Boburnoma o’zbek adabiyoti tarixidagi ilk me’muar sifatida - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Март 2026
Расширение	pptx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Boburnoma o’zbek adabiyoti tarixidagi ilk me’muar sifatida

Купить

BOBURNOMA O’ZBEK ADABIYOTI
TARIXIDAGI ILK ME’MUAR SIFATIDA

Boburnoma — jahon adabiyoti va manbashunosligidagi muhim va noyob yodgorlik;
o zbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asar. Muallifi Zahiriddin ʻ
Muhammad Bobur. Eski o zbek (chig atoy) tilida yozilgan (taxminan 1518/1519—
ʻ ʻ
1530). „Boburiya“, „Voqeoti Bobur“, „Voqeanoma“, „Tuzuki Boburiy“, „Tabaqoti
Boburiy“, „Tavorixi Boburiy“ kabi nomlar bilan ham ma lum. Boburning o zi esa
ʼ ʻ
„Vaqoye“ va „Tarix“ degan nomlarni ishlatgan. Boburnomada 1494—1529-yillarda
Markaziy Osiyo, Afg oniston va Hindistonda sodir bo lgan tarixiy-siyosiy voqealar
ʻ ʻ
yilma-yil o ta aniqlik bilan bayon qilingan bo lib, ular muallif hayoti va siyosiy
ʻ ʻ
faoliyati bilan bevosita bog liqdir.
ʻ

„ Boburnoma“ o zida bayon qilingan voqealar jarayoniga ko ra 3 qismga: Boburning ʻ ʻ
Movarounnahr (1494—1504), Afg oniston (1504—1524) va Hindiston (1524—
ʻ
1530)dagi hukmdorlik davriga bo linadi. Birinchi qismda Boburning otasi —
ʻ
temuriylarning Farg ona ulusi hokimi Umarshayx Mirzo (1461—1494) xususida hamda
ʻ
Boburning Farg ona taxtiga o tirishi (1494-yil iyun), ammo Temuriylar davlatida avj
ʻ ʻ
olgan taxt uchun kurash oqibatida o z ulusidan mahrum bo lishi (15-asr 90- yillari),
ʻ ʻ
Samarqand uchun Shayboniyxonga qarshi olib borgan jangu jadallari (1497—
1501)ning behuda ketishi va nihoyat, toju taxtdan butunlay ajrab, Hisor tog lari orqali
ʻ
taxminan 250 navkar bilan Afg onistonga yuz tutishi (1504) haqidagi voqealar batafsil
ʻ
zikr qilingan. Ikkinchi qismda Boburning Kobulni zabt etgani, so ng u yerda mustaqil
ʻ
davlat tuzgani (1508), Eron shohi Ismoil Safaviyning harbiy yordami bilan
Samarqandni yana ishg ol qilgani (1511), lekin shayboniylar (Ubaydulla Sulton,
ʻ
Muhammad Temur Sulton va Jonibek Sulton)dan yengilib (1512), Kobulga qaytgani,
keyin esa Hindistonni zabt etishga hozirlik ko ra boshlagani xususidagi voqealar bayon
ʻ
etilgan. Uchinchi qism esa Boburning Dehli sultoni Ibrohim Lo diyni mag lub etib
ʻ ʻ
(qarang Panipat janglari), Shim. Hindistonni bosib olgani (1526) va Boburiylar
davlatini barpo qilgani haqidagi ma lumotlardan iborat.
ʼ

„ Boburnoma“da keltirilgan barcha ma lumotlar, xususan Farg ona, Toshkent, Samarqand, ʼ ʻ
Hisor, Chag oniyon va Shim. Afg onistonning 15-asr 80—90- yillari va 16-asr
ʻ ʻ
1choragidagi siyosiy ahvoliga doir xabarlar o zining batafsilligi bilan shu xususdagi
ʻ
boshqa adabiyotlardan tubdan farq qiladi. Shuningdek, asar muallifning muayyan tarixiy
voqea haqida hamda o zaro dushmanlik qilgan temuriylar — Umarshayx, Sulton Ahmad,
ʻ
Sulton Mahmud, Boysung ur Mirzo, Sulton Husayn va boshqalarning xulq-atvori, tabiati
ʻ
xususida bildirgan fikr-mulohazalari bilan ham ahamiyatlidir. Asarda, ijtimoiy-tabiiy
fanlar, tarix, falsafa, fiqh, din ta limoti, tilshunoslik, jug rofiya, tabiatshunoslik,
ʼ ʻ
ma danshunoslik, dehqonchilik, bog dorchilik va boshqalarga oid aniq va hanuzgacha o z
ʼ ʻ ʻ
tarixiy va ilmiy ahamiyatini yo qotmagan ma lumotlar, ilmiy asoslangan xulosalar
ʻ ʼ
keltirilgan. Asarda bevosita Boburning o zi lashkarboshi sifatida qatnashgan bir necha
ʻ
katta-kichik jang manzaralari mahorat bilan berilgan. O sha davrdagi qo shin tuzilishi,
ʻ ʻ
urush olib borish, jang usullari, qamal holatlari, qurol-yarog turlari, qurg onbuzar
ʻ ʻ
qurilmalar bilan bir qatorda asarda ko plab harbiy ma muriy istilohlar (tuman, ulus,
ʻ ʼ
ko kaltosh, eshikog a, axtachi, tarxon, shig ovul, sharbatchi (sharbatdor), mubashshir,
ʻ ʻ ʻ
tug chi, miroxur, rikobdor, dorug a, murchil, manjaniq, o ron va boshqalar) ham uchraydi.
ʻ ʻ ʻ

Shuningdek, „Boburnoma“da temuriylar qo shinining tuzilishi, harbiy san ati va boshqa ʻ ʼ
haqida ham noyob ma lumotlar bor. Bundan tashqari, Movarounnahr, Afg oniston,
ʼ ʻ
Xuroson va Hindiston o tmishi va zamonaviy holati, xalqlari, qabilalari, ularning tili,
ʻ
madaniyati, kasb-hunari, urf-odatlari, rasm-rusumlari, an anaviy tadbir-marosimlari,
ʼ
shuningdek o sha davr jamiyatiga xos ijtimoiy tabaqalarga tegishli ma lumotlar bayon
ʻ ʼ
etiladi. Ayniqsa Farg ona, Andijon, Samarqand, Kobul, Hirot, Agra kabi yirik shahar,
ʻ
viloyatlarning jug rofiy-ma muriy tuzilishi, madaniy hayoti, tumanlari, aholisi, qishloq
ʻ ʼ
xo jaligi, daryo va suv havzalari, cho l-adirlari, tog , sahrolari, bog u -rog lari, tabiati,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
iqlimi, hayvonot va o simliklar dunyosi, tabiiy boyliklari haqida mufassal ma lumotlar
ʻ ʼ
beriladi. Xususan 15-16-asrlarda Turkiston viloyatida yashagan qora qo yluk
ʻ
(qo yunluk) qabilasining hamda Movarounnahrdagi turk-mo g ul qabilalarining urf-
ʻ ʻ ʻ
odatlari, harbiy mahoratlari haqidagi ma lumotlar, ayniqsa ilmiy jihatdan g oyatda
ʼ ʻ
qimmatli bo lib, ular o zbek, qozoq, qirg iy, turkiy zabon xalqlar etnik tarixini
ʻ ʻ ʻ
o rganuvchilar uchun muhim ahamiyatga egadir. „Boburnoma“ da Farg ona,
ʻ ʻ
Samarqand shaharlari va shu nomdagi viloyatlar, Ohangaron vodiysi, O ratepa va uning
ʻ
atrofi, Mascho, Hisor, Chag oniyon, Badaxshon, Kobul viloyati va boshqa joylar
ʻ
geografik jihatdan g oyatda qiziqarli tavsif qilingan bo lib, muallif o zi yurgan yo llar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
o zi bo lgan shahar va qishloqlarni g oyat darajada aniq tasvirlagan.
ʻ ʻ ʻ

„ Boburnoma“da Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Shayxim Suhayliy, Husayn Ali
Tufayliy, Osafiy, Binoiy, Sayfiy Buxoriy, Ohiy, Muhammad Solih kabi o nlab ʻ
ijodkorlar, Xoja Abdullo Marvariy, Qul Muhammad Udiy, Shayx Noyiy, Yusuf Ali,
Mullo Yorak, Shohquli G ijjakiy, Husayn Udiy, Behzod, Shoh Muzaffar kabi ko plab
ʻ ʻ
san atkorlar tavsif etilib, ularning ijodiy faoliyatlariga xolis baho beriladi. Jumladan,
ʼ
Alisher Navoiy haqida shunday deyiladi: „Alisherbek naziri yo q kishi edi. Turkiy til
ʻ
bila to she r aytibturlar,— hech kim oncha ko p va xo b aytqon emas“.
ʼ ʻ ʻ
„ Boburnoma“ 15-asr o zbek badiiy nasrining yorqin namunasi sifatida sof badiiy
ʻ
lavhalar, jonli tasvirlar, an anaviy lirik chekinishlarga boy. Nasriy matn ichida
ʼ
keltirilgan xalq maqol, matallari, iboralari, ibratli o gitlar, she riy parchalar uning
ʻ ʼ
badiiyligini yanada oshiradi, o ziga xos joziba bag ishlaydi.
ʻ ʻ

„ Boburnoma“ 16-asrdan boshlab hozirgacha dunyoning ko p tillari — ingliz, golland, ʻ
fransuz, fors, nemis, italyan, rus, hind, urdu va boshqa tillariga bir necha martalab tarjima
qilindi, sharh-izohlar bilan nashr etildi. Angliya, Amerika, Fransiya, Rossiya, Hindiston,
Pokiston, Afg oniston, Turkiya, Yaponiya kabi o nlab mamlakat olimlarining ilmiy
ʻ ʻ
tadqiqotlarida „Boburnoma“ning insoniyat yaratgan o lmas obidalar qatorida alohida
ʻ
o rinda turishi ta kidlanadi.
ʻ ʼ

„ Boburnoma“ning jahonga mashhur bo lishida, asosan ingliz sharqshunoslarining ʻ
xizmati katta bo ldi. Yevropadagina emas, balki jahonda birinchi to liq nashrini (ingliz
ʻ ʻ
tilida) 1826-yilda J. Leyden va V. Erskin amalga oshirdi. F. Talbot esa mazkur nashr
asosida 2-marta (1878, 1909) uning qisqartirilgan nashrlarini chop ettirdi. 1921-yilda
ingliz sharqshunosi A. Beverij „Boburnoma“ni mustaqil suratda asl nusxadan qayta
tarjima qildi. Birgina Angliyaning o zida „Boburnoma“ tarjimalari to qqiz marta nashr
ʻ ʻ
etildi.
Keyingi yillarda „Boburnoma“ning professor V.Takston tomonidan AQShda (Kembrij
shahri, Garvard universiteti, 1993) hamda ikki jild hajmda, mukammal so zlik,
ʻ
ko rsatkich va sharhizohlar bilan Yaponiyada (Kioto, 1995—96) ilmiytanqidiy matni
ʻ
nashr etildi.
Ma lumki, „Boburnoma“ qo lyozmalari matnida ba zi yillar (1504—05, 1509—18,
ʼ ʻ ʼ
1520—24) tafsiloti uchramaydi, 1508 va 1520-yil voqealari bayoni tugal emas. Mana
shu uzilish bo lgan o rinlarni ingliz sharqshunoslari boshqa tarixiy manbalar asosida
ʻ ʻ
ma lum darajada tiklaganlar. „Boburnoma“ forschaga (1586), undan parchalar Vitsen
ʼ
tomonidan golland tiliga (1705), A. Keyzer tomonidan qisqartirilgan holda nemis tiliga
(1828), Pave de Kurteyl tomonidan to la holda fransuz tiliga (1871) tarjima qilingan.
ʻ

„ Boburnoma“ni tarjima qilish va tadqiq etishda, shuningdek Afg oniston (Abdulxay ʻ
habibiy), Pokiston (Rashid Axtar Nadviy, Shoh Olam Mavliyot), Hindiston (Mirzo
Nasriddin Haydar, Muhibbul Hasan Rizviy), Turkiya (R. R. Arat va N. I. Bayur) kabi
mamlakatlar olimlarining xizmati ham katta. Rus sharqshunoslari (N. I. Pantusov, S. I.
Polyakov, V. Vyatkin) ham „Boburnoma“ dan parchalarni tarjima qilganlar. N. I.
Ilminskiy „Boburnoma“ni Qozonda nashr ettirdi (1857).

„ Boburnoma“ni hamda Boburning she riy merosini o rganishda o zbekistonlik olimlar ham ʼ ʻ ʻ
salmoqli hissa qo shdilar. Prof. Fitrat tomonidan tuzilgan „O zbek adabiyoti namunalari“
ʻ ʻ
xrestomatiyasida „Boburnoma“dan parchalar, Boburning 31 g azali, 2 masnaviy va 28
ʻ
ruboiysi berilgan. M. Salye „Boburnoma“ni rus tiliga to la tarjima qilib, 3-marta (1958,
ʻ
1982, 1993) nashr ettirdi (S. Azimjonovaning kirish so zi va tahriri ostida). P. Shamsiyev va
ʻ
S. Mirzayevlar tomonidan „Boburnoma“ning ikki jildli (1948) va bir jildli (1960) nashri
chop etildi. 1956—66 yillarda Boburning uch jildli tanlangan asarlari chop etilib, unga
Boburning she riy devoni (1jild) va „Boburnoma“ (2—3jildlar) kirgan. Bobur va uning
ʼ
ilmiy merosini o rganishga S. Azimjonova katta ulush qo shgan. „Boburnoma“ning M.
ʻ ʻ
Salye tomonidan qilingan tarjimalari uning batafsil so z boshisi va tahriri ostida nashr
ʻ
etilgan.

Foydalanilgan adabiyotlar:
•
Azimjonova S, Gosudarstvo Babura v Kabule i v Indii, M., 1977;
•
O zbek adabiyoti tarixi, 3j., T., 1978;ʻ
•
Axmedov B, Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv.
(Pismennie pamyatniki), T., 1985;
•
Boburnoma, T., 1960;
•
Le Livre de Babur, Parij, 1985;
•
Baburname, T., 1993.

Купить