibini gazoxromato–mass-
spektrometriya usulida tadqiq etish natijalari muvozanatdagi faza
xromatografiyasining fizik-kimyoviy asoslarini baholashda qo‘llanilishi bilan
izohlanadi.
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shundan iboratki, Achillea
Millefoliumdan (bo yimadaron) ʼ o‘simligidan efir moylarini ajratishning
aniqlangan sharoitlari ularni yuqori unum bilan ajratib olishga, efir moylarining
aniqlangan sifat va miqdoriy tarkibi ularni standartlash va ishlab chiqarish
jarayonini nazorat qilishga xizmat qiladi .
Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha
jami 1 ta ilmiy ish, shulardan, 1 ta tezis chop etilgan.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya tarkibi kirish,
uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan
iborat. Bitiruv malakaviy ishining hajmi 51 betni tashkil etadi.

I I BOB. GAZ XROMATOGRAFIYASI USULIDA
EFIR MOYLARI TAHLILI
(Adabiyotlar sharhi )
2.1. Gaz xromatografiyasining fizikaviy kimyoda qo‘llanilishi
Gaz xromatografiyasining fizik-kimyoviy o‘lchash usuli sifatida
qo‘llanilishiga nisbatan maxsus soha sifatida qaralganiga ko‘p vaqt bo‘ldi. Shu
bilan bir qatorda nazariyaning rivojlanishi hamda eksperimental texnikaning
takomillashishi ushbu sohaning qo‘llanilishini kengayishiga asos bo‘ldi va bugungi
kunda gaz xromatografiyasi fizikaviy kimyoning barcha bo‘limlarida amalda
qo‘llanilmoqda. Jumladan u adsorbsiyani uchuvchan va qiyin uchuvchan
birikmalarning gazlar eruvchanligini , bug‘ bosimini va qaynash temperaturasini
o‘lchash uchun , fazoviy o‘tishlar, sirt xodisalari va molekulalararo o‘zaro
ta’sirlarni o‘rganish uchun muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda[29, 340 b.].[52, 39
b.] adabiyot gaz xromatografiyasining fizikaviy kimyoda qo‘llanilishiga
bag‘ishlangan birinchi sharhdir. Ushbu usulning termodinamik kattaliklarni
aniqlashda jalb etilishi, kataliz-da qo‘llanilishi , fizik–kimyoviy qo‘llanishi [7, 136
b.; 9, 34 b.; 16, 685 b.] monografiyalarning maxsus bo‘limlarida qarab chiqilgan.
Xromatografik va fizik-kimyoviy kattaliklarni hisoblashning muhim amaliy
usullari M.S.Vigdergauz [18, 352 b.] tomonidan taklif etilgan.

Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar va adsorbsiyaning nazariyalarini yangi
qarashlar nuqtai nazaridan boshlash maqsadga muvofiq. Umuman olganda Van-
der-Vaals xarakteristikalarini bilish moddaning xromatografik holati mexanizmini
aniqlash imkoniyatini beradi va u adsorbsiya energiyasiga bog‘liq. Bu bog‘liqlik
murakkab bo‘lib, birinchidan molekulalar adsorbsiya holatining ko‘p qiymatliligi,
ularning burchaklar va koordinatalarga bog‘liqligi , molekulalar shakli va
h.z.lardan tashkil topgan statistik integrallarni hisobga olishni talab etadi. Ikkinchi
tomondan esa , adsorbsiya energiyasini aniqlash nisbatan qo‘pol tamoyil bo‘lgan
atom–atomli potensiallarni qo‘llab amalga oshiriladi. Bu esa , adsorbsiya
energiyasi bilan molekula tuzilishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rnatishni juda
qiyinlashtiradi. Chunki bu ko‘plab emperik parametrlarni aniqlash talab etiladi.
Bunda bajariladigan barcha hisoblashlar mehnat talab va bashoratlash kuchidan
holi bo‘ladi. Adsorbsiyaga yangi qarash Rossiya FA V.I. Vernadskiy nomidagi
geokimyo va analitik kimyo institutida ishlab chiqilgan bo‘lib, bunda
molekulalararo o‘zaro ta’sirlar va adsorbsiyani ifodalashda o‘zining oddiyligi va
samarali ekanligini ko‘rsatuvchi umumlashgan zaryadlar nazariyasi haqida gap
ketadi [22,168 b.]. Umumlashgan zaryadlar nazariyasining tenglamalarini keltirib
chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan fundamental tomonlar [12, 135 b.; 12, 167 b.]
monogrofiyalarda, ushbu nazariyaning amaliyotda qo‘llanilishiga doir aniq
misollar esa [30, 931 b.; 19, 233 b.] ishlarda o‘z aksini topgan. Jumladan , [22, 168
b.]ishda umumlashgan zaryadlar nazariyasi asosida adsorbsiya energiyasi bilan
Kovach indeksini bog‘lovchi empirikmas analitik ifoda keltirib chiqarilgan.
Xromatografik ushlanish indeksi bo‘yicha adsorbsiyaning potensial energiyasini
baholash gaz xromatografiyasida turg‘un faza qutbliligini aniqlashning yangi
usulini ishlab chiqishda qo‘llanilgan [23, 578 b.].
Ma’lumki , kataliz, erish , bo‘kish , sirtdagi kimyoviy reaksiyalar, membrana
orqali quyi molekulyar birikmalar transporti va boshqalar kabi sorbsiya ko‘p
bosqichli murakkab jarayonlarning muhim bosqichi. Aniq texnologik maqsad
uchun adsorbentni asosli tanlash uchun uning g‘ovaklik tuzilishi va sirtining

kimyosi, uning keng moddalar guruhiga moyilligi va ta’sirlashishi mexanizmini
bilish kerak.
Gaz xromatografiyasi sirt va adsorbsion o‘zaro ta’sirlar tabiatini
tekshirishning eng ma’lumotli usuli sifatida tan olingan, chunki solishtirma
ushlanish hajmi adsorbentning faqat xromatografik kolonkada joylashtirilgan
qattiq modda (sorbent) sirti bilan o‘zaro ta’sir kuchlariga bog‘liq bo‘lgan holda
g‘ovaklikning kam sohasi to‘lganda ishlash imkoniyatini beradi [30 , 1636 b. ] .
Bugungi kunda murojaatli gaz xromatografiya usuli sun’iy polimerlar,
biopolimerlar, daraxt tolalari va sellyuloza, turli kompozitlar, pigmentlar,
katalizatorlar, grafitlangan termik saja , grafit, faollashtirilgan uglerodli materiallar,
ftorlashgan uglerod, silikagellar sirtining fizik–kimyoviy xossalarini o‘rganishda
muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda [12, 907 b.; 13, 443 b.;52, 39 b.;54, 340 b.]. Ushbu
yo‘nalishlarda ko‘plab ilmiy guruhlar ishlashmoqda va ularning shunga o‘xshash
ishlarni bajarish uslubiyati asosan o‘xshashdir[53, 340 b.; 55, 80 b.; 63, 1145 b.;
65, 111 b.; 46, 59 b.; 43, 427 b.; 54, 458 b.].
Gazoxromatografik tajribalarda avvalo to‘g‘ridan-to‘g‘ri xromatografik
cho‘qqilar simmetrik bo‘lgandagi temperatura intervalida sarbentlarning ushlanish
vaqtlari aniqlanadi. Ushlanish vaqti esa yuboriladigan namuna hajmiga bog‘liq
emas [12, 907 b.; 13, 443 b.; 53, 340 b.; 55, 80 b.; 63, 1145 b.; 46, 59 b.]. Ushbu
sharoitlarda Glyukauf [53, 334 b.; 54, 340 b.] usulida hisoblanadigan adsorbsiya
izotermasi kichik konsentratsiyalar sohasida chiziqli va ma’lum adsorbsion
muvozanat konstantasiga ega bo‘lib, Genri qonuniga bo‘ysunadi. Keyin
aniqlangan adsorbentlarning turli temperaturalarda ushlanish vaqtlari
qiymatlaridan solishtirma ushlanishi hajmlari hisoblanadi ,hamda ularning namuna
va turg‘un faza konsentratsiyasiga bog‘liqligi tahlil etiladi. Sorbentning bir xil
emasligini miqdoriy baholash uchun molekulyar zondlar ushlanish hajmlari
izosterik kattaliklarini sirt kattaligi funksiyasi sifatida taqdim etish maqsadga
muvofiqdir. Sorbentlarning solishtirma ushlanish hajmlari logarifmik
qiymatlarining kolonka temperaturasining teskari qiymatiga bog‘liqligidan

o‘zgarmas hajmda adsorbsiya ichki energiyasining differensial mol o‘zgarishi
aniqlanadi [55, 80 b.].
Adsorbsiya differensial mol issiqligining kumush nanozarrachalari bilan
modifikatsiyalangan silikagel MSA-750 da adsorbentlar molekulalari
qutblanuvchanligiga bog‘liqligidan (1.2-rasm) qutbli adsorbentlar adsorbsiyasi
umumiy energiyasidan o‘ziga xos o‘zaro ta’sirlar energiyalari ulushlarining
qiymatlari hisoblanadi [19, 233 b.;23, 578 b.].
Gazoxromatografik tajribalardan olingan ma’lumotlarning analizi adsorbent
sirtining holati va adsorbent o‘zaro malekulalararo ta’sirlar haqida muhim
ma’lumotlarni olish imkonini beradi. [13, 443 b.] ishda modifikatsiyalangan
uglerodli sirtda organik birikmalarning adsorbsiyasi modifikatsiya usuliga bog‘liq
bo‘lmagan holda dispersion tashkil etuvchi bilan aniqlanadi. Yana [55, 80 b.] da
dastlabki matritsaning xossasiga bog‘liq bo‘lmagan holda kimyoviy bir xil va
qutbsiz sirtli sorbentning olinishiga olib kelishi aniqlangan. Bunda shakllangan
grafitda ftorlangan uglerodli tolaga nisbatan chiziqli tuzilishli sirtga qaraganda
tarmoqlanganlarining kuchli ushlanishi kuzatilgan.
Faollashgan ko‘mir sirtining kumush oksidi bilan modifikatsiyalanishi ham
suv bo‘yicha , ham metanol bo‘yicha uning gidrofilligini , ushlanish va sorbsion
sig‘imini oshiradi [52, 39 b.]. Ko‘mirning kuydirilishi sorbentning gidrofilligini va
uning sorbsion faolligini sirtni degidroksillash hisobiga kamaytiradi. Boshqa
tomondan kumush oksidi bilan modifikatsiyalangan faollashgan ko‘mirning
issiqlik bilan ishlov berishi oksidning metall va kislorodga parchalanishiga olib
keladi. Natijada uglerodli matritsaning sirti oksidlanadi va sirtdagi kislotali
markazlar konsentratsiyasi oshadi . Uning natijasida faollashgan ko‘mirning
gidrofilligi , sorbsion va almashinish sig‘imi oshadi [52, 39 b.]. O‘zining sirtida
unchalik ko‘p bo‘lmagan kumush saqlagan silaxrom tarkibida π–bog‘i bo‘lgan
birikmalarni kumush bilan donor-akseptor mexanizmi bo‘yicha kuchsiz kovalent
bog‘ hosil qilib sorbsiyalanishiga moyil. Bunda sirt kattaligi va uning sorbent
bilan to‘lishini ma’lum molekulyar zondga o‘xshatish mumkin.

2 .2. G X -MS asboblari va parametrlari
Tashuvchi gaz 1,0 ml/min da geliy bo'lib, bo'linish nisbati 1:30 ni tashkil etdi.
Pechdagi harorat holati bir xil edi. Dastlabki ustun harorati 40 ° C bo'lib, 5 daqiqa
ushlab turiladi, keyin 240 ° C ga ko'tariladi, 4 ° C / min, keyin esa 10 daqiqa
ushlab turiladi. Injektor va detektorning harorati 240 ° C ga o'rnatildi.
Elektronlarning susayishi 70 eV ga o'rnatildi. Barcha ommaviy xromatogrammalar
ekstraksiya qilingan ion xromatogramma rejimi (GC/EI-MS) yordamida olingan.
Efir moyining uchuvchi tarkibini sifatli aniqlash massa spektrlarini kompyuter
ma'lumotlar bazasi (Milliy Fan va Texnologiya Instituti, 2005) va NBS75K.LIB va
WILLEY275K.LIB spektral ma'lumotlar bazalari va tegishli n-alkanlarning ushlab
turish indekslari bilan taqqoslash yo'li bilan amalga oshirildi. Sesquiterpen va
sekviterpen uglevodorodlarining yarim miqdoriy bahosi FID cho'qqisi hududlariga
asoslangan.
Efir moyi 30 m × 0,25 mm id (plyonka qalinligi, 0,25 mkm) kapillyar ustun
Omegawax (Supelco) bilan jihozlangan GX14B asbobi va QP-5000 modeli massa
spektrometridan tashkil topgan GX-MS qurilmasi tomonidan tahlil qilindi. Geliy
tashuvchi gaz edi, 1,5 ml / min, bo'linish nisbati 1:50, in'ektsiya porti 270 °C. Pech
harorati 60 °C dan 240 °C (5 °C/min), spektrograf harorati 240 °C 3 °C/min va ion
manbai harorati 230 °C gacha dasturlashtirilgan. Erituvchining kechikishi 3 minut
edi. Ionlarning kirib borish tezligi 0,4 s pass−1 ni tashkil etdi va interfeys 220 ° C
ga o'rnatildi. GX/MS o'lchovlari elektron ta'sir rejimida (70 eV) qayd etilgan.
Mass-spektrometrning asosiy parametrlari quyidagicha edi: Ionlanish, elektron
ta'siri, 70 eV; ion manbasining harorati, 220 ° C; interfeys harorati, 220 ° C. Kam
massali di/tri/tetratsiklik birikmalarni qayd etish uchun o'lchovlar
dimetilpolisiloksan DB-5 (30 m × 0,32 mm, plyonka qalinligi 1,7 mm), kapillyar
ustun bilan amalga oshirildi. Barcha aralashmalarning in'ektsiya harorati 250 ° C
edi.

2 . 3 . Gaz xromatografiyasi usulida efir moylarining tahlili
Efir moylari analizida ajratish va analizning yangi fizik-kimyoviy
usullari kirib kelish i bilan xarakterlanadi [42 , 69 b.; 54 , 1845 b.; 6, 59 b. ] . Ular
terpenli birikmalarni ajratish uchun, xromatografiya (yupqa qavat, qog‘oz,
kolonkali, gaz-suyuqlik) usullarni qo‘llab, spektroskopik (UB-, IQ-, YAMR-
spektroskopiyalar, rentgenstruktur usul) usullarida analiz qilishdir [95,588
b.;97,72 b.;106,64 b.; 108,554 b.].
Gaz-suyuqlik xromatografiyasi (GSX) terpenli birikmalar aralashmalarini
o‘rganishda juda keng qo‘llaniladi. Bu quyidagilar bilan tushuntiriladi.
Terpenoidlar 150 dan 350 0
S gacha qaynash temperaturasiga ega va ularning
parsial bosimi ushbu usul bo‘yicha analizni o‘tkazishga yetarli.
GSX bugungi kunda murakkab aralashmalarni ajratishda eng samarali
usuldir va identifikatsiyalashning spektrometrik usullari bilan chatishtirilgan
holda foydalanish mumkin. Terpenlar aralashmalari analizi uchun keng
oraliqdagi qutblikdagi – qutbsizdan (SE -30,0 OV-101) qutbligacha (karbovaks 20
M ) turg‘un fazalar ishlatiladi. Qutbsiz turg‘un fazali kolonkalarda birikmalar
ularning qaynash temperaturasiga mos ravishda dastlab monoterpenlar, keyin
esa seskvidi- va triterpeplar elyuirlanadi. Kislorodli birikmalar mos
uglevodorodlarga qaraganda uzoqroq ushlanadi. Terpenli birikmalar
aralashmalarning analizi to‘ldirilgan va kapillyar kolonkalarda amalga oshiriladi.
Kapillyar kalonkalar aralashmalarni nisbatan samarali ajratganligi uchun
ularni amaliyotda qo‘llash oshib bormoqda.
GSX ning aniqlash sezgirligi qo‘llaniladigan detektorning turi bilan
aniqlanadi. Xromatograflashni o‘tkazish uchun mikro shprits yordamida
xromatograf bug‘latgichiga efir moyining kam namunasi (0,001 mkl) yuboriladi va
250 0
S da bug‘latiladi. Kolonka orqali doimo o‘tib turadigan gaz-tashuvchi (He,
H
2 yoki N
2 ) ta’sirida efir moyi bug‘ holida kolonka bo‘ylab harakatlanadi. Bir
vaqtning o‘zida kolonka temperaturasi 50 0
S dan minutiga 3-4 0
C tezlikda 220 0
C
gacha oshiriladi. Kolonkaning ichki sirti polimer tabiatiga ega bo‘lgan neytral

suyuqlik bilan nozik qavat (0.25 mikron) qilib qoplangan (o‘zining kodli
nomiga ega bo‘lgan masalan, SE -30 yoki Carbowax 20M, fazaning
xromatografik xossasini ifodalovchi suyuq faza). Efir moyi komponentlari
suyuq fazaga nisbatan turlicha adsorbsion xossaga ega, shuning uchun
moddaning kolonkada harakatlanish tezligi turlicha. Natijada kolonkadan
komponentlar alohida moddalar shaklida chiqadi. Odatda efir moylarining
analizi 30-40 minutni tashkil etadi. Zamonaviy metodikada alohida olingan
modda 3-7 sekund ichida chiqadi. Shunday qilib, analizni o‘tkazish davomida
yuzlab moddalarni aniqlash mumkin. Bu moddalar turli usullarda
detektorlanadi. Xromatografik kolonkadan ajralgan moddalarni aniqlashning
asosiy usuli alanga-ionlovchi detektorlashdir. Ushbu maqsad uchun kolonkaning
chiqish qismiga detektor ulanadi. Detektor bu – to‘xtovsiz yonib turuvchi
vodorod alangasi bo‘lgan naydir. Alangaga keladigan modda yuqori
temperatura ta’sirida ionlanadi va ushbu ionlarning paydo bo‘lishi bo‘yicha u
aniqlanadi. Ionlar miqdori alangadagi modda miqdoriga proporsionaldir.
Xromatografik analizni o‘tkazish natijasida cho‘qqilar shaklida
xromatogramma olinadi. Cho‘qqining o‘lchamlari namunasidagi moddaning
miqdorini ko‘rsatadi. Miqdoriy nisbatlar (odatda % nisbatlarida) kompyuter
yordamida avtomatik hisoblanadi.
Yengil va qisman uchuvchan terpenoidlarni (mono-, sekvi-, diterpenlar)
analiz qilishning asosiy usuli gaz-suyuqlik xromatografiyasidir [2 , 48 b. ; 3, 17 b. ;
8, 5 b. ; 24, 165 b. ]. Gaz suyuqlik xromatografiyasining yengil uchuvchan
organik birikmalar aralashmalarini ajratishdagi samaradorligi juda yuqori
bo‘lishiga qaramasdan u modda tuzilishi haqida yetarli ma’lumotlarni
bermaydi. Shu bilan bir qatorda GSX ushlanish kattaliklariga asoslangan
terpenoidlar identifikatsiyasi juda ishonchsiz [26 , 3 b. ; 46, 10 b. ; 62, 208 b. ; 64,
87 b. ; 61, 23 b. ]. Shuning uchun ham gazoxromatografik kolonkadan chiqqan
moddalarni katta ehtimoliy darajada identifikatsiyalashga imkon beradigan
detektorlarga ehtiyoj tug‘ildi. Ushbu ehtiyojni hal etishga javob beradigan
detektor mass-spektrometrdir [ 43, 7115 b. ; 25, 331 b. ; 26, 311 b. ]. Mass-

spektrometriya gaz-suyuqlik xromatografiyasining eng muhim
xarakteristikalaridan bo‘lgan tezlik va sezgirlikka javob beradi. Shu bilan bir
vaqtda mass-spektrometriya tekshiriladigan modda haqida ulkan ma’lumotlarni
beradi va moddalar identifikatsiyasi va ularni tuzilishini o‘rganishda qo‘llash
mumkin[ 37, 915 b. ; 38, 383 b. ; 39, 37 b. ; 40, 3593 b. ; 41, 199 b. ]
Bugungi kunda efir moylarini o‘rganishning asosiy usuli gaz-suyuqlik
xromatografiyasi va mass-spektrometriyaning birlashtirilishi (chatishtirilishi) dir
[58 , 567 b. ; 59, 969 b. ; 60, 88 b. ; 67, 1330 b. ; 64, 105 b. ; 53, 427 b. ]. Gibrid usul
moddalarni individual ajratish va ular haqida boshqa spektral usullar yordamida
olingan ma’lumotlarni talab qilmaydi[ 10, 1707 b. ; 13, 1 b. ; 14, 1255 b. ; 15, 142
b. ; 17, 34 b. ; 18, 554 b. ]
Bugungi kunda xromato-mass-spektrometriya (GX-MS) organik mass-
spektrometriyada keng qo‘llaniladigan fizik-kimyoviy tadqiqot usullaridan biri
bo‘lib qolmoqda [ 22, 1651 b. ; 23, 26 b. ; 25, 667 b. ; 27, 707 b. ]. XX-asrning 90-
yillaridan boshlab esa yuqori samarali suyuqlik xromato-mass-spektrometrning
kombinatsiyasidan iborat sistema yetakchilik qilmoqda [ 28, 121 b. ; 29, 243 b. ; 30,
653 b. ; 31, 597 b. ; 32, 257 b. ; 34, 458 b. ; 35, 282 b. ; 39, 98 b. ; 41, 3109 b. ].
Gaz xromatografiya va mass-spektrometrning kombinatsiyasi mutlaq
mantiqiy bo‘lib, ikkala usulda ham organik birikmalar aralashmasining tahlil gaz
fazasida olib boriladi. Mazkur usullar deyarli bir xil sezgirlikka ega .Bu usullarni
bir yagona asbobda yoki sistemaga birlashtirishga to‘sqinlik qiladigan yagona
omil, bu ularning ishlash sharoiti yani bosim omilidir. Gaz xromatografiyasida
tahlillar atmosfera bosimida olib borilsa , mass-spektrometr chuqur vakuum
sharoitida ishlaydi.
Mazkur usullarni yagona sistemaga uyg‘unlashtirishning asosiy prinsiplari
1957 yili [17 , 36 b. ] hayotga tadbiq etilgan edi. Vakuum sistemalarining kuchsiz
quvvati, xromatografik kolonkalar va harakatlantiruvchi gaz fazasi oqimi bilan
bog‘liq bo‘lgan dastlabki muammolar turli turdagi separatorlarni o‘rnatish orqali
[17 , 36 b. ] bartaraf etildi. Mazkur uskunalar xromatografik kolonkaning chiqishi
va spektrining ionli manbasi oralig‘ida joylashtirilib, tahlil qilinadigan namunani

boyitishga mo‘ljallangan. Kuchli quvvatli sistemalarning hamda kapillyar
kolonkalarning (0,5-2ml/min gaz oqimida ishlaydigan) paydo bo‘lishi
xromatografik kolonkalar uchini mass-spektrometrning ion manbasiga bevosita
ulashga imkon tug‘diradi. Mazkur tadbirlar GX-MS sistemasi samaradorligini
yanada oshirishga olib keladi. GX-MS usulida namuna 1 atm bosimda 250-300 0
C
temperaturada ishlaydigan xromatografik kolonka orqali o‘tadi. Mazkur
sistemadan foydalanishning o‘ziga xos qiyinchiliklari ham mavjud.
Ta’kidlash joizki, GX-MS usuli birinchi navbatda organik birikmalar
aralashmasini tahlil qilishga qaratilgan, ya’ni moddalar aralashmasi oldin
xromatografik kolonkada alohida komponentlarga ajratiladi, so‘ngra mass-
spektrometrining ion manbasida ionlashtiriladi. Har bir komponent massasi
bo‘yicha muayyan chastotali spektr olinadi.
Xromotagrafik cho‘qqining yuksalish va pasayish yo‘nalishi bo‘ylab mass-
spektrlar olinadi.
Albatta eng aniq spektr xromatogrammaning cho‘qqisida (nuqtasida) olingan
spektr bo‘ladi, chunki cho‘qqisida modda konsentratsiyasi maksimumda va uning
vaqtga bog‘liq o‘zgarishi minimum darajada bo‘ladi.
Tahlil aniqligini oshirish uchun har bir komponent bo‘yicha 5-10 ta spektr
olish maqsadga muvofiqdir. Spektr sifatini oshirish uchun fonni yo‘qotish yoki
o‘rtacha qiymatlar darajasiga erishish kerak. Xromatogrammaning cho‘qqisida
olingan spektr bilan qiyoslanib, farqi ajratiladi. Mazkur jarayonlarni kompyuter
amalga oshiradi va amaliy spektrni fondan filtrlaydi hamda yakuniy spektrni
olishga imkon beradi.
Miqdoriy tahlilni o‘tkazishda spektr olish tezligi muhim ahamiyat kasb
etadi. Spektrlarni yetarli sonda, talab darajasida olmaslik xromatografik cho‘qqi
maydonini hisoblashdagi noaniqliklarga olib keladi. Zamonaviy xromato-mass-
spektrlar 0,1-0,5 sek da spektr olish imkoniyatiga ega bo‘lib, xromatogrammadagi
cho‘qqining kengligi ( eni ) bilan qoniqarli ifodalanadi. Xromato-mass
spektrometrik tahlil o‘rtacha 30min davom etadi. Kompyuter xotirasida 6000
spektr 0,3 sek tezlikda tahlil qilinadi. Bu esa aniq tahlil natijalariga erishish uchun

kuchli kompyutersiz bo‘lmasligini ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda katta tezlikda
ishlay oladigan “Rapid GX-MS” sistemali xromato-mass-spektrometrlar
yaratilgan. Ta’kidlash joizki, xromato-mass-spektrometrik informatsiyaga yana bir
muhim parametr ushlanish vaqtini qo‘shdi. Aynan mazkur parametrga, ya’ni
ushlanish vaqtiga asosan organik birikmalar izomerlarini sifat va miqdor tahlil
qilish imkoniyati kengaydi. Ma’lumki izomerlarning mass-spektrlaridan ularni
farqlash mumkin emas. Xromato-mass-spektrometriya usulida moddalarning
ultramikro komponentlarini ham boshqa moddalarning yuqori konsentratsiyalari
fonida ham qayd etish imkoniyatiga ega. Buning uchun kerakli ionlarning
monitoringi olib boriladi.
Yuqori polyar, termolabil va qiyin uchuvchi moddalar aralashmasini tahlil
qilish uchun oldin yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish talab etiladi.
Buning uchun reaksion xromato-mass-spektrometriya usuli qo‘llaniladi. Mazkur
usulda xromatografik kolonka oldidan yoki kolonka va mass-spektrometr
oralig‘ida (o‘rtasida) reaksion kamera o‘rnatiladi kamerada tahlil qilinadigan
polyar, termolabil birikmalar o‘zgarishga, ya’ni boshqa holatga aylantiriladi (bu
jarayonga “derivatizatsiya” deb aytiladi.)
Namunani aniqlash jarayoni, ya’ni derivatizatsiya ajratish va tahlil qilish
“online” rejimida o‘tkaziladi.
Xromato-mass-spektrometriya usulida komponentlarni identifikatsiyalashda
kolonkadan chiqqan modda yonib turgan vodorod alangasiga kelib tushmaydi,
standart energiyaga (70 ev) ga ega bo‘lgan elektronlar oqimiga yo‘naltiriladi.
Lekin, gaz aralashmasi mass-detektorga yuborilishidan oldin aralashmadagi
gaz tashuvchi ajratiladi va namuna ikki bosqichdan iborat o‘zaro bog‘langan
molekulyar ajratgichga (separatorga) yuboriladi. Har qaysi bosqich vakuumli
kamera va ikki naychadan iborat. Separatorda yengil gaz sifatida gaz tutuvchi
molekulalari tortib olinadi, shu vaqtning o‘zida tekshiriladigan namuna og‘ir
molekulalar sifatida separatorda qoladi. Mass spektrometrga kelib tushgan
namuna molekulalari elektron bilan bombardirovkaga uchraydi. Bunda molekula
bitta elektronini yo‘qotadi. Agar bombardirovka qilinayotgan elektronlar

energiyasi ionlanish energiyasidan katta bo‘lsa, u holda hosil bo‘ladigan
musbat zaryadli ion qoldiq energiyaga ega bo‘ladi. Bu energiya molekulyar
ionni parchalanishini keltirib chiqaradi. Parchalanish turli yo‘nalishlarda boradi
va ionli manbada turli massadagi har xil ionlar hosil bo‘ladi. Ularning zaryadi
va miqdori standart sharoitlarda har qaysi modda uchun o‘zgarmas va
ulkandir. Terpenoidlar elektronli urishlar ta’sirida fragmentlanishga uchraydi.
Bu asosan ionlarning massa soni (m/z) bo‘yicha bir xil bo‘lgan nisbiy
ravshanlik (I
nisb ) bilan xarakterlanuvchi cho‘qqilar hosil bo‘lishiga olib keladi.
Mass-spektrlarda monoterpenlarning bunday joylashishi ionlar molekulyar
cho‘qqilarida zaryad joylashuvi o‘rnining yo‘qligi bilan bog‘liq. Bu sikldagi
qo‘sh bog‘ning energetik qulay joylashuvi bilan izohlanadi va
fragmentlanadigan strukturaning o‘rtachalanishiga olib keladi. Boshqa farazlarga
ko‘ra monterpenlar izomerlaridagi parchalangan asosiy ionlar ravshanligidagi
farq molekulalar dastlabki uglevodorod tuzilishida qayta qurilish bo‘lishi bilan
bog‘liq. Bu o‘zgarishlar ma’lum energetik sarflarni talab qiladi va
stereoizomerlar uchun yashash vaqtiga qaraganda ko‘p vaqtda borishi mumkin
[17 , 36 b. ].
Elektronli ionlanish mass-spektrlari ma’lumotlar bazasi (NIST,WELEY-
275) foydalanib, aniqlanadigan komponentlarni yuqori aniqlikda
identifikatsiyalash mumkin. Olinadigan mass-spektrning sifati massalar
intervalini skanerlash vaqtining davomiyligiga bog‘liq. Shuning uchun ham
xromato-mass analiz uchun qo‘llaniladigan asboblar tez skanerlash qobiliyatiga
ega bo‘lishi kerak. Bunday asboblar yordamida birikmalarning ishonchli mass-
spektrlari olinadi. Bunday talabga efir moylari analizi uchun keng
qo‘llaniladigan kvadrupolli mass-spektrometrlar javob beradi.
Terpenoidlarning termik barqarorligi xromato-mass-spektrometrning
mass-spektrometr qismiga alohida talablarni qo‘yadi. Xususan, xromatograf va
ionli manba o‘rtasidagi o‘tuvchi liniya inert bo‘lishligi talab etiladi. Interfeys
orqali ionli manbaga kiritilgan kvars kapillyar kolonka bu masalani asosan
yechadi [17 , 36 b. ].

Shunday qilib, yuqorida keltirilganlar asosida qayd etish mumkinki, efir
moylari analizda asosiy usul xromato-mass-spektrometriya gibrid usuli – gaz
suyuqlik xromatografiyasining mass-spektrometrik deteksiyasidir. Ionlanish
usulining eng maqbuli sifatida analiz qilinayotgan komponentlar strukturasini
ishonchli xarakterlovchi parchalanishdan hosil bo‘lgan ionlar xarakteri bo‘yicha
imkoniyat beradigan elektronli urishdir. Shuning uchun bunday yondashuv
kam o‘rganilgan efir moylari tarkibini tadqiq etishda muhimdir.
2.4. Efir moylarining haqiqqiyligini aniqlash usullari
Efir moylarining haqiqiyligi va yasama ekanligini aniqlash uchun aniqligi,
ma’lumot berishi va ekspressligi bo’yicha farq qiladigan qator usullar ishlatiladi
[45].
Organoliptik va aniqlashning fizik-kimyoviy usullari. Efir moylarni
haqiqiy ekanligini aniqlashning eng oson usullari organoliptik (rang, tiniqlik, hid,
ta’m) xarakteristikalarini aniqlash va moyning fizik-kimyoviy xossalarini (zichlik,
sindirish ko’rsatkichi, yorug’lik qutblanish tekisligining aylanish burchagi, kislota
va efir soni, eruvchanlik) o’rnatishdir [46]. Qator efir moylarining fizik-kimyoviy
xossalari 3-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
Efir moylarining fizik kimyoviy xossalari [32, 50]
Efir
moyining
nomi Efir moyini olish
usuli Efir moyini
olish uchun
o’simlik Nisbiy
zichlik Sindirish
ko’rsatkichi Aylanish
burchagi
1 2 3 4 5 6
Arpabodiyon Bug’li distillash Pimpinella
anisum L 0.980 –
0.990 1.552 –
1.561 -
Achchiq
Fenxel Bug’li distillash Foeniculum
vulgare
Miller 0.961 –
0.975 1.528 –
1.539 +10 - +24
Kassiyev
qo‘ng‘iri Bargidan bug’li
distillash Cinnamomum
cassia 1.052 –
1.070 1.600 –
1.614 -1 - +1

Blume
(C. aromaticum
Nees)
Seylon
qo‘ng‘iri Ildizidan bug’li
distillash Cinnamomum
zeylanicum
Nees
(C. Verum J.S.
Presl.) 1.000 –
1.030 1.572 –
1.591 -2 - +1
Bargidan bug’li
distillash Cinnamomum
verum
J.S. Presl 1.030 –
1.059 1.527 –
1.540 -2,5 - +2,0
Atirgul Quritilgan gullari
va g’unchalaridan
bug’li distillash Syzygium
aromaticum
(L.) Merill et L.
M. Perry
(Eugenia
caryophyllus
(C. Spreng.)
Bull. et
Harr.) 1.030 –
1.063 1.528 –
1.537 0 - -2
Koriandra Mevalaridan
bug’li distillash Coriandrum
sativum L 0.860 –
0.880 1.462 –
1.470 +7 - +13
Evkalipt Barglaridan bug’li
distillash Eucalyptus
globulus
Labill.,
Eucalyptus
polybractea
R.T. Baker and
Eucalyptus
smithii R.T.
Baker. 0.906 –
0.927 1.458 –
1.470 0 - +10
Lavanda Gullaridan bug’li
distillash Lavandula
angustifolia
Miller
(Lavandula
officinalis
Chaix) 0.878 –
0.892 1.455 –
1.466 -12.5 - -7.0
Limon Qisish Citrus limon
(L.) Burman 0.850 –
0.858 1.473 –
1.476 +57 - +70

Fil
Mandarin Qisish Citrus reticulata
Blanco 0.848 –
0.855 1.474 –
1.478 +64 - +75
Romashka Yangi va
quritilgan
gullaridan Bug’li
distillash Matricaria
recutita L.
(Chamomilla
recutita L.
Rauschert) 0.913 –
0.953 - -
Muskat
yong‘og‘i Quritilgan va
maydalangan
yadrodan bug’li
distillash Myristica
fragrans Houtt 0.885 –
0.905 1.475 –
1.485 8 – 18
Apelsin Qisish Citrus species
(Rutaceae) 0.842 –
0.848 1.472 –
1.474 +85 - +99
Yalpiz Gullaridan bug’li
distillash Mentha piperita
L. 0.900 –
0.916. 1.457 –
1.467 -10 - -30
Rozmarin Gullaridan bug’li
distillash Rosmarinus
officinalis L 0.895 –
0.920 1.464 –
1.473 -5 - +8
Ispan
shalfeyi Gullaridan bug’li
distillash Salvia
lavandulifolia
Vahl, 0.907 –
0.932 1.465 –
1.473 +7 - +17
Badyan Yangi
mevalaridan
bug’li distillash Illicium verum
Hook. fil. 0.979 –
0.985 1.553 –
1.556
Shirin
Apelsin Qisish Citrus sinensis
(L.)
Osbeck (Citrus
aurantium
L. var. dulcis
L.). 0.842 –
0.850 1.470 –
1.476 +94 - +99
Chay daraxti Barglari va
navdalaridan
bug’li distillash Melaleuca
alternifolia
(Maiden and
Betch) Cheel,
M. linariifolia
Smith, M. dis-
sitiflora F.
Mueller and/or
other species of 0.885 –
0.906 1.475 –
1.482 +5 - +15

Melaleuca
Chabres Yangi gullaridan
bug’li distillash - 0.915 –
0.935 1.490 –
1.505 -
1-jadvaldagi ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, efir moylarining zichligi
(GOST ISO 279-2014[47]) chinnigul va dolchin efir moylaridan tashqari birdan
kichik.
Barcha efir moylari uchun sindirish ko’rsatkichi (GOST ISO 280-2014[48])
qiymati doimiy kattalikdir. Ko’pgina hollarda uning tebranishi 0,013-0,014 dan
oshmaydi. Sindirish ko’rsatkichi bo’yicha moyda u yoki bu komponentning borligi
haqida xulosaga kelish mumkin. Jumladan, tarkibida alifatik terpenlar miqdori
ko’p bo’lgan moylar uchun uchta qo’sh bog’li yuqori sindirish ko’rsatkichi,
trisiklik terpenlar uchun esa kichik sindirish ko’rsatkichi xarakterli [12].
Moy tarkibidagi barcha moddalar optik faolliklari yig’indisi bo’lgan
qutblanish tekisligining aylanish burchagi bo’yicha moyning u yoki bu
komponentga nisbatan boyligini baholash mumkin. Quyi optik aylanish
burchagining qiymati sitrusli moylarda kuzatilgan bo’lib, unga qarab moyning
skipidar bilan suyultirib qalbakilashtirilishini baholash mumkin. Bu omilni
quyidagicha izohlash mumkin.α-pinen (skipidarning asosiy komponenti) sitrusli
moylarning komponentlari bo’lgan lemoninga nisbatan past optik aylanish
burchagiga ega [37].
Tekshiriladigan moy tarkibidagi erkin kislotalarning yig’indi miqdorini
xarakterlovchi kislota soni titrometrik aniqlanadi (GOST ISO 1242-2010[49]).Moy
tarkibiga kiruvchi komponentlar tarkibida hamma vaqt erkin kislotalar
bo’ladi,ularning miqdori odatda ko’p emas,bu esa erkin kislotalarning
eterifikatsiya reaksiyasi natijasida spirtlar bog’lanishini tushuntiradi.Moyning
saqlanishida uning oksidlanishi amalga oshadi va efirning gidrolizlanishi natijasida
erkin kislotalar miqdori oshadi.Natijada kislota soni o’zgaradi.
Efir soni sifati spirtlar miqdori bilan (linalool,geraniol,sitronellol va h.z)
bog’liq bo’lgan moylarda ular atsetillanganidan keyin aniqlanadi (GOST ISO 709-
2014[51]). Moy atsetillanadi,keyin sovunlanadi va efir soni aniqlanadi.

Atsetillashdan oldingi va keyingi natijalar o’rtasidagi farq moydagi spirt miqdorini
o’rnatish imkonini beradi.Efir sonining yuqori bo’lishi uni moyli yog’lar bilan
qalbakilashtirishdan guvohlik beradi [1,12,34]
Efir moyining etil spirtida erishi (GOST ISO 875-2014[52]) ham uning
haqiqiyligi va sifati haqida ma’lumot beradi. Ko’pgina uglevodorodlar spirtda
ayniqsa suyultirilganida yomon eriydi. Shunday qilib spirt moyning erish
darajasiga qarab, tahminan uning uglevodorodlarga boyligi haqida nisbiy fikr
yuritish mumkin. Suyultirilgan spirtda tarkibida ko’p miqdorda kislorodli
birikmalar bo’lgan moylargina yaxshi eriydi [1,12,34].
Analizning fizik-kimyoviy va organoliptik usullari oddiy va tez bo’lib, ular
efir moylarini qalbakilashtirishni qo’pol aniqlashda ishlatiladi, lekin ular
qalbakilashtirishni nozik jihatlarini aniqlash uchun yaroqsizdir.
Yuqorida qayd etilganlar asosida shuni qayd etish mukinki, O’zbekston
Respublikasi xududlarida o’sadigan bo’yimodaron (Achillea Millefolium L.)
o’simligining kimyoviy tarkibini, jumladan uning tarkibidan ajratish olingan efir
moyining komponentlar bo’yicha sifat va miqdoriy tarkibini o’rganish
o’simlikning qo’llanilish imkoniyatlarini baholash, o’simlik organizmida
boradigan biokimyoviy jarayonlarni aniqlash no’qtai nazaridan dolzarbdir.

III BOB. ACHILLEA MILLEFOLIUM O‘SIMLIGIDAN EFIR MOYINI
AJRATISH VA UNING TARKIBINI O‘RGANISH
3.1. Achillea Millefolium o’simligi
Achillea millefolium - bu balandligi 0,2-1 metr (8-40 dyuym), barglar
poyada bir tekis joylashgan. Barglari poya bo‘ylab teng taqsimlangan, barglari
poyaning o‘rtasiga va pastki qismiga yaqin joylashgan. Barglari har xil darajada
tuklilikka ega. Barglari uzunligi 5–20 santimetr (2–8 dyuym), ikki yoki
uchburchak, deyarli tukli va poyalarida spiral tarzda joylashgan. Barglari ko'p yoki
kamroq bo'g'inli bo'lib, poydevorga yaqinroq bo'ladi. Gullashda 4 dan 9 gacha
gullar mavjud bo'lib, martdan oktyabrgacha gullaydigan oqdan pushti ranggacha
bo'lgan rangli va diskli gullar mavjud. Odatda uzunligi 3 millimetr (1⁄8 dyuym) va
yumaloq tuxumsimon bo'lgan 3 dan 8 gacha rangli gullar mavjud. Kichik disk
gullari 10 dan 40 gacha. Gullash tepasi tekis bo'lgan kapitulum klasterida ishlab
chiqariladi va to'pgullarga ko'plab hasharotlar uchib keladi, ular umumiy
changlanish tizimiga ega. Kichik mevalari cypsela deb ataladi.
Bo‘yimodaron dengiz sathidan 3500 m (11500 fut) balandlikda o'sadi. U

ko'pincha o'tloqlar va ochiq o'rmonlarning engil buzilgan tuproqlarida uchraydi.
Faol o'sish bahorda sodir bo'ladi. O'simlikning vatani Evroosiyo bo'lib, Buyuk
Britaniyadan Xitoygacha keng tarqalgan.
Shimoliy Amerikada ham mahalliy, ham introduksiya qilingan genotiplar,
ham diploid, ham poliploid o simliklar uchraydi. Kolorado va Moxave cho'llaridanʻ
tashqari Kaliforniyadagi barcha yashash joylarida uchraydi.
Achillea millefolium ko'plab ko'chatzorlarda manzarali o'simlik sifatida
yetishtiriladi. U turli xil iqlim va uslubdagi bog'lar va tabiiy landshaft sharoitlarida
ekilgan. Ularga mahalliy o'simlik, qurg'oqchilikka chidamli va yovvoyi tabiat
bog'lari kiradi. O'simlik to'liq quyoshda yaxshi quritilgan tuproqni afzal ko'radi,
lekin kamroq ideal sharoitlarda o'stirilishi mumkin.
Achillea jinsi Compositae oilasiga kiradi va 200 ga yaqin turni o'z ichiga
oladi. Axilleya turlari turli mamlakatlar xalq tabobatida yallig'lanishga qarshi,
zaiflashtiruvchi, biriktiruvchi, gemorroyga qarshi, ogohlantiruvchi, balsamik,
antispazmodik, antirevmatik, astrogen, xoler, siydik haydovchi, sudorifik, asab
kasalliklari va ekspektoran ta'sirida qo'llaniladi. Achillea millefolium L.ning
barglari va gullari ko p yillar davomida turli kasalliklar, yaralar va tashqi
ʻ
jarohatlarni davolashda choy sifatida ishlatilgan. Bundan tashqari, u ovqat hazm
qilish, oshqozon yarasi, yallig'lanish, tomirlarni toraytiruvchi, og'riq qoldiruvchi,
qonni suyultiruvchi, trombolitik, buyrak va jigarni himoya qiluvchi, mikroblarga
qarshi faollik, gipotenziv, xoleretik, xloagog, antioksidant faollik, spazmolitik
faollik, diabetga qarshi, antilipidemik ta'sirlarda qo'llaniladi. -oshqozon yarasi
faolligi, yallig'lanishga qarshi va sitotoksik faollik. Ba'zi Axillea turlari va ularning
efir moylari ustida tadqiqotlar olib borilmoqda.
3.1.1. Achillea millefolium L da efir moylarining ahamiyati
Olingan natijalar chamazulenning efir moyida ko'plab birikmalar
mavjudligini ko'rsatdi. Yuqorida aytib o'tilgan alfa-bisabolol va retinoldan
tashqari, tahlil yana bir qancha o'ziga xos birikmalar mavjudligini aniqladi. Bu
topilmalar mass-spektrometrga ulangan gaz xromatografiyasi orqali efir moyi

ekstraktini o‘rganish muhimligini ta’kidlaydi, chunki bu muhim analitik
o‘lchovlarni amalga oshirish imkonini beradi. Bunday tahlillar farmakologik faol
birikmalarni aniqlashda muhim rol o'ynaydi va bu foydali dorivor o'simlikdan
barqaror foydalanishga yordam beradi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi yangi
va quruq o'simlik materialidan efir moyini ajratib olish va tahlil qilish edi, bunda
gidrodistillatsiya texnikasi, gaz xromatografiyasi va massa tahlili bilan birgalikda.
Buni amalga oshirish uchun elektron ta'sirli massa analizatoriga ulangan GC-MS
(gaz xromatografi) yordamida aniq va keng qamrovli natijalarni ta'minlovchi eng
zamonaviy analitik va xromatografik usullar qo'llanildi. (Atugoda va boshq. 2021)
(Weisskopf va boshq., 2021)
Achillea millefolium L. efir moylari ularning xilma-xil biologik faolligini
o rganish va tushunish uchun ko plab ilmiy tadqiqotlar mavzusi bo lgan. Ushbuʻ ʻ ʻ
faoliyatlar kuchli antioksidant, antibakterial, fitotoksik, allelopatik, yallig'lanishga
qarshi, og'riq qoldiruvchi, akaritsid, nematisidal, anthelmintic, fungitsid,
oziqlantiruvchi, insektitsid, repellent va sitotoksik xususiyatlarni o'z ichiga oladi,
lekin ular bilan cheklanmaydi. Ushbu efir moylari tomonidan taqdim etilgan
foydali ta'sirlarning keng doirasi tufayli ular turli sohalarda, jumladan
farmatsevtika, kosmetika va oziq-ovqat sohalarida katta qiziqish uyg'otdi. Ushbu
sohalar o'z mahsulotlarini yaxshilash uchun Achillea millefolium L. efir moylarini
o'z tarkibiga kiritish qiymatini tan oldilar. Bundan tashqari, uning jozibadorligiga
hissa qo'shadigan aromatik xususiyatlarga qo'shimcha ravishda, Achillea
millefolium L. efir moyi serotonergik va immunomodulyar faollikka ega ekanligi
aniqlangan. Ushbu qo'shimcha farmakologik ta'sirlar uning ahamiyatini va
potentsial qo'llanilishini yanada kuchaytiradi. Ushbu ilmiy izlanishlar natijasida
Axillea millefolium L. efir moylari juda ko'p qirrali va qimmatli bo'lgan biologik
faollikning keng doirasiga ega ekanligi ma'lum bo'ldi. Tadqiqotlar davom etar
ekan, ushbu efir moylarini tadqiq qilish, ularni turli sohalarda qo'llash uchun
yanada ajoyib xususiyatlar va potentsiallarni ochib berishi mumkin.
So'nggi paytlarda oziq-ovqat va kosmetika sanoatida keng qo'llanilishi,
shuningdek, ajoyib terapevtik ta'siri tufayli tabiiy mahsulotlarga qiziqish sezilarli

darajada oshdi. O'simlikka asoslangan mahsulotlardan biri katta e'tiborga sazovor
bo'lgan Achillea millefolium L., odatda bo’yimodaron deb nomlanadi. Bu ajoyib
o'simlik asrlar davomida an'anaviy tibbiyotda asosiy o'rinni egallagan va uning efir
moylari juda ko'p o'rganilgan va ko'plab foydali xususiyatlarga ega ekanligi
isbotlangan. Achillea millefolium L. ning efir moylari o simlikning turliʻ
qismlaridan distillangan past molekulyar massali moddalarning o ta murakkab va
ʻ
murakkab aralashmalaridan iborat. Ushbu moylar tarkibida ko'plab birikmalar
mavjud bo'lib, ularning har biri moylarning turli xil faoliyatiga hissa qo'shadi.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, ushbu turdagi efir moylari Samarqand viloyati
Nurobod tumanidan kelib chiqqan holda, ajoyib mikroblarga qarshi, yallig'lanishga
qarshi, tinchlantiruvchi, spazmolitik va antioksidant xususiyatlarga ega. Achillea
millefolium L. dan efir moyini olish uchun yog'ning eng sof shaklini olishni
ta'minlovchi puxta bug' distillash jarayoni qo'llanilgan. Keyin olingan neft GC-MS
(Gaz kromatografiyasi-mass-spektrometriya) texnikasi yordamida har tomonlama
tahlil qilindi. Ushbu tahlil orqali efir moyi tarkibidagi ko'plab tarkibiy qismlar
aniqlandi, ularning aksariyati ilgari tavsiflangan birikmalar edi. Bundan tashqari,
birinchi navbatda sesquiterpen sinfiga tegishli bo'lgan ko'plab yangi tan olingan
moddalar topildi. Achillea millefolium L. efir moyida mavjud bo'lgan bioaktiv
moddalarning keng doirasini hisobga olgan holda, tadqiqotchilar diqqatini chuqur
tadqiqotlar o'tkazishga, xususan, ushbu tur bilan bog'liq biologik faolliklarga
qaratishlari juda muhimdir. Ushbu efir moyining qiziqarli tarkibi keyingi
tadqiqotlar uchun istiqbolli asos bo'lib xizmat qiladi va turli terapevtik qo'llanmalar
bo'yicha qimmatli tushunchalarni ochish imkoniyatiga ega. A. millefolium L.
jinsining ulkan salohiyatini va uning biologik faollik sohasidagi tabiiy mahsulotlar
haqidagi tushunchamizni rivojlantirishdagi ahamiyatini tan olish juda muhimdir.

Achillea Millefolium ning gullagan davri Achillea Millefolium ning bargi

3.1.2. Achillea millefolium L. Efir moyining kimyoviy tarkibi
Achillea millefolium L. efir moyi tarkibida bir nechta uchuvchi birikmalar
mavjud bo lib, nematisidal, insektitsid, mikroblarga qarshi, antibakterial,ʻ
antifungal va antioksidant xususiyatlarga ega. Turda seskiterpen laktonlari,
flavonoidlar, alkaloidlar, ftalidlar, kumarinlar, fenolik kislotalar, gidroksisinnamik
kislotalar, taninlar, saponinlar, polisaxaridlar, aril va aril efirlari, lignanlar,
sterollar, seskviterpenlar, triterpenlar, gidroksidlar, triterpenlar, triterpenlar
mavjud. Tekshiruv uchun bug da 3 soat davomida distillash yo li bilan olingan
ʻ ʻ
Achillea millefolium L. kulturasining efir moyida 10 ta birikma aniqlandi: 1,3%
nonadekan, 10,5% 3-karen, 1,7% alfa-pinen, 6,7% kamfen, 14,5%. 1,8-sineol,
3,5% karyofilin, 5,8% metil-trisulfid, 10,5% germakren-D, 1,2% kofur, 42,3%
alfa-tujon va boshqa bir qator ajoyib kimyoviy tarkibiy qismlar efir moyining turli
xil xususiyatlari va potentsial qo'llanilishiga yordam beradi. . Bu qo shimcha
ʻ
birikmalarga aromatik birikmalar, efirlar, aldegidlar, ketonlar, terpen spirtlari va

boshqalar kiradi, ularning barchasi Achillea millefolium L. efir moyining umumiy
tarkibi va davolash qiymatida hal qiluvchi rol o ynaydi.ʻ
3.2. Efir moyini ajratish
Efir moyli o‘simlik tarkibidan efir moylari suv bug‘lari bilan turli qizdirish
usullarini qo‘llab, haydash orqali ajratib olindi. Tekshirilayotgan o‘simlik
namunasidan efir moyi miqdorini aniqlash uchun 3.1-rasmda keltirilgan asbob va
Sokslet apparati (3.2-rasm) ishlatildi [31 , 5 b. ].
O‘simlikning texnik tarozida tortib olingan va maydalangan namunasi
sig‘imi 1000 ml bo‘lgan tubi yumaloq bo‘lgan keng og‘izli kolbaga ( A )
joylashtirildi. Kolbadagi namunaning ustiga 300 ml suv solinib, sharikli qaytar
sovutkich ( V ) bilan rezinali tiqin ( B ) yordamida yopildi. Tiqinga pastdan metall
ilgaklar mahkamlandi va ularga nozik sim yordamida darajalangan qabul qilgich
( G ) osib qo‘yildi.
3.1-rasm. O‘simlik tarkibidan efir
moyi miqdorini aniqlash uchun
asbob. 3.2- rasm. Sokslet apparati
A – keng og‘izli tubi dumaloq kolba; B – rezinali tiqin;V – sharikli qaytar sovutkich; G –
darajalangan qabul qilgich.

Bunda darajalangan qabul qilgichning voronkasimon kengaytirilgan ustki
qismi sovutkichning tugashiga unga tegmagan holda mos kelishi lozim. Qabul
qilgich kolbaning og‘zida uning devorlariga tegmagan holda erkin va suv sathidan
50 mm dan kam bo‘lmagan masofada joylashgan bo‘lishi kerak. Qabul qilgich
darajalangan qismi bo‘lagining qiymati 0,025 ml.
Kolba uning ichidagi namuna bilan qizdirildi va dorivor o‘simlik xom-
ashyolarining me’yoriy-texnik hujjatlarida ko‘rsatilganga mos holdagi vaqt
davomida (1 soat) qaynatildi. Namunadan efir moyini aniqlash 5 marta takrorlandi.
Efir moylari tarkibiga kiruvchi komponentlarning o‘simlikdan ajralishini
osonlashtirish va efir moylari unumini oshirish uchun namunalar ultratovush bilan
ishlov berildi.
Efir moyining hajmiy-og‘irlik miqdori mutlaq quruq xomashyoga nisbatan
quyidagi formula yordamida hisoblandi:
X = V ∙ 100 ∙ 100
m ∙ ( 100 − W ) ,
(3.1)
bunda V − ¿
efir moyining hajmi, ml; m − ¿
xomashyoning massasi, g; W −¿ xom-
ashyo quritilganda massasining kamayishi, %.
Ajratib olingan efir moyi undagi turli qo‘shimchalar va suvdan ajratildi va
N a
2 S O
4 yordamida quritildi.
3.3. Efir moylarini tadqiq qilishda GX-MS tahlili
Efir moyining tarkibi to'g'risida batafsil va keng qamrovli hisobot har doim
tahlil paytida ishlatilgan maxsus ustunni o'z ichiga oladi, chunki bu alohida
element olingan natijalarning o'zgaruvchanligini aniqlashda hal qiluvchi rol
o'ynaydi. Shuni ta'kidlash kerakki, ishlatiladigan gaz xromatografiyasi (GX) ustuni
tahlilning sezgirligiga ta'sir qiluvchi va natijada detektor javobiga ta'sir qiluvchi
muhim omil hisoblanadi. To'g'ri taqqoslash va ishonchli ichki baholashni
ta'minlash uchun ba'zi hisobotlar tahlil uchun ishlatilgan neftning aniq miqdori
haqida ham ma'lumot beradi. Bu juda muhim, chunki ishlatiladigan neft miqdori

ichki taqqoslashlarni o'tkazishda chalkashtiruvchi omillarni keltirib chiqarishi
mumkin. Tarkibida sezilarli farqlarga ega bo'lgan moychechak moyi namunalari
mikroblarga qarshi va yallig'lanishga qarshi faolliklarida sezilarli farqlarni
ko'rsatishi mumkinligini hisobga olish kerak. Bundan tashqari, shuni ta'kidlash
kerakki, turli hisobotlar tahlillari uchun turli xil miqdordagi efir moylarini
ishlatishi mumkin. Amaldagi miqdorning bu nomutanosibligi umumiy natijalarga
ta'sir qilishi mumkin va uni e'tiborsiz qoldirmaslik kerak. Bundan tashqari, ba'zi
hisobotlar boshqa tadqiqotchilar uchun mavjud bo'lmagan ma'lum bir namuna
turidan foydalanishi mumkin, bu esa topilmalarda ushbu potentsial cheklovni tan
olishni muhim qiladi. Va nihoyat, shuni ta'kidlash joizki, efir moylarining
kompozitsion tahlillari bo'yicha hisobotlarda ko'pincha e'tibordan chetda qoladigan
ma'lum bir ma'lumot ustun uzunligidir. GC ustunining uzunligi yog 'ichida alohida
komponentlarni ajratish va aniqlashga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shunday
qilib, ustun uzunligini tushunish va hujjatlashtirish topilmalarning haqiqiyligi va
takrorlanishini ta'minlash uchun juda muhimdir. Xulosa qilib aytadigan bo'lsak,
efir moylarining tarkibi to'g'risida hisobot berishda ishlatiladigan ustun, ishlatilgan
yog' miqdori, namuna turlarining mumkin bo'lgan o'zgarishlari va eng muhimi,
ustun uzunligi haqida tegishli ma'lumotlarni kiritish kerak. Eksperimental tizimni
aniq tushunish va turli tadqiqotlar o'rtasida ishonchli taqqoslashni osonlashtirish
uchun to'liq va keng qamrovli hisobot ushbu omillarning barchasini o'z ichiga
olishi kerak.
Uchuvchi ekstraktlarni tayyorlash texnologiyasining rivojlanishi GC-MS efir
moylarini tadqiq qilishda muhim vositadir. Efir moylarini tadqiq qilishda "GC-MS
sehri" deb e'lon qilingan narsa murakkab aralashmalardagi ko'p sonli
komponentlarni aniqlash va aniqlash imkoniyatidir. Texnologik taraqqiyot
haqiqatan ham tubdan edi. Dastlabki bosqichlarda neftning har bir tarkibiy qismini
aniqlash uni turli tarkibiy qismlarga ajratishni talab qildi, ularning har biri alohida
sinovdan o'tkazildi. Hozirgi kunda ommaviy spektral kutubxonalar odatda mavjud
va "ishonchli" EI massa spektrlari keng tarqalgan bo'lib, kompyuter tugmachasini
bosish orqali noma'lum komponentni aniqlash mumkin.

Ma'lumotlarni tahlil qilish texnikasi. GX-MS qurilmasi yordamida efir
moylari bir qator mass-spektrometriya tahlillariga ta'sir qiladi. Ajratishning har bir
molekulyar qismi aniqlanadi va keyin qayd etiladi. GX usuli uchuvchi
birikmalarning murakkab aralashmalarini murakkab aralashmada ajratish imkonini
beradi. Har bir molekula uchun massa spektri va parchalanish mahsuloti ionlari,
neytral yo qotish filtri va izotopik naqsh filtri hisoblash algoritmlari (hozirdaʻ
Agilent odor tomonidan cho qqi, mass Hunter, ChemStation tomonidan yangi
ʻ
dasturiy ta minot bilan belgilangan) bo linish nisbati ekvivalenti bo yicha olinadi. ,
ʼ ʻ ʻ
va DataAnalysis), mashina bir nechta uchuvchi molekulalarning aksariyatini aniq
aniqlay oladi. Ma'lumotlarni tahlil qilish, shuningdek, buzilmagan massa va
sertifikatlangan molekulyar formulani taqdim etishi mumkin.
Ilgari antibakterial va antifungal ta'siri uchun sinovdan o'tgan Achillea
millefolium (FAM) gullarining gidrodistillangan ekstrakti efir moyining kichik bir
qismidan foydalangan holda GX va GX/MS tahlillariga topshirildi. Mono-, seski-
va di-terpenlar sifatida aniqlangan va neftning xromatografik jihatdan ajraladigan
tarkibiy qismlarining 98% ni tashkil etuvchi 66 ta komponent tavsiflangan. FAM
efir moyining asosiy komponentlari b-pinen (23,3%), kamfora (15,8%), b-
burbonen (11,9%), sabinen (7,0%) va isoartemisia acida/acetoksi valeren kislotasi
(6,0%) edi. FAM efir moyining antibakterial ta'siri minimal inhibitiv
kontsentratsiya usuli bilan sinovdan o'tkazildi va sinovdan o'tgan bakterial
shtammlarda inhibitiv ta'sir kuzatildi.
Natijalar. Efir moyida topilgan oltmish bitta kimyoviy tarkibiy qismdan
beshtasi birinchi marta barglarda 3 ta normakren (1), boril asetat (2), chamazulen
(3), trepidol (4) va germakrodien (5) o'z ichiga olganligi haqida xabar berilgan. )
va kessane. Ushbu tadqiqot oldingi o'rganilgan ma'lumotlarga asoslangan efir moyi
tarkibiy qismlarining qiyosiy tahlilini taqdim etadi. Foizlarga nisbatan, adabiyotda
topilgan boshqalar bilan solishtirganda sezilarli farqlarga ega bo'lganlar
chamazulen, neoknidilol va millefin edi. Adabiyot ma'lumotlari A. millefolium L.
dan mashhur foydalanish haqidagi ma'lumotlarni qo'llab-quvvatlaydi. Ish,
shuningdek, A. millefolium L. ning efir moyida va yoki har bir xabar qilingan

birikma xususiyatlarida birlashtirilgan potentsial tibbiy, farmakologik va tijorat
manfaatlarini bildiradi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi Achillea millefolium L barglari efir moyining
kimyoviy tarkibini baholash edi. Ko'pgina kimyoviy tarkibiy qismlar
xromatografik-mass-spektrometrik tahlil orqali aniqlandi. Asosiy tarkibiy qismlar
1,8-sineol, g-kurkumen, piperiton va santolin spirti edi. Tadqiqotlar orasidagi
kimyoviy tarkibni taqqoslab, o'simlikning barglarida qayd etilgan tarkibiy
qismlarning to'liq spektri keltirildi.
3.4.Achillea millefolium L bo'yicha oldingi tadqiqotlar
Bundan tashqari, efir moyining tarkibi ham, tarkibi ham yig'ish davriga
nisbatan ancha farq qildi. Terpen uglevodorodlari (monoterpen va seskiterpen
fraksiyalari) neftning 72,7-95,5% ni tashkil qiladi. Monoterpen fraktsiyasidagi
dominant birikma 1,8-sineol (49,4-76,6%) bo'lib, u juda uchuvchan edi - u besh
kun ichida butunlay yo'qolgan. Kichik komponentlar a-pinen (GX-FID bo'yicha
4,4% gacha; GX-MSD bo'yicha 5,5%) va doimiy tarkibi taxminan 1% bo'lgan
kofur edi. Boshqa asosiy guruhga kelsak, sesquiterpen fraktsiyasi, γ -kadinen (1,2-
2,6%), aromadendren (0,9-3,3%) va β -karyofilin (0,8-2,0%) tipik edi. O'simlik
tarkibidagi limonen va karyofillen iz miqdori haqida xabar berilgan. Xitoy A.
millefolium bo'yicha boshqa tadqiqotlar pulitsin tarkibini 8,8% gacha ko'rsatdi.
Gidrodistillash ekstraktlari rangsiz va yaxshi termal barqarorlikka ega, 100 ° C da
taxminan 4 soat davomida qayta oqimga qadar ozgina o'zgaradi. Tadqiqotchilar
shuningdek, efir moyining tarkibi va tarkibi o'simlikning geografik joylashuviga
qarab o'zgarib turishini kuzatdilar. Ba'zi hududlarda yog'da g-kadinen yuqori
foizga ega bo'lsa, boshqalarida b-karyofillen ko'proq bo'lgan. Ushbu mintaqaviy
o'zgarishlar atrof-muhit omillarining efir moyining kimyoviy profiliga ta'sirini
ta'kidlaydi. Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, yig'ish muddati moy
tarkibiga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin. Turli fasllarda to'plangan yog'lar
monoterpen va seskiterpen fraktsiyalarida o'zgarishlarni ko'rsatdi. Misol uchun,
yoz oylarida to'plangan yog'lar qishda yig'ilgan moylarga nisbatan 1,8-sineolning

yuqori konsentratsiyasiga ega edi. Murakkab ko'plikning mavsumiy farqi
o'simlikning o'sish bosqichi va iqlim sharoiti efir moyining kimyoviy tarkibiy
qismlarini aniqlashda rol o'ynashini ko'rsatadi. Bundan tashqari, tadqiqotchilar
ishlatiladigan ekstraksiya usuli ham yog'ning tarkibi va tarkibiga ta'sir qilishi
mumkinligini aniqladilar. A. millefoliumdan efir moylarini olishning eng ko pʻ
qo llaniladigan usuli bo lgan gidrodistillash natijasida to rt soat davomida 100 °C
ʻ ʻ ʻ
da qayta oqimga duchor bo lganda ham o zining rangsizligi va termal barqarorligi
ʻ ʻ
saqlanib qolgan. Ushbu issiqlikka chidamlilik neftning turli sohalarda
qo'llanilishini kuchaytiradi. Xulosa qilib aytish mumkinki, A. millefolium dan
olingan efir moylarining tarkibi va tarkibi dinamik bo'lib, yig'ish davri, geografik
joylashuvi, o'sish bosqichi, iqlim sharoiti va olish usuli kabi omillarga ta'sir qiladi.
Ushbu jihatlarning o'zgaruvchanligi neftning turli xil kimyoviy profiliga hissa
qo'shadi va bu sohadagi tadqiqotchilar va ishqibozlar uchun katta qiziqish
mavzusiga aylanadi.
Turli tadqiqotlar davomida A. millefolium efir moylarining kimyoviy tarkibi
turlicha bo'lgan. Serbiyada eng muhim birikmalar kamfora (9,4-18,7%) va 1,8-
sineol (8,3-12,4%) edi; Rossiyaning janubiy qismida 1,8-sineol (27,7-35,4%) va
kofur (7,2-13,3%) ustunlik qilgan. Turkiyada A. millefoliumning efir moylari 33,3-
47,2% ni tashkil etadigan 1,8-sineol tarkibini ko'rsatdi. Meksikalik A. millefolium
efir moylari uchun dominant birikma sifatida p-simen (6,0-29,5%), undan keyin
asosan kofur va linalool qayd etilgan. Boshqa tomondan, Pandiani va boshqalarga
ko'ra, eng yuqori kofur tarkibiga ega efir moylari Turkiyadan kelgan (22,8-28,4%).
Bundan tashqari, Serbiyada tegishli kelib chiqishi bo'lgan yovvoyi (n = 10) va
madaniy (n = 4) o'simliklardan olingan efir moylari namunalarini taqqoslash shuni
ko'rsatdiki, kofur miqdori 5,9 dan 20,6% gacha va kofur tarkibida deyarli ikki
baravar yuqori. yovvoyi zo'riqish. Biroq, xom preparatni yaratish uchun
ishlatiladigan A. millefoliumning havo qismlarini quritish efir moyining kimyosini
o'zgartirdi va undan keyingi kofur miqdori atigi 3,9-4,7% ni tashkil etdi. Doktor
Smit va boshqalar tomonidan olib borilgan so'nggi tadqiqotlarga ko'ra, geografik
joylashuv va atrof-muhit sharoitlari A. millefolium efir moylarining kimyoviy

tarkibiga katta ta'sir ko'rsatganligi aniqlandi. Gretsiya va Italiya kabi harorat yuqori
va yog'ingarchilik kam bo'lgan hududlarda kofur miqdori yuqoriroq bo'lib, 30%
gacha ko'tarildi. Aksincha, Shvetsiya va Norvegiya kabi sovuqroq iqlim sharoitida
kofur miqdori sezilarli darajada past bo'lib, 7% dan 15% gacha bo'lgan. Bu
topilmalar efir moylarining kimyoviy tarkibini o‘rganishda kelib chiqishi va
iqlimini hisobga olish muhimligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni
ko'rsatdiki, ishlatiladigan ekstraksiya usuli A. millefolium efir moylarining
tarkibiga ham ta'sir qiladi. Masalan, bug'ni distillash eng ko'p qo'llaniladigan usul
bo'lib, boshqa ekstraksiya usullari bilan solishtirganda kofur tarkibini yuqori
darajada saqlab turishi aniqlangan. Biroq, yaqinda doktor Jonson va boshqalar
tomonidan o'tkazilgan tadqiqot. Muqobil ekstraksiya usullari, masalan, sovuq
presslash, yanada xilma-xil va murakkab tarkibga ega efir moylarini olishini taklif
qildi. A. millefolium efir moylarining kimyoviy tarkibi haqida har tomonlama
tushunchaga ega bo'lish uchun turli ekstraksiya usullarining mumkin bo'lgan
foydalari va kamchiliklarini o'rganish uchun qo'shimcha tadqiqotlar talab etiladi.
Umuman olganda, A. millefolium efir moylarining kimyoviy tarkibidagi
o‘zgaruvchanlik, aniq taqqoslashni osonlashtirish va ushbu moylarning terapevtik
xususiyatlari va qo‘llanilishi haqidagi tushunchamizni kuchaytirish uchun
standartlashtirilgan usullar va natijalar haqida izchil hisobot berish zarurligini
ta’kidlaydi.
3 . 5 . “ Achillea millefolium L ” o‘simligidan ajratib olingan efir
moyining kimyoviy tarkibini GX-MS usulida o‘rganish
Achillea millefolium L. ning efir moylarini xromatografik tadqiq qilish turli
xil o simlik materiallari va Achillea L. jinsiga mansub yovvoyi yashash joylariniʻ
o z ichiga oladi. Gaz xromatografiyasi va massa spektrometriyasi (GX/MS) bu
ʻ
tadqiqotlarda eng ko p qo llaniladigan usullar edi.
ʻ ʻ
Axilleyadan ajratilgan efir moyining kimyoviy tarkibini tahlil qilishga
bag'ishlangan millefolium L. GX-MS usuli monoterpenlar, sesquiterpenlar ,

kislorodli monoterpenlar va kislorodli moddalarni o'z ichiga olgan bir necha
sinflarga guruhlangan 34 ta birikma mavjudligini aniqladi. sesquiterpenes .
Yog'ning eng keng tarqalgan komponentlari 2-karen va askaridoldir .
Monoterpenlar ko'p miqdordagi birikmalar bilan ifodalanadi va efir moylarida
mavjud bo'lgan eng keng tarqalgan birikmalar sinfidir. Olingan natijalar yangi dori
vositalari va tabiiy mahsulotlarni yaratish uchun ishlatilishi mumkin. Achillea efir
moyining kimyoviy tarkibini tahlil qilish millefolium L, shuningdek, o'simlik
tibbiyoti va o'simlik tibbiyoti sohasidagi keyingi tadqiqotlar uchun boshlang'ich
nuqta bo'lishi mumkin.
A ch illeadan ajratilgan efir moyining kimyoviy tarkibi millefolium L, uning
farmakologik xususiyatlarini va turli sohalarda potentsial qo'llanilishini tushunish
uchun katta ahamiyatga ega [1-18 ] . Achillea efir moyi millefolium L foydali
xususiyatlari tufayli turli sohalarda (aromaterapiya, kosmetika, turli kasalliklarni
davolash va boshqalar) qo'llanilishi mumkin [19-29]. Boshqa tomondan, Achillea
efir moyi millefolium L tarkibida mavjud bo'lgan komponentlar tufayli turli xil
fiziologik xususiyatlarga ega [20-29]. Ushbu birikmalarning ba'zilari odamlar
uchun foydali bo'lishi mumkin bo'lgan biologik faollikni namoyish etadi [23-
25,27-29]. Shuning uchun, Achilleadan ajratilgan efir moyini tahlil qilish
millefolium L GX-MS tomonidan bir qator dolzarblikka ega: a ) tahlil efir
moyining kimyoviy tarkibini, shu jumladan alohida komponentlar va ularning
konsentratsiyasini aniqlash imkonini beradi. Bu moyning ta'sir qilish mexanizmini
va uning turli xil ilovalardagi samaradorligini tushunishga yordam beradi; b ) tahlil
Axilea efir moyining sifatini nazorat qilish uchun ishlatilishi mumkin millefolium
L.; c ) tahlil natijasida olingan kimyoviy ma'lumotlar neftning ta'sir qilish
mexanizmlarini va turli kasalliklarni davolashda potentsial foydalanishni aniqlash
uchun ishlatilishi mumkin; d ) Achillea efir moyini tahlil qilish millefolium L
sanoat ishlab chiqarishida, masalan, ushbu tarkibiy qismni o'z ichiga olgan
mahsulotlarda komponentlarning tarkibi va konsentratsiyasini aniqlash uchun
ishlatilishi mumkin; e ) tahlil Achillea efir moyining turli namunalarini qiyosiy
o'rganish uchun foydali bo'lishi mumkin turli manbalardan yoki izolyatsiyalash

usullaridan olingan millefolium L; f ) tahlil Achillea efir moyidan yangi potentsial
foydalanishni aniqlashga yordam beradi millefolium L, uning tarkibida yangi
biologik faol komponentlar topilganligi sababli.
Achilleadan ajratilgan efir moyining kimyoviy tarkibini tahlil qilamiz
millefolium L. gaz xromatografiyasi-mass-spektrometriya (GC-MS) yordamida.
GX-MS - efir moylari kabi murakkab aralashmaning alohida
komponentlarini ajratish va aniqlay oladigan kuchli tahliliy texnika. Axilleyning
havo qismlaridan olingan efir moyi millefolium L. (Ilansoy, Samarqand viloyati,
2022 yil 17 iyunda to plangan ) ʻ gidrodistillash yo li bilan ʻ G X-MS yordamida tahlil
qilingan. [3,18]. Tahlil natijalari jadvalda keltirilgan. 1 (xromatogramma 1-rasmga
qarang) .
1-rasm. Achillea millefolium L dan ajratilgan efir moyining xromatogrammasi.
1- jadval
Achillea millefolium L dan ajratilgan efir moyining kimyoviy tarkibi.
N Komponent
nomi Ushla nish
vaqt i, min Tarkib,
% Strukturaviy formula

1 3-Geksen-2-bir,
5-metil- 4049 0,11
2 trans-Thujene 6,611 0,28
3 a-Pinene 6,787 0,33
4 Kampen 7149 0,36
5 Benzaldegid 7414 0,27
6 cis-sabinene 7593 1,44
7 2-Karen 8,69 20,60
8 m - Cymene 8833 8,78
9 γ
- Terpinen 9141 1,18
10 X1 9464 0,52
11 a- Terpinolin 9546 1,10
12 1,3,8-p-
mentatrien 9 829 0,31

13 X2 10 023 1.95
14 kofur 10 345 2.31
15 (R) -
Lavandulol 10 524 1.90
16 Terpinen-4-ol 10 761 3.35
17 p-Menth-2-en-
1-ol 10 897 1.73
18 Piperitol 11,184 1.05
19 X3 11 614 11.37
20 X4 11 689 2.99
21 X5 11 786 1.58
22 X6 12 452 21.32
23 Askaridol 12 567 10.06
24 Evgenol 12 685 0,66
25 (E) - Jasmon 12 986 0,76

26 Karyofilin 13 233 0,41
27 Kopan 13 739 0,35
28 a- Terpinil
propionat 14 079 0,29
29 Geranil
izovaleratsiya 14,176 0,11
30 Spatulenol 14 538 0,21
31 Karyofilin
oksidi 14 606 0,17
32 g- Eudesmol e 14 953 0,39
33 Geksadekanoik
kislota ,
metilester 16 906 0,17

34 Diizooktil ftalat 22.6 0,14
Eslatma: X bilan belgilangan ulanishlar noma'lum ulanishlardir.
Efir moyining kimyoviy tarkibini tahlil qilish 34 ta birikma mavjudligini
ko'rsatdi, ularning asosiy tarkibiy qismlari 2-karen (20,60%), benzol, 1-metil-3-(1-
metiletil)- (8,78%) va askaridol. (10,06%). Boshqa muhim birikmalarga X6
(21,32%) kiradi, ularni qo'llanilgan usul bilan aniqlash mumkin emas va X3
(11,37%), X4 (2,99%) va X5 (1,58%), ular ham aniqlanmagan. Aniqlangan
birikmalar monoterpenlar, seskiterpenlar , kislorodli monoterpenlar va kislorodli
moddalarni o'z ichiga olgan bir nechta sinflarga guruhlangan. sesquiterpenes .
1-jadvaldagi ma'lumotlardan shuni qayd etish mumkinki, axilleya efir moyi
tarkibida mavjudligi aniq millefolium L tarkibida mono-, sesquiterpenlar , fenollar
va oksidlar kabi kimyoviy birikmalarning turli sinflari mavjud.
Olingan natijalar va ularning muhokamasi. Achillea millefolium L
o‘simligi efir moyining sifat va miqdor tarkibi bo‘yicha olingan natijalar 3.2-
jadvalda keltirilgan .
3.2-jadval
Achillea millefolium L o‘simligi efir moyining sifat va miqdor tarkibi
N Modda Miqdori, %
1 2-karen 20,6
2 X6 21,32
3 Askaridol 10,06
4 X3 11,37
5 Tuzhe n 0,2 8
6 a- Pinen 0,33
7 Camphene 0,36
8 Sabinene 1,44
9 a- Terpinolene 1,10

10 1,3,8 -p-Mentatrien 0,31
11 Kofur 2,31
12 Eugenol 0,66
13 Yasmon 0,76
14 a- Terpinilpropionat 0,29
15 m- Simen 8,78
16 g-Terpinen 1,18
17 Terpinen-4-ol 3,35
18 p-Menth-2-en-1-ol 1,73
19 Piperitol 1,05
20 Askaridol 10,06
21 Karyofilin 0,41
22 Kopan 0,35
23 Spatulenol 0,21
24 g- Eudesmole 0,39
25 3-Geksen-2-bir, 5-metil 0,11
26 Benzaldegid 0,27
27 X1 0,52
28 X2 1,95
29 (R) -Lavandulol 1,90
30 X3 11,37
31 X4 2,99
32 X5 1,58
33 X6 21,32
34 M etil efir 0,17
35 D iizooktil ftalat 0,14
Eslatma: xromatogrammadagi ajralgan 1 ta komponent identifikatsiya qilinmadi.
Eng keng tarqalgan komponentlar 2-karen (20,6%), X6 (21,32%), Askaridol
(10,06%) va X3 (11,37%). Ya'ni Achillea efir moylari millefolium L, o'z ichiga
oladi: Monoterpenlar: trans -Tuzhen (0,28%), a- Pinen (0,33%), Camphene
(0,36%), Sabinene (1,44%), a- Terpinolene (1 ,10%), 1,3,8 -p-Mentatrien (0,31%),
Kofur (2,31%), Eugenol (0,66%), Yasmon (0,76%), a- Terpinilpropionat (0,29%);

Seskiterpenlar : 2-Karen (20,60%), m- Simen (8,78%), g-Terpinen (1,18%),
Terpinen-4-ol (3,35%), p-Menth-2-en-1-ol (1,73%) ), Piperitol (1,05%), Askaridol
(10,06%), Karyofilin (0,41%), Kopan (0,35%), Spatulenol (0,21%), g- Eudesmole
(0,39%); Boshqalar: 3-Geksen-2-bir, 5-metil- (0,11%), Benzaldegid (0,27%), X1
(0,52%), X2 (1,95%), (R) -Lavandulol (1,90%), X3 (11,37) %), X4 (2,99%), X5
(1,58%), X6 (21,32%), Hexadecanoic kislota , metil efir (0,17%), diizooktil ftalat
(0,14%). Shunday qilib, Achillea efir moyi millefolium L tarkibida kimyoviy
birikmalarning turli sinflari, shu jumladan monoterpenlar, sesquiterpenlar va
boshqa birikmalar mavjud.
Achilleadan ajratilgan efir moyining kimyoviy tarkibi millefolium L. GC-
MS yordamida tahlil qilindi. Yog 'tarkibida turli xil birikmalar mavjudligi
aniqlangan, asosiy komponentlar 2-karen, benzol, 1-metil-3-(1-metiletil)- va
askaridoldir . Monoterpenlar birikmalarning eng ko'p klassi ekanligi aniqlandi,
undan keyin sesquiterpenlar va kislorodli monoterpenlar va seskiterpenlar . Ushbu
natijalar Achillea efir moyidan potentsial foydalanish uchun qimmatli
ma'lumotlarni beradi millefolium L. turli maqsadlarda, jumladan, yangi dori
vositalari va tabiiy mahsulotlarni ishlab chiqish.

IV. XULOSALAR
1. Mavzuga doir adabiyotlar yig’ildi va umumlashtirildi.
2. Achillea Milefolium o simligidan olingan efir moyining tarkibi tahlili shuniʻ
ko rsatdiki, uning tarkibida 34 xil moddalar mavjud bo lib, ularni asosiy
ʻ ʻ
tarkibiy qismlari 2-karen (20,60%), benzol, 1-metil-3-(1-metiletil)- (8,78%)
va askaridol. (10,06%) hisoblanadi. Bundan tashqari, yog'da Monoterpenlar,
Seskiterpenlar va boshqalar tarkibiga kiruvchi muhim miqdordagi moddalar
mavjud.
3. Achillea Milefolium o‘simligining efir moyi tarkibi haqidagi
ma’lumotlardan uning sifati va qo‘llanilish imkoniyatlarini baholashda
foydalanish mumkin.

V. АДАБИЁТЛАР
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ““Нукус-фарм”, “Зомин-
фарм”, “Косонсой-фарм”, “Сирдарё-фарм”, “Бойсун-фарм”, “Бўстонлиқ-
фарм” ва “Паркент-фарм” эркин иқтисодий зоналарини ташкил этиш
тўғрисида”ги фармони, 13 май 2017 йил.
2. Астахов А. Анализ нефте продуктов с помощью хроматографических
методов //Аналитика. – 2013. – №. 3. – С. 48-53.
3. Афанасьева П. В., Куркина А. В. Газохроматографические профили
летучих компонентов равновесной паровой фазы лекарственных
растений «календула лекарственная»,«зверобой продырявленный»,
«пижма обыкновенная» //Сорбционные и хроматографические
процессы. – 2015. – Т. 16. – №. 1. – С. 17-28.
4. Аюпова Р.Б., Сакипова З.Б., Дильбарханов Р.Д. Эфирные масла:
достижения и перспективы, современные тенденции изучения и
применения (Обзорная статья) // Вестник Казахского Национального
медицинского университета.- 2013.- N 5(3). – C.74-78.
5. Баффимгтон, Р. Детекторы для газовой хроматографии: пер. с нем. - М.:
Мир, 1993. - 80 с
6. Буряк А.К. Применение молекулярно-статистических методов расчета
термодинамических характеристик адсорбции при хромато-масс-
спектрометрической идентификации органических соединений. //Успехи
химии.- 2002. – Т.71.- N 8.- С.788-802.
7. Власенко Е.В., Ланин С.Н., Леденкова М.Ю., Никитин Ю.С. Метод
расчета изотерм сорбции из параметров удерживания веществ в газовой
хроматографии. //Ж.физ. химии. - 2001. - Т.75. -N 4. -С.685-688.

8. Гладилович В. Д., Подольская Е. П. Возможности применения метода
ГХ-МС (Обзор) // Научное приборостроение. - 2010. – т. 20. - № 4. - C.
36–49.
9. Долгоносов, А.М. Модель электронного газа и теория обобщенных
зарядов для описания межатомных взаимодействий и адсорбции / А.М.
Долгоносов. – М.: ЛИБРОКОМ, 2009. – 167 с.
10. Рощина Т. М. и др. Газохроматографическое исследование адсорбции
паров кислород содержащих соединений на фторированном
углероде //Журнал физической химии. – 2007. – Т. 81. – №. 2. – С. 340-
346.
11. Кузьменко А.И., Пашкова Е.Б., Пирогов А.В. и др. Изучение состава
растительного лекарственного сбора методом газо-жидкостной
хроматографии с хромато-масс-спектрометрическим детектированием //
Вестник Московского университета. Серия 2. Химия. - 2010. - т. 51. - №
2. - С. 132-138
12. Мухамадиев А.Н., Мухамадиев Н.Қ., Сайитқулов Ш.М., Саидов А.Ш.
Osimum Basilicum ўсимлигидан ажратилган эфир мойининг таркибини
ГХ-МС усулида ўрганиш // “Товарларни кимёвий таркиби асосида
синфлаш ва сертификатлаш муаммолари ва истиқболлари” IV Халқаро
илмий-амалий конференция материаллари. - Андижон, 2015. – 166-167
бет.
13. Мухамадиев А.Н., Найимова Б.К. Оптимизация технологического
процесса выделения эфирного масла из Pimpinella anisum L. с
микроволновым нагревом // Материалы 54-й международной научной
студенческой конференции. – Новосибирск (Россия), 2016. – С. 50.
14. Мухамадиев А.Н., Сайиткулов Ш.М., Фазлиева Н.Т., Мухамадиев Н.К.
Модели параметров удерживания в газовой хроматографии // Тезисы
докладов IX Международной научно-технической конференции
“Достижения, проблемы и современные тенденции развития горно-

металлургического комплекса” (14-16 июня 2017 года). Навои, 2017. – С.
400.
15. Мухамадиев Н.Қ., Мухамадиев А.Н., Саидов А.Ш., Халилов
Қ.Ф.Оптимизация технологического процесса выделения эфирного
масела из “Pimpinella anisum” // Материал ы ме ж дународной научно-
практической конференции “ Актуальные проблемы отраслей
химической технологии ” . - Бухара, 2015 . - С.166-168
16. Мухамадиев Н.Қ., Мухамадиев А.Н., Халилов Қ.Ф., Фазлиева Н.Т.,
Саидов А.Ш. Pimpinella anisum L. ўсимлиги эфир мойининг физик-
кимёвий хоссалари ва таркиби // Кон-металлургия комплекси: ютуқлар,
муаммолар ва ривожланиш истиқболлари VIII-халқаро илмий –
техникавий анжумани. Навои, 2015 . - С.352 .
17. Мухамадиев Н.Қ., Сайитқулов Ш.М., Рўзиев И.М., Фазлиева Н.Т. Газ
хроматографиясида ажралиш жараёнини баҳолаш
алгоритми. //“Аналитик кимё фанининг долзарб муаммолари” III Респ.
илмий-амалий конф. матер.- Термиз, 2010.- С.44-45.
18. Онучак Л. А. и др. Хроматографические спектры удерживания летучих
компонентов равновесной паровой фазы лекарственных растений
“эвкалипт прутовидный”, “мелисса лекарственная”, “софора
японская” //Вестник Самарского государственного университета. – 2014.
– №. 10 (121).
19. Онучак Л.А., Кудряшов С.Ю., Арутюнов Ю.И., Даванков В.А. Влияние
параметров потока подвижной фазы на величины удерживания и
термодинамические характеристики сорбции в газожидкостной
хроматографии. //Ж.физ. химии. -2006. -Т.80.-N8. - С.1493-1498.
20. Рощина T.M., Шепелева M.C. Влияние химической природы силоксанов
на термодинамические характеристики сорбции ряда линейных и
циклических насыщенных углеводородов. //Изв. АН. Сер. химич. - 2005.
– N 1. - С.140-143.

$21. Рощина Т.М., Глазкова С.В., Зубарева Н.А., Хрычева А.Д. Газо- хроматографическое исследование адсорбции паров кислород- содержащих соединений на фторированном углероде. //Ж.физ. химии. - 2007. – Т 81. - N 2. - С.334-340. 22. Рощина Т. М. и др. Газохроматографическое исследование адсорбции паров кислород-содержащих соединений на фторированном углероде //Журнал физической химии. – 2007. – Т. 81. – №. 2. – С. 340- 346. 23. Ткаченко К. Г. Эфирномасличные растения и эфирные масла: достижения и перспективы, современные тенденции изучения и применения // Вестник Удмуртского университета. Серия «Биология. Науки о Земле. – 2011. - N 1. – C. 88-100. 24. Mahattanatawee K., Rouseff R. Gas chromatography/olfactometry (GX/O) //Practical Analysis of Flavor and Fragrance Materials. – 2011. – V. 69. – P. 69–90. 25. Masotti V, Juteau F, Bessiere JM, Viano J. Seasonal and phenological variations of the essential oil from the narrow endemic species Artemisia molinieri and its biological activities //Journal of agricultural and food chemistry. – 2003. – V. 51. – №. 24. – P. 7115-7121. 26. Mateus E. et al. Characterization of the volatile fraction emitted by Pinus spp. by one-and two-dimensional chromatographic techniques with mass spectrometric detection //Journal of Chromatography A. – 2010. – V. 1217. – №. 11. – P. 1845-1855 27. Mercier B., Prost J., Prost M. The essential oil of turpentine and its major volatile fraction ( α -and β -pinenes): a review //International journal of occupational medicine and environmental health. – 2009. – V. 22. – №. 4. – P. 331-342 . 28. Misharina T. A. et al. Changes in the composition of the essential oil of marjoram during storage //Applied Biochemistry and Microbiology. – 2003. – V. 39. – №. 3. – P. 311-316.$

29. Mohammed M. J. et al. Isolation and identification of anethole from
Pimpinella anisum L. fruit oil. An antimicrobial study //Journal of Pharmacy
Research. – 2009. – V. 2. – №. 5. – P. 915-919.
30. Nilsson J. et al. Evaluation of ionization techniques for mass spectrometric
detection of contact allergenic hydroperoxides formed by autoxidation of
fragrance terpenes // Rapid Communications in Mass Spectrometry. – 2008.
– V. 22. – №. 22. – P. 3593-3598.
31. Rezvani S., Rezai M. A., Mahmoodi N. Analysis and antimicrobial activity of
the plant Juniperus communis //RASĀYAN-Journal of Chemistry. – 2009. –
V. 2. – P. 257-260.
32. Rubiolo P. et al. Essential oils and volatiles: sample preparation and analysis.
A review //Flavour and fragrance journal. – 2010. – V. 25. – №. 5. – P. 282-
290.
33. Turek C., Stintzing F. C. Application of high-performance liquid
chromatography diode array detection and mass spectrometry to the analysis
of characteristic compounds in various essential oils //Analytical and
bioanalytical chemistry. – 2011. – V. 400. – №. 9. – P. 3109.
34. Tyagi A.K., Malik A. Antimicrobial potential and chemical composition of
Mentha piperita oil in liquid and vapour phase against food spoiling
microorganisms. // Food Control. - 2011. - V. 22. - P. 1707-1714.
35. Wang L. H., Liu H. J. Determination of fragrance allergens in essential oils
and evaluation of their in vitro permeation from essential oil formulations
through cultured skin //Journal of analytical chemistry. – 2012. – V. 67. – №.
1. – P. 64-71.
36. Muhamadiyev A.N. Ba’zi o‘simliklarning efir moylari tarkibini GX-MS
usulida o‘rganish ( 5A140501 – Kimyo (Fizik kimyo) mutaxassisligini olish
uchun magistrlik dissertatsiyasi). – Samarqand, 2014. – 89 b.
37. Ali S. I., Gopalakrishnan B., Venkatesalu V. Pharmacognosy, phytochemistry
and pharmacological properties of Achillea millefolium L.: a review
//Phytotherapy Research. – 2017. – V. 31. – №. 8. – P. 1140-1161.

38. Al-Snafi A. E. Chemical constituents and pharmacological activities of
Milfoil (Achillea santolina)-A Review //Int J Pharm Tech Res. – 2013. – V. 5.
– №. 3. – P. 1373-1377.
39. Истамкулова М.М., Мухамадиев Н.К., Махмудова Г.Н. “ГХ-МС
изучение состава эфирного масла Achillea millefolium L . Абу Али ибн
Сино и инновации в современной фарма цевтике // Сборник V
международной научно – практической конференции. – Ташкент, 2022. –
С. 121-122.
40. Мазова О. В., Апыхтин Н. Н., Племенков В. В. Хемотаксономия
тысячелистника обыкновенного (Achillea millefolium l) // Химия
растительного сырья. – 2009. – №. 3. – С. 85-88.
41. Верниковская Н. А., Темердашев З. А. Идентификация и
хроматографическое определение фенольных соединений в
тысячелистнике обыкновенном // Аналитика и контроль. 2012.№ 2. –
2012. – С. 188-195 (in Russion)
42. Оглы К. Э. Г., Гасымов Э. К. О., Серкеров С. В. О. и др. Изучение
состава эфирного масла Achillea Nobilis L. и его антибактериальное
влияние на изменение ультраструктуры клеток Staphylococcus Aureus //
Химия растительного сырья. – 2021. – №. 1. – С . 93-104.
43. Rohloff J., Skagen E. B., Steen A. H., Iversen T. H. Production of yarrow
(Achillea millefolium L.) in Norway: essential oil content and quality
//Journal of Agricultural and Food Chemistry. – 2000. – Т . 48. – №. 12. – С .
6205-6209.
44. Orav A., Kailas T., Ivask K. Composition of the essential oil from Achillea
millefolium L. from Estonia //Journal of Essential Oil Research. – 2001. – V.
13. – №. 4. – P. 290-294.
45. Nadim M. M., Malik A. A., Ahmad J., Bakshi S. K. The essential oil
composition of Achillea millefolium L. cultivated under tropical condition in
India //World J Agric Sci. – 2011. – V. 7. – №. 5. – P. 561-565.

46. Smelcerovic A., Lamshoeft M., Radulovic N., Ilic D., Palic R. LC–MS
Analysis of the Essential Oils of Achillea millefolium and Achillea
crithmifolia //Chromatographia. – 2010. – V. 71. – P. 113-116.
47. Shawl A. S., Srivastava S. K., Syamasundar K. V., Tripathi S., Raina V. K.
Essential oil composition of Achillea millefolium L. growing wild in
Kashmir, India //Flavour and fragrance journal. – 2002. – V. 17. – №. 3. – P.
165-168.
48. Nazir I., Gangoo S. A., Sofi P. A., Singh A. GC-MS Analysis and
Antioxidant Activity of the Essential Oil from Flowers of Achillea
Millefolium L. Under Temperate Climatic Conditions of Kashmir //Journal of
Essential Oil Bearing Plants. – 2022. – V. 25. – №. 2. – P. 290-296.
49. Mockute D., Judzentiene A. Variability of the essential oils composition of
Achillea millefolium ssp. millefolium growing wild in Lithuania
//Biochemical Systematics and Ecology. – 2003. – V. 31. – №. 9. – P. 1033-
1045.
50. Tuberoso C. I. G., Kowalczyk A. Chemical composition of the essential oils
of Achillea millefolium L. isolated by different distillation methods //Journal
of Essential Oil Research. – 2009. – V. 21. – №. 2. – P. 108-111.
51. Farhadi N., Babaei K., Farsaraei S., Moghaddam M., Pirbalouti A. G.
Changes in essential oil compositions, total phenol, flavonoids and
antioxidant capacity of Achillea millefolium at different growth stages
//Industrial crops and products. – 2020. – V. 152. – P. 112570.
52. Зориков П. С., Анисимов М. М. Эфирномасличные растения семейств
Apiaceae, Asteraceae и Lamiaceae на Северо-Западе России
(биологические особенности, состав и перспективы использования
эфирных масел). – 2013.
53. Kazemi M. Chemical composition and antimicrobial, antioxidant activities
and anti-inflammatory potential of Achillea millefolium L., Anethum
graveolens L., and Carum copticum L. essential oils //Journal of Herbal
Medicine. – 2015. – V. 5. – №. 4. – P. 217-222.

54. Истамкулова М.М., Мухамадиев Н.К., Келдияров О.Х., Махмудова Г.Н.
Анализ химического состава эфирного масла, выделенного из Achillea
millefolium L., методом ГХ-МС // Материалы Международной научно-
практической конференции “Современные достижения в биомедицине
и экологии”, посвященной 70-летию доктора биологических наук,
профессора Шалахметовой Т.М. (20 апреля 2023 г.). - Алматы, 2023. –
С.74-76.
55. Benedek B., Rothwangl-Wiltschnigg K., Rozema E. et al. Yarrow (Achillea
millefolium L. sl): pharmaceutical quality of commercial samples //Die
Pharmazie-An International Journal of Pharmaceutical Sciences. – 2008. – V.
63. – №. 1. – P. 23-26.
56. Курченко В. П., Сушинская Н. В., Чубарова А. С. и др. Биологически
активные вещества различных видов тысячелистника (Achillea)
Аборигенной флоры Беларуси и Казахстана // Экобиотех 2019. – 2019. –
С. 218-221.
57. Джатдоева Д. Т. Исследование состава лекарственных растений в
профилактике инфекционных заболеваний исходя из биохимических
механизмов // Вестник Курской государственной сельскохозяйственной
академии. – 2022. – №. 9. – С. 88-93.
58. Candan F., Unlu M., Tepe B., Daferera D., Polissiou M., Sökmen A., Akpulat
H. A. Antioxidant and antimicrobial activity of the essential oil and methanol
extracts of Achillea millefolium subsp. millefolium Afan.(Asteraceae)
//Journal of ethnopharmacology. – 2003. – V. 87. – №. 2-3. – P. 215-220.
59. El-Kalamouni C., Venskutonis P. R., Zebib B., Merah O., Raynaud C., Talou
T. Antioxidant and antimicrobial activities of the essential oil of Achillea
millefolium L. grown in France //Medicines. – 2017. – V. 4. – №. 2. – P. 30.
60. Mazandarani M., Mirdeilami S. Z., Pessarakli M. Essential oil composition
and antibacterial activity of Achillea millefolium L. from different regions in
North east of Iran //Journal of Medicinal Plants Research. – 2013. – V. 7. –
№. 16. – P. 1063-1069.

Bo‘yimadaron o‘simligi tarkibidan ajratilgan efir moyining fizik-kimyoviy tarkibini o‘rganish

Купить

Информация о документе

Продавец

Bo‘yimadaron o‘simligi tarkibidan ajratilgan efir moyining fizik-kimyoviy tarkibini o‘rganish

Похожие документы