Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 288.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Июнь 2024
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

ISROILJONOVLAR

Дата регистрации 31 Май 2024

24 Продаж

Bolalar autizmi tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsixologik holatini o'rganish

Купить
6"Bolalar autizmi" tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatini o'rganish 6Mundarija Kirish ………………… .. ………………… .. ……… .. …… .. ………………… .. 3 1-bob. "Bolalar autizmi" tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatini o'rganishning adabiyotlardagi tahlili ……………………………… 6 1.1-§. E rta bolalik autizmining sindromini adabiyotlardagi tahlili …………… . 6 1.2-§. Erta bolalik autizmining tasnifi ………………… .. …………………… .. 10 1.3-§. A utistik bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlari ………………… .. 15 I — bob boyicha xulosa ………………………………… .. ………………… .. 22 2-bob. A utistik bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlarining tadqiqot materiallari ………………… .. ………………… .. …………………………… 24 2.1-§. A utistik bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlarining tadqiqot materiallari tavsifi va tahlili ………………… .. …………… . ………………… 24 II — bob uchun xulosa ………………… .. ……………… .. ………………… .. 31 Xulosa ………………… .. …………………… .. ………… .. ………………… .. 32 Tavsiyalar ………………… .. ………………… .. …………………………… .. 33 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati ………………… .. ……………………… 35 6Kirish Ozbekistonda odamlar kopincha bolalardagi DEGS, autizm va disleksiya singari holatlar haqida eshitmagan. Yaqin yaqingacha bolalarga autizm orniga shizofreniya tashxisi qoyilgan. Mamlakatda autizm tashxisi qoyilgan, DEGS yoki disleksiyaga chalingan bolalarning soni haqida malumot berilmagan. Lekin Respublika bolalar ijtimoiy moslashuv markazi bugungi kunda autist bolalarga bepul xizmat korsatayotgan asosiy davlat muassasasi hisoblanadi. 2004 yilda Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tashkil qilingan bu markazda surunkali kasalliklar, nogironlik, psixofiziologik rivojlanishning buzilishi mavjud bolgan bolalarga yordam korsatiladi. Uning qamrovi juda keng bolib, autizm uning bir tarmogi, xolos. Ilk marta autizm tashxisi 2010 yilda qoyilgan. Bu ham Toshkent dagi autistlar haqidagi yorliqlarga qarshi kurashuvchi Farhod Ortiqboyevning ogli Muhammadaliga qatiy turib olgani sabab uchun tashxis qoyilgan. Bolalarning aqliy rivojlanishining keng tarqalgan buzilishlaridan biri bu bolalarning autizmidir. Erta bolalik autizmi muammosi 1943 yilda paydo bo'lgan va L.Kanner bolalardagi turli xil autistik ko'rinishlarning klinik xususiyatlaridagi o'ziga xos sindromni aniqlagan. 6Ushbu muammoga bag'ishlangan adabiyotlarda etiologiya, patogenez, klinik davolash va boshqa autistik kasalliklarning cheksiz qatorida bolalik autizmiga aloxida klinik kasallik kabi qarash masalalari bo'yicha ilmiy munozaralar bo'lib o'tgan va hozir ham davom etmoqda. Bundan tashqari, o'rganilayotgan muammoning dolzarbligi hozirgi vaqtda bolalik autizmi ni tasniflashning yagona tizimi mavjud emasligi bilan bog'liq. Autizmda rivojlanish buzilishining umumiy mantig'iga qaramay, autistik bolalar faoliyatlarini togri olib bormasligi, yuklatilgan vazifalarni meyorda bajara olmasligi va mumkin bo'lgan rivojlanish jihatidan sezilarli darajada farq qiladi, shuning uchun etarli tasnifni ishlab chiqish har doim dolzarb muammo bo'lib kelgan. Mavjud tasniflar asosan buzilishning hosilaviy ko'rinishlariga asoslanadi, bunda tasniflash mezonlari sifatida quyidagilar ilgari suriladi: nutq va intellektual rivojlanishni baholash, ijtimoiy moslashuvning tabiati; yoki tasniflar sindromning etiologiyasiga (etiologiya hali aniqlanmagan bo'lsa ham) asoslanadi. Shu munosabat bilan ushbu kasallikning erta tashxisi va autistik bolalarni psixologik va pedagogik korreksiya imkoniyatlari bilan bog'liq muammolar mavjud. Ko'pgina tadqiqotchilar (V.M.Bashina, 1989; V.E.Kagan, 1981; O.S.Nikolskaya, 1985 va boshqalar) autistik bolalarning koplarini aqliy rivojlanishi tug'ilishdan boshlab patologik deb hisoblashadi. Ammo hayotning birinchi yillarida tashxis qo'yish katta qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, bolaning 5-6 yoshiga qadar kasallikka noto'g'ri tashxislar mavjud. L.S.Vigotskiy, A.N.Leontiev, S.L.Rubinshteynning kabi psixologlar fikriga ko'ra, bolada psixikaning rivojlanishi asosan ijtimoiy tajribani o'zlashtirish orqali sodir bo'ladi. Bolalarning autizmi kabi aqliy rivojlanishning buzilishi bolaning tashqi dunyo bilan va eng avvalo inson bilan hissiy aloqalarni shakllantirishdagi qiyinchilik bilan 6tavsiflanadi, muloqotning etarli emasligi va shu sabab uning ijtimoiy moslashuviga to'sqinlik qiladigan tashqi dunyo va odamlar bilan o'zaro munosabatlar bilan tavsiflanadi [21]. Yuqorida aytilganlarga asoslanib, biz buzilishning sifat xususiyatlarini o'rganishga, omilni (miyaning ayrim hududlari faoliyatining o'ziga xos xususiyati) va uning autistik bolalarda yuqori aqliy funktsiyalarning xususiyatlari bilan bog'liqligini aniqlashga urinishni dolzarb deb hisoblaymiz. Tadqiqotning maqsadi: kuzatilgan alomatlar ortidagi omilni (miyaning ayrim zonalari faoliyatining o'ziga xos xususiyatlari) ajratish. Tadqiqotning vazifalari: quyidagilardan iborat: 1. Ilmiy adabiyotlarda muammoning bayon etilishi holatini organish. 2. Bolalarda autizm tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatini o'rganish 3. Olingan natijalarda xulosa va tavsiyalar chiqarish. Tadqiqotning predmeti: Tadqiqot mavzusidan kelib chiqqan holda kuzatilgan alomatlar ortidagi omillar (miyaning ayrim zonalari faoliyatining o'ziga xos xususiyati). Tadqiqot ob'ekti: tashxis qo'yilgan bolalarda yuqori aqliy funktsiyalar-autizm bo'lib, ular birgalikda bizga autistik bolalarning neyropsikologik holatini beradi. Tadqiqot metodi : A.R.Luriya tomonidan ishlab chiqilgan tizimli dinamik lokalizatsiya nazariyasi. Neyropsikologik diagnostika usullaridan foydalanishning asosiy maqsad aqliy funktsiyalarning miya tashkil etilishini o'rganish, ularning rivojlanish xususiyatlarini (yoki buzilishlarini) aniqlashdir, bu esa tegishli miya shakllanishining xususiyatlarini (yoki buzilishlarini) ko'rsatadi. Bu miyaning chap va o'ng yarim sharlarining umumiy 6xususiyatlariga, ularning o'zaro ta'siriga va miyaning ayrim sohalari (korteks 1 va subkortikal shakllanishlar) ishidagi etishmovchilikni aniqlashga ham tegishli. Neyropsikologik usullar turli xil miya tuzilmalarining holatini aniqlaydi va bu ularning boshqa psixologik diagnostika usullaridan farqidir. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati: Tadqiqot natijalari erta bolalik autizmi bo'lgan bolalar bilan ishlashda o'qituvchilar va psixologlar, defektologlarga qolllanma bolib xizmat qilishi mumkin, shuningdek, ushbu tadqiqot autistik bolaning oilasiga yordam berishda yangi imkoniyatlar ochadi. Tadqiqotning tuzilishi: tadqiqot ikki bob, tort paragraf, xulosa, tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. 1 Bu umumiy maydoni 1500-2200 sm2 bo'lgan kulrang moddaning qatlami bo'lib, miya yarim sharlarini qoplaydi 61-bob. "Bolalar autizmi" tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatini o'rganishning adabiyotlardagi tahlili 1.1-§. E rta bolalik autizmining sindromini adabiyotlardagi tahlili "Autizm" deb nomlangan psixopatologik hodisa E.Bleyler tomonidan "assotsiatsiyalarni ushbu tajribalardan ajratish, haqiqiy munosabatlarni e'tiborsiz qoldirish" (1920) sifatida kiritilgan. Biroz vaqt o'tgach, V.P.Osipov autizmni "bemorlarning tashqi dunyo bilan aloqasi yo'qligi" deb hisobladi (1931). V.A.Gilyarovskiy autizm haqida "atrof-muhitga normal munosabatni buzgan holda o'zini va butun shaxsni ongining o'ziga xos buzilishi" deb aytgan (1938). Autizm dastlab shizofreniya kasalligida ko'rib chiqilgan. Ushbu hodisani keyingi tadqiqotlar shuni tushunishga olib keldiki, ba'zi ko'rinishlarida autizmga o'xshash psixikaning holatlari bir qator turli xil ruhiy kasalliklar va chegara sharoitlarida kuzatilishi mumkin, bular shizofreniya, oligofreniya, aqliy zaiflik, depressiya, psixopatiya, shaxsning shizoid aksentuatsiyasi, nevrozlar, somatopsixik va psixosomatik kasalliklar va boshqalar. Psixologiyada "autizm", "autistik fikrlash" tushunchalari ko'pincha normal psixikani tavsiflash uchun ishlatiladi. Autizmning boshlanishi va oqimi masalasi munozarali bo'lib qolmoqda. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, erta bolalik autizmi prenatal davrda vujudga keladi; boshqa manbalarga ko'ra, u tug'ilgandan keyin yoki hayotning birinchi yilining oxirida yoki ehtimol keyinroq boshlanadi. Erta bolalik autizmi belgilarining psixopatologik tuzilishi, rdni nozologik talqin qilishda fikrlarning keng tarqalishi boshqacha talqin qilinadi. Autizm sindrom sifatida har bir holatda qat'iy klinik differentsiatsiyani talab qiladi. Hozirgi vaqtda autistik kasalliklarni tashxislash bo'yicha ko'plab munozarali masalalar mavjud va bu masalalarni hal qilish ko'p jihatdan diagnostikaning bolalik autizmiga nisbatan nuqtai nazarsiga bog'liq. 6Erta bolalik autizmi muammosining turli tadqiqotchilarining fikri quyidagi nuqtai nazarlarda taqdim etilishi mumkin. 1. Ushbu nuqtai nazar L.Kannerning erta bolalik autizmi autizmning o'ziga xos va mustaqil shakli bo'lib, o'ziga xos klinik ko'rinish bilan tavsiflanadi degan fikrini aks ettiradi. Autizmning ushbu shaklidan aziyat chekadigan bolalar psixoterapevtik ishlarning maxsus shakllarini va maxsus biologik davolanishni talab qiladi. Barcha mezonlarga ko'ra, erta bolalik autizmi shizofreniya va autizmning boshqa turlaridan farq qiladi, bu boshqa kasalliklarning klinik ko'rinishidagi ko'rinishlardan biridir. Ushbu qarashlarning bir qismi yoki barchasi V.Efroimson kabi mahalliy tadqiqotchilar tomonidan qo'llab - quvvatlanadi-bolalik autizmining irsiy kelib chiqishi tushunchasi; monografiyalarda K.S.Lebedinskaya, O.S.Nikolskaya, E.R.Baenskaya, M.M.Libling, R.K.Ulyanova, T.I.Morozova (1989) va V.V.Lebedinskiy, O.S.Nikolskaya, E.R.Baenskaya, M.M.Libling (1990) erta bolalik autizmi bolalarning aqliy rivojlanishi patologiyasining mustaqil shakli (nozologik jihatdan) sifatida qaraladi. 2. Ushbu nuqtai nazarni S.S.Mnuxin, D.I.Isaev, V.E.Kagan bolalarning qoldiq ensefalopatiyalarini hisobga olgan holda, bolalar autizmining qoldiq-organik kelib chiqishi sindromi prefabrik bo'lib, erta infantil autizm, autistik psixopatiya va boshqalar shaklida namoyon bo'lishi mumkin, ya'ni bu bolalarda psixikaning disontogenezining jamoaviy guruhi deb aytganlar. V.V.Kovalev ham xuddi shunday fikrda, u erta bolalik autizmi va autistik psixopatiya o'rtasidagi munosabatlar haqidagi ishida bu bolalarda ensefalitdan keyin yuzaga keladigan mutlaqo bir xil holatlar ekanligini ta'kidlaydi. Muallif bolalik autizmining klinik o'ziga xosligini irsiy moyillik va bolaning kasalligiga maxsus reaktsiya bilan izohlaydi. 63. Ushbu nuqtai nazarni qo'llab-quvvatlovchilar bolalik autizmining kelib chiqishida miyaning organik shikastlanishining ahamiyatini shubha ostiga olishadi yoki rad etishadi. Masalan, G.Gaffney va boshqalarning tadqiqotlari bolalik autizmi bilan kasallangan bolalarda miyada o'ziga xos o'zgarishlarni aniqladi; T.Vard va B.Hoddint bemorlarni klinik, psixometrik elektroensefalografik o'rganish asosida bolalik autizmining organik va somatik tabiati ehtimolini istisno qiladilar. 4. Bu bolalik autizmini bolalik shizofreniyasi (eng keng tarqalgan yondashuv) doirasida ko'rib chiqadigan nuqtai nazardir. Ushbu nuqtai nazar bolalik autizmi bolalik davridagi autizm sindromlaridan biri (ha) boshqa ko'plab autizm sindromlari qatoriga kiradi, shuning uchun ha kelib chiqishi ko'p etiologik, sindromlar ko'p. Ushbu sindromlar E.Kraepelin nuqtai nazaridan ko'rib chiqiladi. Infektsiyalarning (mikrobial, virusli, protozoa) zararli va qo'zg'atuvchi roli tahlil qilinadi. Bolalik autizmining ko'plab sabablari qatorida "minimal miya disfunktsiyasi" ning zaruriy bo'g'in sifatida roli muhokama qilinadi. Shunday qilib, ushbu bosqichda turli tadqiqotchilarning fikrlarini bilish erta bolalik autizmi muammolari bir-biriga zid, noaniq bo'lib qoladi, bu esa diagnostika jarayonini qiyinlashtiradi. Psixikaning bolalik rivojlanishidagi anomaliyalar qonuniyatlarini o'rganish uchta bilim sohasiga qaratilgan: bolalar patopsixologiyasi, defektologiya (maxsus psixologiya va pedagogika) va bolalar psixiatriyasi. Ruhiy kasal bolani o'rganishda patopsixologning diqqat markazida odatda asosiy ruhiy kasalliklarning psixologik malakasi, ularning tuzilishi va jiddiyligi haqida savol tug'iladi. Patopsixologiyada tadqiqot usullari B.V.Zeigarnik, A.R.Luriya, V.N.Myasishchev, S.Ya.Rubinshteyn va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan. 6Bolalikdagi ruhiy kasalliklarni baholash, shuningdek, kasal bola joylashgan yoshga bog'liq rivojlanish bosqichidan og'ishlarni hisobga olishi kerak, ya'ni. kasallik jarayoni yoki uning oqibatlari natijasida kelib chiqqan disontogenezning xususiyatlari. Rivojlanish anomaliyalarini o'rganishning yana bir sohasi bolalar psixiatriyasi (L.Kanner, G.E.Suxareva, G.K.Ushakov, V.V.Kovalev va boshqalar). Agar defektologik tadqiqotlar ob'ekti, qoida tariqasida, allaqachon tugallangan kasallik jarayoni tufayli disontogenez bo'lsa, u holda bolalar psixiatriyasi hozirgi kasallik (shizofreniya, epilepsiya) jarayonida rivojlanish anomaliyalarining shakllanishi, aqliy Konstitutsiyaning disontogenetik shakllari dinamikasi (psixopatiyaning turli shakllari) va shaxsning g'ayritabiiy rivojlanishi to'g'risida bir qator ma'lumotlarni to'pladi.salbiy ta'lim sharoitlarining deformatsiya qiluvchi ta'siri natijasida. Rivojlanish anomaliyalarini o'rganishga katta hissa qo'shgan L.S.Vigotskiy, rivojlanish anomaliyalarini yanada o'rganishga fundamental ta'sir ko'rsatgan bir qator umumiy nazariy qoidalarni ishlab chiqdi: * G'ayritabiiy bolaning rivojlanishi sog'lom bolaning rivojlanishini tavsiflovchi bir xil asosiy qonunlarga bo'ysunadi degan qoida. * Asab tizimining shikastlanishi bilan eng yaqin bog'liq bo'lgan birlamchi nuqson va birlamchi nuqson sharoitida aqliy rivojlanishning buzilishini aks ettiruvchi bir qator ikkilamchi nuqsonlar to'g'risidagi Nizom (1936). Vigotskiy ushbu ikkilamchi nuqsonlarning rivojlanish prognozi va psixologik va pedagogik tuzatish imkoniyatlari uchun ahamiyatini ko'rsatdi. Bolalar patopsixologiyasi, defektologiyasi va klinikasi tomonidan olingan ma'lumotlar rivojlanish anomaliyalarining turli tomonlarini yoritadi. Bolalar patopsixologiyasi va defektologiyasi sohasidagi tadqiqotlar g'ayritabiiy va normal rivojlanish mexanizmlari o'rtasidagi bog'liqlikni, shuningdek, g'ayritabiiy rivojlanishda asosiy bo'lgan ikkilamchi kasalliklar deb ataladigan tizimogenezning bir 6qator qonuniyatlarini ko'rsatdi. Klinisyenlar turli xil ruhiy kasalliklarda kasallik belgilari va rivojlanish anomaliyalarining nisbatlarini tasvirlab berishdi. Ushbu turli xil bilim sohalarida to'plangan ma'lumotlarni taqqoslash bolalikdagi buzilgan rivojlanish haqidagi g'oyalarni chuqurlashtirishga va uning psixologik qonunlarini tizimlashtirishga yordam beradi [13]. 1.2-§. Erta bolalik autizmining tasnifi Autistik bolalar noto'g'ri ishlash, muammolarning og'irligi, mumkin bo'lgan rivojlanish prognozi bilan sezilarli darajada farq qiladi, shuning uchun etarli tasnifni ishlab chiqish har doim dolzarb muammo bo'lib kelgan Tasniflash mezonlari sifatida quyidagilar ilgari surildi: nutq va intellektual rivojlanishni baholash; buzilishning hosilaviy ko'rinishlari asos qilib olingan ijtimoiy noto'g'ri ishlashning tabiati (L.Ving). Sindromning etiologiyasiga, rivojlanishga olib keladigan biologik patologiya shakllarini ajratishga asoslangan klinik tasniflashga urinishlar bo'lgan. D.I.Isaev, V.E.Kagan bolalar autizmining quyidagi guruhlarini ajratib ko'rsatish: Autistik psixopatiyalar-anamnezda ota-onalarning kech yoshi, tug'ruqdagi engil toksikoz va asfiksiya, homiladorlik paytida onaning psixotravmasi, mehnatning zaifligi, hayotning birinchi yilidagi kasalliklar (emlash reaktsiyalari, otit va 6boshqalar). Ko'rinishlar atrof - muhit talablarining sifat va miqdoriy o'zgarishi fonida (D/s qurilmasi, oilaviy muhitning o'zgarishi, yashash joyi) 2 yildan 3 yilgacha boshlanadi. Aql-idrok yuqori, fikrlash qobiliyati muammoli, nutq riojlanishidan oldin rivojlanadi. Aloqa o'rnatish, bo'ysunish, umumiy qabul qilingan qoidalarga rioya qilish, vosita noqulayligi tufayli aloqa qiyinchiliklari. Organik autistik psixopatiyalar - anamnezda ante va intranatal xavflar 2 , hayotning birinchi yilida jiddiy somatik kasalliklar aniqlanadi. Xarakterli: aniq vosita noqulayligi, noqulay tutish uslubi va boshqalar bilan aloqa qilishning g'alati shakli, aql o'rtacha normal yoki chegara bo'lishi mumkin, bezakli nutqqa moyillik, aqliy zo'riqishning etishmasligi, xatti-harakatlarning tashqi ogohlantirishlarga bog'liqligi, boshqalar bilan chuqur hissiy aloqa qilish qobiliyati emas. Oligofreniya bilan autistik sindrom-etishmovchilik qo'pol embriopatiya 3 va internat zarari, og'ir kasalliklar (ensefalit, bosh travması, erta bolalik davrida emlashning jiddiy asoratlari) bilan bog'liq. Xulq-atvordagi g'alati va ekssentriklik, aniq aqliy zo'riqishga qodir emasligi, tiqilib qolish kabi monoton faollik, instinktiv namoyishlar sohasidagi buzilishlar, noqulay vosita mahoratiga e'tibor beradi. Ular ota- onalarga iliq munosabatda bo'lishadi, lekin deyarli tengdoshlari bilan hissiy aloqada bo'lishga qodir emaslar. Fazoviy-vaqtinchalik muvofiqlashtirish va yo'nalishning qo'pol buzilishlari tufayli o'rganish va kundalik moslashuvdagi o'ta qiyinchiliklar. . Epileptik tutqanoqli bolalarning autizmi-xulq-atvor va aqlning buzilishi ko'pincha intrauterin xavf bilan bog'liq. Bunday holda, aqlning etishmasligi autistik namoyishlar bilan qoplanadi. Bu noqulay motorli ko'nikmalarga ega bo'lgan bolalar, uzoq she'rlar va ertaklarni yaxshi eslashadi. Ularning instinktiv va hissiy ko'rinishlari kambag'aldir. Ular rezonansga, xayolotga, donolikka moyil. 2 Perinatal davr (yunon tilidan. peri-taxminan + lat. natalis-tug'ilish bilan bog'liq) - tug'ilish oldidan davri — bo'linadi: antenatal (lat. ante-oldin) — prenatal intranatal (lat. intra-ichida) - to'g'ridan-to'g'ri tug'ilish postnatal (lat. post-keyin) - tug'ilgandan keyin 7 kun — hafta 3 Embriopatiya homiladorlikning birinchi va uchinchi oylari orasida yuzaga keladigan homila rivojlanishining patologik buzilishidir. Embriopatiya embrionning turli organlarining patologiyalari va malformatsiyalar bilan tavsiflanadi. Embriopatiyalarning paydo bo'lishi tufayli homilaning o'limi tez-tez uchraydi. 6. Autistik reaktsiyalar va autistik tipdagi shaxsning patologik rivojlanishi-bu erda yagona patogenez doirasida turli omillar ta'sir qiladi: psixogen, somatogen va bir qator sharoitlarga (tashqi ko'rinishdagi nuqson, uzoq muddatli kasalliklar va vosita imkoniyatlarini cheklaydigan sharoitlar va boshqalar) bog'liq bo'lgan shaxsiy javobning davomiyligi omili, bularning barchasi pasayishiga olib keladi.axborot oqimi va aloqani qiyinlashtiradi. Shakllanishda yoshga bog'liq inqirozlar, atrof-muhit xususiyatlari va mos yozuvlar guruhining bolaning xususiyatlarining namoyon bo'lishiga munosabati va ularga bo'lgan munosabati muhimdir [12]. Zamonaviy klinik tasniflarda bolalar autizmi birinchi darajali guruhga kiritilgan, ya'ni.psixikaning deyarli barcha tomonlarini: kognitiv va affektiv sohani, sezgi va vosita mahoratini, e'tiborni, xotirani, nutqni, fikrlashni buzishda namoyon bo'ladigan keng tarqalgan kasalliklar. O.S.Nikolskaya (1985-1987) tasniflashni taklif qiladi, uning asosiy mezoni bolaning atrof - muhit va odamlar bilan o'zaro munosabatlarning ma'lum usullari mavjudligi va u tomonidan ishlab chiqilgan himoya giperkompensatsiya shakllarining sifati-autizm, stereotiplik, avtostimulyatsiya. 1 - guruh bolalarida biz tashqi muhitdan ajralib chiqish, 2 - uni rad etish, 3 - uni almashtirish va 4 - bolaning atrof-muhit tomonidan haddan tashqari tormozlanishi haqida gapiramiz. Birinchi guruh bolalari eng chuqur affektiv patologiya, ruhiy ohang va ixtiyoriy faoliyatning eng jiddiy buzilishi bilan ajralib turadi. Bu bolalar maxzun boladilar. Autizmning eng jiddiy namoyon bo'lishi: bolalar aloqaga muhtoj emas. Atrof- muhitdan ta'sirchan himoya qilishning faol shakllari, tashqi tomondan yoqimsiz taassurotlarni susaytiradigan stereotipik harakatlar, atrof-muhitning odatiy doimiyligiga intilish mavjud emas. Ushbu guruhning bolalari rivojlanishning eng yomon prognoziga ega, doimiy parvarish va nazoratga muhtoj. Intensiv psixologik va pedagogik tuzatish sharoitida ular o'z-o'ziga xizmat qilishning boshlang'ich 6ko'nikmalarini shakllantirishlari mumkin; ular yozishni, boshlang'ich hisoblashni va hatto o'zlariga o'qishni o'rganishlari mumkin, ammo ularning ijtimoiy moslashuvi hatto uyda ham qiyin. Ikkinchi guruh bolalari ko'plab stereotiplar yordamida ijobiy his-tuyg'ularni avtostimulyatsiya qilish orqali tashvish va ko'plab qo'rquvlar bilan kurashishning ma'lum bir imkoniyati bilan ajralib turadi: vosita (sakrash, yugurish va boshqalar), nutq (so'zlar, she'rlar va boshqalarni kuylash), hissiy (ko'rish, eshitish, teginish) va boshqalar. Ushbu bolalar odatda aloqa qilish imkoniyatiga ega emaslar, o'z-o'zidan ular atrof-muhitga eng oddiy stereotipik reaktsiyalarni, stereotipik kundalik ko'nikmalarni rivojlantiradilar. Ular onasi bilan ibtidoiy, ammo juda yaqin "simbiotik" aloqaga ega. Etarli uzoq muddatli tuzatish bilan ular maktabda o'qish uchun tayyorlanishi mumkin (ko'pincha - ommaviy, kamroq - yordamchi). Uchinchi guruh bolalari o'zlarining affektiv patologiyalariga, birinchi navbatda qo'rquvga qarshi turishda ko'proq erkinlik bilan ajralib turadi. Ushbu bolalar patologik drayvlar, kompensatsion xayollarning shakllanishida namoyon bo'ladigan affektiv himoyaning yanada murakkab shakllariga ega, ko'pincha tajovuzkor fitna bilan bola o'z-o'zidan o'z-o'zidan psixodrama sifatida o'ynaydi, uning qo'rqinchli tajribalari va qo'rquvlarini olib tashlaydi. Ularning xatti-harakatlarining tashqi shakli psixopatga yaqinroq. Batafsil nutq, kognitiv rivojlanishning yuqori darajasi xarakterlidir. Bu bolalar onaga unchalik ta'sirchan qaram emaslar, shuning uchun ularning yaqinlari bilan hissiy aloqalari etarli emas, hamdardlik qobiliyati past. Ushbu guruhning nozologik malakasi muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bu erda mustaqil disontogeniya variantini istisno qilish mumkin emas. Bashorat qilish mumkinki - bu bolalar faol tibbiy, psixologik va pedagogik tuzatish bilan ommaviy maktabda o'qishga tayyorlanishi mumkin. 6To'rtinchi guruh bolalari o'ta sekinlik bilan ajralib turadi. Ularda autistik to'siq kamroq, affektiv va hissiy sohalarning patologiyasi kamroq. Ularning maqomida nevrozga o'xshash kasalliklar birinchi o'rinda turadi: haddan tashqari inhibisyon, uyatchanlik, uyatchanlik, ayniqsa aloqalarda, ijtimoiy buzuqlikni kuchaytiradigan o'z qobiliyatsizligi hissi. Himoya shakllanishining muhim qismi giperkompensator emas, balki etarli, kompensator xarakterga ega: tengdoshlari bilan yomon aloqada ular yaqinlaridan himoya izlaydilar; to'g'ri ijtimoiy xulq-atvor namunalarini shakllantiradigan xulq-atvor shtamplarini faol o'zlashtirish tufayli atrof-muhitning barqarorligini saqlang; yaqinlarining talablarini bajarishga harakat qiling. Ular onasi bilan hayotiy emas, balki hissiy simbiozga ega, undan doimiy affektiv "infektsiya" mavjud. Ushbu bolalar ommaviy maktabda o'qishga tayyor bo'lishlari mumkin, va kichik bir qismida, unda oldindan maxsus tayyorgarliksiz o'qish mumkin. Bolalar autizmining ajratilgan klinik va psixologik variantlari ushbu rivojlanish anomaliyasini shakllantirishning turli patogenetik mexanizmlarini aks ettiradi, patogenetik omilning intensivligi va kengligining har xil darajasi bo'lishi mumkin (bu ularning endogen tebranishlar, ekzogen yoki psixogen provokatsiya va aksincha, yaxshilanish, ko'pincha tibbiy va tuzatish choralari samaradorligi bilan, va ba'zan o'z- o'zidan), genetik patogen kompleksning turli xil tabiati, "tuproq" ning xususiyatlari, ham konstitutsiyaviy, ham patologik.(14) 61.3-§. A utistik bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlari L.Kanner (1943) rivojlanishi aqliy disontogenezning ma'lum shakllariga ega bo'lgan bolalardan keskin farq qiladigan g'ayritabiiy bolalarni tavsiflab, bu bolalar uchun asosiy narsa marosim, stereotipik xatti-harakatlar, buzilishlar yoki nutqning 6to'liq etishmasligi, harakatlarning odob-axloqi, hissiy ogohlantirishlarga etarli darajada javob bermaslik. Shunga o'xshash holatlar G.Asperger (1944) tomonidan autizmning chuqurligi pastligi, nutqni aloqa vositasi sifatida ishlatish, sindrom deb ataladigan turli xil bilim va san'at sohalarida tez-tez iqtidorlilik bilan ajralib turadigan BAning engil shakllari sifatida tavsiflangan; va mahalliy tadqiqotchi S.S.Mnuxin (1947). Bugungi kunda bolalar autizmi rivojlanishning eng sirli buzilishlaridan biri sifatida obro'ga ega, bu erda biz alohida funktsiyaning buzilishi haqida emas, balki dunyo bilan o'zaro munosabatlarning butun uslubining patologik o'zgarishi, faol moslashuvchan xatti-harakatlarni tashkil etishdagi qiyinchiliklar, atrof-muhit va odamlar bilan o'zaro aloqada bilim va ko'nikmalardan foydalanish haqida gapiramiz. O.S.Nikolskayaning fikricha, bolalar autizmi ong va xulq - atvorni ta'sirchan tashkil etish tizimining rivojlanishi, uning asosiy mexanizmlari-insonning dunyoga bo'lgan nuqtai nazarini va u bilan o'zaro munosabat usullarini belgilaydigan tajriba va ma'nolarning buzilishi bilan bog'liq deb aytganlar. Erta bolalik autizmi bilan birlamchi buzilishlar uning rivojlanishi uchun patologik sharoit yaratadigan ikkita omilning xarakterli kombinatsiyasini o'z ichiga oladi (V.V.Lebedinskiy, O.S.Nikolskaya, 1985): 1. Atrof - muhit bilan faol aloqada bo'lish qobiliyatining buzilishi, bu o'ziga xos umumiy etishmovchilik, shu jumladan aqliy ohang va dunyo bilan faol munosabatlarni tashkil etishdagi qiyinchiliklar orqali o'zini his qiladi; 2. Dunyo bilan aloqa qilishda affektiv noqulaylik chegarasining pasayishi, o'zini maxsus hissiy va hissiy giperesteziya sifatida namoyon qiladi, ya'ni.oddiy yorug'lik, tovush, teginishga og'riqli reaktsiya, shuningdek, boshqa odam bilan aloqa qilishda yuqori sezuvchanlik, zaiflik. 6Birinchi omil-bu, birinchi navbatda, atrof-muhitni idrok etishda diskretlikni, butunlikni qamrab olishdagi qiyinchiliklarni, faol e'tiborni jamlashda qiyinchiliklarni, maqsadga muvofiqlikning qo'pol buzilishlarini, erkinlikni keltirib chiqaradigan og'ir to'yinganlik bilan juda past aqliy faoliyatda namoyon bo'ladigan buzilishlar. Ushbu shartlar yuqori aqliy funktsiyalarning to'g'ri shakllanishiga to'sqinlik qiladi. Yuqori aqliy funktsiyalarning rivojlanmaganligi atrofdagi yomon yo'nalishning sabablaridan biri bo'lib, uni yaxlit emas deb qabul qiladi va shuning uchun asosan tushunarsizdir. Ushbu patologik omilning asosini shartsiz refleks fondining dastlabki, ko'pincha tug'ma etishmovchiligi (shartsiz refleks reaktsiyalari-indikativ, oziq-ovqat, o'zini himoya qilish va boshqalar), eng muhim ildiz apparatlari, ehtimol retikulyar shakllanish tashkil etadi, bu kortikal faoliyatning shakllanishiga salbiy ta'sir qiladi, bu bolalarning xatti-harakatlarini amorf, xaotik tartibsiz qiladi va ularning o'zlari-deyarli himoyasiz va nochor. Ushbu bolalarning miya yarim korteksi yomon emas va passiv ravishda o'z nuqtai nazariga tushib qolgan hamma narsani yozib oladi va yozib oladi, ammo atrof- muhit hodisalariga faol, tanlangan munosabat qobiliyatini yo'qotadi. Ehtimol, bu bolalarning miya yarim korteksida eksperimental ravishda o'rnatilgan (S.S.Mnuxin) inhibitiv jarayonning ustunligi fonida gipnoid fazalar mavjud - paradoksal va ultraparadoksal. Shu munosabat bilan, aftidan, haqiqiy muhitning har qanday kuchli stimullari unchalik yaxshi emas va "to'siq", "autizm" va boshqalarni taqlid qiladigan o'tmishdagi taassurotlar va idroklarning izlari juda faol. (19) Ikkinchi omil-bu diffuz qo'rquvga tayyor bo'lgan umumiy tashvish bilan namoyon bo'ladigan affektiv sohaning asosiy buzilishlarining eng muhim sababi. Bunday bola uchun dunyo bilan aloqa qilishda past chidamlilik, hatto bolaning atrof- muhit bilan yoqimli aloqalari bilan tez va og'riqli to'yinganlik odatiy holdir. Bunday bolalarning aksariyati uzoq vaqt davomida yoqimsiz taassurotlarga yopishib olish, 6aloqalarda qat'iy salbiy selektivlikni shakllantirish, qo'rquvlar, taqiqlar, cheklovlarning butun tizimini yaratish tendentsiyasi bilan ajralib turadi. Ushbu birlamchi kasalliklar og'riqli, samarali alomatlar doirasiga kiradi va bizning bilimimizning hozirgi darajasida aniq bo'lmagan shakllanish mexanizmiga ega. Ikkala omil ham bir yo'nalishda harakat qiladi, atrof-muhit bilan faol o'zaro ta'sirning rivojlanishiga to'sqinlik qiladi va o'zini himoya qilishni kuchaytirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Birlamchi bilan chambarchas bog'liq ikkilamchi shakllanishlar, o'ziga xos autistik disontogenezning namoyon bo'lishi bilan bog'liq - bular giperkompensator ko'rinishlari: autizm va avtostimulyator harakatlar. Hozirgi vaqtda autizmning asosiy klinik va psixologik tuzilishi, uning eng jiddiyligi davrida (3 yoshdan 5 yoshgacha) quyidagicha ifodalanadi - bu ikki turdagi buzilishlarning doimiy kombinatsiyasi: 1) autizm; 2) xatti-harakatlarning stereotipi. Autizm (lotincha authos so'zidan olingan - o'zi) haqiqatdan ajralib chiqish, dunyodan To'silish, tashqi ta'sirlarga reaktsiyalarning yo'qligi yoki paradoksalligi, umuman atrof-muhit bilan aloqa qilishda passivlik va o'ta ravshanlik sifatida namoyon bo'ladi [14]. Autizm-bu atrof-muhit va odamlar bilan aloqa qilishning past tolerantligi, etarli darajada tushunilmagan va qo'rqinchli tashqi dunyo sharoitida majburiy o'zini o'zi izolyatsiya qilish. Avvalo, autizm odamlar bilan etarli darajada hissiy aloqaning buzilishi bilan bog'liq. 6Xulq-atvorning stereotipi-atrofdagi odatiy doimiylikni saqlab qolish istagi bilan ifodalanadi: bir xil ovqatni iste'mol qilish; bir xil kiyim kiyish; bir xil harakatlar, so'zlar, iboralarni takrorlash; bir xil taassurotlarni olish; bir xil qiziqishlarga e'tibor qaratish; atrof-muhit bilan aloqa qilish tendentsiyasi va odamlar bilan bir xil tanish tarzda muloqot qilish. Stereotipik yashash sharoitlarini yo'q qilish bolada diffuz tashvish, tajovuz yoki o'z-o'zini tajovuzni keltirib chiqaradi. Noqulaylik sharoitida autistik bola kompensatsion avtostimulyatsiyaning maxsus patologik shakllarini ishlab chiqishi kerak, bu esa bunday bolaga ohangini oshirishga va noqulaylikni bostirishga imkon beradi. Bular tashqi tomondan ijobiy stimullarning etishmasligini qoplaydigan va travmatik taassurotlardan himoya qilishning kuchli vositasi bo'lgan vosita, nutq, intellektual hodisalar, xulq-atvor stereotiplari. Rda tuzilishida uchinchi darajali shakllanishlarni ajratish mumkin - haqiqiy nevrotik, o'zlarining pastlik hissi tufayli. Autistik bolaning atrofidagi odamlar bilan aloqalarining muvaffaqiyatsiz tajribasi, bolaning ahvolini og'riqli deb tushunishi - bularning barchasi endogen tashvish va qo'rquvga qo'shilib, uning o'ziga bo'lgan ishonchini susaytiradi, uning shaxsiyatining autistik shakllanishini kuchaytiradi. Ushbu disontogenetik shakllanishlarning nisbati bolalik autizmida aqliy rivojlanish anomaliyasining shakllanishini aniq "buzilgan"turga qarab tushuntirishi mumkin. Yuqori aqliy funktsiyalarning to'g'ri shakllanishiga to'sqinlik qiladigan past ruhiy ohangga ega bo'lgan potentsial to'liq yoki hatto yuqori intellektual binolarning kombinatsiyasi bilan autizmga olib keladigan hissiy va hissiy giperesteziya, aqliy ontogenez o'z yo'nalishini o'zgartiradi va asosan affektiv yo'nalishda amalga oshiriladi, avtostimulyatsiyaning bir lahzalik ehtiyojlarini ta'minlaydi va shu bilan ijtimoiy yo'naltirilgan faoliyat kanallarini to'sib qo'yadi. 6Buzilgan rivojlanish holatida affektiv va kognitiv tarkibiy qismlarni ajratish mumkin emas: bu muammolarning bitta tuguni. Kognitiv va aqliy funktsiyalarning rivojlanishining buzilishi affektiv sohadagi buzilishlarning natijasidir. Autizm, stereotiplik, giperkompensatsion avtostimulyatsiyaning paydo bo'layotgan munosabatlari, bu buzilishlarning barchasi xulq-atvorni affektiv tashkil etishning asosiy mexanizmlarining deformatsiyasiga olib keladi, bu oddiy bolaga atrof-muhit bilan faol va moslashuvchan muloqotni o'rnatishga, ularning ehtiyojlari va odatlarini aniqlashga, odamlar bilan hissiy aloqalarni o'rnatishga va o'z xatti- harakatlarini erkinlik bilan tashkil etishga imkon beradigan mexanizmlardir. Shu bilan birga, himoya mexanizmlarining patologik rivojlanishi majburlanadi. Uy sharoitida moslashish ko'nikmalarini shakllantirish vosita mahoratida kechiktiriladi, buning o'rniga ob'ektlar bilan manipulyatsiya paydo bo'ladi, bu sizga aloqa, kosmosdagi tananing holatini o'zgartirish va boshqalar bilan bog'liq zarur rag'batlantiruvchi taassurotlarni olishga imkon beradi. Harakatlar noqulay, burchakli, sekin, yomon muvofiqlashtirilgan, egiluvchanlikdan mahrum, ular sekinlikni impulsivlik bilan birlashtiradi. Idrokni rivojlantirishda yorug'lik, rang, tana shakli hissi o'z qadr-qimmatiga ega bo'ladi. Odatda, ular vosita faoliyatini tashkil qilish vositasidir va autistik bolalar uchun ular autostimulyatsiya manbaiga aylanadi. Ushbu bolalardagi nutq buzilishlari o'ziga xosdir: nutq kambag'al bo'lishi mumkin, unda qisqa shtamplar, individual so'zlar to'plami (ko'pincha kunlar, soatlar va oylar uchun ajratilgan) yoki adabiy bo'lishi mumkin; intonatsiyadan mahrum bo'lishi mumkin yoki aksincha, ularni alohida so'zlar yoki tovushlarni kuylash bilan aks ettiradi. Nutqda uzoq vaqt davomida "men" olmoshi bo'lmasligi mumkin, ya'ni, ikkinchi va uchinchi shaxsda o'zi haqida yozadi. Ko'pincha allaqachon mavjud bo'lgan nutqning mutizmi va regressiyasi kuzatiladi. Ammo ta'sir holatida, bunday 6bola kutilmaganda uni tashvishga solgan vaziyatga mos keladigan butun iborani aytishi mumkin. Barcha nutq buzilishlarining umumiy jihati shundaki, bu stereotipik nutq bo'lib, u ko'plab takrorlashlardan iborat, shuningdek, bu avtonom, egosentrik nutq bo'lib, u muloqot, muloqot yoki dunyoni bilish uchun ishlatilmaydi, lekin so'zni yoki o'z tajribalarini manipulyatsiya qilish zavqini aks ettiruvchi hech kimga murojaat qilinmagan monolog. Fikrlashni rivojlantirishda biz individual qobiliyatlarning yo'qligi haqida gapirmayapmiz (umumlashtirishda, sodir bo'layotgan narsalarning mohiyatini anglashning cheklanganligi, vaziyatning vaqt o'tishi bilan rivojlanishini tushunishda, boshqa odamning mantig'ini tushunishda), lekin bolaning ma'lumotni faol ravishda qayta ishlashga qodir emasligi, o'zgaruvchan muhitga moslashish uchun o'z qobiliyatlaridan foydalanish. Xulq-atvor muammolari-bu bolaning o'z noto'g'ri ishlashiga bo'lgan munosabati. Bularga quyidagilar kiradi: negativizm, ya'ni. bolaning kattalar bilan biron bir ish qilishdan bosh tortishi, o'rganish holatidan, erkinlik bilan tashkil etilishidan qochish; maxsus hissiy zaiflik bilan bog'liq qo'rquvlar;" umumiy tajovuz" (uning namoyon bo'lishi juda kuchli bo'lishi mumkin), ya'ni. bunday bola paydo bo'lganda paydo bo'ladigan butun dunyoga tajovuz yomon; o'z-o'zini tajovuz qilish bola uchun jismoniy xavf tug'diradigan umidsizlik va umidsizlikning haddan tashqari namoyishi sifatida. Xulq - atvorning maksimal muammolari - o'zini izolyatsiya qilish, xatti - harakatlarning haddan tashqari stereotipi, qo'rquv, tajovuz va o'z-o'zini tajovuz qilish bilan bog'liq eng qiyin davr 3 yildan 5-6 yilgacha bo'lgan davrdir. Kelajakda klinik simptomlarning yorqinligi va xilma-xilligi pasayadi va bolaning ijtimoiy qobiliyatsizligi birinchi o'ringa chiqadi. 6L.Eisenberg, L.Kanner (1966) ma'lumotlariga ko'ra, yaxshi ijtimoiy moslashuv (o'zini ta'minlash, etarli ijtimoiy aloqa qilish qobiliyati) faqat 5% hollarda, qoniqarli (qo'shimcha qamoqqa muhtoj bo'lgan qisman moslashish) - 22%, oila yoki maxsus muassasalarning qaramog'idan tashqarida bo'lishning mumkin emasligi - 73%. V.M.Bashina (1986) moslashuvning yuqori foizini qayd etadi. Hozirgi vaqtda erta bolalik autizmi muammosining aksariyat tadqiqotchilari M.Rutter (1978) tomonidan ishlab chiqilgan mezonlarga rioya qilishadi.: bolaning intellektual darajasi bilan bog'liq bo'lmagan ijtimoiy rivojlanishdagi maxsus chuqur buzilishlar; intellektual daraja bilan bog'liq bo'lmagan nutq rivojlanishining kechikishi va buzilishi; * stereotipik harakatlar, ob'ektlarga haddan tashqari sodiqlik yoki atrof-muhit o'zgarishiga qarshilik sifatida namoyon bo'ladigan doimiylikka intilish; * 30 oylikgacha patologiyaning namoyon bo'lishi (tuzatish -48 oy) [14] E.S.Ivanov bolalik autizmi sindromi klinikasida quyidagi yadro alomatlarini aniqlaydi: tug'ilgandan so'ng darhol birinchi belgilar; muloqotga ehtiyoj yo'qligi va maqsadli xatti-harakatlarning yo'qligi; atrof-muhit barqarorligini saqlash istagi; o'ziga xos qo'rquv; vosita mahoratining o'ziga xosligi; aqliy va jismoniy rivojlanishning bosqichi va ierarxiyasining buzilish belgilari; nutqning o'ziga xosligi va uning shakllanishi; tez-tez gapirishning yo'qligi, shov-shuv, nutqning semantik tomonini ta'kidlashdagi qiyinchiliklar (tilni kodlash); ekspressiv nutq, imo-ishora nutqi, yuz ifodalari va pantomimikadagi qiyinchiliklar; yuqori va pastki his - tuyg'ularning o'ziga xos kombinatsiyasi; intellektual notekislik; xatti-harakatlar, vosita qobiliyatlari, nutq, o'yinlardagi stereotiplar; uyqu formulasining buzilishi; uzoq stimullarga javob bermaslik yoki yo'qligi; jonli va jonsiz narsalarning farqlanishini buzish; tashqi yordamchi mavjud bo'lganda kundalik hayotda nisbiy kompensatsiya qilish qobiliyati; 6to'g'ri psixoterapevtik yondashuv bo'lmasa, aqliy funktsiyalarning regressiyasi ehtimoli yoki kech boshlangan davolanish [11]. I — bob boyicha xulosa "Autizm" deb nomlangan psixopatologik hodisa E.Bleyler tomonidan "assotsiatsiyalarni ushbu tajribalardan ajratish, haqiqiy munosabatlarni e'tiborsiz qoldirish" (1920) sifatida kiritilgan. V.A.Gilyarovskiy autizm haqida "atrof-muhitga normal munosabatni buzgan holda o'zini va butun shaxsni ongining o'ziga xos buzilishi" deb aytgan (1938). L.Kannerning erta bolalik autizmi autizmning o'ziga xos va mustaqil shakli bo'lib, o'ziga xos klinik ko'rinish bilan tavsiflanadi degan fikrini aks ettiradi. S.S.Mnuxin, D.I.Isaev, V.E.Kagan bolalarning qoldiq ensefalopatiyalarini hisobga olgan holda, bolalar autizmining qoldiq-organik kelib chiqishi sindromi 6prefabrik bo'lib, erta infantil autizm, autistik psixopatiya va boshqalar shaklida namoyon bo'lishi mumkin, ya'ni, bu bolalarda psixikaning disontogenezining jamoaviy guruhi deb aytganlar V.V.Kovalev ham erta bolalik autizmi va autistik psixopatiya o'rtasidagi munosabatlar haqidagi ishida bu bolalarda ensefalitdan keyin yuzaga keladigan mutlaqo bir xil holatlar ekanligini ta'kidlaydi. G.Gaffney va boshqalarning tadqiqotlari bolalik autizmi bilan kasallangan bolalarda miyada o'ziga xos o'zgarishlarni aniqladi. T.Vard va B.Hoddint bemorlarni klinik, psixometrik elektroensefalografik o'rganish asosida bolalik autizmining organik va somatik tabiati ehtimolini istisno qiladi. Patopsixologiyada tadqiqot usullari B.V.Zeigarnik, A.R.Luriya, V.N.Myasishchev, S.Ya.Rubinshteyn va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan. L.S.Vigotskiy, rivojlanish anomaliyalarini yanada o'rganishga fundamental ta'sir ko'rsatgan bir qator umumiy nazariy qoidalarni ishlab chiqdi. D.I.Isaev, V.E.Kagan bolalar autizmining guruhlarini ajratib ko'rsatish. O.S.Nikolskaya (1985-1987) bolaning atrof - muhit va odamlar bilan o'zaro munosabatlarning ma'lum usullari mavjudligi va u tomonidan ishlab chiqilgan himoya giperkompensatsiya shakllarining sifati-autizm, stereotiplik, avtostimulyatsiyani asosiy mezoni qilib tasniflashni taklif qilgan. L.Kanner (1943) rivojlanishi aqliy disontogenezning ma'lum shakllariga ega bo'lgan bolalardan keskin farq qiladigan g'ayritabiiy bolalarni tavsiflab, bu bolalar uchun asosiy narsa marosim, stereotipik xatti-harakatlar, buzilishlar yoki nutqning to'liq etishmasligi, harakatlarning odob-axloqi, hissiy ogohlantirishlarga etarli darajada javob bermaslik. 6G.Asperger (1944) tomonidan autizmning chuqurligi pastligi, nutqni aloqa vositasi sifatida ishlatish, sindrom deb ataladigan turli xil bilim va san'at sohalarida tez-tez iqtidorlilik bilan ajralib turadigan BAning engil shakllari sifatida tavsiflangan; va mahalliy tadqiqotchi S.S.Mnuxin (1947). O.S.Nikolskayaning fikricha, bolalar autizmi ong va xulq - atvorni ta'sirchan tashkil etish tizimining rivojlanishi, uning asosiy mexanizmlari-insonning dunyoga bo'lgan nuqtai nazarini va u bilan o'zaro munosabat usullarini belgilaydigan tajriba va ma'nolarning buzilishi bilan bog'liq deb aytganlar. Hozirgi vaqtda autizmning asosiy klinik va psixologik tuzilishi, uning eng jiddiyligi davrida (3 yoshdan 5 yoshgacha) quyidagicha ifodalanadi - bu ikki turdagi buzilishlarning doimiy kombinatsiyasi: 1) autizm; 2) xatti-harakatlarning stereotipi. 2-bob. A utistik bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlarining tadqiqot materiallari 62.1-§. A utistik bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlarining tadqiqot materiallari tavsifi va tahlili Biz bolalik autizmi tashxisi qo'yilgan 7 yoshdan 10 yoshgacha bo'lgan 10 nafar bolani tekshirdik. Autistik bolalarni tekshirishdan oldin dastlabki korreksiya ishlariga bo'lgan ehtiyoj, bunday bolalar bilan kommunikativ aloqada bo'lish qiyinligi o'tkazilgan testlar natijalarini buzishi mumkinligi bilan izohlanadi. Bolalar autizmi bu aqliy rivojlanishning bunday anomaliyasi bo'lib, unda hissiy aloqalarni shakllantirish qiyin, aloqa buzilishi va shuning uchun tashqi dunyo va odamlar bilan o'zaro munosabatlar xarakterlidir, shuning uchun dastlabki tuzatish kursi autistik bolalar bilan yanada to'liq hissiy aloqani o'rnatish bo'yicha ishlarni o'z ichiga oladi, bu esa keyinchalik diagnostik neyropsikologik tekshiruvni eng samarali o'tkazish imkonini beradi. Har bir bola neyropsikologik holatni aniqlash uchun neyropsikologik tekshiruvdan o'tdi. Neyropsikologik tadqiqotda ishtirok etadigan barcha bolalarda miyaning organik buzilishi yo'q va ularni nazorat qiladigan vrachlar tasnifiga ko'ra kasallik 2-3 guruhiga tayinlanishi mumkin. Tadqiqot natijalari sifatli tahlil qilinganda quyidagi xatolar aniqlandi: Syujetli rasmlar, hikoyalar, maqollarning ma'nosini tushunish uchun sinovlarda dasturlash va boshqarish funktsiyasini o'rganayotganda, syujetli rasmlarning ma'nosini yaxlit idrok etishning murakkabligi, hikoyalarning ma'nosi va maqollarning ma'nosini tushunishning iloji yo'qligi aniqlandi; Sinovlarda dinamik praksis 4 , shartli reaktsiyalar-dasturni ushlab turishda qiyinchiliklar aniqlandi. Dasturni qayd etilgan buzilishi korsatilgan namunaning 4 Dinamik praksis -bu harakatlarning dinamik tashkil etilishi, ularning ketma-ketligi, bir harakatdan (yoki elementdan) boshqasiga o'tish qobiliyati. N. A. Bernshteyn, L. S. Vygotskiy, A. V. Zaporojets,Y. Langmeyer, M. I. Lisina, Z. Mateychik, A. A. Uxtomskiy, D. B. Elkonin va boshqalar ishlari bilan bogliq. 6muvaffaqiyatsiz bo'lishiga olib keldi, chunki sub'ektlar umumlashtirish paytida notogri ahamiyatsiz belgilarga etiborlarini qaratdilar. Bundan tashqari, uchinchi darajali korteksning funktsional tanqisligi aniqlandi, bu mustaqil rasm, teskari tuzilmalar kabi namunalarni tushunish va bajarishda qiyinchiliklarda namoyon bo'ladi. Tekshirilgan barcha bolalar uchun aqliy faoliyatning fazaviy faollashuvining pasayishi va qisqa muddatli xotira izlarining aralashuvining kuchayishi xarakterli bo'lib, bu miyaning diensefalik 5 qismlarining funktsional tanqisligini ko'rsatadi. Ko'p xollarda, tekshiruv paytida miyaning old peshona qismlari faoliyatining buzilishi ikkilamchi xarakterga ega bo'lib, miyaning diensefalik qismlarining disfunktsiyasi bilan bog'liq bo'lgan fazaviy faollik va motivatsion ta'sirlarning etishmasligi tufayli yuzaga kelgan. Vizual va somatosensor gnoz uchun testlar aniq qiyinchiliklarni keltirib chiqarma. Hisoblash tizimini o'rganish uchun testlar-tekshirilayotgan oddiy hisoblash operatsiyalari uchun mavjudligini va uchinchi darajali korteksning (UDK hududi) disfunktsiyasi bilan bog'liq bo'lgan bitta sonining tuzilishini tushunishda sezilarli qiyinchiliklarni ko'rsatdi. Nutqni o'rganishda qiyinchiliklar o'z-o'zidan kengaytirilgan nutqni talab qiladigan namunalar tufayli yuzaga keldi, ba'zi bolalarda nutqda shtamplar, stereotiplar va kamroq ekolaliyaning 6 tasiri aniqlandi. 5 Diensefalon-bu oldingi miyaning (prosensefalon) orqa qismidan embrional rivojlanish jarayonida hosil bo'lgan xordalilarning miya qismi. Besh pufakchali bosqichda germinal oldingi miyaning (prosensefalon) orqa qismidan ikkilamchi miya pufagi — germinal diensefalon yoki germinal diensefalon hosil bo'ladi. 6 Ekolaliya-bu boshqa odam tomonidan aytilgan so'zlar yoki iboralarning nazoratsiz avtomatik takrorlanishi bilan namoyon bo'ladigan nutq buzilishining alomati. Ikki yoshga to'lgunga qadar nutqni shakllantirishda ekologik hodisalar odatiy holdir, keyinchalik ular ruhiy yoki nevrologik kasallikning alomati sifatida qaraladi. 6Ekspressiv nutqning buzilishi ichki nutq darajasida bayon qilishning ketma- ketligida qiyinchilik shaklida namoyon bo'ldi. So'rov natijalariga ko'ra, autizm tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatining quyidagi xususiyatlari aniqlandi: Bunday bolalar uchun odatiy bo'lgan erkinlik, stereotiplar, qat'iyatlilik, butunlikni qamrab olishdagi qiyinchiliklar, maqsadga muvofiqlik buzilishi va boshqalar haqida gapiradigan adabiy manbalarni tahlil qilish asosida biz bularning barchasi miyaning peshona qismlari faoliyatining buzilishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin deb taxmin qildik. Odamlarda “ peshona miya ” erkinlik bilan murakkab dasturlashtiriladigan xatti- harakatlarning substrati 7 bo'lib, ontogenezda ulkan rivojlanishga uchraydi va etuk holga kelganda funktsional tizimlarning eng muhim bo'g'inlaridan biri sifatida barcha yuqori aqliy funktsiyalarni amalga oshirishga kiritiladi. III miya bloki - dasturlash, tartibga solish va aqliy faoliyatni boshqarish bloki- miyaning old peshona qismlari korteksining motor, premotor va prefrontal qismlarini o'z ichiga oladi. Old peshona qismlar ko'plab kortikal va subkortikal tuzilmalar bilan ko'p sonli ikki tomonlama aloqalar bilan tavsiflanadi. Miyaning old peshona qismlari shikastlangan bemorlar uchun turli xil yuqori aqliy funktsiyalarni - motor, gnostik, mnestik 8 , intellektual ixtiyoriy tartibga solishning buzilishi xarakterlidir. Agar individual xususiy operatsiyalar saqlanib qolsa (vosita qobiliyatlari, "aqliy harakatlar" va boshqalar), ular ongli ravishda erkinlik bilan tartibga solinadigan aqliy faoliyatning tuzilishini buzadi, bu dasturlarni 7 Insonning muayyan psixologik jarayonlari va holatlarining umumiy moddiy, anatomik va fiziologik asoslari 8 Mnestik qobiliyatlar - bu ma'lum bir shaxsning xotirasini ifodalashning individual darajasi. Bu miyaning funktsional tizimlarining eslab qolish, saqlash va ko'paytirish funktsiyasini amalga oshirish uchun ma'lumotlarni kodlash va dekodlash xususiyati bo'lib, ular individual jiddiylik va sifat o'ziga xosligiga ega bo'lib, faoliyat va xatti-harakatlarning samaradorligida namoyon bo'ladi 6shakllantirish va amalga oshirishdagi qiyinchiliklarda, faoliyatning joriy va yakuniy natijalari ustidan nazoratni buzishda namoyon bo'ladi. Ushbu nuqsonlarning barchasi shaxsiy buzilishlar fonida yuzaga keladi-faoliyatni amalga oshirish motivlari va niyatlarining buzilishidir. A.R.Luriya miyaning old peshona qismlari insonning ongli xatti-harakatlarini belgilaydigan doimiy niyatlarning shakllanishini ta'minlaydigan qurilma ekanligini ta'kidladi. Bundan tashqari, miyaning old peshona qismlari zararlanganda, nutq tizimi vositachiligidagi motivlar bilan boshqariladigan ongli faoliyat va umuman xatti-harakatlar shakllari asosan buziladi. Bunday bemorlarda ongli, maqsadli xatti-harakatlar buziladi va ularning o'rnini oddiy xatti-harakatlar yoki inert stereotiplar egallaydi. Tekshiruvdan o'tgan deyarli barcha bolalarda miyaning old peshona qismlarining disfunktsiyasi aniqlandi, bu ularning faoliyatini dasturlash va nazorat qilishda, shuningdek vosita, intellektual sohalarda qat'iyatlilikda qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Bunday bolalar uchun ushbu dasturni saqlab qolish qiyin, ular faoliyatning maqsadga muvofiqligini buzadilar. Qayta ishlash uchun namunalar olindi: dinamik praksis, shartli reaktsiyalar; syujet rasmlari, hikoyalar, maqollarning ma'nosini tushunish. Olingan natijalar old peshona qismlarning disfunktsiyasi sifatida ifodalangan miyaning peshona qismlarining ishlashi bilan bog'liq bo'lgan autistik bolalar omilining umumiy buzilishi mavjudligi xaqidagi bizning taxminimizni tasdiqladi. Bundan tashqari, autistik bolalarda ruhiy xolatning pasayishi haqida gapiradigan adabiy manbalardan olingan ma'lumotlarga asoslanib, biz miyaning qobiq tuzilmalari ishi bilan bog'liq bo'lgan autistik bolalar omilining umumiy buzilishi mavjudligini taxmin qildik. I-blokning aqliy funktsiyalarni ta'minlashdagi funktsional qiymati, birinchi navbatda, faollashtirish jarayonlarini tartibga solish, umumiy faollashtirish fonini ta'minlash, har qanday aqliy faoliyat uchun zarur bo'lgan markaziy asab tizimining 6umumiy ohangini saqlashdan iborat. Miyaning energiya bloki ikki turdagi faollashtirish jarayonlarini tartibga soladi: * turli funktsional holatlarning asosi bo'lgan miya faollashuvining umumiy (umumiy) o'zgarishlari; * ma'lum bir davrda ma'lum bir yuqori kortikal funktsiyalarni bajarish uchun zarur bo'lgan mahalliy (tanlangan) faollashtirish o'zgarishlari. Faollashtirish jarayonlarining birinchi sinfi uyg'onish darajasining o'zgarishi bilan miyaning faollashuv rejimidagi uzoq tonik siljishlar bilan bog'liq va o'ziga xos bo'lmagan tizimning pastki darajalari (o'rta miya oqining retikulyar qismlari) bilan ta'minlanadi. Faollashtirish jarayonlarining ikkinchi sinfi-bu diensefalik 9 , limbik 10 va ayniqsa, o'ziga xos bo'lmagan tizimning kortikal darajalari bilan ta'minlangan individual miya tuzilmalari ishidagi qisqa muddatli o'zgarishlar. Biz tekshirgan bolalarda qobiq bo'limlarining ishlashi bilan bog'liq bo'lgan umumiy faollashuvning ahamiyatsiz o'zgarishi aniqlandi, qayta ishlash uchun namunalar olindi: Shulte jadvali, konvergentsiya testi. Qobiq bo'limlari ishi bilan bog'liq bo'lgan umumiy faollashuvdagi kichik o'zgarishlar miyaning diensefalik (oraliq miya) qismlarining ishi tufayli fazaviy faollikning sezilarli darajada pasayishi bilan birlashtirildi. Diensefalik 11 bo'limlarning ishi tufayli aqliy funktsiyalarning buzilishining o'ziga xos xususiyati shovqin sharoitida yuzaga keladigan izlarning tormozlanishi 9 Diensefalik sindrom-bu gipotalamus-gipofiz mintaqasining shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan simptom kompleksi, uning rasmida vegetativ-endokrin-trofik kasalliklar mavjud. 10 Limbik tizim (lat. limbus-chegara, chekka) - talamusning ikkala tomonida, to'g'ridan-to'g'ri terminal miya ostida joylashgan bir qator miya tuzilmalari to'plami. 11 Diensefalik sindrom-bu gipotalamus-gipofizning shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan simptom kompleksi, uning asosida vegetativ-endokrin-trofik kasalliklar mavjud. 6kuchayishi, ammo mnestik faoliyat yoki materialni semantik tashkil etish motivatsiyasining oshishi bilan kompensatsion ta'sirga erishish mumkin [16]. Biz tekshirgan bolalarda hissiy sohada miyaning diensefalik qismlarining disfunktsiyasiga xos bo'lgan hissiy reaktsiyalar (reaktiv, beqaror va tartibga solinmagan) kabi o'xshash buzilishlar aniqlandi. Qayta ishlash uchun namunalar olindi: interferentsiyani o'rganish, fazaviy faollik ko'rsatkichlari, bu miyaning diensefalik qismlarining funktsional etishmovchiligi bilan bog'liq bo'lgan aqliy faoliyatning fazaviy faollashuvining pasayishini aniqladi. Shunday qilib, miyaning qobiq tuzilmalarining ishlashi bilan bog'liq bo'lgan autistik bolalar omilining umumiy buzilishining mavjudligi tasdiqlanmagan, ammo diensefalik bo'limlarning disfunktsiyasi mavjud. Tadqiqot ma'lumotlarini tahlil qilishda uchinchi darajali korteks hududining uchinchi darajali korteksining funktsional etishmovchiligi aniqlandi - vaqtinchalik, parietal va oksipital korteksning bir-birining ustiga chiqish hududi. Korteksning uchinchi darajali maydonlarining funktsional qiymati xilma-xildir. Ularning ishtirokida aqliy faoliyatning murakkab turlari amalga oshiriladi - ramziy, nutqiy, intellektual. Uchinchi darajali maydonlar orasida uchinchi darajali korteks hududi eng murakkab integral funktsiyalarga ega. Uchinchi darajali korteks hududi miyaning II bloki - eksterotseptiv ma'lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash bloki bilan bog'liq. Ushbu blokning ishlashi modalga xos jarayonlarni, shuningdek oliy nerv faoliyatini ishini amalga oshirish uchun zarur bo'lgan ma'lumotlarni qayta ishlashning murakkab integral shakllarini ta'minlaydi. Biz tekshirgan barcha bolalarda kortikal-subkortikal aloqalarning buzilish belgilari aniqlandi: impulsivlik, e'tiborning sezilarli beqarorligi, beixtiyor fiziologik 6reaktsiyalarni (nafas olish, okulomotor, til-motor va motor harakatlari) ishlab chiqarishda katta qiyinchiliklar. Olingan ma'lumotlarni tahlil qilishda diensefalik qismlarning disfunktsiyasining aniqlangan namoyon bo'lishi miyaning peshona qismlarining disfunktsiyasiga qaraganda ancha sezilarli. Dasturlashni rivojlantirish bo'yicha ma'lum miqdordagi tuzatish mashg'ulotlari bilan, tekshirilayotgan bolalar diagnostika testlarida erkinlik va dasturlash testlarining yanada muvaffaqiyatli bajarilishini topib, dastur bo'yicha ishlashni o'rganadilar, ammo bu o'zgarishlar ularning aqliy faoliyatining tabiatiga aniq ta'sir ko'rsatmaydi.yaxshilash yo'nalishi bo'yicha. Majburiy bo'lmagan fiziologik reaktsiyalarni ishlab chiqarishda (kortikal- subkortikal aloqalarni rivojlantirish mexanizmi), motivatsion soha bilan ishlashda (psixolog tomonidan stereotipik, bola afzal ko'rgan hissiy tanlovlarga qo'shilishdan tortib, hissiy reaktsiya hududini kengaytirishgacha). o'rganilayotgan bolalarga psixologik ta'sir samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Yuqoridagi kuzatuvlar va bizning tekshiruvimizning miqdoriy natijalariga asoslanib, diensefalik bo'limlar va miyaning peshona qismlarining funktsional hayotiyligini ko'rsatadigan testlarni o'tkazishda qiyinchiliklar darajasini o'zaro bog'lab, autistik bolalarning neyropsikologik holatidagi asosiy og'ishlar quyidagilarga tegishli deb taxmin qilish mumkin: * motivatsion soha, * jismoniy faoliyat sohalari, * faoliyatni hissiy qo'llab-quvvatlash sohalari, * erkinlikda susayadi. 6Bizning fikrimizcha, autistik bolalarning neyropsikologik xususiyatlarini yanada hajmli namunada, miyaning diensefalik qismlari (talamik zona) faoliyatining xususiyatlarini, kortikal-subkortikal bog'lanishlarning rivojlanish xususiyatlarini chuqurroq o'rganish yo'nalishi bo'yicha yanada samarali tuzatish dasturlarini yaratish imkoniyati mantiqiydir. 6II — bob uchun xulosa Autizm tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatini o'rganish jarayonida olingan natijalarni tahlil qilish bizga yuqori aqliy funktsiyalar kursining ma'lum xususiyatlari borligini aytishga va ba'zi xulosalar chiqarishga imkon beradi, shuning uchun: 1. Biz yuqori aqliy funktsiyalarning quyidagi xususiyatlarini aniqladik: a) Erta bolalik autizmi tashxisi qo'yilgan bolalarda yuqori aqliy funktsiyalarni o'rganishda ularning faoliyatini dasturlash va nazorat qilishda hamda axborotni qayta ishlashning murakkab integral shakllarida umumiy qiyinchiliklar mavjud. b) Erta bolalik autizmi tashxisi qo'yilgan bolalarda kortikal-subkortikal aloqalarning buzilishining aniq psixologik korrelyatsiyalari mavjud. 2. Tadqiqotga ko'ra, autizm tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsikologik holatining quyidagi xususiyatlari mavjud: miyaning peshona qismlarining disfunktsiyasi, uchinchi darajali korteks hududi va miyaning diensefalik qismlari. 3. Tadqiqot natijasida aniqlangan yuqori aqliy funktsiyalarning umumiy xususiyatlari to'g'risidagi ma'lumotlarni miya tuzilmalari faoliyatining o'ziga xos xususiyatlari bilan taqqoslab, biz shunday xulosaga kelamiz: a) Diensefalik bo'limlarning disfunktsiyasi eng aniq namoyon bo'ladi va autistik bolalarning aqliy faoliyatidagi asosiy buzilishlarni keltirib chiqaradi. b) Peshona qismlarning disfunktsiyasi ikkinchi darajali bo'lib, erkinlik va dasturlash funktsiyasi bilvosita motivatsion sohaning buzilishi bilan buziladi. Shunday qilib, tadqiqot natijalari biz ilgari surgan farazni qisman tasdiqladi - bu miyaning peshona qismlarining ishi bilan bog'liq bo'lgan autistik bolalar omilining umumiy buzilishi mavjudligini ko'rsatadi. 6Va olingan ma'lumotlarning tahlili shuni ko'rsatadiki, miyaning diensefalik qismlari emas, balki miyaning peshona qismlarining disfunktsiyasiga qaraganda ancha sezilarli darajada ifodalangan qobiq (farazda taxmin qilinganidek) disfunktsiyasi mavjud. Xulosa Xulosa qilib aytganda, ota-onalar autistik bolani rivojlantirish va hayotga tayyorlashda eng asosiy rolni o'ynaydi. Ta'riflangan tuzatish usullarining samaradorligi faqat ularni uy sharoitida muntazam ravishda ishlatish bilan, autizm bilan og'rigan bemorga sabr-toqat va ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lish bilan bogliq. Korreksiya ishlarida yoki boshqa maxsus muassasada yoki uyda autistik bolaning ijtimoiy moslashuvining muvaffaqiyati ota-onalar, shifokor, psixolog va o'qituvchining harakatlarini muvofiqlashtirish imkoniyati bilan chambarchas bog'liq. Erta yosh — bu rivojlanishning eng qizg'in davrlaridan biri bo'lib, unda bola nafaqat ko'plab murakkab ko'nikmalarni-vosita, nutq, intellektual, balki tashqi dunyo bilan o'zaro munosabatlarni ham o'zlashtirishga muvaffaq bo'ladi. Uning dunyo bilan o'zaro munosabatlari, individual munosabati ulkan dinamikani boshdan kechiradi, nihoyatda murakkablashadi. Shuning uchun, bola uni xavfsiz tarzda o'tishi juda muhim: shoshilmasdan rivojlanishning zarur bosqichlaridan o'tishi zarur. Buning uchun kattalar uning ta'sirchan rivojlanish mantig'ini, o'zaro tasirlarni murakkablashtirish uchun harakatning imkoniyati va maqsadga muvofiqligini tushunishlari kerak. Oddiy rivojlanish jarayoni juda dramatik, farovon davrlar qo'rquv va yaqinlaringiz bilan munosabatlardagi kelishmovchilik epizodlari bilan almashtiriladi. Har bir bosqich bolaning munosabati va xulq-atvorini ta'sirchan tashkil etishning murakkab tizimini shakllantirishga zarur hissa qo'shadi. O'z vaqtida yuzaga keladigan qiyinchiliklar rivojlanishning normal dinamikasining ko'rsatkichidir. Kattalarning bunga munosabati - uning bolaga yangi imkoniyatlarni o'rganishga yordam berishga tayyorligi va buning uchun uning haqiqiy hissiy yoshiga mos 6keladigan vositalarni taklif qilishda korinadi. Maktabgacha rivojlanish davrining kattalar bilan birgalikda o'tishi bolaga individual hayot tarzini maksimal darajada ochib berishga va unga ijtimoiy moslashuvning qulay shakllarini shakllantirishga yordam beradi, unga faollik va xavfsizlik chegarasini, muqarrar stresslardan xalos bo'lish imkoniyatini beradi. Tavsiyalar Autizmli bolalarga yordam berishning o'ziga xos xususiyati nimada? Autizm bilan kasallangan bola (yoki autizm xavfi ostida bo'lgan bola) uchun maxsus yondashuv bilan maxsus usullar bo'yicha ko'p soatlik individual ish talab etiladi. Ota-onalar asosiy yordam manbai hisoblanadi. Bolalar patopsixologi, psixolog, defektolog, nutq terapevti samarali yordam berishi mumkin. * Bolalar patopsixologi bolaning psixikasini o'rganadi, uning rivojlanishi maksimal darajada e'tiborga muhtoj bo'lgan eng "zaif tomonlarini" va psixikaning manbalarini aniqlaydi, buning natijasida bola etishmayotgan qobiliyatlarni qoplashi mumkin. * Defektolog bolada asosiy bilim qobiliyatlari va tushunchalarini rivojlantiradi, buning natijasida atrofda sodir bo'layotgan voqealarni idrok etish, aql va o'rganish qobiliyatlarini rivojlantirishda yordam beradi. * Bolalar psixologi bolada ijtimoiy o'zaro ta'sir va hissiy idrok etish ko'nikmalarini rivojlantiradi, buning natijasida bolaning jamiyatda mavjudligi, uning bilim zaxirasini boyitish va to'liq rivojlanish mumkin bo'ladi. * Nutq terapevti bilan mashg'ulotlar, agar bolada nutq yaxshi rivojlanmagan bolsa yoki rivojlanishda orqada qolsa, zarurdir - mashg'ulotlar natijasida bola nafaqat boshqalar bilan aloqa qila oladi, balki uning aql-zakovati ham shakllanadi. 6 Ota-onalar uchun maslahatlar. Bolaga oddiy va aniq gapirish uchun murojaat qilng. Murakkab tuzilmalardan foydalanmang, faqat kalit so'zlardan foydalaning. Voyaga etganlarning nutqi bolani tushunish doirasiga to'g'ri kelishi va shu bilan birga uning chegaralaridan biroz tashqariga chiqishi kerak. Ya'ni, bolalarning imkoniyatlari rivojlanib borishiga yordam bering. Farzandingiz bilan suhbatlashayotganda tabiiy imo-ishoralardan foydalaning, bu esa uni tushunishni osonlashtiradi. So'z, imo-ishora yoki tabassum bo'lsin, bolaning har qanday "gapiga" darhol javob bering. Bolaga aloqa har doim samarali ekanligini bildiring. Har qanday aloqa urinishlarini maqtov, dalda bilan kutib oling. Atrofda sodir bo'layotgan voqealarni yaxshiroq tushunish uchun bolaga kundalik hayotdagi voqealar to'g'risida doimiy ravishda xabar berish kerak. Kitoblarni o'qing va syujet va qahramonlarni muhokama qiling. Bola bilan o'ynash nutq va muloqotni rivojlantirish manbai hisoblanadi. Outistik bolalarga nisbatan qabul qilishning beshta usuli. 1. Sabr qiling 2. So'rang va tinglang. 3. Ular bilan ozlari, orzulari, maqsadlarini muhokama qiling 4. Ular bilan muloqot qiling va samimiy munosabatda boling. 5. Ularni seving. Psixologlar ham, shifokorlar ham autist bolalar hayotdan zavq olishlari, jamiyatimizning to'laqonli a'zolari bo'lishlari uchun intilsalar maqsadga muvofiq boladi. Ular ijodiy rivojlanishi mumkin. Axir, biz psixologlar autistik deb hisoblaydigan bir qator shaxslarni bilamiz: A.Kristi, A.Pushkin, A.Eynshteyn, Bill Geyts va boshqalar. 6Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi — inson manfaatlarini taminlash taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “ Ozbekiston ” , 2017. 2. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bolishi kerak. Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bagishlangan majlisidagi Ozbekiston Respublikasi Prezidenti nutqi. // Xalq sozi gazetasi, 2017.16 yanvar, № 11 3. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. “ Ozbekiston ” , 2017. 64. Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boyicha harakatlar strategiyasi. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining PF49-47 sonli Farmoni. Ozbekiston Respublikasi qonun xujjatlari toplami, 2017 yil, 7 fevral. 5. Karimov I.A. “ Ozbekiston kelajagi buyuk davlat ” Ozbekiston 1996. 6. Karimov I.A. “ Yuksak manaviyat yengilmas kuch ” Manaviyat 2008 7. Л.И.Божович, Личность и ее формирование в детском возрасте, М., 1968. - 273с. 8. Л.И. Васерман, С.А. Дорофеева, Я.А. Меерсон. Методы нейропсихологической диагностики. СПб, Стройлеспечать, 1997. - 303с. 9. Дети с нарушениями общения: Ранний детский аутизм /Лебединская К.С., Никольская О.С., Баенская Е.Р. и др. - М.: Просвещение, 1989. - 95с. 10. Детский аутизм. Хрестоматия. СПб., Питер, 1997. 11. Д.Н.Исаев, В.Е.Каган, Аутистические синдромы у детей и подростков: механизмы растройств поведения // Аномальное развитие ребенка (психология), хрест., 2т, М: Че Ро: Высш. Шк., Издат. МГУ, 2002 - с. 466-473 12. В.В.Лебединский Нарушения психического развития у детей, М.,МГУ, 1985. - 145с. 13. К.С.Лебединская, О.С.Никольская Диагностика раннего детского аутизма: Начальные проявления. - М: Просвещение, 1991. - 96с. 14. А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия, А.А.Смирнов «О диагностических методах психологического иследования школьников» // Хрестоматия, Психодиагностика и коррекция детей с нарушениями и отклонениями развития, Питер, СПб, 2002. 615. В.Я.Лубовский. Психологические проблемы диагностики аномального развития детей/ Науч. ислед. И-т дефектологии Акад. пед. наук СССР. - М.: Педагогика, 1989. 16. А.Р.Лурия. Основы нейропсихологии: Учебное пособие для студентов высш. Учеб. Заведений - 3-е изд., М: Издат. центр Академия, 2004. - 384с. 17. И.Ф.Марковская. Прогностическое значение комплексного клинико- нейропсихологического иследования // Хрестоматия, Психодиагностика и коррекция детей с нарушениями и отклонениями развития, Питер, СПб, 2002. 18. С.С.Мнухин, А.Е.Зеленецкая, Д.Н.Исаев, О синдроме «раннего детского аутизма», или синдроме Каннера у детей // Аномальное развитие ребенка (психология), хрест., 2т, М: Че Ро: Высш. Шк., Издат. МГУ, 2002 - с. 458-465 19. О.С.Никольская, Е.Р.Баенская, М.М.Либлинг Аутичный ребенок (пути помощи), М., Теревинф, 1997. - 341с. 20. В.П.Петрунек, Л.Н.Таран, Младший школьник, М., 1981, - 265с. 21. Практическая психология образования /ред. И.В.Дубровиной, М., Просвещение, 2003. - 480с. 22. Науч.ислед. Ин-т общей и пед. Психологии Акад. Пед. наук СССР.- М.: Педагогика, 1989. - 265с. 23. Е.Д.Хомская. Нейропсихология. М., МГУ, 1987. - 288с. 24. И.В.Шаповаленко. Возрастная психология. - М.: Гардарики, 2004. - 349с.

Bolalar autizmi" tashxisi qo'yilgan bolalarning neyropsixologik holatini o'rganish

Купить